৪. পদট্ঠানহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

২২. তত্থ কতমো পদট্ঠানো হাৰোতিআদি পদট্ঠানহাৰৱিভঙ্গো. তত্থ যস্মা ‘‘ইদং ইমস্স পদট্ঠানং, ইদং ইমস্স পদট্ঠান’’ন্তি তেসং তেসং ধম্মানং পদট্ঠানভূতধম্মৱিভাৱনলক্খণো পদট্ঠানো হাৰো, তস্মা পৱত্তিযা মূলভূতং অৱিজ্জং আদিং কত্ৱা সভাৱধম্মানং পদট্ঠানং আসন্নকাৰণং নিদ্ধাৰেন্তো অৱিজ্জায সভাৱং নিদ্দিসতি ‘‘সব্বধম্মযাথাৱঅসম্পটিৱেধলক্খণা অৱিজ্জা’’তি. তস্সত্থো – সব্বেসং ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱো ন সম্পটিৱিজ্ঝীযতি এতেনাতি সব্বধম্মযাথাৱঅসম্পটিৱেধো. সো লক্খণং এতিস্সাতি সা তথা ৱুত্তা. এতেন ধম্মসভাৱপ্পটিচ্ছাদনলক্খণা অৱিজ্জাতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা সম্মা পটিৱেধো সম্পটিৱেধো. তস্স পটিপক্খো অসম্পটিৱেধো. কত্থ পন সো সম্পটিৱেধস্স পটিপক্খোতি আহ – ‘‘সব্ব…পে… লক্খণা’’তি. যস্মা পন অসুভে সুভন্তিআদিৱিপল্লাসে সতি তত্থ সম্মোহো উপৰূপৰি জাযতিযেৱ ন হাযতি, তস্মা ‘‘তস্সা ৱিপল্লাসা পদট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং.

পিযৰূপং সাতৰূপন্তি পিযাযিতব্বজাতিযং ইট্ঠজাতিযঞ্চ পদট্ঠানং. ‘‘যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৱিভ. ২০৩) হি ৱুত্তং. অদিন্নাদানন্তি অদিন্নাদানচেতনা. সা হি একৱাৰং উপ্পন্নাপি অনাদীনৱদস্সিতায লোভস্স উপ্পত্তিকাৰণং হোতীতি তস্স পদট্ঠানং ৱুত্তং. দোসস্স পাণাতিপাতো পদট্ঠানং, মোহস্স মিচ্ছাপটিপদা পদট্ঠানন্তি এত্থাপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱণ্ণসণ্ঠানব্যঞ্জনগ্গহণলক্খণাতি নিমিত্তানুব্যঞ্জনগ্গহণলক্খণা. সুখসঞ্ঞায ফস্সস্স উপগমনলক্খণতা ফস্সপচ্চযতাৱ ৱুত্তা. ‘‘ফুট্ঠো সঞ্জানাতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) হি ৱুত্তং. অস্সাদোতি তণ্হা. সঙ্খতলক্খণানি উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তানি. যেভুয্যেন নিচ্চগ্গহণং ৱিঞ্ঞাণাধীনন্তি নিচ্চসঞ্ঞায ৱিঞ্ঞাণপদট্ঠানতা ৱুত্তা. তথা হি সো ভিক্খু তংযেৱ ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতীতি ৱিঞ্ঞাণৱিসযমেৱ অত্তনো নিচ্চগ্গাহং পৱেদেসি. পঞ্চন্নং খন্ধানং যদি অনিচ্চতা দুক্খতা চ সুদিট্ঠা, অত্তসঞ্ঞা সুখসঞ্ঞা অনৱকাসাতি আহ – ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞাদুক্খসঞ্ঞাঅসমনুপস্সনলক্খণা অত্তসঞ্ঞা’’তি. ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) হি ৱুত্তং.

