২. ৱিচযহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
১১. তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰোতিআদি ৱিচযহাৰৱিভঙ্গো. তত্থাযং অপুব্বপদৱণ্ণনা – কিং ৱিচিনতীতি এত্থ ‘‘ৱিচিনতী’’তি এতেন ৱিচযসদ্দস্স কত্তুনিদ্দেসতং দস্সেতি. কিন্তি পনত্থস্স হাৰস্স ৱিসযো পুচ্ছিতোতি তং তস্স ৱিসযং দস্সেতুং ‘‘পদং ৱিচিনতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পদং ৱিচিনতীতি আদিতো পট্ঠায যাৱ নিগমনা সুত্তস্স সব্বং পদং ৱিচিনতি. অযঞ্চ ৱিচযো দুৱিধো সদ্দতো অত্থতো চ. তেসু ‘‘ইদং নামপদং, ইদং আখ্যাতপদং, ইদং উপসগ্গপদং, ইদং নিপাতপদং, ইদং ইত্থিলিঙ্গং, ইদং পুৰিসলিঙ্গং, ইদং নপুংসকলিঙ্গং, ইদং অতীতকালং, ইদং অনাগতকালং, ইদং ৱত্তমানকালং, ইদং কত্তুসাধনং, ইদং কৰণসাধনং, ইদং কম্মসাধনং, ইদং অধিকৰণসাধনং, ইদং পচ্চত্তৱচনং, ইদং উপযোগৱচনং, যাৱ ইদং ভুম্মৱচনং, ইদং একৱচনং, ইদং অনেকৱচন’’ন্তি এৱমাদিৱিভাগৱচনং, অযং সদ্দতো পদৱিচযো. সো পনাযং পদৱিচযো অৱিপৰীতসভাৱনিৰুত্তিসল্লক্খণেনেৱ সম্পজ্জতীতি দট্ঠব্বং. অত্থতো পন ৱিচযো তেন তেন পদেন ৱত্তব্বঅত্থসংৱণ্ণনা. সচে পন পদং পুচ্ছাদিৱসেন পৱত্তং, তস্স তদত্থস্স চ পুচ্ছাদিভাৱো ৱিচেতব্বোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্হং ৱিচিনতী’’তিআদিমাহ.
যস্মা চ সব্বো দেসনাহাৰো ৱিচযহাৰস্স ৱিসযো সুত্তস্স ৱিচযোতি কত্ৱা, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘অস্সাদং ৱিচিনতী’’তিআদি. যস্মা পন অনুগীতীতি এত্থ অনুৰূপা গীতি অনুগীতীতি অযম্পি অত্থো ইচ্ছিতো, তস্মা ৱিচিযমানস্স সুত্তপদস্স অনুৰূপতো সুত্তন্তৰপদানিপি অত্থুদ্ধাৰৱসেন ৱা পদুদ্ধাৰৱসেন ৱা আনেত্ৱা ৱিচেতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বে নৱ সুত্তন্তে ৱিচিনতী’’তি আহ. নৱ সুত্তন্তেতি সুত্তগেয্যাদিকে নৱ সুত্তে, যথাসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো. অযং ৱিচযহাৰস্স পদত্থনিদ্দেসো.
