নযসমুট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা
৭৯. এৱং নানাসুত্তৱসেন একসুত্তৱসেন চ হাৰৱিচাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি নযৱিচাৰং দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. কস্মা পনেত্থ যথা ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহাৰো, অস্সাদাদীনৱতাতি গাথা. অযং দেসনাহাৰো কিং দেসযতী’’তিআদিনা হাৰনিদ্দেসো আৰদ্ধো, এৱং ‘‘তত্থ কতমো নন্দিযাৱট্টো, তণ্হঞ্চ অৱিজ্জম্পি চাতি গাথা, অযং নন্দিযাৱট্টো কিং নযতী’’তিআদিনা অনাৰভিত্ৱা সমুট্ঠানমুখেন আৰদ্ধন্তি? ৱুচ্চতে – হাৰনযানং ৱিসযভেদতো. যথা হি হাৰা ব্যঞ্জনমুখেন সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনা, ন এৱং নযা. নযা পন নানাসুত্ততো নিদ্ধাৰিতেহি তণ্হাৱিজ্জাদীহি মূলপদেহি চতুসচ্চযোজনায নযতো অনুবুজ্ঝিযমানো দুক্খাদিঅত্থো. সো হি মগ্গঞাণং নযতি সম্পাপেতীতি নযো. পটিৱিজ্ঝন্তানং পন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং তিণ্ণং ৱেনেয্যানং ৱসেন মূলপদৱিভাগতো তিধা ৱিভত্তা. একমেকো চেত্থ যতো নেতি, যঞ্চ নেতি, তেসং সংকিলেসৱোদানানং ৱিভাগতো দ্ৱিসঙ্গহো চতুছঅট্ঠদিসো চাতি ভিন্নো হাৰনযানং ৱিসযো. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযো, সুত্তস্স নযা তযো চ সুত্তত্থো’’তি (নেত্তি. সঙ্গহৱাৰ). এৱং ৱিসিট্ঠৱিসযত্তা হাৰনযানং হাৰেহি অঞ্ঞথা নযে নিদ্দিসন্তো ‘‘তত্থ কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তিআদিমাহ.
তত্থাযং ৱচনত্থো – সমুট্ঠহন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং. কে সমুট্ঠহন্তি? নযা. নযানং সমুট্ঠানং নযসমুট্ঠানং. কিং পন তং? তংতংমূলপদেহি চতুসচ্চযোজনা. সা হি নন্দিযাৱট্টাদীনং নযানং উপ্পত্তিট্ঠানতায সমুট্ঠানং ভূমীতি চ ৱুচ্চতি. তথা চ ৱক্খতি – ‘‘অযং ৱুচ্চতি নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমী’’তি (নেত্তি. ৮১). পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায চ ভৱতণ্হায চাতিআদি নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমিদস্সনং. তত্থ পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতীতি অসুকস্স নাম বুদ্ধস্স ভগৱতো, অসুকস্স ৱা চক্কৱত্তিনো কালে অৱিজ্জা ভৱতণ্হা চ উপ্পন্না. ততো পুব্বে নাহোসীতি এৱং অৱিজ্জাভৱতণ্হানং ন কাচি পুৰিমা মৰিযাদা উপলব্ভতি. কস্মা? অনমতগ্গত্তা সংসাৰস্স. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো, পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ২.১২৪; কথা. ৭৫) ৱিত্থাৰো. তত্থাতি অৱিজ্জাভৱতণ্হাসু. যদিপি অৱিজ্জায সংযোজনভাৱো, তণ্হায চ নীৱৰণভাৱো পাড়িযং ৱুত্তো, তথাপি অৱিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৱেহি ভৱেহি তণ্হা সংযোজেতীতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণং তণ্হাসংযোজন’’ন্তি ৱুত্তং.
অৱিজ্জাসংযুত্তাতি অৱিজ্জায মিস্সিতা, অৱিজ্জায ৱা অভিনিৱেসৱত্থূসু বদ্ধা. অৱিজ্জাপক্খেন ৱিচৰন্তীতি অৱিজ্জাপক্খেন অৱিজ্জাসহাযেন দ্ৱাদসৱিধেন ৱিপল্লাসেন অভিনিৱেসৱত্থুভূতে আৰম্মণে পৱত্তন্তি. তে ৱুচ্চন্তি দিট্ঠিচৰিতাতি তে অৱিজ্জাভিভূতা ৰূপাদীনি নিচ্চাদিতো অভিনিৱিসন্তা দিট্ঠিচৰিতাতি ৱুচ্চন্তি, দিট্ঠিচৰিতা নামাতি অত্থো. তণ্হাপক্খেনাতি অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতেন. দিট্ঠিৱিচৰিতে তণ্হাৱিচৰিতে চ পটিপত্তিযা ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠিচৰিতা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অত্তকিলমথানুযোগন্তি অত্তনো কাযস্স কিলিস্সনপযোগং অত্তপৰিতাপনপটিপত্তিং. কামসুখল্লিকানুযোগন্তি কামসুখস্স অল্লীযনপযোগং কামেসু পাতব্যতং.
যদিপি বাহিৰকা ‘‘দুক্খং তণ্হা’’তি চ জানন্তি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খ’’ন্তি, ‘‘অযং তণ্হা, অযং তস্সা ৱিৰাগো’’তি পৰিঞ্ঞেয্যপহাতব্বভাৱেন পন ন জানন্তি, ইতি পৱত্তিপৱত্তিহেতুমত্তম্পি ন জানন্তি. কা পন কথা নিৱত্তিনিৱত্তিহেতূসূতি আহ – ‘‘ইতো বহিদ্ধা নত্থি সচ্চৱৱত্থান’’ন্তিআদি. তত্থ সচ্চপ্পকাসনাতি সচ্চদেসনা. সমথৱিপস্সনাকোসল্লন্তি সমথৱিপস্সনাসু ভাৱনাকোসল্লং, তাসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাসৱনমনসিকাৰকোসল্লং ৱা. ৱিপস্সনাধিট্ঠানঞ্চেত্থ সমথং অধিপ্পেতং. উপসমসুখপ্পত্তীতি কিলেসানং ৱূপসমসুখাধিগমো. ৱিপৰীতচেতাতি মিচ্ছাভিনিৱিট্ঠচেতা. নত্থি সুখেন সুখন্তি যং অনৱজ্জপচ্চযপৰিভোগসুখেন কাযং চিত্তঞ্চ পটিপ্পস্সদ্ধদৰথং কত্ৱা অৰিযেহি পত্তব্বং উপসমসুখং, তং পটিক্খিপতি. দুক্খেনাতি কাযখেদনদুক্খেন.
সো লোকং ৱড্ঢযতীতি সো কামে পটিসেৱেন্তো অত্তভাৱসঙ্খাতং লোকং ৱড্ঢেতি পীনেতি. পুত্তনত্তুপৰম্পৰায ৱা সংসাৰস্স অনুপচ্ছেদনতো সত্তলোকং ৱড্ঢেতি. বহুং পুঞ্ঞং পসৱতীতি অত্তনো পঞ্চহি কামগুণেহি সন্তপ্পনেন পুত্তমুখদস্সনেন চ বহুং পুঞ্ঞং উপ্পাদেতি. অভিনিৱেসস্স নাতিদড়্হতায এৱংসঞ্ঞী. দড়্হতায এৱংদিট্ঠী দুক্খেন সুখং পত্থযমানা অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা কামেসু পুঞ্ঞসঞ্ঞী কামসুখল্লিকানুযোগমনুযুত্তা চ ৱিহৰন্তীতি যোজেতব্বং.
তদভিঞ্ঞা সন্তাতি তথাসঞ্ঞিনো সমানা. ৰোগমেৱ ৱড্ঢযন্তীতি অত্তভাৱৰোগমেৱ কিলেসৰোগমেৱ ৱা অপৰাপৰং ৱড্ঢেন্তি. গণ্ডসল্লেসুপি এসেৱ নযো. ৰোগাভিতুন্নাতি যথাৱুত্তৰোগব্যাধিতা. গণ্ডপটিপীড়িতাতি যথাৱুত্তগণ্ডবাধিতা. সল্লানুৱিদ্ধাতি যথাৱুত্তসল্লেন অনুপৱিট্ঠা. উম্মুজ্জনিমুজ্জানীতি উপপজ্জনচৱনানি. উগ্ঘাতনিগ্ঘাতন্তি উচ্চাৱচভাৱং. ৰোগগণ্ডসল্লভেসজ্জন্তি যথাৱুত্তৰোগাদিতিকিচ্ছনং, সমথৱিপস্সনং সন্ধায ৱদতি. তেনেৱাহ – ‘‘সমথৱিপস্সনা ৰোগনিগ্ঘাতকভেসজ্জ’’ন্তি. তত্থ ৰোগনিগ্ঘাতকন্তি ৰোগৱূপসমনং. ‘‘সংকিলেসো দুক্খ’’ন্তিআদিনা সচ্চানি তেসং পৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৱেন কথেতি.
তত্থ সংকিলেসো দুক্খন্তি অত্তকিলমথানুযোগকামসুখল্লিকানুযোগসংকিলেসৱন্তো, তেহি ৱা সংকিলিস্সমানো ৰূপাৰূপকাযো দুক্খং অৰিযসচ্চং. তদভিসঙ্গো তণ্হাতি তত্থ অভিসঙ্গো আসঙ্গোতি লদ্ধনামা তণ্হা.
৮০. ইদানি দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং সক্কাযদিট্ঠিদস্সনে পৱত্তিভেদং দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠিচৰিতা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দিট্ঠিচৰিতা ৰূপং অত্ততো উপগচ্ছন্তীতি দিট্ঠিচৰিতা দিট্ঠাভিনিৱেসস্স বলৱভাৱতো ৰূপং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হন্তি. তেসঞ্হি অত্তাভিনিৱেসো বলৱা, ন তথা অত্তনিযাভিনিৱেসো. এস নযো ৱেদনন্তিআদীসুপি. তণ্হাচৰিতা ৰূপৱন্তং অত্তানন্তি তণ্হাচৰিতা তণ্হাভিনিৱেসস্স বলৱভাৱতো ৰূপং অত্তনো কিঞ্চনপলিবোধভাৱে ঠপেত্ৱা অৱসেসং ৱেদনাদিং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হন্তি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি অত্তাধাৰং ৱা ৰূপং. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি ৰূপাধাৰং ৱা অত্তানং. ৱেদনাৱন্তন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. এতেসঞ্হি অত্তনিযাভিনিৱেসো বলৱা, ন তথা অত্তাভিনিৱেসো. তস্মা যথালদ্ধং অত্তনিযন্তি কপ্পেত্ৱা তদঞ্ঞং ‘‘অত্তা’’তি গণ্হন্তি. অযং ৱুচ্চতি ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠীতি অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু একেকস্মিং চতুন্নং চতুন্নং গাহানং ৱসেন ৱীসতিৱত্থুকা সতি ৱিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সতী ৱা ৱিজ্জমানা তত্থ দিট্ঠীতি সক্কাযদিট্ঠি.
