৩. যুত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

১৮. তত্থ কতমো যুত্তিহাৰোতিআদি যুত্তিহাৰৱিভঙ্গো. তত্থ কিং যোজযতীতি যুত্তিহাৰস্স ৱিসযং পুচ্ছতি. কো পনেতস্স ৱিসযো? অতথাকাৰেন গয্হমানা সুত্তত্থা ৱিসযো, তে হি তেন সাতিসযং যাথাৱতো যুত্তিনিদ্ধাৰণেন যোজেতব্বা. ইতৰেসুপি অযং হাৰো ইচ্ছিতো এৱ. তং পন ভূতকথনমত্তং হোতি. যস্মা পনাযং যুত্তিগৱেসনা নাম ন মহাপদেসেন ৱিনা, তস্মা যুত্তিহাৰং ৱিভজন্তো তস্স লক্খণং তাৱ উপদিসিতুং ‘‘চত্তাৰো মহাপদেসা’’তিআদিমাহ.

তত্থ মহাপদেসাতি মহাঅপদেসা, বুদ্ধাদযো মহন্তে অপদিসিত্ৱা ৱুত্তানি মহাকাৰণানীতি অত্থো. অথ ৱা মহাপদেসাতি মহাওকাসা, মহন্তানি ধম্মস্স পতিট্ঠানানীতি ৱুত্তং হোতি. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – অপদিস্সতীতি অপদেসো, বুদ্ধো অপদেসো এতস্সাতি বুদ্ধাপদেসো. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘সম্মুখা মেতং ভগৱতো সুত’’ন্তিআদিনা কেনচি আভতস্স গন্থস্স ধম্মোতি ৱা অধম্মোতি ৱা ৱিনিচ্ছযনে কাৰণং. কিং পন তন্তি? তস্স তথা আভতস্স সুত্তোতৰণাদি এৱ. যদি এৱং কথং চত্তাৰোতি? অপদিসিতপ্পভেদতো. ধম্মস্স হি দ্ৱে সম্পদাযো ভগৱা সাৱকা চ. তেসু সাৱকা সঙ্ঘগণপুগ্গলৱসেন তিৱিধা. ‘‘এৱমমুম্হা মযাযং ধম্মো পটিগ্গহিতো’’তি অপদিসিতব্বানং ভেদেন চত্তাৰো. তেনাহ – ‘‘বুদ্ধাপদেসো…পে… একত্থেৰাপদেসো’’তি. তানি পদব্যঞ্জনানীতি কেনচি আভতসুত্তস্স পদানি ব্যঞ্জনানি চ, অত্থপদানি চেৱ ব্যঞ্জনপদানি চাতি অত্থো. সংৱণ্ণকেন ৱা সংৱণ্ণনাৱসেন আহৰিযমানানি পদব্যঞ্জনানি. সুত্তে ওতাৰযিতব্বানীতি সুত্তে অনুপ্পৱেসিতব্বানি. সন্দস্সযিতব্বানীতি সংসন্দেতব্বানি. উপনিক্খিপিতব্বানীতি পক্খিপিতব্বানি.

সুত্তাদীনি দস্সেতুং ‘‘কতমস্মি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা ভগৱতো ৱচনং একগাথামত্তম্পি সচ্চৱিনিমুত্তং নত্থি, তস্মা সুত্তেতি পদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘চতূসু অৰিযসচ্চেসূ’’তি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন তীণি পিটকানি সুত্তন্তি ৱুত্তং, তং ইমিনা নেত্তিৱচনেন অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি চেৱ সমেতি চাতি দট্ঠব্বং. যাৱদেৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থা ভগৱতো দেসনা, সা একন্তেন ৰাগাদিকিলেসৱূপসমং ৱদতীতি ৱিনযেতিপদস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰাগৱিনযে’’তিআদিমাহ. ৱিনযোতি হি কাৰণং ৰাগাদিৱূপসমনিমিত্তং ইধাধিপ্পেতং. যথাহ –