এৱং নিদ্দেসৱাৰে ৱিচযহাৰো সঙ্খেপতো নিদ্দিট্ঠোতি তং ৱিভাগেন নিদ্দিসিত্ৱা পটিনিদ্দেসৱসেন ৱিভজন্তো যস্মা পদৱিচযো সুত্তস্স অনুপদং পৱত্তেতব্বতায অতিভাৰিকো ন সুকৰো চাতি তং অনামসিত্ৱা পঞ্হৱিস্সজ্জনৱিচযে তাৱ দস্সেন্তো ‘‘যথা কিং ভৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ যথা কিং ভৱেতি যেন পকাৰেন সো ৱিচযো পৱত্তেতব্বো, তং পকাৰজাতং কিং ভৱে, কীদিসং ভৱেয্যাতি অত্থো. ‘‘যথা কিং ভৱেয্যা’’তিপি পাঠো. পুন যথাতি নিপাতমত্তং. আযস্মাতি পিযৱচনং অজিতোতি বাৱৰীব্ৰাহ্মণস্স পৰিচাৰকভূতানং সোড়সন্নং অঞ্ঞতৰো. পাৰাযনেতি পাৰং ৱুচ্চতি নিব্বানং, তস্স অধিগমূপাযদেসনত্তা কিঞ্চাপি সব্বং ভগৱতো ৱচনং ‘‘পাৰাযন’’ন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতি, সঙ্গীতিকাৰেহি পন ৱত্থুগাথানুগীতিগাথাদীহি সদ্ধিং অজিতসুত্তাদীনং (সু. নি. ১০৩৮ আদযো; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছা ৫৭ আদযো, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) সোড়সন্নং সুত্তানং ইদং নামং কতন্তি তেসঞ্ঞেৱ পাৰাযনসমঞ্ঞাতি আহ ‘‘পাৰাযনে’’তি. কেচি ‘‘পাৰাযনিকো’’তি পঠন্তি. তে কিৰ তাপসপব্বজ্জূপগমনতো পুব্বে পাৰাযনং অধীযন্তা ৱিচৰিংসু. তস্মা অযম্পি পাৰাযনং ৱত্তেতীতি পাৰাযনিকোতি ৱুত্তো. পুচ্ছতীতি কস্মা ৱুত্তং, ননু পুচ্ছানিব্বত্তত্তা অতীতাতি? সচ্চমেতং, পুচ্ছনাকাৰং পন বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানং কত্ৱা এৱমাহ.
পুচ্ছা চ নামেসা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনা ৱিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা একংসব্যাকৰণীযা ৱিভজ্জব্যাকৰণীযা পটিপুচ্ছাব্যাকৰণীযা ঠপনীযা ধম্মাধিট্ঠানা সত্তাধিট্ঠানাতি অনেকৱিধা. তস্মা ‘‘কিমযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা’’তিআদিনা যথাসম্ভৱং পুচ্ছা ৱিচেতব্বা. যথা চেত্থ পুচ্ছাৱিভাগো, এৱং ৱিস্সজ্জনৱিভাগোপি ৱিস্সজ্জনৱিচযে যথাসম্ভৱং ৱত্তব্বো. পুচ্ছাসভাগেন হি ৱিস্সজ্জনন্তি. ইধ পন ৱিমতিচ্ছেদনং সত্তাধিট্ঠানং পুচ্ছং উদাহৰিত্ৱা তত্থ ৱিচযনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তিআদিমাহ.
তত্থ কেনাতি কত্তৰি কৰণৱচনং. সূতি নিপাতমত্তং, সূতি ৱা সংসযে নিপাতো, তেনস্স পঞ্হস্স ৱিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাভাৱং দস্সেতি. নিৱুতোতি পটিচ্ছাদিতো. লোকোতি সত্তলোকো. ইচ্চাযস্মা অজিতোতি সঙ্গীতিকাৰকৱচনং. নপ্পকাসতীতি ন পঞ্ঞাযতি. কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসীতি কিং অস্স লোকস্স অভিলেপনং ৱদসি. ‘‘কিং স্ৱাভিলেপন’’ন্তিপি পাঠো, তস্স কিং সু অভিলেপনন্তি পদৱিভাগো.
পদানীতি পজ্জতি এতেহি অত্থোতি পদানি, ৱাক্যানি. পুচ্ছিতানীতি পুচ্ছাভাৱেন ৱুত্তানীতি অত্থো. একো পঞ্হোতি যদিপি চত্তাৰি পদানি পুচ্ছনৱসেন ৱুত্তানি, ঞাতুং ইচ্ছিতো পন অত্থো একো এৱাতি ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৱুত্তং. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘একৱত্থুপৰিগ্গহা’’তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – কিঞ্চাপি নিৱাৰণঅপ্পকাসনঅভিলেপনমহাভযসঙ্খাতা পুচ্ছায গহিতা চত্তাৰো এতে অত্থা, তে পনেকং লোকং পতিগুণভূতা, লোকো পধানভাৱেন গহিতোতি তব্বসেন একোৱাযং পঞ্হোতি. তেনেৱাহ ‘‘লোকাধিট্ঠান’’ন্তিআদি. কো পন সো লোকোতি? আহ ‘‘লোকো তিৱিধো’’তিআদি.