লোকুত্তৰা সম্মাদিট্ঠীতি পঠমমগ্গসম্মাদিট্ঠি. অন্ৱাযিকাতি সম্মাদিট্ঠিযা অনুগামিনো. যদা সম্মাদিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠিযা পজহনৱসেন পৱত্তা, তদা তস্সা অনুগুণভাৱেন পৱত্তমানকাতি অত্থো. কে পন তেতি? আহ ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো’’তিআদি. ‘‘তে তযো খন্ধা’’তিআদিনা অৰিযমগ্গতো খন্ধমুখেন সমথৱিপস্সনা নিদ্ধাৰেতি. ‘‘তত্থ সক্কাযো’’তিআদি চতুসচ্চনিদ্ধাৰণং. তং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পুন ‘‘তত্থ যে ৰূপং অত্ততো উপগচ্ছন্তী’’তিআদিনা সক্কাযদস্সনমুখেন উচ্ছেদাদিঅন্তদ্ৱযং, মজ্ঝিমঞ্চ পটিপদং নিদ্ধাৰেতি. তত্থ ইমে ৱুচ্চন্তি উচ্ছেদৱাদিনোতি ইমে ৰূপাদিকে পঞ্চক্খন্ধে অত্ততো উপগচ্ছন্তা ৰূপাদীনং অনিচ্চভাৱতো উচ্ছিজ্জতি অত্তা ৱিনস্সতি ন হোতি পৰং মৰণাতি এৱং অভিনিৱিসনতো ‘‘উচ্ছেদৱাদিনো’’তি ৱুচ্চন্তি. ইমে ৱুচ্চন্তি সস্সতৱাদিনোতি ইমে ‘‘ৰূপৱন্তং ৱা অত্তান’’ন্তিআদিনা ৰূপাদিৱিনিমুত্তো অঞ্ঞো কোচি অত্তাতি উপগচ্ছন্তা ‘‘সো নিচ্চো ধুৱো সস্সতো’’তি অভিনিৱিসনতো ‘‘সস্সতৱাদিনো’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘উচ্ছেদসস্সতৱাদা উভো অন্তা, অযং সংসাৰপৱত্তী’’তিআদি সচ্চনিদ্ধাৰণং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যং.
উচ্ছেদসস্সতং সমাসতো ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠীতি অত্তা উচ্ছিজ্জতি অত্তা নিচ্চোতি চ আদিপ্পৱত্তনতো উচ্ছেদসস্সতদস্সনং সঙ্খেপতো ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি এৱ হোতি. সব্বোপি হি অত্তৱাদো সক্কাযদিট্ঠিঅন্তোগধো এৱাতি. ৱিত্থাৰতো দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানীতি উচ্ছেদসস্সতদস্সনং ৱিত্থাৰেন ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.২৮ আদযো) আগতানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি. তেসন্তি এৱং সঙ্খেপৱিত্থাৰৱন্তানং উচ্ছেদসস্সতদস্সনানং. পটিপক্খোতি পহাযকপটিপক্খো. তেচত্তালীসং বোধিপক্খিযা ধম্মাতি অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞা পহানসঞ্ঞা ৱিৰাগসঞ্ঞা নিৰোধসঞ্ঞা চত্তাৰো সতিপট্ঠানা…পে… অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি এতে তেচত্তালীসং বোধিপক্খিযা ধম্মা.
এৱং ৱিপস্সনাৱসেন পটিপক্খং দস্সেত্ৱা পুন সমথৱসেন দস্সেতুং ‘‘অট্ঠ ৱিমোক্খা দস চ কসিণাযতনানী’’তি ৱুত্তং. দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি মোহজালন্তি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি মোহজালহেতুকত্তা মোহজালঞ্চ. অনাদিঅনিধনপ্পৱত্তন্তি পুৰিমায কোটিযা অভাৱতো অনাদি. অসতি পটিপক্খাধিগমে সন্তানৱসেন অনুপচ্ছেদেন পৱত্তনতো অনিধনপ্পৱত্তং. যস্মা পন মোহজালহেতুকানি দিট্ঠিগতানি মোহজালে পদালিতে পদালিতানি হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘তেচত্তালীসং বোধিপক্খিযা ধম্মা ঞাণৱজিৰং মোহজালপ্পদালন’’ন্তি.
তত্থ ঞাণৱজিৰন্তি ৱজিৰূপমঞাণং. অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৱা তেজেত্ৱা তিক্খসভাৱং আপাদিতং ৱিপস্সনাঞাণং মগ্গঞাণঞ্চ ঞাণৱজিৰং. ইদমেৱ হি ঞাণং ভগৱতো পৱত্তং ‘‘মহাৱজিৰঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তং পন সসম্ভাৰং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তেচত্তালীসং বোধিপক্খিযা ধম্মা’’তি আহ. মোহজালপ্পদালনন্তি পুব্বভাগে ৱিক্খম্ভনৱসেন মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱসেন অৱিজ্জাভৱতণ্হানং পদালনং. অতীতাদিভেদভিন্নেসু ৰূপাদীসু সকঅত্তভাৱাদীসু চ সংসিব্বনৱসেন পৱত্তনতো জালং ভৱতণ্হা. তস্সা হি তণ্হা জালিনী সিব্বিনী জালন্তি চ অধিৱচনন্তি. এৱং অত্তকিলমথানুযোগকামসুখল্লিকানুযোগদিট্ঠিতণ্হাভিনিৱেসসস্সতুচ্ছেদানং নিদ্ধাৰণৱসেন মোহজালপৰিযাযৱিসেসতো অৱিজ্জাতণ্হা ৱিভজিত্ৱা যথানুসন্ধিনা সংকিলেসপক্খং নিগমেন্তো ‘‘তেন ৱুচ্চতি পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায চ ভৱতণ্হায চা’’তি আহ.
৮১. ‘‘তত্থ দিট্ঠিচৰিতো’’তিআদিনা ৱোদানপক্খং দস্সেতি. তত্থ সল্লেখানুসন্ততৱুত্তীতি অনুপদ্দুতসল্লেখৱুত্তি. কস্মা? যস্মা সল্লেখে তিব্বগাৰৱো. দিট্ঠিচৰিতো হি তপোজিগুচ্ছাদিনা অনুপাযেনপি যেভুয্যেন কিলেসানং সল্লেখনাধিপ্পাযেন চৰতি, তস্মা সো সাসনে পব্বজিতো ধুতধম্মৱসেন সল্লেখপটিপদং পূৰেতি. সিক্খানুসন্ততৱুত্তীতি অচ্ছিদ্দচতুপাৰিসুদ্ধিসীলৱুত্তি. দিট্ঠিযা সৱিসযে পঞ্ঞাসদিসী পৱত্তীতি সো ৱিসুজ্ঝমানো পঞ্ঞাধিকো হোতীতি আহ – ‘‘দিট্ঠিচৰিতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমন্তো ধম্মানুসাৰী ভৱতী’’তি. তণ্হাৱসেন মিচ্ছাৱিমোক্খো হোতীতি তণ্হাচৰিতো ৱিসুজ্ঝমানো সদ্ধাধিকোৱ হোতি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘তণ্হাচৰিতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমন্তো সদ্ধানুসাৰী ভৱতী’’তি. দিট্ঠিচৰিতো সুখায পটিপদাযাতিআদি পটিপদানিদ্দেসো হেট্ঠা দেসনাহাৰৱিভঙ্গে (নেত্তি. ৫ আদযো) আগতো এৱ, অত্থোপি তত্থ সব্বপ্পকাৰতো ৱুত্তো এৱ.
অপুব্বপদেসু পন ৱিৱেচিযমানোতি ৱিমোচিযমানো. পটিনিস্সৰতীতি নিয্যাতি ৱিমুচ্চতীতি অত্থো. দন্ধঞ্চ ধম্মং আজানাতীতি তণ্হাচৰিতস্স মন্দপঞ্ঞস্স ৱসেন ৱুত্তং. তিক্খপঞ্ঞো পন খিপ্পং ধম্মং আজানাতীতি. ‘‘সত্তাপি দুৱিধা’’তিআদিনা ইন্দ্ৰিযৱিভাগেন পুন পটিপদাৱিভাগং দস্সেতি, তং সুৱিঞ্ঞেয্যং.
‘‘যে হি কেচী’’তিআদিনা তাসং পটিপদানং নিয্যানে তীসুপি কালেসু একন্তিকভাৱং দস্সেতি. তত্থ ইমাহি এৱ চতূহি পটিপদাহীতি ইমাহি এৱ চতূহি পটিপদাহি, তব্বিনিমুত্তায অঞ্ঞায পটিপদায অভাৱতো. চতুক্কমগ্গন্তি পটিপদাচতুক্কং, পটিপদা হি মগ্গোতি. অথ ৱা চতুক্কমগ্গন্তি নন্দিযাৱট্টস্স চতুদ্দিসাসঙ্খাতং মগ্গং. তা পন চতস্সো দিসা দিসালোচননযে আগমিস্সন্তি. কিমত্থং পন চতুক্কমগ্গং পঞ্ঞপেন্তীতি আহ ‘‘অবুধজনসেৱিতাযা’’তিআদি. তত্থ অবুধজনসেৱিতাযাতি অপণ্ডিতজনসেৱিতায. বালকন্তাযাতি বালজনকামিতায. ৰত্তৱাসিনিযাতি ৰত্তেসু ৰাগাভিভূতেসু ৱসতীতি ৰত্তৱাসিনী, তস্সা. নন্দিযাতি তত্ৰ তত্ৰাভিনন্দনট্ঠেন নন্দীসঙ্খাতায. অৱট্টনত্থন্তি সমুচ্ছিন্দনত্থং. অযং ৱুচ্চতি নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমীতি অযং তণ্হাৱিজ্জানং ৱসেন সংকিলেসপক্খে দ্ৱে দিসা সমথৱিপস্সনানং ৱসেন ৱোদানপক্খেপি দ্ৱে দিসা চতুসচ্চযোজনা নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স সমুট্ঠানতায ভূমীতি.
৮২. এৱং নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমিং নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি তস্স দিসাভূতধম্মে নিদ্দিসন্তেন যস্মা চস্স দিসাভূতধম্মেসু ৱুত্তেসু দিসালোচননযো ৱুত্তোযেৱ হোতি, তস্মা ‘‘ৱেয্যাকৰণেসু হি যে কুসলাকুসলা’’তি দিসালোচনলক্খণং একদেসেন পচ্চামসিত্ৱা ‘‘তে দুৱিধা উপপৰিক্খিতব্বা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তেতি দিসাভূতধম্মা. দুৱিধাতি ‘‘ইমে সংকিলেসধম্মা, ইমে ৱোদানধম্মা’’তি এৱং দুৱিধেন. উপপৰিক্খিতব্বাতি উপপত্তিতো পৰিতো ইক্খিতব্বা, ধম্মযুত্তিতো তংতংদিসাভাৱেন পেক্খিতব্বা আলোচিতব্বাতি অত্থো.
যং পকাৰং সন্ধায ‘‘দুৱিধা উপপৰিক্খিতব্বা’’তি ৱুত্তং, তং দস্সেতি ‘‘লোকৱট্টানুসাৰী চ লোকৱিৱট্টানুসাৰী চা’’তি. তস্সত্থো – লোকো এৱ ৱট্টং লোকৱট্টং. লোকৱট্টভাৱেন অনুসৰতি পৱত্ততীতি লোকৱট্টানুসাৰী, সংকিলেসধম্মোতি অত্থো. লোকস্স, লোকতো ৱা ৱিৱট্টং লোকৱিৱট্টং, নিব্বানং. তং অনুসৰতি অনুলোমনৱসেন গচ্ছতীতি লোকৱিৱট্টানুসাৰী, ৱোদানধম্মোতি অত্থো. তেনেৱাহ – ‘‘ৱট্টং নাম সংসাৰো, ৱিৱট্টং নিব্বান’’ন্তি.