‘‘যে খো ত্ৱং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা সৰাগায সংৱত্তন্তি নো ৱিৰাগায, সঞ্ঞোগায সংৱত্তন্তি নো ৱিসঞ্ঞোগায, আচযায সংৱত্তন্তি নো অপচযায, মহিচ্ছতায সংৱত্তন্তি নো অপ্পিচ্ছতায, অসন্তুট্ঠিযা সংৱত্তন্তি নো সন্তুট্ঠিযা, সঙ্গণিকায সংৱত্তন্তি নো পৱিৱেকায, কোসজ্জায সংৱত্তন্তি নো ৱীৰিযাৰম্ভায, দুব্ভৰতায সংৱত্তন্তি নো সুভৰতায, একংসেন গোতমি ধাৰেয্যাসি ‘নেসো ধম্মো, নেসো ৱিনযো, নেতং সত্থুসাসন’ন্তি. যে চ খো ত্ৱং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি ইমে ধম্মা ৱিৰাগায সংৱত্তন্তি নো সৰাগায, ৱিসঞ্ঞোগায সংৱত্তন্তি নো সঞ্ঞোগায, অপচযায সংৱত্তন্তি নো আচযায, অপ্পিচ্ছতায সংৱত্তন্তি নো মহিচ্ছতায, সন্তুট্ঠিযা সংৱত্তন্তি নো অসন্তুট্ঠিযা পৱিৱেকায সংৱত্তন্তি নো সঙ্গণিকায, ৱীৰিযাৰম্ভায সংৱত্তন্তি নো কোসজ্জায, সুভৰতায সংৱত্তন্তি নো দুব্ভৰতায, একংসেন গোতমি ধাৰেয্যাসি ‘এসো ধম্মো, এসো ৱিনযো, এতং সত্থুসাসন’’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪০৬).

ধম্মতাযন্তিপদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদে’’তি ৱুত্তং. পটিচ্চসমুপ্পাদো হি ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতাতি (অ. নি. ৩.১৩৭) ৱুত্তো. ‘‘ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানী’’তি ইদং পাড়িযং নত্থি, অত্থদস্সনৱসেন পন ইধ ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ পৱত্তিং নিৱত্তিং তদুপাযঞ্চ বাধকাদিভাৱে নিযতং পৰিদীপেন্তো সুত্তে ওতৰতি নাম. একন্তেন ৰাগাদিকিলেসৱিনযং ৱদন্তো ৱিনযে সন্দিস্সতি নাম. তথা সস্সতং উচ্ছেদঞ্চ ৱজ্জেত্ৱা একত্তনযাদিপৰিদীপনেন সভাৱধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱং ৱিভাৱেন্তো ধম্মতং ন ৱিলোমেতি নাম.

এৱংৱিধো চ কামাসৱাদিকং আসৱং ন উপ্পাদেতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যদি চতূসু অৰিযসচ্চেসূ’’তিআদিমাহ. ননু চ অনুলোমতো পটিচ্চসমুপ্পাদো পৱত্তি, পটিলোমতো নিৱত্তীতি সো চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি অনুপৱিট্ঠো কস্মা ইধ ৱিসুং গহিতোতি? সচ্চমেতং. ইধ পন ৱিসুং গহণং ধম্মানং পচ্চযাযত্তৱুত্তিদস্সনেন অনিচ্চপচ্চযলক্খণং অসমত্থপচ্চযলক্খণং নিৰীহপচ্চযলক্খণঞ্চ ৱিভাৱেত্ৱা তেসং উদযৱন্ততা ততো এৱ ৱযৱন্ততা তদুভযেন অনিচ্চতা উদযব্বযপটিপীড়নেন দুক্খতা অনত্ততাতি তিলক্খণসমাযোগপৰিদীপনী সব্বদিট্ঠিগতকুমতিৱিদ্ধংসনী অনঞ্ঞসাধাৰণা সাসনসম্পত্তি পকাসিতা হোতীতি দস্সনত্থং.

এত্থ চ সুত্তং সুত্তানুলোমং আচৰিযৱাদো অত্তনোমতীতি ইদং চতুক্কং ৱেদিতব্বং – তত্থ সুত্তং নাম তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হানি তীণি পিটকানি. সুত্তানুলোমং নাম মহাপদেসা, যং ‘‘অনুলোমকপ্পিয’’ন্তি ৱুচ্চতি. আচৰিযৱাদো নাম অট্ঠকথা. অত্তনোমতি নাম নযগ্গাহেন অনুবুদ্ধিযা অত্তনো পটিভানং. তত্থ সুত্তং অপ্পটিবাহিযং, তং পটিবাহন্তেন সত্থাৱ পটিবাহিতো হোতি. অনুলোমকপ্পিযং পন সুত্তেন সমেন্তমেৱ গহেতব্বং, ন ইতৰং. আচৰিযৱাদোপি সুত্তেন সমেন্তো এৱ গহেতব্বো, ন ইতৰো. তথা অত্তনোমতি, সা পন সব্বদুব্বলাতি.

ইদানি যদত্থং ইধ চত্তাৰো মহাপদেসা আভতা, তং দস্সেতুং ‘‘চতূহি মহাপদেসেহী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যং যন্তি যং যং অত্থজাতঞ্চ ধম্মজাতঞ্চ. যুজ্জতীতি যথাৱুত্তেহি চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতি. যেন যেনাতি যেন যেন কাৰণেন. যথা যথাতি যেন যেন পকাৰেন. তং তং গহেতব্বন্তি সংৱণ্ণিযমানে সুত্তে আভতেন কাৰণেন পসঙ্গেন পকাৰেন চ সুত্ততো উদ্ধৰিত্ৱা সংৱণ্ণনাৱসেন গহেতব্বন্তি অত্থো. তেন চতুমহাপদেসাৱিৰুদ্ধায যুত্তিযা সুত্ততো অত্থে নিদ্ধাৰেত্ৱা যুত্তিহাৰযোজনা কাতব্বাতি দস্সেতি.