তত্থ ৰাগাদিকিলেসবহুলতায কামাৱচৰসত্তা কিলেসলোকো. ঝানাভিঞ্ঞাপৰিবুদ্ধিযা ৰূপাৱচৰসত্তা ভৱলোকো. আনেঞ্জসমাধিবহুলতায ৱিসদিন্দ্ৰিযত্তা অৰূপাৱচৰসত্তা ইন্দ্ৰিযলোকো. অথ ৱা কিলিস্সনং কিলেসো, ৱিপাকদুক্খন্তি অত্থো. তস্মা দুক্খবহুলতায অপাযেসু সত্তা কিলেসলোকো. তদঞ্ঞে সত্তা সম্পত্তিভৱভাৱতো ভৱলোকো. তত্থ যে ৱিমুত্তিপৰিপাচকেহি ইন্দ্ৰিযেহি সমন্নাগতা সত্তা, সো ইন্দ্ৰিযলোকোতি ৱেদিতব্বং. পৰিযাপন্নধম্মৱসেন লোকসমঞ্ঞাতি অৰিযপুগ্গলা ইধ ন সঙ্গয্হন্তি.
অৱিজ্জায নিৱুতো লোকোতি চতুৰঙ্গসমন্নাগতেন অন্ধকাৰেন ৱিয ৰথঘটাদিধম্মসভাৱপ্পটিচ্ছাদনলক্খণায অৱিজ্জায নিৱুতো পটিচ্ছাদিতো লোকো. ৱিৱিচ্ছাতি ৱিচিকিচ্ছাহেতু. ‘‘ৱিৱিচ্ছা মচ্ছৰিয’’ন্তি সঙ্গহে ৱুত্তং. পমাদাতি পমাদহেতু. জপ্পাভিলেপনন্তি জপ্পা তণ্হা অস্স লোকস্স মক্কটালেপো ৱিয মক্কটস্স অভিলেপনং সিলেসোতি ব্ৰূমি. দুক্খন্তি জাতিআদিকং ৱট্টদুক্খন্তি অযং পদত্থো. সেসং পাড়িযা এৱ ৱিঞ্ঞাযতি. ইমানি চত্তাৰি পদানি পুচ্ছাগাথাযং ৱুত্তানি ‘‘ইমেহী’’তি ৱিস্সজ্জনগাথাযং ৱুত্তেহি ইমেহি চতূহি পদেহি ৱিস্সজ্জিতানি. কথন্তি আহ ‘‘পঠম’’ন্তিআদিং. তেন যথাক্কমং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি ৱেদিতব্বানীতি দস্সেতি.
ইদানি তং যথাক্কমং পুচ্ছং ৱিস্সজ্জনঞ্চ সৰূপতো দস্সেতুং গাথায চ অত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘কেনস্সূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘নীৱৰণেহী’’তি পদেন ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণা হি সব্বে সত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ ‘‘যথাহা’’তিআদিনা সুত্তন্তৰদস্সনেন ইমস্মিং পঞ্হৱিস্সজ্জনৱিচযে অনুগীতিৱিচযং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. তত্থ পৰিযাযতোতি কাৰণতো. নীৱৰণসঙ্খাতানং কামচ্ছন্দাদীনম্পি কাৰণভাৱতো পটিচ্ছাদনভাৱতো চ একংযেৱ নীৱৰণং ৱদামি, ন পন অঞ্ঞেসং নীৱৰণসভাৱানং অভাৱাতি অত্থো. যথা চ অৱিজ্জায সতি নীৱৰণানং ভাৱো, এৱং অৱিজ্জায অসতি ন সন্তি নীৱৰণানীতি দস্সেতুং ‘‘সব্বসো’’তিআদি ৱুত্তং.