তং কথং দট্ঠব্বন্তি তং কথং কেন পকাৰেন দট্ঠব্বন্তি চে? উপচযেন. যথা কতং কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তথা কতং উপচিতন্তি ৱুচ্চতি. এৱং উপচিতভাৱে কম্মং নাম হোতি, ৱিপাকৱট্টস্স কাৰণং হোতীতি অত্থো. সব্বেপি কিলেসা চতূহি ৱিপল্লাসেহি নিদ্দিসিতব্বা, দসন্নম্পি কিলেসানং ৱিপল্লাসহেতুভাৱতো. তে কত্থ দট্ঠব্বাতি তে পন ৱিপল্লাসা কত্থ পস্সিতব্বাতি আহ – ‘‘দস ৱত্থুকে কিলেসপুঞ্জে’’তি. দসৱিধকাৰণে কিলেসসমূহেতি অত্থো. তত্থ কিলেসাপি কিলেসৱত্থু, কিলেসানং পচ্চযধম্মাপি কিলেসৱত্থু. তেসু কাৰণভাৱেন পুৰিমসিদ্ধা কিলেসা পৰতো পৰেসং কিলেসানং পচ্চযভাৱতো কিলেসাপি কিলেসৱত্থু. অযোনিসোমনসিকাৰো, অযোনিসোমনসিকাৰপৰিক্খতা চ ধম্মা কিলেসুপ্পত্তিহেতুভাৱতো কিলেসপ্পচ্চযাপি কিলেসৱত্থূতি দট্ঠব্বং.
চত্তাৰো আহাৰাতি এত্থ আহাৰসীসেন তব্বিসযা কিলেসাপি অধিপ্পেতা. চতস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘পঠমে আহাৰে’’তিআদিনা দসৱত্থুকে কিলেসপুঞ্জে পুৰিমং পুৰিমং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স কাৰণন্তি দস্সেতি. তত্থ পঠমে আহাৰেতি ৱিসযভূতে পঠমে আহাৰে পঠমো ৱিপল্লাসো পৱত্ততীতি অত্থো. সেসাহাৰেসুপি এসেৱ নযো. পঠমে ৱিপল্লাসেতি পঠমে ৱিপল্লাসে অপ্পহীনে সতি পঠমং উপাদানং পৱত্ততীতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং নিদ্দেসেযেৱ কথযিস্সাম.
৮৩. ইদানি দসৱত্থুকং কিলেসপুঞ্জং তণ্হাৱিজ্জাৱসেন দ্ৱে কোট্ঠাসে কৰোন্তো ‘‘যো চ কবড়ীকাৰো আহাৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ কবড়ীকাৰাহাৰং ফস্সাহাৰঞ্চ অপৰিজানন্তস্স তণ্হাচৰিতস্স যথাক্কমং কাযৱেদনাসু তিব্বো ছন্দৰাগো হোতি, ইতি উপক্কিলেসস্স ছন্দৰাগস্স হেতুভাৱতো যো চ কবড়ীকাৰো আহাৰো, যো চ ফস্সো আহাৰো, ইমে তণ্হাচৰিতস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসাতি ৱুত্তা. তথা মনোসঞ্চেতনাহাৰং ৱিঞ্ঞাণাহাৰঞ্চ অপৰিজানন্তো দিট্ঠিচৰিতো তেসু অত্তসঞ্ঞী নিচ্চসঞ্ঞী চ হোতীতি ৱুত্তনযেনেৱ তে দিট্ঠিচৰিতস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসাতি ৱুত্তা. তথা পুৰিমকা দ্ৱে ৱিপল্লাসা পুৰিমকানি এৱ চ দ্ৱে দ্ৱেউপাদানযোগগন্থাসৱওঘসল্লৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিঅগতিগমনানি তণ্হাপধানত্তা তণ্হাসভাৱত্তা তণ্হাৱিসযত্তা চ তণ্হাচৰিতস্স উপক্কিলেসাতি ৱুত্তা. পচ্ছিমকানি পন তানি দিট্ঠিপধানত্তা দিট্ঠিসভাৱত্তা দিট্ঠিৱিসযত্তা চ দিট্ঠিচৰিতস্স উপক্কিলেসাতি ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.
৮৪. কবড়ীকাৰে আহাৰে ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসোতি চতূসু আহাৰেসু কবড়ীকাৰে আহাৰে চতূসু চ ৱিপল্লাসেসু ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসো দট্ঠব্বো কবড়ীকাৰাহাৰস্স অসুভসভাৱত্তা অসুভসমুট্ঠানত্তা চ. তথা ফস্সাহাৰস্স দুক্খসভাৱত্তা দুক্খপচ্চযত্তা চ ৱিসেসতো তত্থ ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি ৱিপল্লাসো. তথা যেভুয্যেন সত্তা ৱিঞ্ঞাণে নিচ্চসঞ্ঞিনো, সঙ্খাৰেসু চ অত্তসঞ্ঞিনো, চেতনাপধানা চ সঙ্খাৰাতি ৱুত্তং – ‘‘ৱিঞ্ঞাণে আহাৰে…পে… অত্তাতি ৱিপল্লাসো’’তি. পঠমে ৱিপল্লাসে ঠিতো কামে উপাদিযতীতি ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ৱিপৰিযেসগ্গাহী কিলেসকামেন ৱত্থুকামে দড়্হং গণ্হাতি. ইদং ৱুচ্চতি কামুপাদানন্তি যং তথা কামানং গহণং, ইদং ৱুচ্চতি কামুপাদানং. ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি ৱিপৰিযেসগ্গাহী ‘‘সীলব্বতেহি অনাগতে ভৱৱিসুদ্ধীতি তং নিব্বুতিসুখ’’ন্তি দড়্হং গণ্হাতি. ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি ৱিপৰিযেসগ্গাহী ‘‘সব্বে ভৱা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা’’তি সংসাৰাভিনন্দিনিং ভৱদিট্ঠিং দড়্হং গণ্হাতি. ‘‘অনত্তনি অত্তা’’তি ৱিপৰিযেসগ্গাহী ‘‘অসতি অত্তনি কস্সিদং কম্মফলং, তস্মা সো কৰোতি, সো পটিসংৱেদেতী’’তি অত্তদিট্ঠিং দড়্হং গণ্হাতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘দুতিযে ৱিপল্লাসে ঠিতো’’তিআদিনা.
অযং ৱুচ্চতি কামযোগোতি যেন কামৰাগসঙ্খাতেন কামুপাদানেন ৱত্থুকামেহি সহ সত্তো সংযোজীযতি, অযং কামৰাগো ‘‘কামযোগো’’তি ৱুচ্চতি. অযং ৱুচ্চতি ভৱযোগোতি যতো সীলব্বতুপাদানসঙ্খাতেন ভৱুপাদানেন ভৱেন সহ সত্তো সংযোজীযতি, অযং ভৱৰাগো ‘‘ভৱযোগো’’তি ৱুচ্চতি. অযং ৱুচ্চতি দিট্ঠিযোগোতি যায অহেতুকদিট্ঠিআদিসঙ্খাতায পাপিকায দিট্ঠিযা, সক্কাযদিট্ঠিআদিঅৱসিট্ঠদিট্ঠিযা চ সত্তো দুক্খেন সহ সংযোজীযতি, অযং পাপিকা দিট্ঠি ‘‘দিট্ঠিযোগো’’তি ৱুচ্চতি. অযং ৱুচ্চতি অৱিজ্জাযোগোতি যায অত্তৱাদুপাদানেন সকলৱট্টদুক্খেন চ সহ সত্তো সংযোজীযতি, অযং অৱিজ্জা ‘‘অৱিজ্জাযোগো’’তি ৱুচ্চতি.
যস্মা পন কামযোগাদযো অভিজ্ঝাকাযগন্থাদীনং পচ্চযা হোন্তি, তস্মা ‘‘পঠমে যোগে ঠিতো অভিজ্ঝায কাযং গন্থতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অভিজ্ঝায কাযং গন্থতীতি পৰাভিজ্ঝাযনলক্খণায অভিজ্ঝায নামকাযং গন্থতি ঘট্টেতীতি অত্থো. তথা ভৱপত্থনায অপ্পহীনত্তা ভৱদিট্ঠিভৱৰাগৱসেন আঘাতৱত্থূসু সত্তা চিত্তানি পদূসেন্তীতি আহ – ‘‘দুতিযে যোগে ঠিতো ব্যাপাদেন কাযং গন্থতী’’তি. তথা দিট্ঠিৱসেন অৱিজ্জাৱসেন চ সীলব্বতেহি সুজ্ঝতি, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি চ অভিনিৱিসতীতি আহ – ‘‘ততিযে…পে… ইদংসচ্চাভিনিৱেসেন কাযং গন্থতী’’তি.
তস্সাতি তস্স অভিজ্ঝাদীহি সমন্নাগতস্স পুগ্গলস্স. এৱং গন্থিতাতি এৱং অভিজ্ঝাযনাদিৱসেন নামকাযং গন্থিত্ৱা ঠিতা. আসৱন্তীতি আসৱভাৱেন পৱত্তন্তি. কুতো চ ৱুচ্চতি আসৱন্তীতি কুতো পন হেতুতো তে কিলেসা আসৱন্তীতি আসৱহেতুং পুচ্ছতি. যস্মা পন কিলেসা কুসলপ্পৱত্তিং নিৱাৰেত্ৱা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তা, মগ্গেন অসমুচ্ছিন্না এৱ ৱা আসৱানং উপ্পত্তিহেতু হোন্তি, তস্মা ‘‘অনুসযতো ৱা পৰিযুট্ঠানতো ৱা’’তি ৱুত্তং. অভিজ্ঝাকাযগন্থেন কামাসৱোতি অভিজ্ঝাকাযগন্থেন সিদ্ধেন কামৰাগসভাৱত্তা কামাসৱো সিদ্ধো হোতি. কত্থচিদেৱ ৱিসযে দোমনস্সিতো তপ্পটিপক্খে ৱিসযে তব্বিসযবহুলে চ ভৱে পত্থেতীতি আহ – ‘‘ব্যাপাদকাযগন্থেন ভৱাসৱো’’তি. পৰামাসকাযগন্থেন দিট্ঠাসৱোতি সীলব্বতপৰামাসকাযগন্থেন সিদ্ধেন তংসভাৱত্তা অপৰাপৰং ৱা দিট্ঠিযো গন্থেন্তস্স দিট্ঠাসৱো সিদ্ধো হোতি. ইদংসচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থেন অৱিজ্জাসৱোতি ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৱিসন্তস্স অযোনিসোমনসিকাৰতো অনেকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি সদ্ধিং অৱিজ্জাসৱো উপ্পজ্জতি, সব্বেসং ৱা অকুসলধম্মানং অৱিজ্জাপুব্বঙ্গমত্তা ইদংসচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থেন সিদ্ধেন তস্স হেতুভূতো অৱিজ্জাসৱো সিদ্ধো হোতি.
যস্মা পন আসৱা এৱ পৰিবুদ্ধা ৱট্টস্মিং ওহনন্তি ওসাদেন্তীতি ‘‘ওঘা’’তি ৱুচ্চন্তি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘তস্স ইমে চত্তাৰো আসৱা’’তিআদি.
অনুসযসহগতাতি অনুসযভাৱং অপ্পটিক্খিপিত্ৱা গতা পৱত্তা, অনুসযভূতা ৱা. অজ্ঝাসযন্তি চিত্তং. অনুপৱিট্ঠাতি ওগাড়্হা. হদযং আহচ্চ তিট্ঠন্তীতি চিত্তস্স অব্ভন্তৰসঙ্খাতং হদযং আহন্ত্ৱা তিট্ঠন্তি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫) ‘‘অব্ভন্তৰট্ঠেন হদয’’ন্তি. তেন ৱুচ্চন্তি সল্লাতি যস্মা অজ্ঝাসযং অনুপৱিট্ঠা হদযং আহচ্চ তিট্ঠন্তি, তেন ৱুচ্চন্তি ‘‘সল্লা’’তি. পীড়াজননং দুৰুদ্ধৰণতা চ সল্লট্ঠো. ‘‘এসো মে অত্তা’’তি গহণমুখেন ‘‘এসোহমস্মী’’তি গহণং হোতীতি দিট্ঠিং নিস্সাযপি মানং জপ্পেন্তীতি আহ ‘‘দিট্ঠোঘেন মানসল্লো’’তি.
