৬. চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

২৫. তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰোতি চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গো. তত্থ ব্যঞ্জনেন সুত্তস্স নেৰুত্তঞ্চ অধিপ্পাযো চ নিদানঞ্চ পুব্বাপৰসন্ধি চ গৱেসিতব্বোতি সঙ্খেপেন তাৱ চতুব্যূহং দস্সেতি. ‘‘ব্যঞ্জনেনা’’তি ইমিনা হাৰানং সুত্তস্স ব্যঞ্জনৱিচযভাৱতো ব্যঞ্জনমুখেনেৱ এতে চতুব্যূহহাৰপদত্থা নিদ্ধাৰেতব্বাতি দস্সেতি. নেৰুত্তন্তি নিৰুত্তং নিব্বচনন্তি অত্থো. নিৰুত্তমেৱ নেৰুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘যা নিৰুত্তিপদসংহিতা’’তি. তস্সত্থো – যা নিৰুত্তি, ইদং নেৰুত্তং. কা পন সা নিৰুত্তি? পদসংহিতাতি পদেসু সংহিতা যুত্তা, লিঙ্গৱচনকালসাধনপুৰিসাদিৱিসেসযোগেন যো যো অত্থো যথা যথা ৱত্তব্বো, তথা তথা পৱত্তসভাৱনিৰুত্তীতি অত্থো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘যং ধম্মানং নামসো ঞাণ’’ন্তি.

তত্থ যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো, যায কাৰণভূতাযাতি অত্থো. ধম্মানন্তি ঞেয্যধম্মানং. নামসোতি পথৱী ফস্সো খন্ধা ধাতু তিস্সো ফুস্সোতি এৱমাদিনামৱিসেসেন ঞাণং পৱত্ততি, অযং সভাৱনিৰুত্তি নাম. পথৱীতি হি এৱমাদিকং সদ্দং গহেত্ৱা ততো পৰং সঙ্কেতদ্ৱাৰেন তদত্থপটিপত্তি তংতংঅনিযতনামপঞ্ঞত্তিগ্গহণৱসেনেৱ হোতীতি. অথ ৱা পদসংহিতাতি পদেন সংহিতা. পদতো হি পদত্থাৱবোধো. সো পনস্স অত্থে পৱত্তিনিমিত্তভূতায পঞ্ঞত্তিযা গহিতায এৱ হোতীতি সা পন পঞ্ঞত্তি নিৰুত্তিসঙ্খাতপদেন সংহিতা পদত্থং বোধেতীতি পদসংহিতাতি ৱুত্তা. ‘‘যদা হি ভিক্খূ’’তিআদিনা ‘‘ধম্মানং নামসো ঞাণ’’ন্তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰতি.

তত্থ অত্থস্সাতি সদ্দাভিধেয্যস্স অত্থস্স. নামং জানাতীতি নামপঞ্ঞত্তিৱসেন অযং নামাতি নামং জানাতি. ধম্মস্সাতি সভাৱধম্মস্স. তথা তথা নং অভিনিৰোপেতীতি যো যো অত্থো ধম্মো চ যথা যথা চ ৱোহৰিতব্বো, তথা তথা নং নামং ৱোহাৰং অভিনিৰোপেতি দেসেতীতি অত্থো. এত্তাৱতা চ অযং ভিক্খু অত্থকুসলো যাৱ অনেকাধিৱচনকুসলোতি ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধিতব্বং.

তত্থ অত্থকুসলোতি পাড়িঅত্থে কুসলো. ধম্মকুসলোতি পাড়িযং কুসলো. ব্যঞ্জনকুসলোতি অক্খৰেসু চ ৱাক্যেসু চ কুসলো. নিৰুত্তিকুসলোতি নিব্বচনে কুসলো. পুব্বাপৰকুসলোতি দেসনায পুব্বাপৰকুসলো. দেসনাকুসলোতি ধম্মস্স দেসনায কুসলো. অতীতাধিৱচনকুসলোতি অতীতপঞ্ঞত্তিকুসলো. এস নযো সেসেসুপি. এৱং সব্বানি কাতব্বানি, জনপদনিৰুত্তানীতি যত্তকানি সত্তৱোহাৰপদানি, তানি সব্বানি যথাসম্ভৱং সুত্তে নিব্বচনৱসেন কাতব্বানি ৱত্তব্বানীতি অত্থো. সব্বা চ জনপদনিৰুত্তিযোতি সব্বা চ লোকসমঞ্ঞাযো যথাৰহং কাতব্বা. ‘‘সমঞ্ঞং নাতিধাৱেয্যা’’তি হি ৱুত্তং. তথা হি সম্মুতিসচ্চমুখেনেৱ পৰমত্থসচ্চাধিগমো হোতীতি.

২৬. অধিপ্পাযকণ্ডে অনুত্তানং নাম নত্থি.

২৭. নিদানকণ্ডে ইমিনা ৱত্থুনাতি ইমিনা পুত্তগৱাদিকিত্তনসঙ্খাতেন কাৰণেন. কাৰণঞ্হেত্থ ৱত্থু নিদানন্তি চ ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বত্থ নিদাননিদ্ধাৰণং ৱেদিতব্বং.

কামন্ধাতি কিলেসকামেন অন্ধা. জালসঞ্ছন্নাতি তণ্হাজালপলিগুণ্ঠিতা. তণ্হাছদনছাদিতাতি তণ্হাসঙ্খাতেন অন্ধকাৰেন পিহিতা. বন্ধনাবদ্ধাতি কামগুণসঙ্খাতেন বন্ধনেন বদ্ধা. ‘‘পমত্তবন্ধনা’’তিপি পাঠো, পমাদেনাতি অত্থো. পুব্বাপৰেনাতি পুব্বেন ৱা অপৰেন ৱা দেসনন্তৰেনাতি অধিপ্পাযো. যুজ্জতীতি যোগং উপেতি, সমেতীতি অত্থো. ইমেহি পদেহি পৰিযুট্ঠানেহীতি ইমেহি যথাৱুত্তেহি গাথাপদেহি তণ্হাপৰিযুট্ঠানদীপকেহি. সাযেৱ তণ্হাতি যা পুৰিমগাথায ৱুত্তা, সাযেৱ তণ্হা. ‘‘যঞ্চাহা’’তিআদিনা দ্ৱিন্নম্পি গাথানং অত্থসংসন্দনেন পুব্বাপৰং ৱিভাৱেতি. পযোগেনাতি সমুদাচাৰেন. তস্মাতি যত্থ সযং উপ্পন্না, তং সন্তানং নিস্সৰিতুং অদেন্তী নানাৰম্মণেহি পলোভযমানা কিলেসেহি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি. তস্মা কিলেসৱসেন চ পৰিযুট্ঠানৱসেন চ তণ্হাবন্ধনং ৱুত্তা.