তেনাতি ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি পদেন. পঠমস্স পদস্সাতি ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি পদস্স. যুত্তাতি যোজিতা, অনুৰূপাতি ৱা অত্থো. এতেন পুচ্ছানুৰূপতা ৱিস্সজ্জনস্স দস্সিতাতি পুব্বাপৰৱিচযো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং. ‘‘যো পুগ্গলো নীৱৰণেহি নিৱুতো’’তিআদিনা ৱিৱিচ্ছাপমাদানং অৱিজ্জায পচ্চযভাৱং দস্সেতি. নিৱুতো এৱ হি নপ্পকাসতি. ৱিৱিচ্ছাতি ৱিচিকিচ্ছা. তেনেৱাহ – ‘‘ৱিৱিচ্ছা নাম ৱুচ্চতি ৱিচিকিচ্ছা’’তি. তত্ৰাযং পদসিদ্ধি – যথা মিচ্ছাদিট্ঠিসম্মাদিট্ঠিযো ‘‘নিচ্চং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা একংসগ্গাহভাৱেন পৱত্তন্তি, ন এৱমযং. অযং পন অনেকংসগ্গাহভাৱতো ‘‘নিচ্চং নু খো অনিচ্চং নু খো’’তিআদিনা ৱিৱিধং ৱিৰুদ্ধং ৱা ইচ্ছতি এসতীতি ৱিৱিচ্ছাতি. ‘‘সো ৱিচিকিচ্ছন্তো’’তিআদিনা অপ্পকাসনস্স ৱিৱিচ্ছাপমাদানং কাৰণভাৱং ৱিৱৰতি. সুক্কে ধম্মে ন উপ্পাদিযতীতি ন সমাদায ৱত্ততি. নপ্পকাসন্তীতি তে অত্তনো সন্তানে অনুপ্পাদিযমানা কুসলা ধম্মা তং পুগ্গলং পকাসং লোকে অভিঞ্ঞাতং ন কৰোন্তীতি অত্থো. অভিলিম্পতীতি মক্কটালেপো ৱিয মক্কটং দাৰুসিলাদীসু পুৰিসং ৰূপাদিৱিসযে অল্লীযাপেতীতি অত্থো. আসত্তিবহুলস্সাতি আসঙ্গবহুলস্স. এৱং অভিজপ্পাতি কৰিত্ৱাতি এৱং পৰিযুট্ঠানট্ঠাযিনীতি ইমিনা কাৰণেন. তত্থাতি তায তণ্হায. লোকো অভিলিত্তো সিলেসেন মক্খিতো ৱিয হোতীতি অত্থো.
ভাযতি এতস্মাতি ভযং. মহন্তং ভযং মহব্ভযং. তেনেৱাহ – ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি. দুক্খং দোমনস্সন্তি দুক্খমেৱ ৱিভত্তন্তি সব্বং দুক্খং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তিস্সো দুক্খতা’’তিআদি ৱুত্তং. ওধসোতি কদাচি অত্তূপক্কমমূলায কদাচি পৰূপক্কমমূলাযাতিআদিনা ৱিভাগেন দুক্খদুক্খতায মুচ্চনকা ৱিসেসেন ৰূপাৱচৰা. তথাতি ওধসো কদাচি কৰহচীতি এৱং আকড্ঢতি. ৱিপৰিণামদুক্খতায মুচ্চনকা উপেক্খাসমাপত্তিবহুলা ৱিসেসেন অৰূপাৱচৰসত্তা. অপ্পাবাধাতি পদং দুক্খদুক্খতায মুচ্চনস্স কাৰণৱচনং. দীঘাযুকাতি ৱিপৰিণামদুক্খতায. অৰূপদেৱা হি লোকে ৱিসেসতো দীঘাযুকাতি. ইদঞ্চ মুচ্চনমচ্চন্তিকং. যস্মা চ দুক্খা ৱেদনাপি সঙ্খতত্তা অনিচ্চতাদিসঙ্খাৰদুক্খসভাৱা এৱ, তস্মা যতো মুচ্চনমচ্চন্তিকং, তং অনৱসেসপৰিযাদানৱসেন সঙ্গণ্হিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সঙ্খাৰদুক্খতায পনা’’তিআদিমাহ.