পৰিযাদিন্নন্তি অঞ্ঞস্স ওকাসং অদত্ৱা সমন্ততো গহিতং. চতূসু ধম্মেসু সণ্ঠহতীতি আৰম্মণপচ্চযতায আৰম্মণভূতেসু চতূসু ধম্মেসু পতিট্ঠহতি. তানি সৰূপতো দস্সেতি ‘‘ৰূপে ৱেদনায সঞ্ঞায সঙ্খাৰেসূ’’তি. নন্দূপসেচনেনাতি লোভসহগতস্স সম্পযুত্তা নন্দী সহজাতকোটিযা, ইতৰস্স উপনিস্সযকোটিযা উপসেচনন্তি নন্দূপসেচনং, তেন নন্দূপসেচনেন. কেন পন তং নন্দূপসেচনন্তি আহ – ‘‘ৰাগসল্লেন নন্দূপসেচনেন ৱিঞ্ঞাণেনা’’তি.
তত্থ ৰাগসল্লেনাতি ৰাগসল্লেন হেতুভূতেন নন্দূপসেচনেন ৱিঞ্ঞাণেনাতি ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. ৰূপূপগা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীতি ৰূপমেৱ আৰম্মণকৰণৱসেন উপগন্তব্বতো, ৱিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠাভাৱতো চ ৰূপূপগা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. তিট্ঠতি এত্থাতি ঠিতি. পঞ্চৱোকাৰভৱস্মিঞ্হি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং ৰূপক্খন্ধং নিস্সায তিট্ঠতি. দোসসল্লেনাতি সহজাতেন দোসসল্লেন. যদা ৱেদনূপগা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি ৱুচ্চতি, তদা উপনিস্সযকোটিযাৱ নন্দিযা উপসিত্তং ৱিঞ্ঞাণং দট্ঠব্বং. ৱেদনাপি দোমনস্সৱেদনাৱ. যদা চ উপনিস্সযপচ্চযভূতেন দোসসল্লেন ৱেদনূপগা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি ৱুচ্চতি, তদা সহজাতকোটিযা, উপনিস্সযকোটিযা ৱা নন্দিযা উপসিত্তং ৱিঞ্ঞাণং দট্ঠব্বং. ৱেদনা পন তিস্সোপি তিস্সন্নং ৱেদনানং আৰম্মণূপনিস্সযভাৱতো. তত্থ পঠমনযো দোমনস্সাৰম্মণস্স অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স ৱসেন ৱুত্তো. দুতিযো সব্বৱেদনাৰম্মণস্স ৱসেনাপি দট্ঠব্বং.
মানসল্লেনাতি মানসল্লেন সহজাতেন, উপনিস্সযভূতেন ৱা. মোহসল্লেনাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. এত্থ চ অনাদিমতিসংসাৰে ইত্থিপুৰিসা ৰূপাভিৰামাতি ৰাগসল্লৱসেন পঠমা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি যোজিতা. সব্বাযপি ৱেদনায দুক্খপৰিযাযসব্ভাৱতো দুক্খায চ দোসো অনুসেতীতি দোসসল্লৱসেন দুতিযা, সঞ্ঞাৱসেন ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মঞ্ঞনা হোতীতি মানসল্লৱসেন ততিযা, সঙ্খাৰেসু সমূহঘনং দুব্বিনিব্ভোগন্তি মোহসল্লৱসেন চতুত্থী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি যোজিতাতি দট্ঠব্বা.
উপত্থদ্ধন্তি ওলুব্ভাৰম্মণভূতাহি ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীহি উপত্থম্ভিতং. তঞ্চ কম্মন্তি যং ‘‘চেতনা চেতসিক’’ন্তি পুব্বে (নেত্তি. ৮২) ৱুত্তং. ইমে চ কিলেসাতি ইমে চ দসৱত্থুকা কিলেসা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
৮৫. ইদানি আহাৰাদযো নযানং সংকিলেসপক্খে দিসাভাৱেন ৱৱত্থপেতুং ‘‘ইমা চতস্সো দিসা’’তিআদি আৰদ্ধং, তং উত্তানমেৱ. পুন কবড়ীকাৰো আহাৰোতিআদি আহাৰাদীসুযেৱ যস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসা, তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং আৰদ্ধং. তত্থ দসন্নং সুত্তানন্তি একদেসেসু সমুদাযৱোহাৰেন ৱুত্তং. সমুদাযেসু হি পৱত্তা সমঞ্ঞা অৱযৱেসুপি দিস্সতি, ‘‘যথা পটো দড্ঢো, সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি চ. একো অত্থোতি একস্স অত্থস্স নিপ্ফাদনতো ৱুত্তং. ব্যঞ্জনমেৱ নানন্তি এত্থ ব্যঞ্জনগ্গহণেন ব্যঞ্জনত্থোপি গহিতোতি দট্ঠব্বং. দসহিপি সুত্তপদেহি সৱত্থুকা তণ্হা ৱুত্তা. তণ্হা চ ৰাগচৰিতং পুগ্গলং খিপ্পং দূসেতীতি আহ – ‘‘ইমে ৰাগচৰিতস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসা’’তি. যথা চ পঠমদিসাভাৱেন ৱুত্তধম্মা ৰাগচৰিতস্স উপক্কিলেসা, এৱং দুতিযদিসাভাৱেন ৱুত্তধম্মা দোসচৰিতস্স. ততিযচতুত্থদিসাভাৱেন ৱুত্তধম্মা যথাক্কমং দিট্ঠিচৰিতস্স মন্দস্স তিক্খস্স চ উপক্কিলেসা ৱুত্তা. তেসং উপক্কিলেসভাৱো ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.
আহাৰৱিপল্লাসাদযো যদিপি সব্বেহি তীহি ৱিমোক্খমুখেহি পুব্বভাগে যথাৰহং পৰিঞ্ঞেয্যা পহাতব্বা চ. যস্স পন দুক্খানুপস্সনা পুৰিমে আহাৰদ্ৱযে দুক্খাকাৰেন বহুলং পৱত্ততি, তস্স ৱসেন যো চ কবড়ীকাৰো আহাৰো, যো চ ফস্সো আহাৰো, ইমে অপ্পণিহিতেন ৱিমোক্খমুখেন পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তীতি ৱুত্তং. এস নযো সেসেসু. এৱঞ্চেতং, ন অঞ্ঞথা. ন হি অৰিযমগ্গানং ৱিয পহাতব্বেসু ৱিমোক্খমুখানং পৰিঞ্ঞেয্যপহাতব্বেসু কোচি নিযমো সম্ভৱতি. ইতি সব্বে লোকৱট্টানুসাৰিনো ধম্মা নিয্যন্তি, তে লোকা তীহি ৱিমোক্খমুখেহীতি নিগমনং. তস্সত্থো – ইতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰা সব্বে আহাৰাদযো লোকসঙ্খাতৱট্টানুসাৰিনো ধম্মা তে লোকভূতা ৱট্টতো নিয্যন্তি অনিচ্চানুপস্সনাদীহি তীহি ৱিমোক্খমুখেহীতি.
৮৬. এৱং সংকিলেসপক্খে দিসাভূতধম্মে নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি ৱোদানপক্খে দিসাভূতধম্মে দস্সেতুং ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযআনেঞ্জৱিহাৰোতি চত্তাৰো ৱিহাৰা. মানপ্পহানআলযসমুগ্ঘাতঅৱিজ্জাপহানভৱূপসমা চত্তাৰো অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা. সচ্চাধিট্ঠানাদীনি চত্তাৰি অধিট্ঠানানি. ছন্দসমাধিভাৱনাদযো চতস্সো সমাধিভাৱনা. ইন্দ্ৰিযসংৱৰো তপসঙ্খাতো পুঞ্ঞধম্মো বোজ্ঝঙ্গভাৱনা সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গসঙ্খাতং নিব্বানঞ্চাতি চত্তাৰো সুখভাগিযা ধম্মা ৱেদিতব্বাতি.
পঠমা পটিপদাতিআদি পটিপদাসতিপট্ঠানাদীনং অভেদসন্দস্সনং. যদি এৱং কস্মা ৱিসুং গহণং কতন্তি? দসৱত্থুকস্স কিলেসপুঞ্জস্স পটিপক্খভাৱদস্সনত্থং পটিপদাদিদসকনিদ্দেসো. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘চত্তাৰো আহাৰা তেসং পটিপক্খো চতস্সো পটিপদা’’তিআদি (নেত্তি. ৮৭). কিঞ্চাপি চতূসু সতিপট্ঠানেসু ‘‘ইদং নাম সতিপট্ঠানং ইমায এৱ পটিপদায ইজ্ঝতী’’তি নিযমো নত্থি, তথাপি পঠমায পটিপদায পঠমং সতিপট্ঠানং সম্ভৱতীতি সম্ভৱৱসেন এৱং ৱুত্তং – ‘‘পঠমা পটিপদা, পঠমং সতিপট্ঠান’’ন্তি. যস্মা পন আহাৰৱিপল্লাসাদীনং ৱিয পটিপদাসতিপট্ঠানাদীনং অত্থতো নানত্তং নত্থি. সতিপট্ঠানানিযেৱ হি তথা তথা পটিপজ্জমানানি দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিনামকানি হোন্তি, তস্মা যথা সংকিলেসপক্খে ‘‘পঠমে আহাৰে পঠমো ৱিপল্লাসো’’তিআদিনা অধিকৰণভেদেন ৱুত্তং, এৱং অধিকৰণভেদং অকত্ৱা ‘‘পঠমা পটিপদা, পঠমং সতিপট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সেসেসুপি এসেৱ নযো.
অন্ধস্স পব্বতাৰোহনং ৱিয কদাচিদেৱ উপ্পজ্জনকং অচ্ছৰিযং, অচ্ছৰাযোগ্গং অচ্ছৰিযন্তি পোৰাণা. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অব্ভুতং. উভযম্পেতং ৱিম্হযাৱহস্স অধিৱচনং. ন হি মানপ্পহানাদিতো অঞ্ঞং দুৰভিসম্ভৱতৰং ৱিম্হনীযঞ্চ উপলব্ভতীতি অধিতিট্ঠতি এতেন, এত্থ ৱা অধিট্ঠানমত্তমেৱ ৱা তন্তি অধিট্ঠানং. সচ্চঞ্চ তং অধিট্ঠানঞ্চ, সচ্চস্স ৱা অধিট্ঠানং, সচ্চং অধিট্ঠানং এতস্সাতি ৱা সচ্চাধিট্ঠানং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. সমাধি এৱ ভাৱেতব্বতায সমাধিভাৱনা. সুখং ভজতীতি সুখভাগিযো, সুখভাগস্স ৱা সুখকোট্ঠাসস্স হিতোতি সুখভাগিযো. একস্সপি সত্তস্স অসুভভাৱনাদযো ৱিয একদেসে অৱত্তিত্ৱা অনৱসেসপৰিযাদানতো নত্থি এতিস্সা পমাণন্তি অপ্পমঞ্ঞা.