পপঞ্চেন্তি সংসাৰে চিৰং ঠপেন্তীতি পপঞ্চা. তিট্ঠন্তি এতাহীতি ঠিতী. বন্ধনট্ঠেন সন্দানং ৱিযাতি সন্দানং. নিব্বাননগৰপ্পৱেসস্স পটিসেধনতো পলিঘং ৱিযাতি পলিঘং. অনৱসেসতণ্হাপহানেন নিত্তণ্হো. অত্তহিতপৰহিতানং ইধলোকপৰলোকানঞ্চ মুননতো মুনীতি এৱং গাথায পদত্থো ৱেদিতব্বো. পপঞ্চাদিঅত্থা পন পাড়িযং ৱিভত্তা এৱাতি. তত্থ যস্সেতে পপঞ্চাদযো অব্ভত্থং গতা, তস্স তণ্হায লেসোপি ন ভৱতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘যো এতং সব্বং সমতিক্কন্তো, অযং ৱুচ্চতি নিত্তণ্হো’’তি.

২৮. পৰিযুট্ঠানন্তি ‘‘তণ্হায পৰিযুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তানি তণ্হাৱিচৰিতানি. সঙ্খাৰাতি ‘‘তদভিসঙ্খতা সঙ্খাৰা’’তি ৱুত্তা তণ্হাদিট্ঠিমানহেতুকা সঙ্খাৰা. তে পন যস্মা সত্তসু জৱনচেতনাসু পঠমচেতনা সতি পচ্চযসমৱাযে ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ফলং দেতি. পচ্ছিমচেতনা অনন্তৰে অত্তভাৱে. উভিন্নং ৱেমজ্ঝচেতনা যত্থ কত্থচি ফলং দেতি, তস্মা ৱিপচ্চনোকাসৱসেন ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠধম্মৱেদনীযা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মা পন তংতংচেতনাসম্পযুত্তা তণ্হাপি চেতনা ৱিয দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদিৱসেন তিধা হোতি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘এৱং তণ্হা তিৱিধং ফলং দেতী’’তি. পুব্বাপৰেন যুজ্জতীতি যং পুব্বং পুৰিমং সঙ্খাৰানং দিট্ঠধম্মৱেদনীযতাদিৱচনং ৱুত্তং, তং ইমিনা অপৰেন কম্মস্স দিট্ঠধম্মৱেদনীযতাদিৱচনেন যুজ্জতি গঙ্গোদকং ৱিয যমুনোদকেন সংসন্দতি সমেতীতি অত্থো.

সঙ্খাৰা দস্সনবলেনাতি চতূসু দিট্ঠিগতসম্পযুত্তেসু ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তে চাতি পঞ্চসু চিত্তুপ্পাদেসু সঙ্খাৰা পঠমমগ্গপঞ্ঞাবলেন. ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি ভাৱনাবলেনাতি পঠমমগ্গেন পহীনাৱসেসৱসেন ৱুত্তং, ন সব্বেসং ৱসেন.

অনুবন্ধোতি তণ্হাদীনং অনুপ্পবন্ধেন পৱত্তি. যো চাপি পপঞ্চোতিআদিনা ‘‘পপঞ্চেতী’’তিআদিনা ৱুত্তং ৰাধসুত্তঞ্চসংসন্দতি. তেনেৱাহ – ‘‘ইদং একত্থ’’ন্তি. যদিপি অত্থতো একং, দেসনায পন ৱিসেসো ৱিজ্জতীতি দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱন্তি ইমিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন. সুত্তেনাতি সংৱণ্ণিযমানেন সুত্তেন. সুত্তন্তি সুত্তন্তৰং. সংসন্দযিত্ৱাতি ৱিমিস্সিত্ৱা অত্থতো অভিন্নং কত্ৱা. পুব্বাপৰেন সদ্ধিং যোজযিত্ৱাতি পুব্বেন ৱা অপৰেন ৱা সুত্তেন সদ্ধিং অত্থতো সম্বন্ধং যোজেত্ৱা. ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কৰোতি তেন সুত্তস্স অত্থো নিদ্দিট্ঠো হোতি ৱিত্থাৰিতো সুত্তন্তৰদস্সনেন.

ন কেৱলং সুত্তন্তৰসংসন্দনমেৱ পুব্বাপৰসন্ধি, অথ খো অঞ্ঞোপি অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সো চায’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অত্থসন্ধীতি কিৰিযাকাৰকাদিৱসেন অত্থস্স সম্বন্ধো. সো পন যস্মা সঙ্কাসনাদীনং ছন্নং অত্থপদানংযেৱ হোতি, সব্বস্সাপি পদত্থস্স তদৱৰোধতো.

সম্বন্ধো চ নাম ন কোচি অত্থো. তস্মা ‘‘অত্থসন্ধি ছপ্পদানী’’তিআদি ৱুত্তং. ব্যঞ্জনসন্ধীতি পদস্স পদন্তৰেন সম্বন্ধো. যস্মা পন সব্বম্পি নামাদিপদং ছহি ব্যঞ্জনপদেহি অসঙ্গহিতং নাম নত্থি, তস্মা ‘‘ব্যঞ্জনসন্ধি ছপ্পদানী’’তিআদি ৱুত্তং.

দেসনাসন্ধীতি যথাৱুত্তদেসনন্তৰেন দেসনায সংসন্দনং. ন চ পথৱিং নিস্সাযাতি পথৱিং ৱিসযসঙ্খাতং নিস্সযং কত্ৱা, পথৱিং আলম্বিত্ৱাতি অত্থো. ঝাযীতি ফলসমাপত্তিঝানেন ঝাযী. সো হি সব্বসঙ্খাৰনিস্সটং নিব্বানং আলম্বিত্ৱা সমাপজ্জনৱসেন ঝাযতি, ন পথৱিং নিস্সায ঝাযতীতি ৱুত্তো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ চতূহি মহাভূতেহি ৰূপপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায সব্বো কামভৱো ৰূপভৱো চ গহিতা. অৰূপভৱো পন সৰূপেনেৱ গহিতোতি সব্বং লোকং পৰিযাদিযিত্ৱা পুন অঞ্ঞেনপি পৰিযাযেন তং দস্সেতুং ‘‘ন চ ইমং লোক’’ন্তিআদিমাহ. সব্বো হি লোকো ইধলোকো পৰলোকো চাতি দ্ৱেৱ কোট্ঠাসা হোন্তি. যস্মা পন ‘‘ইধলোকো’’তি ৱিসেসতো দিট্ঠধম্মভূতো সত্তসন্তানো ৱুচ্চতি. ‘‘পৰলোকো’’তি ভৱন্তৰসঙ্খেপগতো সত্তসন্তানো তদুভযৱিনিমুত্তো অনিন্দ্ৰিযবদ্ধো ৰূপসন্তানো. তস্মা তং সন্ধায ‘‘যমিদং উভযমন্তৰেনা’’তিআদি ৱুত্তং.