যেভুয্যেন অত্তাভিনিৱেসো অৰূপধম্মেসূতি আহ – ‘‘তস্সা নামকাযো পদট্ঠান’’ন্তি. সব্বং নেয্যন্তি চত্তাৰি সচ্চানি চতুসচ্চৱিনিমুত্তস্স ঞেয্যস্স অভাৱতো. চিত্তৱিক্খেপপটিসংহৰণং উদ্ধচ্চৱিক্খম্ভনং. অসুভাতি অসুভানুপস্সনা, পটিভাগনিমিত্তভূতা অসুভা এৱ ৱা, তণ্হাপটিপক্খত্তা সমথস্স অসুভা পদট্ঠানন্তি ৱুত্তং. অভিজ্ঝায তনুকৰণতো অদিন্নাদানাৱেৰমণী অলোভস্স পদট্ঠানন্তি ৱুত্তা. তথা ব্যাপাদস্স তনুকৰণতো পাণাতিপাতাৱেৰমণী অদোসস্স পদট্ঠানন্তি ৱুত্তা. ৱত্থুঅৱিপ্পটিপত্তি ৱিসযসভাৱপটিৱেধো, সম্মাপটিপত্তি সীলসমাধিসম্পদানং নিব্বিদাঞাণেন অনভিৰতিঞাণমেৱ ৱা তথা পৱত্তং. সব্বাপি ৱেদনা দুক্খদুক্খতাদিভাৱতো দুক্খন্তি কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘দুক্খসঞ্ঞায ৱেদনা পদট্ঠান’’ন্তি. ধম্মসঞ্ঞাতি ধম্মমত্তন্তি সঞ্ঞা.

সত্তানং কাযে অৱীতৰাগতা পঞ্চন্নং অজ্ঝত্তিকাযতনানং ৱসেন হোতীতি আহ – ‘‘পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৰূপীনি ৰূপৰাগস্স পদট্ঠান’’ন্তি. কাযো হি ইধ ৰূপন্তি অধিপ্পেতো. ৱিসেসতো ঝাননিস্সযভূতে মনাযতনে চ নিকন্তি হোতীতি আহ – ‘‘ছট্ঠাযতনং ভৱৰাগস্স পদট্ঠান’’ন্তি. এদিসং মা ৰূপং নিব্বত্ততু, মা এদিসী ৱেদনাতি এৱং পৱত্তা ৰূপাদিঅভিনন্দনা নিব্বত্তভৱানুপস্সিতা. ঞাণদস্সনস্সাতি কম্মস্সকতঞ্ঞাণদস্সনস্স. যোনিসোমনসিকাৰৱতো হি পুব্বেনিৱাসানুস্সতি কম্মস্সকতঞ্ঞাণস্স কাৰণং হোতি, ন অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স. ইমস্স চ অত্থস্স ৱিভাৱনত্থং মহানাৰদকস্সপজাতকং (জা. ২.২২.১১৫৩ আদযো), ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৩৮ আদযো) একচ্চসস্সতৱাদো চ উদাহৰিতব্বো. ‘‘ওকপ্পনলক্খণা’’তিআদিনা সদ্ধাপসাদানং ৱিসেসং দস্সেতি. সো পন সদ্ধাযযেৱ অৱত্থাৱিসেসো দট্ঠব্বো. তত্থ ওকপ্পনং সদ্দহনৱসেন আৰম্মণস্স ওগাহণং নিচ্ছযো. অনাৱিলতা অস্সদ্ধিযাপগমেন চিত্তস্স অকালুস্সিযতা. অভিপত্থিযনা সদ্দহনমেৱ. অৱেচ্চপসাদো পঞ্ঞাসহিতো আযতনগতো অভিপ্পসাদো. অপিলাপনং অসম্মোসো নিমুজ্জিত্ৱা ৱিয আৰম্মণস্স ওগাহণং ৱা, এত্থ চ সদ্ধাদীনং পসাদসদ্ধাসম্মপ্পধানসতিপট্ঠানঝানঙ্গানি যথাক্কমং পদট্ঠানন্তি ৱদন্তেন অৱত্থাৱিসেসৱসেন পদট্ঠানভাৱো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. সতিসমাধীনং ৱা কাযাদযো সতিপট্ঠানাতি. ৱিতক্কাদযো চ ঝানানীতি পদট্ঠানভাৱেন ৱুত্তা.