তত্থ উপাদিযতীতি উপাদি, ৱিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং. উপাদিস্স সেসং উপাদিসেসং, তং নত্থি এতিস্সাতি অনুপাদিসেসা, নিব্বানধাতু, তায অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং কৰণনিদ্দেসো. নিব্বানধাতূতি চ নিব্বাযনমত্তং. তস্মাতি যস্মা সকললোকব্যাপিনী সব্বসঙ্গাহিনী চ সঙ্খাৰদুক্খতা, তস্মা. লোকস্সাতি সম্বন্ধে সামিৱচনং. তেন ‘‘দুক্খমস্সা’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতি. এৱমেত্থ লোকস্স নীৱৰণাদীনি অজানন্তেন, সমযন্তৰপৰিচযেন ৱা তত্থ সংসযপক্খন্দেন একংসেনেৱ ব্যাকাতব্বত্তা সত্তাধিট্ঠানা পুচ্ছা কতা, সা চ অজাননস্স, সংসযস্স ৱা নীৱৰণাদিৱিসযতায চতুব্বিধা. পাড়িযং পন নীৱৰণাদীনং লোকো আধাৰভাৱেন গাথাযং ৱুত্তোতি একো পঞ্হোতি দস্সিতন্তি. অযমেত্থ পুচ্ছাৱিচযো. ৱিস্সজ্জনৱিচযোপি অদিট্ঠজোতিনী ৱিস্সজ্জনা ৱিমতিচ্ছেদিনী চাতিআদিনা পুচ্ছাৱিচযে ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.
এৱং একাধাৰং পুচ্ছং দস্সেত্ৱা ইদানি অনেকাধাৰং দস্সেতুং ‘‘সৱন্তি সব্বধী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সৱন্তীতি সন্দন্তি. সব্বধীতি সব্বেসু ৰূপাদীসু আযতনেসু. সোতাতি তণ্হাদিসোতা. কিং নিৱাৰণন্তি তেসং কিং আৱৰণং কা ৰক্খা. সংৱৰং ব্ৰূহীতি তং নেসং নীৱৰণসঙ্খাতং সংৱৰং কথেহি. কেন সোতা পিধীযৰেতি কেন ধম্মেন তণ্হাদিসোতা পিধিয্যন্তি পচ্ছিজ্জন্তীতি অযমেত্থ পদত্থো. সেসং পাড়িৱসেনেৱ আৱি ভৱিস্সতি.
তে দ্ৱে পঞ্হাতি যদিপি ইমিস্সা গাথায পুচ্ছাৱসেন পৱত্তায চত্তাৰি পদানি চত্তাৰি ৱাক্যানি. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স পন অত্থস্স দুৱিধত্তা তে দ্ৱে পঞ্হা. কস্মাতি চে? ‘‘ইমেহি বহ্ৱাধিৱচনেন পুচ্ছিতা’’তি আহ. তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – ইমে এতায গাথায গহিতা অত্থা যস্মা বহূনি অধিকিচ্চ পৱত্তৱচনেন পুচ্ছিতা, তস্মা তে দ্ৱে পঞ্হাতি. একতো উপৰি বহূতি হি সাসনৱোহাৰো, তমেৱ পুচ্ছায দুৱিধত্থৱিসযতং ৱিৱৰিতুং ‘‘এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – যাহি ঞাতিব্যসনাদিসঙ্খাতাহি পাণৱধাদীহি এৱ ৱা দুগ্গতিহেতুভূতাহি আপদাহি সমং সহ, সব্বথা ৱা অযং লোকো আপন্নো অজ্ঝোত্থটো. তংনিমিত্তেহি দসহি কিলেসৱত্থূহি সংকিলিট্ঠো চ, তস্স তং আপন্নাকাৰং সংকিলিট্ঠাকাৰঞ্চ বুদ্ধিযং কত্ৱা আহ – ‘‘এৱং সমাপন্নস্স এৱং সংকিলিট্ঠস্সা’’তি. ৱোদাযতি সুজ্ঝতি এতেনাতি ৱোদানং, সমথৱিপস্সনা. ৱুট্ঠাতি এতেন নিমিত্ততো পৱত্ততো চাতি ৱুট্ঠানং, অৰিযমগ্গো.