যে পন ‘‘উভযমন্তৰেনা’’তি ৱচনং গহেত্ৱা অন্তৰাভৱং ইচ্ছন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. অন্তৰাভৱো হি অভিধম্মে পটিক্খিত্তোতি. দিট্ঠন্তি ৰূপাযতনং. সুতন্তি সদ্দাযতনং. মুতন্তি পত্ৱা গহেতব্বতো গন্ধাযতনং ৰসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনঞ্চ. ৱিঞ্ঞাতন্তি অৱসিট্ঠং ধম্মাৰম্মণপৰিযাপন্নৰূপং. পত্তন্তি পৰিযেসিত্ৱা ৱা অপৰিযেসিত্ৱা ৱা পত্তং. পৰিযেসিতন্তি পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা পৰিযেসিতং. ৱিতক্কিতং ৱিচাৰিতন্তি ৱিতক্কনৱসেন অনুমজ্জনৱসেন চ আলম্বিতং. মনসানুচিন্তিতন্তি চিত্তেন অনু অনু চিন্তিতং. অযং সদেৱকে…পে… অনিস্সিতেন চিত্তেন ন ঞাযতি ঝাযন্তোতি অযং খীণাসৱো ফলসমাপত্তিঝানেন ঝাযন্তো পুব্বেৱ তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযানং সুট্ঠু পহীনত্তা সদেৱকে লোকে…পে… মনুস্সায যত্থ কত্থচিপি অনিস্সিতেন চিত্তেন ঝাযতি নাম. ততো এৱ লোকে কেনচিপি ন ঞাযতি ‘‘অযং ইদং নাম নিস্সায ঝাযতী’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;

যস্স তে নাভিজানাম, কিং ত্ৱং নিস্সায ঝাযসী’’তি. (নেত্তি. ১০৪);

ইদানি খীণাসৱচিত্তস্স কত্থচিপি অনিস্সিতভাৱং গোধিকসুত্তেন (সং. নি. ১.১৫৯) ৱক্কলিসুত্তেন (সং. নি. ৩.৮৭) চ ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা মাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিঞ্ঞাণং সমন্ৱেসন্তোতি পৰিনিব্বানতো উদ্ধং ৱিঞ্ঞাণং পৰিযেসন্তো. ‘‘পপঞ্চাতীতো’’তিআদিনা অদস্সনস্স কাৰণমাহ. অনিস্সিতচিত্তা ন ঞাযন্তি ঝাযমানাতি ন কেৱলং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা খীণাসৱস্স চিত্তগতিং মাৰাদযো ন জানন্তি, অপি চ খো সউপাদিসেসাযপি নিব্বানধাতুযা তস্স তং ন জানন্তীতি অত্থো. অযং দেসনাসন্ধীতি গোধিকসুত্তৱক্কলিসুত্তানং ৱিয সুত্তন্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅত্থসংসন্দনা দেসনাসন্ধি নাম.

নিদ্দেসসন্ধীতি নিদ্দেসস্স সন্ধি নিদ্দেসসন্ধি, নিদ্দেসেন ৱা সন্ধি নিদ্দেসসন্ধি. পুৰিমেন সুত্তস্স নিদ্দেসেন তস্সেৱ পচ্ছিমস্স নিদ্দেসস্স, পচ্ছিমেন ৱা পুৰিমস্স সম্বন্ধনন্তি অত্থো. তং দস্সেতুং যস্মা ভগৱা যেভুয্যেন পঠমং ৱট্টং দস্সেত্ৱা পচ্ছা ৱিৱট্টং দস্সেতি, তস্মা ‘‘নিস্সিতচিত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নিস্সিতং চিত্তং এতেসন্তি নিস্সিতচিত্তা, পুগ্গলা, নিদ্দিসিতব্বা পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনাযাতি অধিপ্পাযো. ধম্মাধিট্ঠানায পন নিস্সিতং চিত্তং এত্থাতি নিস্সিতচিত্তা, নিস্সিতচিত্তৱন্তো তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযৱসেন পৱত্তা সুত্তপদেসা. সেসমেত্থ সব্বং পাকটমেৱ.

চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. আৱট্টহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

২৯. তত্থ কতমো আৱট্টো হাৰোতি আৱট্টহাৰৱিভঙ্গো. তত্থ আৰম্ভথাতি আৰম্ভধাতুসঙ্খাতং ৱীৰিযং কৰোথ. নিক্কমথাতি কোসজ্জপক্খতো নিক্খন্তত্তা নিক্কমধাতুসঙ্খাতং তদুত্তৰিৱীৰিযং কৰোথ. যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনেতি যস্মা সীলসংৱৰো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা সতিসম্পজঞ্ঞন্তি ইমেসু ধম্মেসু পতিট্ঠিতানং জাগৰিযানুযোগৱসেন আৰম্ভনিক্কমধাতুযো সম্পজ্জন্তি, তস্মা তথাভূতসমথৱিপস্সনাসঙ্খাতে ভগৱতো সাসনে যুত্তপ্পযুত্তা হোথ. ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰোতি এৱং পটিপজ্জন্তা চ তেধাতুইস্সৰস্স মচ্চুৰাজস্স ৱসং সত্তে নেতীতি তস্স সেনাসঙ্খাতং অবলং দুব্বলং যথা নাম বলূপপন্নো কুঞ্জৰো নড়েহি কতং অগাৰং খণেনেৱ ৱিদ্ধংসেতি, এৱমেৱ কিলেসগণং ধুনাথ ৱিধমথ ৱিদ্ধংসেথাতি অত্থো (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১৮৫).

ইদানি যদত্থং অযং গাথা নিক্খিত্তা, তং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথাতি ৱীৰিযস্স পদট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আৰম্ভথ নিক্কমথাতি ইদং ৱচনং ৱীৰিযস্স পদট্ঠানং ৱীৰিযপযোগস্স কাৰণং ৱীৰিযাৰম্ভে নিযোজনতো, ‘‘যোগা ৱে জাযতী ভূৰী’’তি (ধ. প. ২৮২) ৱচনতো যোগো ভাৱনা. তত্থ ৱিপস্সনাভাৱনায ৱক্খমানত্তা সমাধিভাৱনা ইধাধিপ্পেতাতি ৱুত্তং – ‘‘যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনেতি সমাধিস্স পদট্ঠান’’ন্তি. ‘‘মচ্চুনো সেন’’ন্তি ৱুত্তায কিলেসসেনায সম্মা ধুননং ঞাণেনেৱ হোতীতি আহ – ‘‘ধুনাথ…পে… পদট্ঠান’’ন্তি. পুন যথাৱুত্তৱীৰিযসমাধিপঞ্ঞাসম্পযুত্তেসু আধিপচ্চকিচ্চতায পপঞ্চপ্পহানসমত্থা ৱট্টমূলং ছিন্দিত্ৱা ৱিৱট্টং পাপেন্তি চাতি দস্সনত্থং ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথাতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ইমানি পদট্ঠানানি দেসনাতি ‘‘যানিমানি ৱীৰিযস্স পদট্ঠান’’ন্তিআদিনা ৱীৰিযাদীনং পদট্ঠানানি ৱুত্তানি, সা আৰম্ভথ নিক্কমথাতি আদিদেসনা, ন ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুআদীনীতি অত্থো. তথা চেৱ সংৱণ্ণিতং.

এৱং যথানিক্খিত্তায দেসনায পদট্ঠানৱসেন অত্থং নিদ্ধাৰেত্ৱা ইদানি তং সভাগৱিসভাগধম্মৱসেন আৱট্টেতুকামো তস্স ভূমিং দস্সেতুং ‘‘অযুঞ্জন্তানং ৱা সত্তানং যোগে যুঞ্জন্তানং ৱা আৰম্ভো’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যোগে ভাৱনাযং তং অযুঞ্জন্তানং ৱা সত্তানং অপৰিপক্কঞাণানং ৱাসনাভাগেন আযতিং ৱিজাননত্থং অযং দেসনাৰম্ভো যুঞ্জন্তানং ৱা পৰিপক্কঞাণানন্তি.