পঠমা পটিপদা ভাৱিতা বহুলীকতা পঠমং সতিপট্ঠানং পৰিপূৰেতীতি পঠমায পটিপদায ভাৱনাবহুলীকাৰো পঠমস্স সতিপট্ঠানস্স ভাৱনাপাৰিপূৰীতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. যথা হি অৰিযমগ্গে ভাৱিতে সতিপট্ঠানাদযো বোধিপক্খিযধম্মা সব্বেপি ভাৱিতা এৱ হোন্তি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
কাযানুপস্সনায কামৰাগস্স উজুৱিপচ্চনীকভাৱতো ‘‘পঠমো সতিপট্ঠানো ভাৱিতো বহুলীকতো কামপটিপক্খং পঠমং ঝানং পৰিপূৰেতী’’তি ৱুত্তং. তথা পীতিপটিসংৱেদনাদিৱসেন পৱত্তমানং দুতিযং সতিপট্ঠানং, সপ্পীতিকস্স দুতিযজ্ঝানস্স চিত্তস্স অভিপ্পমোদনৱসেন পৱত্তমানং ততিযং সতিপট্ঠানং উক্কংসগতসুখস্স ততিযজ্ঝানস্স অনিচ্চৱিৰাগাদিৱসেন পৱত্তিযা সঙ্খাৰেসু উপেক্খকং চতুত্থং সতিপট্ঠানং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱতো চতুত্থজ্ঝানস্স পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততি.
যস্মা পন ৰূপাৱচৰপঠমজ্ঝানং ৰূপাৱচৰসমাপত্তীনং, দুতিযজ্ঝানং ব্যাপাদৱিতক্কাদিদূৰীভাৱেন ব্ৰহ্মৱিহাৰানং, ততিযজ্ঝানং পীতিৱিৰাগেন সুখেন ৱিপস্সনায অধিট্ঠানভূতং অৰিযৱিহাৰানং, চতুত্থজ্ঝানং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিআনেঞ্জপ্পত্তং আনেঞ্জৱিহাৰানং ৱিসেসতো পচ্চযো হোতি, তস্মা ‘‘পঠমং ঝানং ভাৱিতং বহুলীকতং পঠমং ৱিহাৰং পৰিপূৰেতী’’তিআদি ৱুত্তং. ইতি যো যস্স ৱিসেসপচ্চযো, সো তং পৰিপূৰেতীতি ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং.
৮৭. ইদানি পটিপদাদযো ৱোদানপক্খে দিসাভাৱেন ৱৱত্থপেতুং ‘‘তত্থ ইমা চতস্সো দিসা’’তিআদি ৱুত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. পুন ‘‘পঠমা পটিপদা’’তিআদি পটিপদাচতুক্কাদীসু যেন যস্স পুগ্গলস্স ৱোদানং, তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং আৰদ্ধং. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. যদিপি তীসু ৱিমোক্খমুখেসু ‘‘ইদং নাম ৱিমোক্খমুখং ইমায এৱ পটিপদায ইজ্ঝতী’’তি নিযমো নত্থি. যেসং পন পুগ্গলানং পুৰিমাহি দ্ৱীহি পটিপদাহি অপ্পণিহিতেন ৱিমোক্খমুখেন অৰিযমগ্গাধিগমো. তথা যস্স ততিযায পটিপদায সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখেন, যস্স চ চতুত্থায পটিপদায অনিমিত্তৱিমোক্খমুখেন অৰিযমগ্গাধিগমো, তেসং পুগ্গলানং ৱসেন অযং পটিপদাৱিমোক্খমুখসংসন্দনা. সতিপট্ঠানাদীহি ৱিমোক্খমুখসংসন্দনাযপি এসেৱ নযো.
তেসং ৱিক্কীড়িতন্তি তেসং অসন্তাসনজৱপৰক্কমাদিৱিসেসযোগেন সীহানং বুদ্ধানং পচ্চেকবুদ্ধানং বুদ্ধসাৱকানঞ্চ ৱিক্কীড়িতং ৱিহৰণং. যদিদং আহাৰাদিকিলেসৱত্থুসমতিক্কমনমুখেন সপৰসন্তানে পটিপদাদিসম্পাদনা. ইদানি আহাৰাদীনং পটিপদাদীহি যেন সমতিক্কমনং, তং নেসং পটিপক্খভাৱং দস্সেন্তো ‘‘চত্তাৰো আহাৰা তেসং পটিপক্খো চতস্সো পটিপদা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেসং পটিপক্খভাৱো পহাতব্বভাৱো পহাযকভাৱো চ আহাৰৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীনঞ্চেত্থ পহাতব্বভাৱো তপ্পটিবন্ধছন্দৰাগৱসেন দট্ঠব্বো. তত্থ ‘‘ৱিক্কীড়িতং ভাৱনা সচ্ছিকিৰিযা চা’’তিআদি তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – তেসং ৱিক্কীড়িতন্তি এত্থ যদেতং ৱিক্কীড়িতং নাম ভাৱেতব্বানং বোধিপক্খিযধম্মানং ভাৱনা, সচ্ছিকাতব্বানং ফলনিব্বানানং সচ্ছিকিৰিযা চ. তথা পহাতব্বস্স দসৱত্থুকস্স কিলেসপুঞ্জস্স তদঙ্গাদিৱসেন পহানং ব্যন্তীকিৰিযা অনৱসেসনন্তি. ইদানি তং সঙ্খেপেন দস্সেন্তো ‘‘ইন্দ্ৰিযাধিট্ঠানং ৱিক্কীড়িতং ৱিপৰিযাসানধিট্ঠান’’ন্তি আহ.
ইন্দ্ৰিযাধিট্ঠানন্তি ইন্দ্ৰিযানং পৱত্তনং ভাৱনা সচ্ছিকিৰিযা চ. ৱিপৰিযাসানধিট্ঠানন্তি ৱিপল্লাসানং অপৱত্তনং পহানং অনুপ্পাদনং. ইন্দ্ৰিযানি সদ্ধম্মগোচৰোতি ইন্দ্ৰিযানি চেত্থ সদ্ধম্মস্স গোচৰভূতানি পৱত্তিহেতূতি অধিপ্পেতানি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনীতি অত্থো. ৱিপৰিযাসা কিলেসগোচৰোতি ৱিপল্লাসা সংকিলেসপক্খস্স পৱত্তিট্ঠানং পৱত্তিহেতূতি. অযং ৱুচ্চতি সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমীতি যাযং ‘‘চত্তাৰো আহাৰা’’তিআদিনা সংকিলেসপক্খে দসন্নং চতুক্কানং, ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তিআদিনা ৱোদানপক্খেপি দসন্নং চতুক্কানং তণ্হাচৰিতাদীনং উপক্কিলেসৱোদানৱিভাৱনামুখেন নিদ্ধাৰণা, অযং সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমি নাম.
৮৮. ইদানি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযৱসেন তিপুক্খলনযস্স ভূমিং ৱিভাৱেতুকামো যস্মা পন নযানং অঞ্ঞমঞ্ঞানুপ্পৱেসস্স ইচ্ছিতত্তা সীহৱিক্কীড়িতনযতো তিপুক্খলনযো নিগ্গচ্ছতি, তস্মা পটিপদাৱিভাগতো চত্তাৰো পুগ্গলে সীহৱিক্কীড়িতনযস্স ভূমিং নিদ্দিসিত্ৱা ততো এৱ উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযে নিদ্ধাৰেতুং ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ইমে দ্ৱে পুগ্গলাতি ইমে পুৰিমানং দ্ৱিন্নং পটিপদানং ৱসেন দ্ৱে পুগ্গলা. এস নযো ইতৰত্থাপি. পুন ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদি যথাৱুত্তপুগ্গলচতুক্কতো উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযং নিদ্ধাৰেতুং ৱুত্তং. তত্থ যো সাধাৰণাযাতি দুক্খাপটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায, সুখাপটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতীতি সম্বন্ধো. কথং পন পটিপদাদ্ৱযং একস্স সম্ভৱতীতি? নযিদমেৱং দট্ঠব্বং. একস্স পুগ্গলস্স একস্মিং দ্ৱে পটিপদা সম্ভৱন্তীতি. যথাৱুত্তাসু পন দ্ৱীসু পটিপদাসু যো যায কাযচি নিয্যাতি, অযং ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. যস্মা পন অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) পটিপদা চলতি ন চলতীতি ৱিচাৰণাযং ‘‘চলতী’’তি ৱুত্তং, তস্মা একস্সপি পুগ্গলস্স ঝানন্তৰমগ্গন্তৰেসু পটিপদাভেদো ইচ্ছিতোৱাতি.
‘‘তত্থ ভগৱা’’তিআদিনা দেসনাৱিভাগেহিপি তমেৱ পুগ্গলৱিভাগং ৱিভাৱেতি. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. তত্থ অধিচিত্তন্তি অধিচিত্তসিক্খঞ্চাতি চ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তেন অধিচিত্তসিক্খঞ্চ অধিপঞ্ঞাসিক্খঞ্চ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স পঞ্ঞপেতীতি অত্থো. অধিসীলন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. অধিসীলসিক্খং অধিচিত্তসিক্খং অধিপঞ্ঞাসিক্খঞ্চাতি যোজেতব্বং.
চত্তাৰি হুত্ৱা তীণি ভৱন্তীতি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, চত্তাৰো পুগ্গলা হুত্ৱা তযো পুগ্গলা হোন্তীতি অত্থো.
অযং সংকিলেসোতি অযং অকুসলমূলাদিদ্ৱাদসত্তিকসঙ্গহো সংকিলিস্সতি এতেনাতি সংকিলেসোতি কত্ৱা. ইদং ৱোদানন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো.
তীণি হুত্ৱা দ্ৱে ভৱন্তীতি নন্দিযাৱট্টনযস্স দিসাভূতধম্মদস্সনত্থং ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘তণ্হা চ অৱিজ্জা চা’’তিআদি, তং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
কস্মা পনেত্থ নযানং উদ্দেসানুক্কমেন নিদ্দেসো ন কতোতি? নযানং নযেহি সম্ভৱদস্সনত্থং. পঠমনযতো হি পুগ্গলাধিট্ঠানৱসেন ততিযনযস্স, ততিযনযতো চ দুতিযনযস্স সম্ভৱোতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং পঠমনযানন্তৰং ততিযনযো, ততিযনযানন্তৰঞ্চ দুতিযনযো নিদ্দিট্ঠো. ধম্মাধিট্ঠানৱসেন পন ততিযনযতো দুতিযনযো, দুতিযনযতো পঠমনযোপি সম্ভৱতীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং অন্তে ‘‘তণ্হা চ অৱিজ্জা চা’’তিআদিনা পঠমনযস্স ভূমি দস্সিতা. তেনেৱ হি ‘‘চত্তাৰি হুত্ৱা তীণি ভৱন্তি, তীণি হুত্ৱা দ্ৱে ভৱন্তী’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং ‘‘দ্ৱে হুত্ৱা চত্তাৰি ভৱন্তি, দ্ৱে হুত্ৱা তীণি ভৱন্তি, তীণি হুত্ৱা চত্তাৰি ভৱন্তী’’তি অযম্পি নযো ৱত্তব্বো সিযাতি? সচ্চমেতং, অযং পন নযো অত্থতো দস্সিতো এৱাতি কত্ৱা ন ৱুত্তো. যস্মা তিণ্ণং অত্থনযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনুপ্পৱেসো ইচ্ছিতো, সতি চ অনুপ্পৱেসে ততো ৱিনিগ্গমোপি সম্ভৱতি এৱাতি. অযঞ্চ অত্থো পেটকোপদেসেন ৱিভাৱেতব্বো.