অস্সাদমনসিকাৰো সংযোজনীযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিতা. পুনব্ভৱৱিৰোহণাতি পুনব্ভৱায ৱিৰোহণা, পুনব্ভৱনিব্বত্তনাৰহতা ৱিপাকধম্মতাতি অত্থো. ওপপচ্চযিকনিব্বত্তিলক্খণন্তি উপপত্তিভৱভাৱেন নিব্বত্তনসভাৱং. নামকাযৰূপকাযসঙ্ঘাতলক্খণন্তি অৰূপৰূপকাযানং সমূহিযভাৱং. ইন্দ্ৰিযৱৱত্থানন্তি চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং ৱৱত্থিতভাৱো. ওপপচ্চযিকন্তি উপপত্তিক্খন্ধনিব্বত্তকং. উপধীতি অত্তভাৱো. অত্তনো পিযস্স মৰণং চিন্তেন্তস্স বালস্স যেভুয্যেন সোকো উপ্পজ্জতীতি মৰণং সোকস্স পদট্ঠানন্তি ৱুত্তং. উস্সুক্কং চেতসো সন্তাপো. ওদহনন্তি অৱদহনং. অত্তনো নিস্সযস্স সন্তপনমেৱ ভৱস্সাতি ৱুত্তং ভৱং দস্সেতুং ‘‘ইমানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ভৱস্স অঙ্গানি ভৱসঙ্খাতানি চ অঙ্গানি ভৱঙ্গানি. তেসু কিলেসা ভৱস্স অঙ্গানি. কম্মৱিপাকৱট্টং ভৱসঙ্খাতানি অঙ্গানি. সমগ্গানীতি সব্বানি. খন্ধাযতনাদীনং অপৰাপৰুপ্পত্তিসংসৰণং সংসাৰো. তস্স পুৰিমপুৰিমজাতিনিপ্ফন্নং কিলেসাদিৱট্টং কাৰণন্তি আহ – ‘‘ভৱো সংসাৰস্স পদট্ঠান’’ন্তি. সম্পাপকহেতুভাৱং সন্ধায ‘‘মগ্গো নিৰোধস্স পদট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং.

কম্মট্ঠানোগাহকস্স ওতৰণট্ঠানতায বহুস্সুতো তিত্থং নাম, তস্স সম্মাপযিৰুপাসনা তিত্থঞ্ঞুতা. ধম্মূপসঞ্হিতং পামোজ্জং পীতং নাম, সপ্পাযধম্মস্সৱনেন তং উপ্পাদেত্ৱা কম্মট্ঠানস্স ব্ৰূহনা পীতঞ্ঞুতা, ভাৱনায থোকম্পি লযাপত্তিযা উদ্ধংপত্তিযা চ জাননা পত্তঞ্ঞুতা. অত্তনো পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতস্স জাননা অত্তঞ্ঞুতা, তেসু পুৰিমানং পুৰিমানং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স পদট্ঠানভাৱো সুৱিঞ্ঞেয্যো এৱ. কতপুঞ্ঞস্সেৱ পতিৰূপদেসৱাসো সম্ভৱতি, ন ইতৰস্সাতি ‘‘পুব্বেকতপুঞ্ঞতা পতিৰূপদেসৱাসস্স পদট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. যথাভূতঞাণদস্সনং সহ অধিট্ঠানেন তৰুণৱিপস্সনা. নিব্বিদাতি বলৱৱিপস্সনা. ৱিৰাগোতি মগ্গো. ৱিমুত্তীতি ফলং. এৱন্তি যদিদং ‘‘তস্সা ৱিপল্লাসা পদট্ঠান’’ন্তিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পদট্ঠানং দস্সিতং, ইমিনা নযেন অথাপি যো কোচি উপনিস্সযো বলৱপচ্চযোতি যো কোচি অৱসেসপচ্চযো, সব্বো সো পদট্ঠানং কাৰণন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘এৱং যা কাচি উপনিসা যোগতো চ পচ্চযতো চা’’তিপি পঠন্তি. তত্থ উপনিসাতি কাৰণং, যোগতোতি যুত্তিতো, পচ্চযতোতি পচ্চযভাৱমত্ততোতি অত্থো ৱেদিতব্বো. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

পদট্ঠানহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. লক্খণহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

২৩. তত্থ কতমো লক্খণো হাৰোতিআদি লক্খণহাৰৱিভঙ্গো. তত্থ কিং লক্খযতীতি লক্খণহাৰস্স ৱিসযং পুচ্ছতি. ‘‘যে ধম্মা’’তিআদিনা লক্খণহাৰং সঙ্খেপতো দস্সেত্ৱা তং উদাহৰণেহি ৱিভজিতুং ‘‘চক্খু’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ‘‘ৱধকট্ঠেন একলক্খণানী’’তি ইমিনা অনৱট্ঠিতভাৱাদিনাপি একলক্খণতা ৱুত্তা এৱাতি দট্ঠব্বং.