অসমাহিতস্সাতি নানাৰম্মণেসু ৱিক্খিত্তচিত্তস্স. সৱন্তীতি পৱত্তন্তি. অভিজ্ঝাতিআদি অসমাধানহেতুদস্সনং. তেনেৱাহ – ‘‘এৱং অসমাহিতস্সা’’তি. ‘‘যথাহ ভগৱা’’তিআদিনা ইধাপি অনুগীতিৱিচযং দস্সেতি. সোতানং সৱনং যেভুয্যেন অনুৰোধৱসেনেৱাতি আহ – ‘‘সৱতি মনাপিকেসু ৰূপেসূ’’তি. এত্থ চ চক্খাদযো সোতানং দ্ৱাৰভাৱেন পৱত্তমানা উপচাৰৱসেন সযং সৱন্তা ৱিয ৱুত্তা. ইতীতি এৱং. সব্বাতি সব্বস্মা. সব্বথাতি সব্বপ্পকাৰেন. ইদং ৱোদানন্তি ইদং ‘‘পৰিযুট্ঠানৱিঘাত’’ন্তি ৱুত্তং পৰিযুট্ঠানপ্পহানং ৱোদানং.
ৱিস্সজ্জনগাথায সতি তেসং নিৱাৰণন্তি ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসমানা তেসং সোতানং নিৱাৰণন্তি. সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমীতি তমেৱ সতিং সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি. পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰেতি ৰূপাদীসু অনিচ্চতাদিপটিৱেধসাধিকায মগ্গপঞ্ঞায এতে সোতা সব্বসো পিধিয্যন্তি, উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানৱসেন সমুচ্ছিজ্জন্তীতি অত্থো.
নাৱিঞ্ছতীতি অভিজ্ঝাদিপ্পৱত্তিদ্ৱাৰভাৱেন চিত্তসন্তানং, পুগ্গলং ৱা নাকড্ঢতি. অনুসযপ্পহানং ইধ পিধানং অধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘পঞ্ঞায অনুসযা পহীযন্তী’’তি. যস্মা অনুসযনিমিত্তং পৰিযুট্ঠানং অনুসযাভাৱে ন হোতীতি আহ ‘‘অনুসযেসূ’’তিআদি. ইদানি তমেৱত্থং উপমায ৱিভাৱেন্তো ‘‘তং যথা খন্ধৱন্তস্সা’’তিআদিমাহ. এত্থাপি সোতানং নিৱাৰণসঙ্খাতং সংৱৰং পিধানঞ্চ অজানন্তেন তত্থ ৱা সংসযিতেন একংসিকত্তা ধম্মাধিট্ঠানা পুচ্ছা কতাতি ইধ পুচ্ছাৱিচযো ৱুত্তনযেনেৱ ৱিস্সজ্জনৱিচযো চ ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ যেন অধিপ্পাযেন ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি গাথায (সু. নি. ১০৩৮; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছা ৫৭, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১; নেত্তি. ৪৫) সতিপি নিৱাৰণাদীনং চতুন্নং পুচ্ছিতব্বভাৱে একো পঞ্হোতি ৱুত্তং. তেন তাৱ সোতানংযেৱ সংৱৰো পিধানঞ্চ পুচ্ছিতন্তি সোতে একত্থৱসেন গহেত্ৱা পুচ্ছায একাধিট্ঠানভাৱতো একো পঞ্হোতি ৱত্তব্বং সিযা. সোতানং ৱা বহুভাৱতো বহূতি যত্তকা সোতা, তত্তকা পঞ্হাতি. যেন পন অধিপ্পাযেন ‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতা’’তি গাথাযং (সু. নি. ১০৪০; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছা ৫৯, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৩; নেত্তি. ৪৫) সোতে অনামসিত্ৱা সংৱৰপিধানানং ৱসেন ‘‘দ্ৱে পঞ্হা’’তি ৱুত্তং. তেন পঠমগাথাযং সতিপি নিৱাৰণাদীনং লোকাধাৰভাৱে লোকং অনামসিত্ৱা নিৱাৰণাদীনং ৱিভাগেন চত্তাৰো পঞ্হাতিপি ৱত্তব্বন্তি অযং নযো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.