তত্থাযং আদিতো পট্ঠায ৱিভাৱনা – চত্তাৰো পুগ্গলা তণ্হাচৰিতো দুৱিধো মুদিন্দ্ৰিযো তিক্খিন্দ্ৰিযো চ. তথা দিট্ঠিচৰিতোতি. তত্থ তণ্হাচৰিতো মুদিন্দ্ৰিযো দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, তিক্খিন্দ্ৰিযো দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, দিট্ঠিচৰিতো পন মুদিন্দ্ৰিযো সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, তিক্খিন্দ্ৰিযো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি. ইতি ইমাসু পটিপদাসু যথাৰহং ঠিতেহি তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতেহি চত্তাৰো আহাৰা তপ্পটিবন্ধছন্দৰাগপ্পহানেন পহাতব্বা. চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেত্ৱা চত্তাৰো ৱিপল্লাসা দট্ঠব্বাতি সব্বো যথাৱুত্তনযো অনুগন্তব্বো.
তত্থাযং পাড়ি – তত্থ যে দিট্ঠিচৰিতা সত্তা, তে কামেসু দোসদিট্ঠী, ন চ যে কামেসু অনুসযা সমূহতা, তে অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি. তেসং সত্থা ৱা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী ‘‘কামেহি নত্থি অত্থো’’তি, তে চ পুব্বেযেৱ কামেহি অনত্থিকা, ইতি কামে অপ্পকসিৰেন পটিনিস্সজ্জন্তি, তে চেতসিকেন দুক্খেন অনজ্ঝোসিতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সুখা পটিপদা’’তি. যে পন তণ্হাচৰিতা সত্তা, তে কামেসু অজ্ঝোসিতা, তেসং সত্থা ৱা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতৰো ৱা ভিক্খু ‘‘কামেহি নত্থি অত্থো’’তি, তে পিযৰূপং দুক্খেন পটিনিস্সজ্জন্তি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘দুক্খা পটিপদা’’তি. ইতি ইমে সব্বে সত্তা দ্ৱীসু পটিপদাসু সমোসৰণং গচ্ছন্তি দুক্খাযঞ্চ সুখাযঞ্চ.
তত্থ যে দিট্ঠিচৰিতা সত্তা, তে দ্ৱিধা তিক্খিন্দ্ৰিযা চ মুদিন্দ্ৰিযা চ. তত্থ যে দিট্ঠিচৰিতা সত্তা তিক্খিন্দ্ৰিযা, তে সুখেন পটিনিস্সজ্জন্তি, খিপ্পঞ্চ অভিসমেন্তি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা’’তি. তত্থ যে দিট্ঠিচৰিতা সত্তা মুদিন্দ্ৰিযা পঠমং তিক্খিন্দ্ৰিযং উপাদায দন্ধতৰং অভিসমেন্তি, তে সুখেন পটিনিস্সজ্জন্তি, দন্ধঞ্চ অভিসমেন্তি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা’’তি. তত্থ তণ্হাচৰিতা সত্তা দুৱিধা তিক্খিন্দ্ৰিযা চ মুদিন্দ্ৰিযা চ. তত্থ যে তণ্হাচৰিতা সত্তা তিক্খিন্দ্ৰিযা, তে দুক্খেন পটিনিস্সজ্জন্তি, খিপ্পঞ্চ অভিসমেন্তি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা’’তি. তত্থ যে তণ্হাচৰিতা সত্তা মুদিন্দ্ৰিযা পঠমং তিক্খিন্দ্ৰিযং উপাদায দন্ধতৰং অভিসমেন্তি, তে দুক্খেন পটিনিস্সজ্জন্তি, দন্ধঞ্চ অভিসমেন্তি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা’’তি. ইমা চতস্সো পটিপদাযো অপঞ্চমা অছট্ঠা. যে হি কেচি নিব্বুতা নিব্বাযন্তি নিব্বাযিস্সন্তি ৱা ইমাহি চতূহি পটিপদাহি অনঞ্ঞাহি, অযং পটিপদা চতুক্কমগ্গেন কিলেসে নিদ্দিসতি. যা চতুক্কমগ্গেন অৰিযধম্মেসু নিদ্দিসিতব্বা, অযং ৱুচ্চতি সীহৱিক্কীড়িতো নাম নযো.
তত্ৰিমে চত্তাৰো আহাৰা, চত্তাৰো ৱিপল্লাসা উপাদানা যোগা গন্থা আসৱা ওঘা সল্লা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো অগতিগমনানীতি এৱং ইমানি সব্বানি দস পদানি. অযং সুত্তস্স সংসন্দনা.
চত্তাৰো আহাৰা, তত্থ যো চ কবড়ীকাৰো আহাৰো, যো চ ফস্সো আহাৰো, ইমে তণ্হাচৰিতেন পহাতব্বা. তত্থ যো চ মনোসঞ্চেতনাহাৰো, যো চ ৱিঞ্ঞাণাহাৰো, ইমে দিট্ঠিচৰিতেন পহাতব্বা.
তত্থ পঠমো আহাৰো পঠমো ৱিপল্লাসো, দুতিযো আহাৰো দুতিযো ৱিপল্লাসো, ততিযো আহাৰো ততিযো ৱিপল্লাসো, চতুত্থো আহাৰো চতুত্থো ৱিপল্লাসো, ইমে চত্তাৰো ৱিপল্লাসা অপঞ্চমা অছট্ঠা. ইদঞ্চ পমাণা চত্তাৰো আহাৰা.
তত্থ পঠমে ৱিপল্লাসে ঠিতো কামে উপাদিযতি, ইদং কামুপাদানং. দুতিযে ৱিপল্লাসে ঠিতো অনাগতং ভৱং উপাদিযতি, ইদং সীলব্বতুপাদানং. ততিযে ৱিপল্লাসে ঠিতো ৱিপৰীতদিট্ঠিং উপাদিযতি, ইদং দিট্ঠুপাদানং. চতুত্থে ৱিপল্লাসে ঠিতো খন্ধে অত্ততো উপাদিযতি, ইদং অত্তৱাদুপাদানং.
তত্থ কামুপাদানে ঠিতো কামে অভিজ্ঝায গন্থতি, অযং অভিজ্ঝাকাযগন্থো. সীলব্বতুপাদানে ঠিতো ব্যাপাদং গন্থতি, অযং ব্যাপাদকাযগন্থো. দিট্ঠুপাদানে ঠিতো পৰামাসং গন্থতি, অযং পৰামাসকাযগন্থো. অত্তৱাদুপাদানে ঠিতো পপঞ্চেন্তো গন্থতি, অযং ইদংসচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থো.
তস্স গন্থগন্থিতা কিলেসা আসৱন্তি. কিং পন ৱুচ্চতি আসৱন্তীতি? ৱিপ্পটিসাৰা. যে ৱিপ্পটিসাৰা, তে অনুসযা. তত্থ অভিজ্ঝাকাযগন্থেন কামাসৱো, ব্যাপাদকাযগন্থেন ভৱাসৱো, পৰামাসকাযগন্থেন দিট্ঠাসৱো, ইদংসচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থেন অৱিজ্জাসৱো.
তে চত্তাৰো আসৱা ৱেপুল্লং গতা ওঘা হোন্তি, তেন ৱুচ্চন্তি ‘‘ওঘা’’তি. তত্থ কামাসৱো কামোঘো, ভৱাসৱো ভৱোঘো, অৱিজ্জাসৱো অৱিজ্জোঘো, দিট্ঠাসৱো দিট্ঠোঘো.
তে চত্তাৰো ওঘা আসযমনুপৱিট্ঠা অনুসযসহগতা ৱুচ্চন্তি সল্লাতি হদযমাহচ্চ তিট্ঠন্তি. তত্থ কামোঘো ৰাগসল্লং, ভৱোঘো দোসসল্লং, অৱিজ্জোঘো মোহসল্লং, দিট্ঠোঘো দিট্ঠিসল্লং.
ইমেহি চতূহি সল্লেহি পৰিযাদিন্নং ৱিঞ্ঞাণং চতূসু ধম্মেসু তিট্ঠতি ৰূপে ৱেদনায সঞ্ঞায সঙ্খাৰেসু. ইমা চতস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. তত্থ ৰাগসল্লেন নন্দূপসেচনং ৰূপূপগং ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠতি. দোসসল্লেন ৱেদনূপগং. মোহসল্লেন সঞ্ঞূপগং. দিট্ঠিসল্লেন নন্দূপসেচনং সঙ্খাৰূপগং ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠতি.
চতূহি ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীহি চতুব্বিধং অগতিং গচ্ছন্তি ছন্দা দোসা ভযা মোহা. ৰাগেন ছন্দা অগতিং গচ্ছতি, দোসেন দোসা অগতিং গচ্ছতি, মোহেন মোহা অগতিং গচ্ছতি, দিট্ঠিযা ভযা অগতিং গচ্ছতি, ইতি ইমানি চ কম্মানি ইমে চ কিলেসা অযং সংসাৰহেতু.
তত্থিমা চতস্সো দিসা কবড়ীকাৰো আহাৰো ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসো কামুপাদানং কামযোগো অভিজ্ঝাকাযগন্থো কামাসৱো কামোঘো ৰাগসল্লং ৰূপূপগা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি ছন্দা অগতিগমনং, অযং পঠমা দিসা.
ফস্সো আহাৰো ‘‘দুক্খে সুখ’’ন্তি ৱিপল্লাসো সীলব্বতুপাদানং ভৱযোগো ব্যাপাদকাযগন্থো ভৱাসৱো ভৱোঘো দোসসল্লং ৱেদনূপগা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি দোসা অগতিগমনং, অযং দুতিযা দিসা.
মনোসঞ্চেতনাহাৰো ‘‘অনত্তনি অত্তা’’তি ৱিপল্লাসো দিট্ঠুপাদানং দিট্ঠিযোগো পৰামাসকাযগন্থো দিট্ঠাসৱো দিট্ঠোঘো দিট্ঠিসল্লং সঞ্ঞূপগা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি ভযা অগতিগমনং, অযং ততিযা দিসা.
ৱিঞ্ঞাণাহাৰো ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি ৱিপল্লাসো অত্তৱাদুপাদানং অৱিজ্জাযোগো ইদংসচ্চাভিনিৱেসোকাযগন্থো অৱিজ্জাসৱো অৱিজ্জোঘো মোহসল্লং সঙ্খাৰূপগা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি মোহা অগতিগমনং, অযং চতুত্থী দিসা. ইতি ইমেসং দসন্নং সুত্তানং পঠমেন পদেন পঠমায দিসায আলোকনং, দুতিযেন পদেন দুতিযায দিসায, ততিযেন পদেন ততিযায দিসায, চতুত্থেন পদেন চতুত্থিযা দিসায আলোকনং, অযং ৱুচ্চতি দিসা আলোকনা. ইমিনা নযেন সব্বে কিলেসা চতূসু পদেসু পক্খিপিতব্বা. অযং অকুসলপক্খো.
চতস্সো পটিপদা, চত্তাৰি ঝানানি, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো ৱিহাৰা দিব্বো ব্ৰহ্মা অৰিযো আনেঞ্জো, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা, চত্তাৰো অধিট্ঠানা, চত্তাৰো সমাধযো ছন্দসমাধি ৱীৰিযসমাধি চিত্তসমাধি ৱীমংসাসমাধি, চত্তাৰো ধম্মা সুখভাগিযা নাঞ্ঞত্ৰ বোজ্ঝঙ্গা নাঞ্ঞত্ৰ তপসা নাঞ্ঞত্ৰ ইন্দ্ৰিযসংৱৰা নাঞ্ঞত্ৰ সব্বনিস্সগ্গা, চত্তাৰি অপ্পমাণানি.