১৯. ইদানি তং যুত্তিনিদ্ধাৰণং দস্সেতুং ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিতেনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কতি পদানীতি কিত্তকানি পদানি. পৰিযোগাহিতব্বন্তি পদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘ৱিচেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. যত্তকানি পদানি যথাধিপ্পেতং অত্থং অভিৱদন্তি, তত্তকানি পদানি তদত্থস্সেকস্স ঞাতুং ইচ্ছিতত্তা ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৱুচ্চতি, তানি পন একগাথাযং যদি ৱা সব্বানি পদানি যাৱ যদি ৱা একং পদং একং অত্থং অভিৱদতি, একোযেৱ সো পঞ্হোতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যদি সব্বানী’’তিআদিনা. তন্তি তং পঞ্হং. অঞ্ঞাতব্বন্তি আজানিতব্বং. কিং ইমে ধম্মাতিআদি আজাননাকাৰদস্সনং. তত্থ ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মা. নানত্থাতি নানা অত্থা.

পুচ্ছাগাথাযং অযং পদত্থো – কেনস্সুব্ভাহতো লোকোতি অযং সত্তলোকো চোৰো ৱিয চোৰঘাতকেন কেন অভিহতো ৱধীযতীতি অত্থো. কেনস্সু পৰিৱাৰিতোতি মালুৱলতায ৱিয নিস্সিতৰুক্খো কেন লোকো অজ্ঝোত্থটো. কেন সল্লেন ওতিণ্ণোতি কেন ৱিসপীতখুৰপ্পেন ৱিয সৰীৰব্ভন্তৰনিমুগ্গেন সল্লেন অনুপৱিট্ঠো. কিস্স ধূপাযিতোতি কিস্স কেন কাৰণেন ধূপাযিতো সন্তাপিতো লোকো. সদাতি পদং সব্বত্থ যোজেতব্বং. তেতি চত্তাৰি পদানি. পঞ্হসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. ‘‘ৱিস্সজ্জেতী’’তি এতেন ৱিস্সজ্জনতো তযো পঞ্হাতি ঞাযতীতি দস্সেতি.

২০. তত্থাতি ৱিস্সজ্জনগাথাযং দুতিযপাদে ৱুত্তা জৰা চ পঠমপাদে ৱুত্তং মৰণঞ্চাতি ইমানি দ্ৱে সঙ্খতস্স পঞ্চক্খন্ধস্স ‘‘সঙ্খতো’’তি লক্খীযতি এতেহীতি সঙ্খতলক্খণানি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, সঙ্খতস্স সঙ্খতলক্খণানি. কতমানি তীণি? উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪). তেন ৱুত্তং – ‘‘জৰাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং, মৰণং ৱযো’’তি. এত্থ চ ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি এতেন খন্ধপ্পবন্ধস্স পুব্বাপৰৱিসেসো ইধ জৰা, ন খণট্ঠিতীতি দস্সেতি. ‘‘মৰণং ৱযো’’তি ইমিনা চ ‘‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’’তি এৱং লোকে ৱুত্তং সম্মুতিমৰণং দস্সেতি, ন খণিকমৰণং, সমুচ্ছেদমৰণং ৱা.

ইদানি ‘‘তে তযো পঞ্হা’’তি ৱুত্তমত্থং যুত্তিৱসেন দস্সেতুং ‘‘জৰায চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যেভুয্যেন জিণ্ণস্স মৰণদস্সনতো জৰামৰণানং নানত্তং অসম্পটিচ্ছমানং পতি তেসং নানত্তদস্সনত্থং ‘‘গব্ভগতাপি হি মীযন্তী’’তি ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথাধিপ্পেতজৰাৱিৰহিতস্স মৰণস্স দস্সনতো অঞ্ঞা জৰা অঞ্ঞং মৰণন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘ন চ তে জিণ্ণা ভৱন্তী’’তি. কিঞ্চ ভিয্যো? কেৱলস্স মৰণস্স দিট্ঠত্তা অঞ্ঞাৱ জৰা অঞ্ঞং মৰণং, যথা তং দেৱানন্তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘অত্থি চ দেৱান’’ন্তিআদিনা. অনুত্তৰিমনুস্সধম্মেন চ তিকিচ্ছনেন সক্কা জৰায পটিকাৰং কাতুং, ন তথা মৰণস্সাতি এৱম্পি জৰামৰণানং অত্থতো নানত্তং সম্পটিচ্ছিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘সক্কতেৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সক্কতেতি সক্যতে, সক্কাতি অত্থো. পটিকম্মন্তি পটিকৰণং. ননু চ মৰণস্সাপি পটিকাৰং কাতুং সক্কা ইদ্ধিপাদভাৱনায ৱসিভাৱে সতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ – ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৱিসযা’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা, সো আকঙ্খমানো কপ্পং ৱা তিট্ঠেয্য কপ্পাৱসেসং ৱা’’তি (দী. নি. ২.১৬৬, ১৮২; সং. নি. ৫.৮২২; কথা. ৬২৩; উদা. ৫১).