সো পমাদো দুৱিধোতি যেন পমাদেন ভাৱনং নানুযুঞ্জন্তি, সো পমাদো অত্তনো কাৰণভেদেন দুৱিধো. অঞ্ঞাণেনাতি পঞ্চন্নং খন্ধানং সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণপটিচ্ছাদকেন সম্মোহেন. নিৱুতোতি ছাদিতো. ঞেয্যট্ঠানন্তি ঞেয্যঞ্চ তং ‘‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো’’তিআদিনা ঞাণস্স পৱত্তনট্ঠানঞ্চাতি ঞেয্যট্ঠানং. অনেকভেদত্তা পাপধম্মানং তব্বসেন অনেকভেদোপি পমাদো মূলভূতায অৱিজ্জায ৱসেন একো এৱাতি আহ – ‘‘একৱিধো অৱিজ্জাযা’’তি. লাভৱিনিচ্ছযপৰিগ্গহমচ্ছৰিযানি পৰিযেসনাআৰক্খাপৰিভোগেসু অন্তোগধানি. ছন্দৰাগজ্ঝোসানা তণ্হা এৱাতি তণ্হামূলকেপি ধম্মে এত্থেৱ পক্খিপিত্ৱা ‘‘তিৱিধো তণ্হাযা’’তি ৱুত্তং.

ৰূপীসু ভৱেসূতি ৰূপধম্মেসু. অজ্ঝোসানন্তি তণ্হাভিনিৱেসো. এতেন ‘‘তণ্হায ৰূপকাযো পদট্ঠান’’ন্তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰতি. অনাদিমতি হি সংসাৰে ইত্থিপুৰিসা অঞ্ঞমঞ্ঞৰূপাভিৰামা, অযঞ্চত্থো চিত্তপৰিযাদানসুত্তেন (অ. নি. ১.১-১০) দীপেতব্বো. অৰূপীসু সম্মোহোতি ফস্সাদীনং অতিসুখুমসভাৱত্তা সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণঘনৱিনিব্ভোগস্স দুক্কৰত্তা চ অৰূপধম্মেসু সম্মোহো, সত্তানং পতিট্ঠিতোতি ৱচনসেসো. এৱং নিদ্ধাৰিতে ৰূপকাযনামকাযসঙ্খাতে উপাদানক্খন্ধপঞ্চকে আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্তং তণ্হঞ্চ অৱিজ্জঞ্চ অৱিসেসেন ৱুত্তং চতুপাদানানং ৱসেন ৱিভজিত্ৱা তেসং খন্ধানং উপাদানানঞ্চ দুক্খসমুদযভাৱেন সহপৰিঞ্ঞেয্যপহাতব্বভাৱং দস্সেতি ‘‘তত্থ ৰূপকাযো’’তিআদিনা.

৩০. এৱং পমাদমুখেন পুৰিমসচ্চদ্ৱযং নিদ্ধাৰেত্ৱা পমাদমুখেনেৱ অপৰম্পি সচ্চদ্ৱযং নিদ্ধাৰেতুং ‘‘তত্থ যো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি তস্স পমাদস্স. সম্পটিৱেধেনাতি সম্মা পৰিজাননেন অস্সাদাদীনং জাননেন. ৰক্খণা পটিসংহৰণাতি অত্তনো চিত্তস্স ৰক্খণসঙ্খাতা পমাদস্স পটিসংহৰণা, তপ্পটিপক্খেন সঙ্কোচনা অপ্পমাদানুযোগেন যা খেপনা. অযং সমথোতি কিচ্চেন সমাধিং দস্সেতি. অযং ৱোদানপক্খৱিসভাগধম্মৱসেন আৱট্টনা. ‘‘যদা জানাতি কামানং…পে… আনিসংস’’ন্তি ইমিনা সমথাধিগমস্স উপাযং দস্সেতি.

তত্থ কামানন্তি ৱত্থুকামানঞ্চ কিলেসকামানঞ্চ. অস্সাদঞ্চ অস্সাদতোতি কামে পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং সুখসোমনস্সসঙ্খাতং অস্সাদং অস্সাদতায অস্সাদমত্ততো. আদীনৱন্তি ‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩৬) ৱুত্তং আদীনৱং দোসং. নিস্সৰণন্তি পঠমজ্ঝানং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘কামানমেতং নিস্সৰণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৱু. ৭২). ওকাৰন্তি লামকভাৱং. সংকিলেসন্তি সংকিলিস্সনং. কামহেতু হি সত্তা সংকিলিস্সন্তি. ৱোদানন্তি ৱিসুজ্ঝনং. নেক্খম্মে চ আনিসংসন্তি নীৱৰণপ্পহানাদিগুণৱিসেসযোগং. তত্থাতি তস্মিং যথাৱুত্তে সমথে সতি. যা ৱীমংসাতি যা পঞ্ঞা. ‘‘সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৭১) হি ৱুত্তং. যথা তণ্হাসহিতাৱ অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো, এৱং অৱিজ্জাসহিতাৱ তণ্হা উপাদানানং পচ্চযো. তাসু নিৰুদ্ধাসু উপাদানাদীনং অভাৱো এৱাতি তণ্হাঅৱিজ্জাপহানেন সকলৱট্টদুক্খনিৰোধং দস্সেন্তো ‘‘ইমেসু দ্ৱীসু ধম্মেসু পহীনেসূ’’তিআদিমাহ. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি ৱিসভাগসভাগধম্মাৱট্টনৱসেন নিদ্ধাৰিতানীতি অধিপ্পাযো.

এৱং ৱোদানপক্খং নিক্খিপিত্ৱা তস্স ৱিসভাগধম্মৱসেন সভাগধম্মৱসেন চ আৱট্টনং দস্সেত্ৱা ইদানি সংকিলেসপক্খং নিক্খিপিত্ৱা তস্স ৱিসভাগধম্মৱসেন সভাগধম্মৱসেন চ আৱট্টনং দস্সেতুং ‘‘যথাপি মূলে’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যথা নাম পতিট্ঠাহেতুভাৱেন মূলন্তি লদ্ধৱোহাৰে ভূমিগতে ৰুক্খস্স অৱযৱে ফৰসুছেদাদিঅন্তৰাযাভাৱেন অনুপদ্দৱে ততো এৱ দড়্হে থিৰে সতি খন্ধে ছিন্নেপি অস্সত্থাদিৰুক্খো ৰুহতি, এৱমেৱ তণ্হানুসযসঙ্খাতে অত্তভাৱৰুক্খস্স মূলে মগ্গঞাণফৰসুনা অনুপচ্ছিন্নে তযিদং দুক্খং পুনপ্পুনং অপৰাপৰভাৱেন নিব্বত্ততি ন নিৰুজ্ঝতীতি. কামতণ্হাদিনিৱত্তনত্থং ‘‘ভৱতণ্হাযা’’তি ৱুত্তং. এতস্স ধম্মস্স পচ্চযোতি এতস্স ভৱতণ্হাসঙ্খাতস্স ধম্মস্স ভৱেসু আদীনৱপ্পটিচ্ছাদনাদিৱসেন অস্সাদগ্গহণস্স পচ্চযো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫৭). তেনেৱাহ – ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা হি ভৱতণ্হা’’তি. ইধ সমথো ৱিপস্সনা চ মগ্গসমাধি মগ্গপঞ্ঞা চ অধিপ্পেতাতি আহ – ‘‘যেন তণ্হানুসযং সমূহনতী’’তিআদি. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানীতি ৱিসভাগসভাগধম্মাৱট্টনৱসেন নিদ্ধাৰিতানীতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ইদানি ন কেৱলং নিদ্ধাৰিতেহেৱ ৱিসভাগসভাগধম্মেহি আৱট্টনং, অথ খো পাড়িআগতেহিপি তেহি আৱট্টনং আৱট্টহাৰোতি দস্সনত্থং ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ সব্বপাপস্সাতি সব্বাকুসলস্স. অকৰণন্তি অনুপ্পাদনং. কুসলস্সাতি চতুভূমককুসলস্স. উপসম্পদাতি পটিলাভো. সচিত্তপৰিযোদাপনন্তি অত্তনো চিত্তৱোদানং, তং পন অৰহত্তেন হোতি. ইতি সীলসংৱৰেন সব্বপাপং পহায সমথৱিপস্সনাহি কুসলং সম্পাদেত্ৱা অৰহত্তফলেন চিত্তং পৰিযোদপেতব্বন্তি এতং বুদ্ধান সাসনং ওৱাদো অনুসিট্ঠীতি অযং সঙ্খেপত্থো, ৱিত্থাৰতো পন অত্থো পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতি.