এৱং আযতনৱসেন একলক্খণতং দস্সেত্ৱা ইদানি খন্ধাদিৱসেন দস্সেতুং ‘‘অতীতে, ৰাধ, ৰূপে অনপেক্খো হোতী’’তিআদি সুত্তং আভতং. যমকোৱাদসুত্তে (সং. নি. ৩.৮৫) ৱধকট্ঠেন একলক্খণা ৱুত্তাতি তস্মিং সুত্তে ‘‘ৱধকং ৰূপং ৱধকং ৰূপন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতী’’তিআদিনা আগতত্তা ৱুত্তং. ইতীতি এৱং, ইমিস্সং গাথাযং কাযগতায সতিযা ৱুত্তায সতি ৱেদনাগতা সতি চিত্তগতা সতি ধম্মগতা চ সতি ৱুত্তা ভৱতি সতিপট্ঠানভাৱেন একলক্খণত্তাতি অধিপ্পাযো. দিট্ঠন্তিআদীনং অত্থং পৰতো ৱণ্ণযিস্সাম.

কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহীতি এত্থ কাযেতি ৰূপকাযে. ৰূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ সমূহট্ঠেন কাযোতি অধিপ্পেতো. যথা চ সমূহট্ঠেন, এৱং কুচ্ছিতানং আযট্ঠেন. কুচ্ছিতানঞ্হি পৰমজেগুচ্ছানং সো আযোতিপি কাযো, আযোতি উপ্পত্তিদেসো. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো, ইতি কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো.

কাযানুপস্সীতি কাযং অনুপস্সনসীলো, কাযং ৱা অনুপস্সমানো. ‘‘কাযে’’তি চ ৱত্ৱা পুন ‘‘কাযানুপস্সী’’তি দুতিযং কাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং. তেন ন কাযে ৱেদনানুপস্সী চিত্তধম্মানুপস্সী ৱা, অথ খো কাযানুপস্সী এৱাতি কাযসঙ্খাতে ৱত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকাৰস্সেৱ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৱিনিমুত্তইত্থিপুৰিসানুপস্সী.

যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, তত্থপি ন ভূতুপাদাযৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো ৰথসম্ভাৰানুপস্সকো ৱিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সী, নগৰাৱযৱানুপস্সকো ৱিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সী, কদলিক্খন্ধপত্তৱট্টিৱিনিব্ভুজ্জকো ৱিয ৰিত্তমুট্ঠিৱিনিৱেঠকো ৱিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সী এৱাতি নানপ্পকাৰতো সমূহৱসেনেৱ কাযসঙ্খাতস্স ৱত্থুনো দস্সনেন ঘনৱিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৱুত্তসমূহৱিনিমুত্তো কাযো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৱুত্তধম্মসমূহমত্তে এৱ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৱেসং কৰোন্তি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘যং পস্সতি ন তং দিট্ঠং, যং দিট্ঠং তং ন পস্সতি;

অপস্সং বজ্ঝতে মূড়্হো, বজ্ঝমানো ন মুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৬; মহানি. অট্ঠ. ৩);

ঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থন্তি আদিসদ্দেন অযমত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্হি এতস্মিং কাযে কাযানুপস্সীযেৱ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী.

ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা অনুদকভূতাযপি মৰীচিযা উদকানুপস্সিনো হোন্তি, ন এৱং অনিচ্চদুক্খানত্তঅসুভভূতে এৱ ইমস্মিং কাযে নিচ্চসুখঅত্তসুভভাৱানুপস্সী, অথ খো কাযানুপস্সী অনিচ্চদুক্খঅনত্তঅসুভাকাৰসমূহানুপস্সীতি অত্থো. অথ ৱা য্ৱাযং মহাসতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৩৭৪ আদযো) অস্সাসপস্সাসাদিচুণ্ণিকজাতঅট্ঠিকপৰিযোসানো কাযো ৱুত্তো, যো চ ‘‘ইধেকচ্চো পথৱীকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং তেজোকাযং ৱাযোকাযং কেসকাযং…পে… অট্ঠিমিঞ্জকায’’ন্তি পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৩৪ আদযো) কাযো ৱুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিংযেৱ কাযে অনুপস্সনতো কাযে কাযানুপস্সীতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

অথ ৱা কাযে অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা গহেতব্বস্স কস্সচি অননুপস্সনতো, তস্স পন কেসলোমাদিকস্স নানাধম্মসমূহস্স অনুপস্সনতো কাযে কেসাদিধম্মসমূহসঙ্খাতে কাযানুপস্সীতি অত্থো দট্ঠব্বো. অপি চ ‘‘ইমস্মিং কাযে অনিচ্চতো অনুপস্সতি নো নিচ্চতো’’তিআদিনা অনুক্কমেন পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৩৪ আদযো) আগতনযস্স সব্বস্সেৱ অনিচ্চলক্খণাদিকস্স আকাৰসমূহসঙ্খাতস্স কাযস্স অনুপস্সনতো কাযে কাযানুপস্সীতি অত্থো.