কো পনেত্থ কপ্পো, কো ৱা কপ্পাৱসেসোতি? কপ্পোতি আযুকপ্পো, যস্মিং তস্মিঞ্হি কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পৰিপুণ্ণং কৰোন্তো কপ্পং তিট্ঠতি নাম. ‘‘অপ্পং ৱা ভিয্যো’’তি (দী. নি. ২.৭; অ. নি. ৭.৭৪) ৱুত্তং পন ৱস্সসতাদিতো অতিৰেকং তিট্ঠন্তো কপ্পাৱসেসং তিট্ঠতি নাম. যদি এৱং কস্মা ইদ্ধিমন্তো চেতোৱসিপ্পত্তা খীণাসৱা লোকহিতত্থং তথা ন তিট্ঠন্তীতি? খন্ধসঙ্খাতস্স দুক্খভাৰস্স পৰিঞ্ঞাতত্তা অনুস্সুক্কতায চ. পটিপ্পস্সদ্ধসব্বুস্সুক্কা হি তে উত্তমপুৰিসাতি. ৱুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘নাভিনন্দামি মৰণং, নাভিকঙ্খামি জীৱিতং;

কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, ৱেতনং ভতকো যথা’’তি. (থেৰগা. ৬৫৪; মি. প. ২.২.৪);

যথা জৰামৰণানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্থতো নানত্তং, এৱং তেহি তণ্হায চ নানত্তে দস্সিতে ‘‘তযো পঞ্হা’’তি ইদং সিজ্ঝতীতি তং দস্সেতুং ‘‘যং পনা’’তিআদিমাহ.

তত্থ যস্মা তণ্হায অভাৱেপি সতি জৰামৰণং লব্ভতি খীণাসৱসন্তানে, তস্মা অঞ্ঞং জৰামৰণং অঞ্ঞা তণ্হাতি ইমমত্থমাহ ‘‘দিস্সন্তি ৱীতৰাগা জীৰন্তাপি মীযন্তাপী’’তি. ননু চ তণ্হাপি জীৰণভিজ্জনসভাৱাতি? সচ্চং, ন ইদং জৰামৰণং ইধাধিপ্পেতন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. ‘‘যদি চা’’তিআদিনা জৰামৰণতো তণ্হায অনঞ্ঞত্তে দোসং দস্সেতি. যোব্বনট্ঠাপি ৱিগততণ্হা সিযুং, ন ইদং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো. জৰামৰণম্পি সিযা দুক্খস্স সমুদযো তণ্হায অনঞ্ঞত্তে সতীতি অধিপ্পাযো. ন চ সিযা তণ্হা দুক্খস্স সমুদযো জৰামৰণতো অনঞ্ঞত্তে সতীতি ভাৱো. ন হি জৰামৰণং দুক্খস্স সমুদযো, তণ্হা দুক্খস্স সমুদযো, তস্মা ৱেদিতব্বং এতেসমত্থতো নানত্তন্তি অধিপ্পাযো. যথা চ তণ্হা মগ্গৱজ্ঝা, এৱং জৰামৰণম্পি সিযা মগ্গৱজ্ঝং তণ্হায অনঞ্ঞত্তে সতি. যথা চ জৰামৰণং ন মগ্গৱজ্ঝং, তথা তণ্হাপি সিযাতি অযম্পি নযো ৱুত্তো এৱাতি দট্ঠব্বং. ইমায যুত্তিযাতি ইমায যথাৱুত্তায উপপত্তিযা. অঞ্ঞমঞ্ঞেহীতি অঞ্ঞাহি অঞ্ঞাহি কাৰণূপপত্তীহি অত্থতো চে অঞ্ঞত্তং, তদঞ্ঞম্পি ব্যঞ্জনতো গৱেসিতব্বন্তি অত্থো.

ইমেসং ধম্মানং অত্থতো একত্তন্তি ইমমেৱত্থং ‘‘ন হি যুজ্জতী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. তণ্হায অধিপ্পাযে অপৰিপূৰমানেতি ইচ্ছিতালাভমাহ. তেন ইচ্ছাতণ্হানং অত্থতো একত্তং ৱুত্তং হোতীতি. এতেন ন হি যুজ্জতি ইচ্ছায চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তন্তি. যথা ইদং ৱচনং সমত্থনং হোতি, এৱং ইচ্ছাৱিপৰিযাযে আঘাতৱত্থূসু কোধো চ উপনাহো চ উপ্পজ্জতীতি ইদম্পি সমত্থনং হোতি, ন তথা জৰামৰণৱিপৰিযাযেতি জৰামৰণতণ্হানং অত্থতো অঞ্ঞত্তম্পি সমত্থিতং হোতীতি এতমত্থং দস্সেতি ‘‘ইমায যুত্তিযা’’তিআদিনা.