তত্থ দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা ভাৱিযমানা বহুলীকৰিযমানা পঠমং ঝানং পৰিপূৰেতি, পঠমং ঝানং পৰিপুণ্ণং পঠমং সতিপট্ঠানং পৰিপূৰেতি, পঠমং সতিপট্ঠানং পৰিপুণ্ণং পঠমং ৱিহাৰং পৰিপূৰেতি, পঠমো ৱিহাৰো পৰিপুণ্ণো পঠমং সম্মপ্পধানং পৰিপূৰেতি, পঠমং সম্মপ্পধানং পৰিপুণ্ণং পঠমং অচ্ছৰিযং অব্ভুতং ধম্মং পৰিপূৰেতি, পঠমো অচ্ছৰিযো অব্ভুতো ধম্মো পৰিপুণ্ণো পঠমং অধিট্ঠানং পৰিপূৰেতি, পঠমং অধিট্ঠানং পৰিপুণ্ণং ছন্দসমাধিং পৰিপূৰেতি, ছন্দসমাধি পৰিপুণ্ণো ইন্দ্ৰিযসংৱৰং পৰিপূৰেতি, ইন্দ্ৰিযসংৱৰো পৰিপুণ্ণো পঠমং অপ্পমাণং পৰিপূৰেতি. এৱং যাৱ সব্বনিস্সগ্গা চতুত্থং অপ্পমাণং পৰিপূৰেতি.
তত্থ পঠমা চ পটিপদা পঠমঞ্চ ঝানং পঠমঞ্চ সতিপট্ঠানং দিব্বো চ ৱিহাৰো পঠমঞ্চ সম্মপ্পধানং পঠমো চ অচ্ছৰিযো অব্ভুতো ধম্মো সচ্চাধিট্ঠানঞ্চ ছন্দসমাধি চ ইন্দ্ৰিযসংৱৰো চ মেত্তা চ অপ্পমাণং. অযং পঠমা দিসা.
দুতিযা চ পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা দুতিযঞ্চ ঝানং দুতিযঞ্চ সতিপট্ঠানং ব্ৰহ্মা চ ৱিহাৰো দুতিযঞ্চ সম্মপ্পধানং দুতিযো চ অচ্ছৰিযো অব্ভুতো ধম্মো চাগাধিট্ঠানঞ্চ চিত্তসমাধি চ তপো চ কৰুণা চ অপ্পমাণং. অযং দুতিযা দিসা.
ততিযা চ পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা ততিযঞ্চ ঝানং ততিযঞ্চ সতিপট্ঠানং অৰিযো চ ৱিহাৰো ততিযঞ্চ সম্মপ্পধানং ততিযো চ অচ্ছৰিযো অব্ভুতো ধম্মো সচ্চাধিট্ঠানঞ্চ ৱীৰিযসমাধি চ বোজ্ঝঙ্গা চ মুদিতা চ অপ্পমাণং. অযং ততিযা দিসা.
চতুত্থী চ পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা চতুত্থঞ্চ ঝানং চতুত্থঞ্চ সতিপট্ঠানং আনেঞ্জো চ ৱিহাৰো চতুত্থঞ্চ সম্মপ্পধানং চতুত্থো চ অচ্ছৰিযো অব্ভুতো ধম্মো উপসমাধিট্ঠানঞ্চ ৱীমংসাসমাধি চ সব্বনিস্সগ্গো চ উপেক্খা চ অপ্পমাণং. অযং চতুত্থী দিসা. ইমাসং চতুন্নং দিসানং যা আলোকনা, অযং ৱুচ্চতি দিসালোচনো নাম নযো.
তত্থাযং যোজনা – চত্তাৰো চ আহাৰা, চতস্সো চ পটিপদা, চত্তাৰো চ ৱিপল্লাসা, চত্তাৰো চ সতিপট্ঠানা, চত্তাৰি চ উপাদানানি, চত্তাৰি চ ঝানানি, চত্তাৰো চ যোগা, চত্তাৰো চ ৱিহাৰা, চত্তাৰো চ গন্থা, চত্তাৰো চ সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো চ আসৱা, চত্তাৰো চ অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা, চত্তাৰো চ ওঘা, চত্তাৰি চ অধিট্ঠানানি, চত্তাৰি চ সল্লানি, চত্তাৰো চ সমাধযো, চতস্সো চ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, চত্তাৰো চ সুখভাগিযা ধম্মা, চত্তাৰি চ অগতিগমনানি চত্তাৰি চ অপ্পমাণানি. ইতি কুসলাকুসলানং পক্খপটিপক্খৱসেন যোজনা. অযং সীহৱিক্কীড়িতে দিসালোচনো নযো.
তস্স চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি পৰিযোসানং, তত্থ পঠমায দিসায সোতাপত্তিফলং পৰিযোসানং, দুতিযায সকদাগামিফলং, ততিযায অনাগামিফলং, চতুত্থিযা অৰহত্তফলং পৰিযোসানন্তি.
তত্থ কতমো তিপুক্খলনযো? পটিপদাৱিভাগেন চতূসু পুগ্গলেসু যো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, অযং উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. যো সুখায ৱা পটিপদায, দন্ধাভিঞ্ঞায, দুক্খায ৱা পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, অযং ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যো দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, অযং নেয্যো. ইতি চত্তাৰো হুত্ৱা তযো হোন্তি. তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স সমথপুব্বঙ্গমা ৱিপস্সনা সপ্পাযা. নেয্যস্স ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমো সমথো, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স সমথৱিপস্সনা যুগনদ্ধা. উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স মুদুকা দেসনা, নেয্যস্স তিক্খা দেসনা, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স তিক্খমুদুকা দেসনা.
উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স অধিপঞ্ঞাসিক্খা, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স অধিচিত্তসিক্খা চ অধিপঞ্ঞাসিক্খা চ, নেয্যস্স অধিসীলসিক্খা চ অধিচিত্তসিক্খা চ অধিপঞ্ঞাসিক্খা চ. ইতি ইমেসং পুগ্গলানং চতূহি পটিপদাহি নিয্যানং.
তত্থাযং সংকিলেসপক্খো, তীণি অকুসলমূলানি, তযো ফস্সা, তিস্সো ৱেদনা, তযো উপৱিচাৰা, তযো কিলেসা, তযো ৱিতক্কা, তযো পৰিড়াহা, তীণি সঙ্খতলক্খণানি, তিস্সো দুক্খতা.
তীণি অকুসলমূলানীতি লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং. তযো ফস্সাতি সুখৱেদনীযো ফস্সো, দুক্খৱেদনীযো ফস্সো, অদুক্খমসুখৱেদনীযো ফস্সো. তিস্সো ৱেদনাতি সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. তযো উপৱিচাৰাতি সোমনস্সূপৱিচাৰো, দোমনস্সূপৱিচাৰো, উপেক্খূপৱিচাৰো. তযো কিলেসাতি লোভো, দোসো, মোহো. তযো ৱিতক্কাতি কামৱিতক্কো, ব্যাপাদৱিতক্কো, ৱিহিংসাৱিতক্কো. তযো পৰিড়াহাতি ৰাগজো, দোসজো, মোহজো. তীণি সঙ্খতলক্খণানীতি উপ্পাদো, ঠিতি, ৱযো. তিস্সো দুক্খতাতি দুক্খদুক্খতা, ৱিপৰিণামদুক্খতা, সঙ্খাৰদুক্খতা.
তত্থ লোভো অকুসলমূলং মনাপিকেন আৰম্মণেন সমুট্ঠহতি. তদেৱ মনাপিকাৰম্মণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৱেদনীযো ফস্সো, সুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা, সুখং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সোমনস্সূপৱিচাৰো, সোমনস্সূপৱিচাৰং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ৰাগো, ৰাগং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি কামৱিতক্কো, কামৱিতক্কং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ৰাগজো পৰিড়াহো, ৰাগজং পৰিড়াহং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি উপ্পাদো সঙ্খতলক্খণং, উপ্পাদং সঙ্খতলক্খণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ৱিপৰিণামদুক্খতা.
দোসো অকুসলমূলং অমনাপিকেন আৰম্মণেন সমুট্ঠহতি. তদেৱ অমনাপিকাৰম্মণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খৱেদনীযো ফস্সো, দুক্খৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খা ৱেদনা, দুক্খং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দোমনস্সূপৱিচাৰো, দোমনস্সূপৱিচাৰং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দোসো, দোসং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ব্যাপাদৱিতক্কো, ব্যাপাদৱিতক্কং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দোসজো পৰিড়াহো, দোসজং পৰিড়াহং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং সঙ্খতলক্খণং, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং সঙ্খতলক্খণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খদুক্খতা.
মোহো অকুসলমূলং উপেক্খাঠানিযং আৰম্মণেন সমুট্ঠহতি. তদেৱ উপেক্খাঠানিযং আৰম্মণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখৱেদনীযো ফস্সো, অদুক্খমসুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৱেদনা, অদুক্খমসুখং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি উপেক্খূপৱিচাৰো, উপেক্খূপৱিচাৰং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি মোহো, মোহং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ৱিহিংসাৱিতক্কো, ৱিহিংসাৱিতক্কং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি মোহজো পৰিড়াহো, মোহজং পৰিড়াহং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ৱযো সঙ্খতলক্খণং, ৱযং সঙ্খতলক্খণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সঙ্খাৰদুক্খতা. ইতি অযং তীহি আকাৰেহি কিলেসানং নিদ্দেসো. যো কোচি অকুসলপক্খো, সব্বো সো তীসু অকুসলমূলেসু সমোসৰতীতি.
তত্থ কতমো কুসলপক্খো? তীণি কুসলমূলানি অলোভো, অদোসো, অমোহো. তিস্সো পঞ্ঞা সুতমযী, চিন্তামযী, ভাৱনামযী. তযো সমাধী সৱিতক্কসৱিচাৰো, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো, অৱিতক্কঅৱিচাৰো. তিস্সো সিক্খা অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা. তীণি নিমিত্তানি সমথনিমিত্তং, পগ্গহনিমিত্তং, উপেক্খানিমিত্তং. তযো ৱিতক্কা নেক্খম্মৱিতক্কো, অব্যাপাদৱিতক্কো, অৱিহিংসাৱিতক্কো. তীণি ইন্দ্ৰিযানি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং. তযো উপৱিচাৰা নেক্খম্মূপৱিচাৰো, অব্যাপাদূপৱিচাৰো, অৱিহিংসূপৱিচাৰো তিস্সো এসনা কামেসনা, ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা. তযো খন্ধা সীলক্খন্ধো, সমাধিক্খন্ধো, পঞ্ঞাক্খন্ধো.
তত্থ অলোভো কুসলমূলং সুতমযিপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি. সুতমযি পঞ্ঞা পৰিপুণ্ণা সৱিতক্কসৱিচাৰং সমাধিং পৰিপূৰেতি, সৱিতক্কসৱিচাৰো সমাধি পৰিপুণ্ণো অধিসীলসিক্খং পৰিপূৰেতি, অধিসীলসিক্খা পৰিপুণ্ণা সমথনিমিত্তং পৰিপূৰেতি, সমথনিমিত্তং পৰিপুণ্ণং নেক্খম্মৱিতক্কং পৰিপূৰেতি, নেক্খম্মৱিতক্কো পৰিপুণ্ণো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি, অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং পৰিপুণ্ণং নেক্খম্মসিতূপৱিচাৰং পৰিপূৰেতি, নেক্খম্মূপৱিচাৰং পৰিপুণ্ণো কামেসনং পজহতি. কামেসনপ্পহানং সীলক্খন্ধং পৰিপূৰেতি.