ৱিহৰাহীতি ৱত্তাহি. আতাপীতি তীসু ভৱেসু কিলেসে আতাপেতীতি আতাপো, সো অস্স অত্থীতি আতাপী. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপৰিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আৰম্মণং পৰিগ্গহেত্ৱা পঞ্ঞায অনুপস্সতি, ন হি সতিৱিৰহিতা অনুপস্সনা অত্থি, তেনেৱাহ – ‘‘সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). অনাতাপিনো চ অন্তো সঙ্কোচো অন্তৰাযকৰো হোতি, কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি. তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৱেন তং সম্পজ্জতি, তং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ ৱিনেয্যাতি তদঙ্গৱিনযেন ৱা ৱিক্খম্ভনৱিনযেন ৱা ৱিনযিত্ৱা. লোকেতি তস্মিংযেৱ কাযে. কাযো হি ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতো. অভিজ্ঝাগ্গহণেন চেত্থ কামচ্ছন্দো, দোমনস্সগ্গহণেন ব্যাপাদো গহিতোতি নীৱৰণেসু বলৱধম্মদ্ৱযপ্পহানদস্সনেন নীৱৰণপ্পহানং ৱুত্তন্তি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানস্স পহানঙ্গং দস্সিতং. ‘‘আতাপী’’তিআদিনা পন সম্পযোগঙ্গং দস্সিতন্তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘আতাপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অভিজ্ঝাদোমনস্সানং সমথো উজুপটিপক্খোতি অভিজ্ঝাদোমনস্সৱিনযো ৱুচ্চমানো সমাধিন্দ্ৰিযং দীপেতীতি আহ – ‘‘ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি সমাধিন্দ্ৰিয’’ন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৬৭). একলক্খণত্তা চতুন্নং ইন্দ্ৰিযানন্তি যথা ৱীৰিযপঞ্ঞাসমাধিন্দ্ৰিযেহি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ইজ্ঝতি, এৱং ৱেদনাচিত্তধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানানিপি তেহি ইজ্ঝন্তীতি চতুসতিপট্ঠানসাধনে ইমেসং ইন্দ্ৰিযানং সভাৱভেদাভাৱতো সমানলক্খণত্তা ইতৰানি সতিপট্ঠানানিপি ৱুত্তানি এৱ হোন্তীতি অত্থো.

২৪. ইদানি সতিপট্ঠানেসু গহিতেসু সব্বেসং বোধিপক্খিযধম্মানং গহিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ বোধঙ্গমাতি বোধং অৰিযমগ্গঞাণং গচ্ছন্তীতি বোধঙ্গমা. যথাৱুত্তস্স বোধস্স পক্খে ভৱাতি বোধিপক্খিযা. নেয্যানিকলক্খণেনাতি এত্থ নিমিত্ততো পৱত্ততো চ ৱুট্ঠানং নিয্যানং, নিয্যানে নিযুত্তাতি নেয্যানিকা, যথা দোৱাৰিকোতি. নিয্যানসঙ্খাতং ৱা ফলং অৰহন্তীতি নেয্যানিকা. নিয্যানং পযোজনং এতেসন্তি ৱা নেয্যানিকা. ‘‘নিয্যানিকা’’তিপি পাঠো, তত্থ নিয্যানং এতেসং অত্থীতি নিয্যানিকাতি অত্থো. ‘‘নিয্যানিযা’’তিপি পাঠো, তস্স নিয্যন্তীতি নিয্যানিযাতি অত্থো দট্ঠব্বো. নিয্যানিকলক্খণেনাতি নিয্যানিকসভাৱেন.