তত্থ ‘‘সব্বপাপং নামা’’তিআদীসু দোসসমুট্ঠানন্তি দোসো সমুট্ঠানমেৱ এতস্সাতি দোসসমুট্ঠানং, ন দোসো এৱ সমুট্ঠানন্তি. লোভসমুট্ঠানাযপি পিসুণৱাচায সম্ভৱতো. কাযদুচ্চৰিতন্তি পদং অপেক্খিত্ৱা ‘‘দোসসমুট্ঠান’’ন্তি নপুংসকনিদ্দেসো. লোভসমুট্ঠানং মোহসমুট্ঠানন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সম্ফপ্পলাপো উদ্ধচ্চচিত্তেন পৱত্তযতীতি অধিপ্পাযেন তস্স মোহসমুট্ঠানতা ৱুত্তা.

এৱং দুচ্চৰিতঅকুসলকম্মপথকম্মৱিভাগেন ‘‘সব্বপাপ’’ন্তি এত্থ ৱুত্তপাপং ৱিভজিত্ৱা ইদানিস্স অকুসলমূলৱসেন অগতিগমনৱিভাগম্পি দস্সেতুং ‘‘অকুসলমূল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অকুসলমূলং পযোগং গচ্ছন্তন্তি লোভাদিঅকুসলানি কাযৱচীপযোগং গচ্ছন্তানি, কাযৱচীপযোগং সমুট্ঠাপেন্তানীতি অত্থো. ছন্দাতি ছন্দহেতু. যং ছন্দা অগতিং গচ্ছতি, ইদং লোভসমুট্ঠানন্তি ছন্দা অগতিং গচ্ছতীতি যদেতং অগতিগমনং, ইদং লোভসমুট্ঠানন্তি. এৱং সেসেসুপি অত্থো দট্ঠব্বো. এত্তাৱতা ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তি এত্থ পাপং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স অকৰণং দস্সেন্তো ‘‘লোভো…পে… পঞ্ঞাযা’’তি তীহি কুসলমূলেহি তিণ্ণং অকুসলমূলানং পহানৱসেন সব্বপাপস্স অকৰণং অনুপ্পাদনমাহ. তথা লোভো উপেক্খাযাতিআদিনা ব্ৰহ্মৱিহাৰেহি. তত্থ অৰতিং ৱূপসমেন্তী মুদিতা তস্সা মূলভূতং মোহং পজহতীতি কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘মোহো মুদিতায পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতী’’তি.

৩১. ইদানি অঞ্ঞেনপি পৰিযাযেন পাপং তস্স অকৰণঞ্চ দস্সেত্ৱা সেসপদানঞ্চ অত্থৱিভাৱনমুখেন সভাগৱিসভাগধম্মাৱট্টনং দস্সেতুং ‘‘সব্বপাপং নাম অট্ঠ মিচ্ছত্তানী’’তিআদি ৱুত্তং. অকিৰিযা অকৰণং অনজ্ঝাচাৰোতি তীহিপি পদেহি মিচ্ছত্তানং অনুপ্পাদনমেৱ ৱদতি. তথা কিৰিযা কৰণং অজ্ঝাচাৰোতি তীহিপি পদেহি উপ্পাদনমেৱ ৱদতি. অজ্ঝাচাৰোতি অধিট্ঠহিত্ৱা আচৰণং. অতীতস্সাতি চিৰকালপ্পৱত্তিৱসেন পুৰাণস্স. মগ্গস্সাতি অৰিযমগ্গস্স. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পুৰাণমগ্গং পুৰাণং অঞ্জসন্তি খো অৰিযস্সেতং অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ২.৬৫ অত্থতো সমানং). অতীতেন ৱা ৱিপস্সিনা ভগৱতা যথাধিগতং দেসিতভাৱং সন্ধায ‘‘অতীতস্স মগ্গস্সা’’তি ৱুত্তং. ৱিপস্সিনো হি অযং ভগৱতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাতিমোক্খুদ্দেসগাথাতি.

যং পটিৱেধেনাতি যস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযেন. যং পৰিযোদাপিতং, অযং নিৰোধোতি যদিপি অসঙ্খতা ধাতু কেনচি সংকিলেসেন ন সংকিলিস্সতি, অধিগচ্ছন্তস্স পন পুগ্গলস্স ৱসেন এৱং ৱুত্তং. তস্স হি যাৱ সংকিলেসা ন ৱিগচ্ছন্তি, তাৱ অসঙ্খতা ধাতু অপৰিযোদপিতাতি ৱুচ্চতি. যথা নিব্বানাধিগমেন যে খন্ধা ৱূপসমেতব্বা, তেসং সেসভাৱেন অসেসভাৱেন চ ‘‘সউপাদিসেসা’’তি চ, ‘‘অনুপাদিসেসা’’তি চ ৱুচ্চতি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

ইমানি পাড়িআগতধম্মানং সভাগৱিসভাগধম্মাৱট্টনৱসেন নিদ্ধাৰিতানি চত্তাৰি সচ্চানি পুনপি পাড়িআগতধম্মানং সভাগৱিসভাগধম্মাৱট্টনেন আৱট্টহাৰং দস্সেতুং ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতী’’তি গাথমাহ. তস্সা পদত্থো পুব্বে ৱুত্তো এৱ. ধম্মোতি পুঞ্ঞধম্মো ইধাধিপ্পেতো. তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘ধম্মো নাম দুৱিধো ইন্দ্ৰিযসংৱৰো মগ্গো চা’’তি আহ. ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীসেন চেত্থ সব্বম্পি সীলং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. সব্বা উপপত্তিযো দুগ্গতি দুক্খদুক্খতাদিযোগেন দুক্খা গতিযোতি কত্ৱা. যথাৱুত্তে দুৱিধে ধম্মে পঠমো ধম্মো যথা সুচিণ্ণো হোতি, যতো চ সো ৰক্খতি, যত্থ চ পতিট্ঠাপেতি, তং সব্বং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যা সংৱৰসীলে অখণ্ডকাৰিতা’’তিআদি ৱুত্তং. ইদানি তস্স ধম্মস্স অপাযতো ৰক্খণে একন্তিকভাৱং ৱিভাৱেতুং গামণিসংযুত্তে (সং. নি. ৪.৩৫৮) অসিবন্ধকপুত্তসুত্তং আভতং.