যদি ইচ্ছাতণ্হানং অত্থতো অনঞ্ঞত্তং, অথ কস্মা ভগৱতা ইমিস্সা গাথায দ্ৱিধা ৱুত্তাতি? তত্থ পৰিহাৰমাহ ‘‘যং পনিদ’’ন্তিআদিনা. তত্থ যন্তি কিৰিযাপৰামসনং. অভিলপিতন্তি ৱুত্তং যং ইদং অভিলপনং, ইদং বাহিৰানং ৰূপাদীনং ৱত্থূনং আৰম্মণৱসেন, আৰম্মণকৰণৱসেন ৱা যোজেতব্বং. দ্ৱীহি ধম্মেহীতি দ্ৱীহি পকতীহি. কা পন তা পকতিযোতি? অপ্পত্তস্স ৱিসযস্স এসনৱসেন ইচ্ছা, পত্তস্স অপ্পত্তস্স ৱা পাতুকামতাৱসেন তণ্হা, অযমেতাসং ৱিসেসো. যদিপি এৱং, তথাপি সব্বা তণ্হা ৰূপাদিৱিসযং গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গহণেন একসভাৱা এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বা হি তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণা’’তি আহ. ইদানি তমত্থং উপমায পকাসেন্তো ‘‘সব্বো অগ্গী’’তিআদিমাহ, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

অযং পন ন কেৱলং তণ্হা আৰম্মণে পৱত্তিৱিসেসেন দ্ৱীহি এৱ নামেহি ৱুত্তা, অথ খো অনেকেহিপি পৰিযাযেহীতি দস্সনত্থং ‘‘ইচ্ছাইতিপী’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ ইচ্ছন্তি তায আৰম্মণানীতি ইচ্ছা. তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা. পীড়াজননতো দুৰুদ্ধাৰণতো চ ৱিসপীতং সল্লং ৱিযাতি সল্লং. সন্তাপনট্ঠেন ধূপাযনা. আকড্ঢনট্ঠেন সীঘসোতা সৰিতা ৱিযাতি সৰিতা, অল্লট্ঠেন ৱা সৰিতা, ‘‘সৰিতানি সিনেহিতানি চ, সোমনস্সানি ভৱন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১) হি ৱুত্তং. অল্লানি চেৱ সিনিদ্ধানি চাতি অযমেত্থ অত্থো. ৱিসত্তিকাতি ৱিসতাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসটাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসমাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসালাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসক্কতীতি ৱিসত্তিকা. ৱিসংৱাদিকাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসংহৰতীতি ৱিসত্তিকা. ৱিসমূলাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসফলাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসপৰিভোগাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসতা ৱা পন সা তণ্হা ৰূপে সদ্দে গন্ধে ৰসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে কুলে গণে ৱিসতা ৱিত্থতাতি ৱিসত্তিকা.

সিনেহনৱসেন সিনেহো. নানাগতীসু কিলমথুপ্পাদনেন কিলমথো. পলিৱেঠনট্ঠেন লতা ৱিযাতি লতা. ‘‘লতা উপ্পজ্জ তিট্ঠতী’’তি (ধ. প. ৩৪০) হি ৱুত্তং. মমন্তি মঞ্ঞনৱসেন মঞ্ঞনা. দূৰগতম্পি আকড্ঢিত্ৱা বন্ধনট্ঠেন বন্ধো. আসীসনট্ঠেন আসা. আৰম্মণৰসং পাতুকামতাৱসেন পিপাসা. অভিনন্দনট্ঠেন অভিনন্দনা. ইতীতি এৱং আৰম্মণে পৱত্তিৱিসেসেন অনেকেহি নামেহি গয্হমানাপি সব্বা তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণাতি যথাৱুত্তমত্থং নিগমেতি.

পুন তণ্হায অনেকেহি নামেহি গহিতভাৱমেৱ ‘‘যথা চা’’তিআদিনা উপচযেন দস্সেতি. তত্থ ৱেৱচনেতি ৱেৱচনহাৰৱিভঙ্গে. ‘‘আসা চ পিহা’’তি গাথায (নেত্তি. ৩৭; পেটকো. ১১) অত্থং তত্থেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. অৱিগতৰাগস্সাতিআদীসু ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো, ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, পিযাযনট্ঠেন পেমং, পৰিদহনট্ঠেন পৰিদাহোতি তণ্হাৱ ৱুত্তা. তেনেৱাহ – ‘‘তণ্হাযেতং ৱেৱচন’’ন্তি. এৱং যুজ্জতীতি এৱং ইচ্ছাতণ্হানং অত্থতো অনঞ্ঞত্তা ‘‘তযো পঞ্হা’’তি যং ৱুত্তং, তং যুজ্জতি যুত্তিযা সঙ্গচ্ছতীতি অত্থো.