অদোসো কুসলমূলং চিন্তামযিপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি, চিন্তামযিপঞ্ঞা পৰিপুণ্ণা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং সমাধিং পৰিপূৰেতি, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো সমাধি পৰিপুণ্ণো অধিচিত্তসিক্খং পৰিপূৰেতি, অধিচিত্তসিক্খা পৰিপুণ্ণা উপেক্খানিমিত্তং পৰিপূৰেতি, উপেক্খানিমিত্তং পৰিপুণ্ণং অব্যাপাদৱিতক্কং পৰিপূৰেতি, অব্যাপাদৱিতক্কো পৰিপুণ্ণো অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পৰিপুণ্ণং অব্যাপাদূপৱিচাৰং পৰিপূৰেতি, অব্যাপাদূপৱিচাৰো পৰিপুণ্ণো ভৱেসনং পজহতি, ভৱেসনপ্পহানং সমাধিক্খন্ধং পৰিপূৰেতি.
অমোহো কুসলমূলং ভাৱনামযিপঞ্ঞং পৰিপূৰেতি, ভাৱনামযিপঞ্ঞা পৰিপুণ্ণা অৱিতক্কঅৱিচাৰং সমাধিং পৰিপূৰেতি, অৱিতক্কঅৱিচাৰো সমাধি পৰিপুণ্ণো অধিপঞ্ঞাসিক্খং পৰিপূৰেতি, অধিপঞ্ঞাসিক্খা পৰিপুণ্ণা পগ্গহনিমিত্তং পৰিপূৰেতি, পগ্গহনিমিত্তং পৰিপুণ্ণং অৱিহিংসাৱিতক্কং পৰিপূৰেতি, অৱিহিংসাৱিতক্কো পৰিপুণ্ণো অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং পৰিপুণ্ণং অৱিহিংসূপৱিচাৰং পৰিপূৰেতি, অৱিহিংসূপৱিচাৰো পৰিপুণ্ণো ব্ৰহ্মচৰিযেসনং পৰিপূৰেতি, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা পৰিপুণ্ণা পঞ্ঞাক্খন্ধং পৰিপূৰেতি.
ইতি ইমে তযো ধম্মা অকুসলপক্খিকা কুসলপক্খিকা চ তিকনিদ্দেসেহি নিদ্দিট্ঠা তিপুক্খলনযস্স দিসা নাম. তস্স পৰিযোসানং তযো ৱিমোক্খা অপ্পণিহিতো সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো, অযং তিপুক্খলো নাম দুতিযো নযো.
তত্থ যে ইমে তযো পুগ্গলা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যোতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং দ্ৱে পুগ্গলা সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায, সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যন্তি, দ্ৱেযেৱ পুগ্গলা দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায, দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যন্তি, ইমে চত্তাৰো. তে ৱিসেসেন দ্ৱে হোন্তি দিট্ঠিচৰিতো চ তণ্হাচৰিতো চ. ইমে চত্তাৰো হুত্ৱা তযো হোন্তি, তযো হুত্ৱা দ্ৱে হোন্তি. ইমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো – অৱিজ্জা চ তণ্হা চ অহিৰীকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ অসতি চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ নীৱৰণানি চ সংযোজনানি চ অজ্ঝোসানঞ্চ অভিনিৱেসো চ অহংকাৰো চ মমংকাৰো চ অস্সদ্ধিযঞ্চ দোৱচস্সতা চ কোসজ্জঞ্চ অযোনিসোমনসিকাৰো চ ৱিচিকিচ্ছা চ অৱিজ্জা চ অসদ্ধম্মস্সৱনঞ্চ অসমাপত্তি চ.
তত্থ অৱিজ্জা চ অহিৰীকঞ্চ অসতি চ নীৱৰণানি চ অজ্ঝোসানঞ্চ অহংকাৰো চ অস্সদ্ধিযঞ্চ কোসজ্জঞ্চ ৱিচিকিচ্ছা চ অসদ্ধম্মস্সৱনঞ্চ, অযং একা দিসা.
তণ্হা চ অনোত্তপ্পঞ্চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ সংযোজনানি চ অভিনিৱেসো চ মমংকাৰো চ দোৱচস্সতা চ অযোনিসোমনসিকাৰো চ অৱিজ্জা চ অসমাপত্তি চ, অযং দুতিযা দিসা. দসন্নং দুকানং দস পদানি পঠমা দিসাতি কাতব্বানি. সংখিত্তেন অত্থং ঞাপেন্তি পটিপক্খে কণ্হপক্খস্স দসন্নং দুকানং দস পদানি দুতিযকানি, অযং দুতিযা দিসা.
তত্থ কতমো কুসলপক্খো? সমথো চ ৱিপস্সনা চ ৱিজ্জা চ চৰণঞ্চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ অহংকাৰপ্পহানঞ্চ মমংকাৰপ্পহানঞ্চ সম্মাৱাযামো চ যোনিসোমনসিকাৰো চ সম্মাসতি চ সম্মাসমাধি চ পঞ্ঞা চ নিব্বিদা চ সমাপত্তি চ সদ্ধম্মস্সৱনঞ্চ সোমনস্সঞ্চ ধম্মানুধম্মপটিপত্তি চ.
দসন্নং দুকানং সমথাদীনি সোমনস্সপৰিযোসানানি পঠমানি দস পদানি পঠমা দিসা, ৱিপস্সনাদীনি ধম্মানুধম্মপটিপত্তিপৰিযোসানানি দুতিযানি দস পদানি দুতিযা দিসা. ইতি অকুসলপক্খে কুসলপক্খে চ নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স চতস্সো দিসা.
তাসু কুসলপক্খে সমথাদীহি অকুসলপক্খে তণ্হাদযো পহানং গচ্ছন্তি, তেসং পহানা ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি, কুসলপক্খে ৱিপস্সনাদীহি অকুসলপক্খে অৱিজ্জাদযো পহানং গচ্ছন্তি, তেসং পহানা অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তি. ইতি ইমা দ্ৱে ৱিমুত্তিযো নন্দিযাৱট্টনযে পৰিযোসানং.
তত্থ তণ্হা অৱিজ্জা সমথো ৱিপস্সনাতি চত্তাৰি পদানি, তেসু অট্ঠাৰস মূলপদানি সমোসৰন্তি. কথং? সমথো চ অলোভো চ অদোসো চ অসুভসঞ্ঞা চ দুক্খসঞ্ঞা চাতি ইমানি পঞ্চ পদানি সমথং ভজন্তি, ৱিপস্সনা চ অমোহো চ অনিচ্চসঞ্ঞা চ অনত্তসঞ্ঞা চাতি ইমানি চত্তাৰি পদানি ৱিপস্সনং ভজন্তি. এৱং নৱ পদানি কুসলানি দ্ৱীসু পদেসু সমোসৰন্তি. তণ্হা চ লোভো চ দোসো চ সুভসঞ্ঞা চ সুখসঞ্ঞা চাতি ইমানি পঞ্চ পদানি তণ্হং ভজন্তি, অৱিজ্জা চ মোহো চ নিচ্চসঞ্ঞা চ অত্তসঞ্ঞা চাতি ইমানি চত্তাৰি পদানি অৱিজ্জং ভজন্তি. এৱং নৱ পদানি অকুসলানি দ্ৱীসু পদেসু সমোসৰন্তি. ইতি তিপুক্খলো চ সীহৱিক্কীড়িতো চ নন্দিযাৱট্টনযং অনুপ্পৱিসন্তি.
কথং তিপুক্খলে নযে ইতৰে দ্ৱে নযা অনুপ্পৱিসন্তি? ৱিপস্সনা চ অমোহো চ অনিচ্চসঞ্ঞা চ অনত্তসঞ্ঞা চাতি ইমানি চত্তাৰি পদানি অমোহো, সমথো চ অলোভো চ অসুভসঞ্ঞা চ দুক্খসঞ্ঞা চাতি ইমানি চত্তাৰি পদানি অলোভো, অদোসো অদোসো এৱ. এৱং নৱ পদানি কুসলানি তীসু পদেসু সমোসৰন্তি. তণ্হা চ লোভো চ সুভসঞ্ঞা চ সুখসঞ্ঞা চাতি ইমানি চত্তাৰি পদানি লোভো, অৱিজ্জা চ মোহো চ নিচ্চসঞ্ঞা চ অত্তসঞ্ঞা চাতি ইমানি চত্তাৰি পদানি মোহো, দোসো দোসো এৱ. এৱং নৱ পদানি অকুসলানি তীসু পদেসু সমোসৰন্তি. ইতি তিপুক্খলে নযে ইতৰে দ্ৱে নযা অনুপ্পৱিসন্তি.
কথং চতূসু পদেসু অট্ঠাৰস মূলপদানি সমোসৰন্তি? তণ্হা চ সুভসঞ্ঞা চ, অযং পঠমো ৱিপল্লাসো. লোভো চ সুখসঞ্ঞা চ, অযং দুতিযো ৱিপল্লাসো. অৱিজ্জা চ নিচ্চসঞ্ঞা চ, অযং ততিযো ৱিপল্লাসো. মোহো চ অত্তসঞ্ঞা চ, অযং চতুত্থো ৱিপল্লাসো. ইতি নৱ পদানি অকুসলানি চতূসু পদেসু সমোসৰন্তি. সমথো চ অসুভসঞ্ঞা চ পঠমং সতিপট্ঠানং, অলোভো চ দুক্খসঞ্ঞা চ দুতিযং সতিপট্ঠানং, ৱিপস্সনা চ অনিচ্চসঞ্ঞা চ ততিযং সতিপট্ঠানং, অমোহো চ অনত্তসঞ্ঞা চ চতুত্থং সতিপট্ঠানং. ইতি নৱ পদানি কুসলানি চতূসু পদেসু সমোসৰন্তি. এৱং সীহৱিক্কীড়িতনযে ইতৰে দ্ৱে নযা অনুপ্পৱিসন্তি. তিণ্ণঞ্হি নযানং যা ভূমিযো গোচৰো, সো একেকং নযং অনুপ্পৱিসতি. তস্মা একেকস্স নযস্স অকুসলে ৱা ধম্মে ৱিঞ্ঞাতে কুসলে ৱা পটিপক্খো অন্ৱেসিতব্বো. পটিপক্খং অন্ৱেসিত্ৱা সো নযো নিদ্দিসিতব্বো. তম্হি নযে নিদ্দিট্ঠে যথা একম্হি নযে ইতৰেসং নযানং মূলপদানি অনুপ্পৱিট্ঠানি, ততো ততো নীহৰিত্ৱা নিদ্দিসিতব্বানি. একেকস্মিঞ্হি নযে অট্ঠাৰস মূলপদানি অনুপ্পৱিট্ঠানি.
তত্থ একেকস্মিং ধম্মে ৱিঞ্ঞাতে সব্বে ধম্মা ৱিঞ্ঞাতা হোন্তি. ইমেসং তিণ্ণং নযানং সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স চত্তাৰি ফলানি পৰিযোসানং পঠমায দিসায পঠমং ফলং, দুতিযায দিসায দুতিযং ফলং, ততিযায দিসায ততিযং ফলং, চতুত্থায দিসায চতুত্থং ফলং পৰিযোসানং.
তিপুক্খলস্স নযস্স তযো ৱিমোক্খা পৰিযোসানং পঠমায দিসায অপ্পণিহিতো, দুতিযায সুঞ্ঞতো, ততিযায অনিমিত্তো ৱিমোক্খো পৰিযোসানং.
নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স দ্ৱে ৱিমুত্তিযো পৰিযোসানং পঠমায দিসায তণ্হাৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি, দুতিযায দিসায অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তি পৰিযোসানং. ইমেসু তীসু নযেসু যা অট্ঠাৰসন্নং পদানং আলোচনা, অযং দিসালোচনো নযো. যা আলোকেত্ৱা কুসলপক্খে অকুসলপক্খে চ ‘‘অযং ধম্মো ইমং ধম্মং ভজতী’’তি জানন্তেন সম্মা যোজনা, অযং অঙ্কুসো নযোতি ইমে পঞ্চ নযা.
নযসমুট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.