তত্থ এৱন্তি পকাৰেন. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনে, ইমিনাপি পকাৰেন অযমত্থো ৱেদিতব্বোতি অধিপ্পাযো. অসিবন্ধকপুত্তোতি অসিবন্ধকস্স নাম পুত্তো. গামে জেট্ঠকতায গামণী. পচ্ছাভূমকাতি পচ্ছাভূমিৱাসিনো. কামণ্ডলুকাতি সকমণ্ডলুনো. সেৱালমালিকাতি পাতোৱ উদকতো সেৱালঞ্চেৱ উপ্পলাদীনি চ গহেত্ৱা উদকসুদ্ধিভাৱজাননত্থং মালং কত্ৱা পিড়ন্ধনকা. উদকোৰোহকাতি সাযং পাতং উদকং ওৰোহণকা. উয্যাপেন্তীতি উপৰিযাপেন্তি. সঞ্ঞাপেন্তীতি সম্মা যাপেন্তি. সগ্গং নাম ওক্কামেন্তীতি পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতাৱ ‘‘গচ্ছ, ভো, ব্ৰহ্মলোকং, গচ্ছ, ভো, ব্ৰহ্মলোক’’ন্তি ৱদন্তা সগ্গং পৱেসেন্তি.

অনুপৰিসক্কেয্যাতি অনুপৰিগচ্ছেয্য. উম্মুজ্জাতি উট্ঠহ. উপ্লৱাতি জলস্স উপৰিপ্লৱ. থলমুপ্লৱাতি থলং অভিৰুহ. তত্ৰ যাস্সাতি তত্ৰ যং অস্স, যং ভৱেয্য. সক্খৰকঠলন্তি সক্খৰা ৱা কঠলা ৱা. সা অধোগামী অস্সাতি সা অধো গচ্ছেয্য, হেট্ঠাগামী ভৱেয্য. অধো গচ্ছেয্যাতি হেট্ঠা গচ্ছেয্য. মগ্গস্সাতি অৰিযমগ্গস্স. তিক্খতাতি তিখিণতা. সা চ খো ন সত্থকস্স ৱিয নিসিতকৰণতা, অথ খো ইন্দ্ৰিযানং পটুভাৱোতি দস্সেতুং ‘‘অধিমত্ততা’’তি আহ. ননু চ অৰিযমগ্গো অত্তনা পহাতব্বকিলেসে অনৱসেসং সমুচ্ছিন্দতীতি অতিখিণো নাম নত্থীতি? সচ্চমেতং, তথাপি নো চ খো ‘‘যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্সা’’তি ৱচনতো সদ্ধাৱিমুত্তদিট্ঠিপ্পত্তানং কিলেসপ্পহানং পতি অত্থি কাচি ৱিসেসমত্তাতি সক্কা ৱত্তুং. অযং পন ৱিসেসো ন ইধাধিপ্পেতো, সব্বুপপত্তিসমতিক্কমনস্স অধিপ্পেতত্তা. যস্মা পন অৰিযমগ্গেন ওধিসো কিলেসা পহীযন্তি, তঞ্চ নেসং তথাপহানং মগ্গধম্মেসু ইন্দ্ৰিযানং অপাটৱপাটৱতৰপাটৱতমভাৱেন হোতীতি যো ৱজিৰূপমধম্মেসু মত্থকপ্পত্তানং অগ্গমগ্গধম্মানং পটুতমভাৱো. অযং ইধ মগ্গস্স তিক্খতাতি অধিপ্পেতা. তেনেৱাহ – ‘‘অযং ধম্মো সুচিণ্ণো সব্বাহি উপপত্তীহি ৰক্খতী’’তি. ‘‘তস্মা ৰক্খিতচিত্তস্সা’’তিআদিনা সুত্তন্তৰেন (উদা. ৩২) সুগতিসঞ্ঞিতানম্পি উপপত্তীনং দুগ্গতিভাৱং সাধেতি.

৩২. ইদানি যথাৱুত্তস্স ধম্মস্স ৱিসভাগধম্মানং তণ্হাৱিজ্জাদীনং সভাগধম্মানঞ্চ সমথৱিপস্সনাদীনং নিদ্ধাৰণৱসেন আৱট্টহাৰং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ দুগ্গতীনং হেতু তণ্হা চ অৱিজ্জা চা’’তিআদিমাহ. তং পুব্বে ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ইদং ৱুচ্চতি ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ইদং অৰিযং সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযন্তি ৱুচ্চতি. যং ৰক্খতীতি সব্বাহি দুগ্গতীহি ৰক্খন্তস্স অৰিযমগ্গস্স আৰম্মণভূতো নিৰোধো ৰক্খন্তো ৱিয ৱুত্তো, নিমিত্তস্স কত্তুভাৱেন উপচৰিতত্তা. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি ৱিসভাগসভাগধম্মাৱট্টনৱসেন নিদ্ধাৰিতানীতি অধিপ্পাযো.

আৱট্টহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৱিভত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

৩৩. তত্থ কতমো ৱিভত্তিহাৰোতি ৱিভত্তিহাৰৱিভঙ্গো. তত্থ ধম্মৱিভত্তিভূমিৱিভত্তিপদট্ঠানৱিভত্তীতি তিৱিধা ৱিভত্তি. তাসু যস্মা ধম্মেসু ৱিভাগতো নিদ্দিট্ঠেসু তত্থ লব্ভমানো ভূমিৱিভাগো পদট্ঠানৱিভাগো চ নিদ্দিসিযমানো সুৱিঞ্ঞেয্যো হোতি, তস্মা ধম্মৱিভত্তিং তাৱ নিদ্দিসন্তো সোড়সৱিধে পট্ঠানে যেসং সুত্তানং ৱসেন ৱিসেসতো ৱিভজিতব্বা, তানি সুত্তানি দস্সেতুং ‘‘দ্ৱে সুত্তানি ৱাসনাভাগিযঞ্চ নিব্বেধভাগিযঞ্চা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ৱাসনা পুঞ্ঞভাৱনা, তস্সা ভাগো কোট্ঠাসো ৱাসনাভাগো, তস্স হিতন্তি ৱাসনাভাগিযং, সুত্তং. নিব্বিজ্ঝনং লোভক্খন্ধাদীনং পদালনং নিব্বেধো, তস্স ভাগোতি সেসং পুৰিমসদিসমেৱ. যস্মিং সুত্তে তীণি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি দেসিতানি, তং সুত্তং ৱাসনাভাগিযং. যস্মিং পন সেক্খাসেক্খা দেসিতা, তং নিব্বেধভাগিযং. অযঞ্চ অত্থো পাড়িযংযেৱ আগমিস্সতি.