২১. এৱং ‘‘কেনস্সুব্ভাহতো লোকো’’তি (সং. নি. ১.৬৬) গাথায ‘‘তযো পঞ্হা’’তি পঞ্হত্তযভাৱে যুত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি অঞ্ঞেহি পকাৰেহি যুত্তিগৱেসনং দস্সেন্তো ‘‘সব্বো দুক্খূপচাৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ দুক্খূপচাৰোতি দুক্খপ্পৱত্তি. কামতণ্হাসঙ্খাৰমূলকোতি কামতণ্হাপচ্চযসঙ্খাৰহেতুকোতি যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. নিব্বিদূপচাৰোতি নিব্বিদাপৱত্তি কামানং ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জমানা অনভিৰতি ঞাণনিব্বিদা চ. কামতণ্হাপৰিক্খাৰমূলকোতি কামতণ্হায পৰিক্খাৰভূতৱত্থুকামহেতুকো. তত্থ অনভিৰতিসঙ্খাতা নিব্বিদা কামতণ্হাপৰিক্খাৰমূলিকা, ন ঞাণনিব্বিদাতি সব্বো নিব্বিদূপচাৰো কামতণ্হাপৰিক্খাৰমূলকোতি ন পন যুজ্জতীতি ৱুত্তং. ইমায যুত্তিযাতি নযং দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা পঞ্হত্তযভাৱে যুত্তি ৱুত্তা, যথা চ দুক্খূপচাৰনিব্বিদূপচাৰেসু, এৱং ইমায যুত্তিযা ইমিনা যোগেন নযেন অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাৰণেহি তংতংপাড়িপ্পদেসে অনুৰূপেহি অঞ্ঞথা অঞ্ঞেহি হেতূহি যুত্তি গৱেসিতব্বাতি.

ইদানি তং নযদস্সনং সংখিত্তন্তি ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যথা হি ভগৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – ৰাগদোসমোহচৰিতানং যথাক্কমং অসুভমেত্তাপচ্চযাকাৰকথা ৰাগাদিৱিনযনতো সপ্পাযাতি অযং সাসনযুত্তি. এৱমৱট্ঠিতে যদি ৰাগচৰিতস্স মেত্তাচেতোৱিমুত্তিং দেসেয্য, সা দেসনা ন যুজ্জতি অসপ্পাযভাৱতো. তথা সুখাপটিপদাদযোতি. ননু চ সুখাপটিপদাদযো পটিপত্তিযা সম্ভৱন্তি, ন দেসনাযাতি? সচ্চমেতং, ইধ পন ৰাগচৰিতোতি তিব্বকিলেসো ৰাগচৰিতোতি অধিপ্পেতো. তস্স দুক্খায পটিপদায ভাৱনা সমিজ্ঝতি. যস্স চ দুক্খায পটিপদায ভাৱনা সমিজ্ঝতি, তস্স গৰুতৰা অসুভদেসনা সপ্পাযা, যস্স গৰুতৰা অসুভদেসনা সপ্পাযা, ন তস্স মন্দকিলেসস্স ৱিয লহুকতৰাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘সুখং ৱা পটিপদং…পে… দেসেয্য ন যুজ্জতি দেসনা’’তি. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি যথাসম্ভৱং অত্থো ৱত্তব্বো. এত্থ চ অযুত্তপৰিহাৰেন যুত্তিসমধিগমোতি যুত্তিৱিচাৰণায অযুত্তিপি গৱেসিতব্বাতি ৱুত্তং – ‘‘যদি হি…পে… ন যুজ্জতি দেসনা’’তি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. এৱং যং কিঞ্চীতিআদি যুত্তিহাৰযোজনায নযদস্সনমেৱ.

তত্থ এৱন্তি ইমিনা নযেন. যং কিঞ্চীতি অঞ্ঞম্পি যং কিঞ্চি. অনুলোমপ্পহানন্তি পহানস্স অনুৰূপং, পহানসমত্থন্তি অত্থো. সুত্তে অনৱসেসানং পদত্থানং অনুপদৱিচাৰণা ৱিচযো হাৰো, ৱিচযহাৰসংৱণ্ণনায নিদ্ধাৰিতেসু অত্থেসু যুত্তিগৱেসনং সুকৰন্তি আহ – ‘‘সব্বং তং ৱিচযেন হাৰেন ৱিচিনিত্ৱা যুত্তিহাৰেন যোজেতব্ব’’ন্তি. যাৱতিকা ঞাণস্স ভূমীতি সংৱণ্ণেন্তস্স আচৰিযস্স যং ঞাণং যং পটিভানং, তস্স যত্তকো ৱিসযো, তত্তকো যুত্তিহাৰৱিচাৰোতি অত্থো. তং কিস্স হেতু? অনন্তনযো সমন্তভদ্দকো ৱিমদ্দক্খমো ৱিচিত্তদেসনো চ সদ্ধম্মোতি.