এৱং অকুসলাপি ধম্মাতি যথা কুসলা ধম্মা একলক্খণভাৱেন নিদ্ধাৰিতা, এৱং অকুসলাপি ধম্মা একলক্খণট্ঠেন নিদ্ধাৰেতব্বা. কথং? পহানেকট্ঠতাৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি আহ. ইদানি তং পহানং দস্সেতুং ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কাযানুপস্সনাদীসু চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৱিযমানেসু অসুভে সুভন্তিআদযো চত্তাৰো ৱিপল্লাসা পহীযন্তি, কবড়ীকাৰাহাৰাদযো চত্তাৰো আহাৰা চস্স পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তি, তেসং পৰিজাননস্স পৰিবন্ধিনো কামৰাগাদযো ব্যন্তীকতা হোন্তীতি অত্থো, কস্মা? তেহি পহাতব্বভাৱেন একলক্খণত্তাতি. এৱং সব্বত্থ অত্থো যোজেতব্বো. তেনেৱাহ – ‘‘এৱং অকুসলাপি ধম্মা একলক্খণত্তা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি.

ইদানি অঞ্ঞেনপি পৰিযাযেন লক্খণহাৰস্স উদাহৰণানি দস্সেতুং ‘‘যত্থ ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যত্থাতি যস্সং দেসনাযং. ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পত্থো. পনাতি পদপূৰণো. ৰূপিন্দ্ৰিযন্তি ৰুপ্পনসভাৱং অট্ঠৱিধং ইন্দ্ৰিযং. তত্থাতি তস্সং দেসনাযং. ৰূপধাতূতি ৰুপ্পনসভাৱা দস ধাতুযো. ৰূপাযতনন্তি ৰুপ্পনসভাৱং দসাযতনং, ৰূপীনি দসাযতনানীতি অত্থো. ৰুপ্পনলক্খণেন একলক্খণত্তা ইমানি দেসিতানীতি অধিপ্পাযো. দেসিতং তত্থ সুখিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং সুখৱেদনাভাৱেন একলক্খণত্তাতি অধিপ্পাযো.

দুক্খসমুদযো চ অৰিযসচ্চন্তি ইদং অকুসলস্স সোমনস্সস্স ৱসেন ৱুত্তং, সাসৱকুসলস্সাপি ৱসেন যুজ্জতি এৱ. সব্বো চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতোতি সম্বন্ধো. অৱিজ্জানুসযিতত্তা অদুক্খমসুখায ৱেদনায. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). তথা চ ৱুত্তং ‘‘অদুক্খমসুখায হি ৱেদনায অৱিজ্জা অনুসেতী’’তি. এতেন অদুক্খমসুখাৱেদনাগ্গহণেন অৱিজ্জা গহিতাতি দস্সেতি. সতি চ অৱিজ্জাগ্গহণে সব্বো পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতোতি দস্সেতুং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদি ৱুত্তং. সো চাতি এত্থ চ-সদ্দো ব্যতিৰেকত্থো, তেন সো পটিচ্চসমুপ্পাদো অনুলোমপটিলোমৱসেন দুৱিধোতি ইমং ৱক্খমানৱিসেসং জোতেতি. তেসু অনুলোমতো পটিচ্চসমুপ্পাদো যথাদস্সিতো সৰাগসদোসসমোহসংকিলেসপক্খেন হাতব্বোতি ৱুত্তো, পটিলোমতো পন পটিচ্চসমুপ্পাদো যো ‘‘অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা’’তিআদিনা পাড়িযং (ম. নি. ৩.১২৬; মহাৱ. ১) ৱুত্তো, তং সন্ধায ‘‘ৱীতৰাগৱীতদোসৱীতমোহঅৰিযধম্মেহি হাতব্বো’’তি ৱুত্তং.

ইদানি একলক্খণতাৱিভাৱনেন লক্খণহাৰযোজনায নযং দস্সেতুং ‘‘এৱং যে ধম্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কিচ্চতোতি পথৱীআদীনং ফস্সাদীনঞ্চ ৰূপাৰূপধম্মানং সন্ধাৰণসঙ্ঘট্টনাদিকিচ্চতো, তেসং তেসং ৱা পচ্চযধম্মানং তংতংপচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স পচ্চযভাৱসঙ্খাতকিচ্চতো. লক্খণতোতি কক্খড়ফুসনাদিসভাৱতো. সামঞ্ঞতোতি ৰুপ্পননমনাদিতো অনিচ্চতাদিতো খন্ধাযতনাদিতো চ. চুতূপপাততোতি সঙ্খতধম্মানং ভঙ্গতো উপ্পাদতো চ, সমাননিৰোধতো সমানুপ্পাদতো চাতি অত্থো. এত্থ চ সহচৰণং সমানহেতুতা সমানফলতা সমানভূমিতা সমানৱিসযতা সমানাৰম্মণতাতি এৱমাদযোপি চ-সদ্দেন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. সেসং উত্তানত্থমেৱ.

লক্খণহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.