পুঞ্ঞভাগিযাতি পুঞ্ঞভাগে ভৱা. তথা ফলভাগিযা ৱেদিতব্বা. ফলন্তি পন সামঞ্ঞফলং. সংৱৰসীলন্তি পাতিমোক্খসংৱৰো, সতিসংৱৰো, ঞাণসংৱৰো, খন্তিসংৱৰো, ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চ সংৱৰা সংৱৰসীলং. পহানসীলন্তি তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চপ্পহানানি. তেসু নিস্সৰণপ্পহানৱজ্জানং পহানানং ৱসেন পহানসীলং ৱেদিতব্বং. সোতি যো ৱাসনাভাগিযসুত্তসম্পটিগ্গাহকো, সো. তেন ব্ৰহ্মচৰিযেনাতি তেন সংৱৰসীলসঙ্খাতেন সেট্ঠচৰিযেন কাৰণভূতেন ব্ৰহ্মচাৰী ভৱতি. এত্থ চ অট্ঠসমাপত্তিব্ৰহ্মচৰিযস্স ন পটিক্খেপো, কেচি পন ‘‘তেনেৱ ব্ৰহ্মচৰিযেনা’’তি পঠন্তি, তেসং মতেন সিযা তস্স পটিক্খেপো.

পহানসীলে ঠিতোতি সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানানং ৱসেন পহানসীলে ঠিতো. তেন ব্ৰহ্মচৰিযেনাতি তেন পহানসীলেন ৱিসেসভূতেন মগ্গব্ৰহ্মচৰিযেন. যে পন ‘‘তেনেৱ ব্ৰহ্মচৰিযেনা’’তি পঠন্তি, তেসং অযং পাঠো ‘‘ৱাসনাভাগিযং নাম সুত্তং দানকথা, সীলকথা, সগ্গকথা, পুঞ্ঞৱিপাককথা’’তি. যে পন ‘‘তেন ব্ৰহ্মচৰিযেনা’’তি পঠন্তি, তেসং অযং পাঠো – ‘‘ৱাসনাভাগিযং নাম সুত্তং দানকথা, সীলকথা, সগ্গকথা কামানং আদীনৱো নেক্খম্মে আনিসংসো’’তি. তত্থ কতমো পাঠো যুত্ততৰোতি? পচ্ছিমো পাঠোতি নিট্ঠং গন্তব্বং. যস্মা ‘‘নিব্বেধভাগিযং নাম সুত্তং যা চতুসচ্চপ্পকাসনা’’তি ৱক্খতি, ন হি মহাথেৰো সাৱসেসং কত্ৱা ধম্মং দেসেসীতি.

‘‘নত্থি পজাননা’’তিআদিনা উভিন্নং সুত্তানং সাতিসযং অসঙ্কৰকাৰণং দস্সেতি. তত্থ পজাননাতি অৰিযমগ্গস্স পদট্ঠানভূতা ৱুট্ঠানগামিনী ৱিপস্সনাপঞ্ঞা. ইমানি চত্তাৰি সুত্তানীতি ইমেসং সুত্তানং ৱাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযানং ৱক্খমানানঞ্চ সংকিলেসভাগিযঅসেক্খভাগিযানং ৱসেন চত্তাৰি সুত্তানি. দেসনাযাতি দেসনানযেন. সব্বতো ৱিচযেন হাৰেন ৱিচিনিত্ৱাতি সব্বতোভাগেন একাদসসু ঠানেসু পক্খিপিত্ৱা ৱিচযেন হাৰেন ৱিচিনিত্ৱা. ‘‘যুত্তিহাৰেন যোজেতব্বানী’’তি এতেন ৱিচযহাৰযুত্তিহাৰা ৱিভত্তিহাৰস্স পৰিকম্মট্ঠানন্তি দস্সেতি. ‘‘যাৱতিকা ঞাণস্স ভূমী’’তি ইমিনা ৱিভত্তিহাৰস্স মহাৱিসযতং দস্সেতি.

৩৪. এৱং ৱাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযভাৱেহি ধম্মে একদেসেন ৱিভজিত্ৱা ইদানি তেসং কিলেসভাগিযঅসেক্খভাগিযভাৱেহি সাধাৰণাসাধাৰণভাৱেহি ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমে ধম্মা সাধাৰণা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কতমে ধম্মাতি কতমে সভাৱধম্মা. সাধাৰণাতি অৱিসিট্ঠা, সমানাতি অত্থো. দ্ৱে ধম্মাতি দুৱে পকতিযো. পকতিঅত্থো হি অযং ধম্ম-সদ্দো ‘‘জাতিধম্মানং সত্তান’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ১.৩৩) ৱিয. নামসাধাৰণাতি নামেন সাধাৰণা, কুসলাকুসলাতি সমাননামাতি অত্থো. ৱত্থুসাধাৰণাতি ৱত্থুনা নিস্সযেন সাধাৰণা, একসন্ততিপতিততায সমানৱত্থুকাতি অত্থো. ৱিসেসতো সংকিলেসপক্খে পহানেকট্ঠা নামসাধাৰণা, সহজেকট্ঠা ৱত্থুসাধাৰণা. অঞ্ঞম্পি এৱং জাতিযন্তি কিচ্চপচ্চযপটিপক্খাদীহি সমানং সঙ্গণ্হাতি. মিচ্ছত্তনিযতানং অনিযতানন্তি ইদং পুথুজ্জনানং উপলক্খণং. তস্মা সস্সতৱাদা উচ্ছেদৱাদাতি আদিকো সব্বো পুথুজ্জনভেদো আহৰিত্ৱা ৱত্তব্বো. দসনপ্পহাতব্বা কিলেসা সাধাৰণা মিচ্ছত্তনিযতানং অনিযতানং এৱ চ সম্ভৱতো সম্মত্তনিযতানং অসম্ভৱতো চ. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো.

অৰিযসাৱকোতি সেক্খং সন্ধায ৱদতি. সব্বা সা অৱীতৰাগেহি সাধাৰণাতি লোকিযসমাপত্তি ৰূপাৱচৰা অৰূপাৱচৰা দিব্বৱিহাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰো পঠমজ্ঝানসমাপত্তীতি এৱমাদীহি পৰিযাযেহি সাধাৰণা. কুসলসমাপত্তি পন ইমিনা পৰিযাযেন সিযা অসাধাৰণা, ইমং পন দোসং পস্সন্তা কেচি ‘‘যং কিঞ্চি…পে… সব্বা সা অৱীতৰাগেহি সাধাৰণা’’তি পঠন্তি. কথং তে ওধিসো গহিতা, অথ ওধিসো গহেতব্বা, কথং সাধাৰণাতি? অনুযোগং মনসিকত্ৱা তং ৱিসোধেন্তো আহ – ‘‘সাধাৰণা হি ধম্মা এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তিআদি. তস্সত্থো – যথা মিচ্ছত্তনিযতানং অনিযতানঞ্চ সাধাৰণাতি ৱুত্তং, এৱং সাধাৰণা ধম্মা ন সব্বসত্তানং সাধাৰণতায সাধাৰণা, কস্মা? যস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰং পৰং সকং সকং ৱিসযং নাতিৱত্তন্তি. পটিনিযতঞ্হি তেসং পৱত্তিট্ঠানং, ইতৰথা তথা ৱোহাৰো এৱ ন সিযাতি অধিপ্পাযো. যস্মা চ এতে এৱ ধম্মা এৱং নিযতা ৱিসযা, তস্মা ‘‘যোপি ইমেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ন সো তং ধম্মং উপাতিৱত্ততী’’তি আহ. ন হি মিচ্ছত্তনিযতানং অনিযতানঞ্চ দস্সনেন পহাতব্বা কিলেসা ন সন্তি, অঞ্ঞেসং ৱা সন্তীতি এৱং সেসেপি ৱত্তব্বং.