এৱং নযদস্সনৱসেনেৱ যুত্তিহাৰযোজনা দস্সিতাতি তং ব্ৰহ্মৱিহাৰফলসমাপত্তিনৱানুপুব্বসমাপত্তিৱসিভাৱেহি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘মেত্তাৱিহাৰিস্স সতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মেত্তাৱিহাৰিস্সাতি মেত্তাৱিহাৰলাভিনো. সতোতি সমানস্স, তথাভূতস্সাতি অত্থো. ব্যাপাদোতি পদোসো. চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতীতি চিত্তং অভিভৱিস্সতি. যস্মা পন কুসলাকুসলানং ধম্মানং অপুব্বং অচৰিমং পৱত্তি নাম নত্থি, তস্মা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠানস্স অপৰভাগেতি দস্সনত্থং ‘‘ঠস্সতী’’তি ৱুত্তং. ন যুজ্জতি দেসনাতি ব্যাপাদপটিপক্খত্তা মেত্তায তাদিসী কথা ন যুত্তাতি অত্থো. ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি যুজ্জতি দেসনাতি যথাৱুত্তকাৰণতো এৱ অযং কথা যুত্তাতি. সেসৱাৰেসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অনুত্তানং এৱ ৱণ্ণযিস্সাম.

অনিমিত্তৱিহাৰিস্সাতি অনিচ্চানুপস্সনামুখেন পটিলদ্ধফলসমাপত্তিৱিহাৰস্স. নিমিত্তানুসাৰীতি সঙ্খাৰনিমিত্তানুসাৰী. তেন তেনেৱাতি নিচ্চাদীসু যং যং পহীনং, তেন তেনেৱ নিমিত্তেন. অস্মীতি ৱিগতন্তি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু দিট্ঠিমানৱসেন যং অস্মীতি মঞ্ঞিতং, তং ৱিগতং. তমেৱত্থং ৱিৱৰতি ‘‘অযমহমস্মীতি ন সমনুপস্সামী’’তি. ৱিচিকিচ্ছাকথংকথাসল্লন্তি ৱিনযকুক্কুচ্চস্সাপি কথং কথন্তি পৱত্তিসব্ভাৱতো ৱিচিকিচ্ছাপদেন ৱিসেসিতং. ন যুজ্জতি দেসনাতি ৱিচিকিচ্ছায পহানেকট্ঠভাৱতো ন যুত্তাযং কথা.

পঠমং ঝানং সমাপন্নস্সাতি পঠমজ্ঝানসমঙ্গিনো. কামৰাগব্যাপাদা ৱিসেসায সংৱত্তন্তীতি ন যুজ্জতীতি যস্মা নীৱৰণেসু অপ্পহীনেসু পঠমজ্ঝানস্স উপচাৰম্পি ন সম্পজ্জতি, পগেৱ ঝানং, তস্মা কামৰাগব্যাপাদা ৱিসেসায দুতিযজ্ঝানায সংৱত্তন্তীতি ন যুত্তাযং কথা. যথালদ্ধস্স পন পঠমজ্ঝানস্স কামৰাগব্যাপাদা পৰিযুট্ঠানপ্পত্তা হানায সংৱত্তন্তীতি যুজ্জতি দেসনা যুত্তা কথাতি, এৱং সব্বত্থ যোজেতব্বং. অৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা নাম সহ উপচাৰেন দুতিযজ্ঝানধম্মা, আৰম্মণকৰণত্থো হেত্থ সহগত-সদ্দো. হানাযাতি পঠমজ্ঝানতো পৰিহানায. ৱিসেসাযাতি দুতিযজ্ঝানায. ইমিনা নযেন তত্থ তত্থ হানন্তি, ৱিসেসোতি চ ৱুত্তধম্মা ৱেদিতব্বা. ৱিতক্কৱিচাৰসহগতাতি পঠমজ্ঝানধম্মা, কামাৱচৰধম্মা এৱ ৱা. উপেক্খাসুখসহগতাতি উপচাৰেন সদ্ধিং দুতিযজ্ঝানধম্মা, তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা হি ইধ উপেক্খাতি অধিপ্পেতা. পীতিসুখসহগতাতি সহ উপচাৰেন ততিযজ্ঝানধম্মা. উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিসহগতাতি চতুত্থজ্ঝানধম্মা.