অসাধাৰণো নাম ধম্মো তস্স তস্স পুগ্গলস্স পচ্চত্তনিযতো অৰিযেসু সেক্খাসেক্খধম্মৱসেন অনৰিযেসু সব্বাভব্বপহাতব্বৱসেন গৱেসিতব্বো, ইতৰস্স তথা নিদ্দিসিতব্বভাৱাভাৱতো. সো চ খো সাধাৰণাৱিধুৰতায তং তং উপাদায তথাৱুত্তদেসনানুসাৰেনাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘কতমে ধম্মা অসাধাৰণা যাৱ দেসনং উপাদায গৱেসিতব্বা সেক্খাসেক্খা ভব্বাভব্বা’’তি ইমিনা. অট্ঠমকস্সাতি সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স. ধম্মতাতি ধম্মসভাৱো পঠমস্স মগ্গট্ঠতা দুতিযস্স ফলট্ঠতা. পঠমস্স ৱা পহীযমানকিলেসতা. দুতিযস্স পহীনকিলেসতা. পুন অট্ঠমকস্সাতি অনাগামিমগ্গট্ঠস্স. নামন্তি সেক্খাতি নামং. ধম্মতাতি তংতংমগ্গট্ঠতা হেট্ঠিমফলট্ঠতা চ. পটিপন্নকানন্তি মগ্গসমঙ্গীনং. নামন্তি পটিপন্নকাতি নামং. এৱং ‘‘অট্ঠমকস্সা’’তিআদিনা অৰিযপুগ্গলেসু অসাধাৰণধম্মং দস্সেত্ৱা ইতৰেসু নযদস্সনত্থং ‘‘এৱং ৱিসেসানুপস্সিনা’’তিআদি ৱুত্তং. লোকিযধম্মেসু এৱ হি হীনাদিভাৱো. তত্থ ৱিসেসানুপস্সিনাতি অসাধাৰণধম্মানুপস্সিনা. মিচ্ছত্তনিযতানং অনিযতা ধম্মা সাধাৰণা মিচ্ছত্তনিযতা ধম্মা অসাধাৰণা. মিচ্ছত্তনিযতেসুপি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকানং অনিযতা ধম্মা সাধাৰণা. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি অসাধাৰণাতি ইমিনা নযেন ৱিসেসানুপস্সিনা ৱেদিতব্বা.

এৱং নানানযেহি ধম্মৱিভত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি ভূমিৱিভত্তিং পদট্ঠানৱিভত্তিঞ্চ ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘দস্সনভূমী’’তিআদিমাহ. তত্থ দস্সনভূমীতি পঠমমগ্গো. যস্মা পন পঠমমগ্গক্খণে অৰিযসাৱকো সম্মত্তনিযামং ওক্কমন্তো নাম হোতি, ততো পৰং ওক্কন্তো, তস্মা ‘‘দস্সনভূমি নিযামাৱক্কন্তিযা পদট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি হেট্ঠিমো হেট্ঠিমো মগ্গো উপৰিউপৰিমগ্গাধিগমস্স কাৰণং হোতি, সক্কাযদিট্ঠিআদীনি অপ্পহায কামৰাগব্যাপাদাদিপ্পহানস্স অসক্কুণেয্যত্তা. তথাপি অৰিযমগ্গো অত্তনো ফলস্স ৱিসেসকাৰণং আসন্নকাৰণঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘ভাৱনাভূমি উত্তৰিকানং ফলানং পত্তিযা পদট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা ঞাণুত্তৰস্স তথাৱিধপচ্চযসমাযোগে চ হোতীতি সা ৱিপস্সনায পদট্ঠানন্তি ৱুত্তা. ইতৰা পন তিস্সোপি পটিপদা সমথং আৱহন্তি এৱ. তাসু সব্বমুদুতায দস্সিতায সেসাপি দস্সিতা এৱাতি আহ – ‘‘দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা সমথস্স পদট্ঠান’’ন্তি.

দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূতি দানমেৱ দানমযং, পুজ্জফলনিব্বত্তনট্ঠেন পুঞ্ঞং, তদেৱ কত্তব্বতো কিৰিযা, পযোগসম্পত্তিযাদীনং অধিট্ঠানভাৱতো ৱত্থু চাতি দানমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু. পৰতোঘোসস্সাতি ধম্মস্সৱনস্স. সাধাৰণন্তি ন বীজং ৱিয অঙ্কুৰস্স, দস্সনভূমিআদযো ৱিয ৱা নিযামাৱক্কন্তিআদীনং আৱেণিকং, অথ খো সাধাৰণং, তদঞ্ঞকাৰণেহিপি পৰতোঘোসস্স পৱত্তনতোতি অধিপ্পাযো. তত্থ কেচি দাযকস্স দানানুমোদনং আচিণ্ণন্তি দানং পৰতোঘোসস্স কাৰণন্তি ৱদন্তি. দাযকো পন দক্খিণাৱিসুদ্ধিং আকঙ্খন্তো দানসীলাদিগুণৱিসেসানং সৱনে যুত্তপ্পযুত্তো হোতীতি দানং ধম্মস্সৱনস্স কাৰণং ৱুত্তং.

সীলসম্পন্নো ৱিপ্পটিসাৰাভাৱেন সমাহিতো ধম্মচিন্তাসমত্থো হোতীতি সীলং চিন্তামযঞাণস্স কাৰণন্তি আহ ‘‘সীলময’’ন্তিআদি. ভাৱনামযন্তি সমথসঙ্খাতং ভাৱনামযং. ভাৱনামযিযাতি উপৰিঝানসঙ্খাতায ৱিপস্সনাসঙ্খাতায চ ভাৱনামযিযা. পুৰিমং পুৰিমঞ্হি পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স পদট্ঠানং. ইদানি যস্মা দানং সীলং লোকিযভাৱনা চ ন কেৱলং যথাৱুত্তপৰতোঘোসাদীনংযেৱ, অথ খো যথাক্কমং পৰিযত্তিবাহুসচ্চকম্মট্ঠানানুযোগমগ্গসম্মাদিট্ঠীনম্পি পচ্চযা হোন্তি, তস্মা তম্পি নযং দস্সেতুং পুন ‘‘দানময’’ন্তিআদিনা দেসনং ৱড্ঢেসি. তথা পতিৰূপদেসৱাসাদযো কাযৱিৱেকচিত্তৱিৱেকাদীনং কাৰণং হোতীতি ইমং নযং দস্সেতুং ‘‘পতিৰূপদেসৱাসো’’তিআদিমাহ. তত্থ কুসলৱীমংসাযাতি পটিসঙ্খানুপস্সনায. অকুসলপৰিচ্চাগোতি ইমিনা পহানপৰিঞ্ঞা ৱুত্তাতি. সমাধিন্দ্ৰিযস্সাতি মগ্গসমাধিন্দ্ৰিযস্স. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ৱিভত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.