সঞ্ঞূপচাৰাতি পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কৰোন্তা এৱ যে কেচি চিত্তুপ্পাদা, ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনধম্মা’’তিপি ৱদন্তি. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধসহগতাতি ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি তস্স পৰিকম্মৱসেন পৱত্তধম্মা. তে পন যস্মা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযং ঠিতেনেৱ সক্কা সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিতুং, ন ততো পৰিহীনেন, তস্মা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা হানায সংৱত্তন্তীতি ন যুত্তা কথা. ৱিসেসায সংৱত্তন্তীতি পন যুত্তা কথাতি আহ – ‘‘হানায…পে… দেসনা’’তি. কল্লতাপৰিচিতন্তি সমত্থভাৱেন পৰিচিতং, যথাৱুত্তসমাপত্তীসু ৱসিভাৱেন পৰিচিতন্তি অত্থো. তেনেৱাহ – ‘‘অভিনীহাৰং খমতী’’তি. সেসং সব্বং উত্তানমেৱ.

অপি চেত্থ অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞামুখেন কামচ্ছন্দো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. পটিক্কূলসঞ্ঞাপতিৰূপতায ব্যাপাদো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সমাধিমুখেন থিনমিদ্ধং ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ৱীৰিযাৰম্ভমুখেন উদ্ধচ্চং ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সিক্খাকামতামুখেন কুক্কুচ্চং ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. উভযপক্খসন্তীৰণমুখেন ৱিচিকিচ্ছা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ইট্ঠানিট্ঠসমুপেক্খনমুখেন সম্মোহো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অত্তঞ্ঞুতামুখেন অত্তনি অপৰিভৱনে মানো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ৱীমংসামুখেন হেতুপতিৰূপকপৰিগ্গহেন মিচ্ছাদিট্ঠি ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ৱিৰত্ততাপতিৰূপকেন সত্তেসু অদযাপন্নতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অনুঞ্ঞাতপটিসেৱনপতিৰূপতায কামসুখল্লিকানুযোগো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. আজীৱপাৰিসুদ্ধিপতিৰূপতায অসংৱিভাগসীলতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সংৱিভাগসীলতাপতিৰূপতায মিচ্ছাজীৱো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অসংসগ্গৱিহাৰিতাপতিৰূপতায অসঙ্গহসীলতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সঙ্গহসীলতাপতিৰূপতায অননুলোমিকসংসগ্গো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সচ্চৱাদিতাপতিৰূপতায পিসুণৱাচা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অপিসুণৱাদিতাপতিৰূপতায অনত্থকামতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. পিযৱাদিতাপতিৰূপতায চাটুকম্যতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. মিতভাণিতাপতিৰূপতায অসম্মোদনসীলতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সম্মোদনসীলতাপতিৰূপতায মাযা সাঠেয্যঞ্চ ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. নিগ্গয্হৱাদিতাপতিৰূপতায ফৰুসৱাচতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. পাপগৰহিতাপতিৰূপতায পৰৱজ্জানুপস্সিতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. কুলানুদ্ধযতাপতিৰূপতায কুলমচ্ছৰিযং ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. আৱাসচিৰট্ঠিতিকামতামুখেন আৱাসমচ্ছৰিযং ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ধম্মপৰিবন্ধপৰিহৰণমুখেন ধম্মমচ্ছৰিযং ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ধম্মদেসনাভিৰতিমুখেন ভস্সাৰামতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অফৰুসৱাচতাগণানুগ্গহকৰণমুখেন সঙ্গণিকাৰামতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. পুঞ্ঞকামতাপতিৰূপতায কম্মাৰামতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সংৱেগপতিৰূপেন চিত্তসন্তাপো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. সদ্ধালুতাপতিৰূপতায অপৰিক্খতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ৱীমংসনাপতিৰূপেন অস্সদ্ধিযং ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. অত্তাধিপতেয্যপতিৰূপেন গৰূনং অনুসাসনিযা অপ্পদক্খিণগ্গাহিতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. ধম্মাধিপতেয্যপতিৰূপেন সব্ৰহ্মচাৰীসু অগাৰৱং ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. লোকাধিপতেয্যপতিৰূপেন অত্তনি ধম্মে চ পৰিভৱো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. মেত্তাযনামুখেন ৰাগো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. কৰুণাযনাপতিৰূপেন সোকো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. মুদিতাৱিহাৰপতিৰূপেন পহাসো ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. উপেক্খাৱিহাৰপতিৰূপেন কুসলেসু ধম্মেসু নিক্খিত্তছন্দতা ৱঞ্চেতীতি যুজ্জতি. এৱং আগমপতিৰূপকঅধিগমপতিৰূপকাদীনম্পি তথা তথা ৱঞ্চনসভাৱো যুত্তিতো ৱেদিতব্বো. এৱং আগমানুসাৰেন যুত্তিগৱেসনা কাতব্বাতি.

যুত্তিহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.