ইদানি যস্মা পুচ্ছন্তো ন কেৱলং পুব্বে অত্তনা ৰচিতনিযামেনেৱ পুচ্ছতি, অথ খো দেসনাকালে ৱুত্তধম্মস্স অনুসন্ধিং গহেত্ৱাপি পুচ্ছতি, তস্মা তস্স অনুসন্ধিং পুচ্ছায ৱিচেতব্বাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘যানি সোতানী’’তি গাথায অনন্তৰং ‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চা’’তি গাথমাহ. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যাযং ভগৱতা ৱুত্তা পঞ্ঞা, যা চ সতি যঞ্চ তদৱসেসং নামৰূপং, এতং সব্বম্পি কত্থ নিৰুজ্ঝতি, এতং মে পুট্ঠো পব্ৰূহীতি.
ৱিস্সজ্জনগাথাযং পনস্স যস্মা পঞ্ঞাসতিযো নামেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তস্মা তা ৱিসুং ন ৱুত্তা. অযঞ্চেত্থ সঙ্খেপত্থো – যং মং ত্ৱং, অজিত, এতং পঞ্হং অপুচ্ছি – ‘‘কত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি অনন্তৰগাথাযং (সু. নি. ১০৪২; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছা ৬১, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৫; নেত্তি. ১১, ৪৫), যত্থ তং অসেসং উপৰুজ্ঝতি, তং তে ৱদামি. তস্স তস্স হি ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন সহেৱ অপুব্বং অচৰিমং এত্থেতং উপৰুজ্ঝতি, এত্থেৱ ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন নিৰুজ্ঝতি, এতং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং তস্স নিৰোধো নাতিৱত্ততীতি ৱুত্তং হোতীতি. অযং পঞ্হে অনুসন্ধিং পুচ্ছতীতি অনন্তৰগাথাযং সোতানং পৰিযুট্ঠানানুসযপ্পহানকিচ্চেন সদ্ধিং সতি পঞ্ঞা চ ৱুত্তা, তং সুত্ৱা তপ্পহানে পঞ্ঞাসতীসু তিট্ঠন্তীসু তাসং সন্নিস্সযেন নামৰূপেন ভৱিতব্বং, তথা চ সতি ৱট্টতি এৱ. কত্থ নু খো ইমাসং সনিস্সযানং পঞ্ঞাসতীনং অসেসনিৰোধোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন অযং পুচ্ছা কতাতি আহ – ‘‘অযং পঞ্হে…পে… ধাতু’’ন্তি. তত্থ অনুসন্ধীযতি দেসনা এতাযাতি অনুসন্ধি.
যায পটিপদায অনুপাদিসেসং নিব্বানধাতুং অধিগচ্ছন্তি, তং চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনাসঙ্খাতং পটিপদং সহ ৱিসযেন দস্সেতুং ‘‘তীণি চ সচ্চানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সঙ্খতানীতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতানীতি সঙ্খতানি. নিৰোধধম্মানীতি নিৰুজ্ঝনসভাৱানি. দুক্খং সমুদযো মগ্গোতি তেসং সৰূপদস্সনং. নিৰোধো পন কথন্তি আহ ‘‘নিৰোধো অসঙ্খতো’’তি. সো হি কেনচি পচ্চযেন ন সঙ্খতোতি অসঙ্খতো. সহ ৱিসযেন পহাতব্বপহাযকসভাৱেসু অৰিযসচ্চেসু পহাযকৱিভাগমুখেন পহাতব্বৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সমুদযো’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ অৱিজ্জাৱসেসাতি দস্সনমগ্গেন পহীনাৱসেসা অৱিজ্জাতি অত্থো. অযঞ্চ সেস-সদ্দো কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো মানো উদ্ধচ্চন্তি এত্থাপি যোজেতব্বো. যথা হি অৱিজ্জা, এৱং এতেপি ধম্মা অপাযগমনীযসভাৱা পঠমমগ্গেন পহীযন্তি এৱাতি. ‘‘অৱিজ্জানিৰৱসেসা’’তিপি পাঠো, এত্থাপি যথাৱুত্তেসু কামচ্ছন্দাদিপদেসুপি নিৰৱসেস-সদ্দো যোজেতব্বো. সাৱসেসঞ্হি পুৰিমমগ্গদ্ৱযেন কামচ্ছন্দাদযো পহীযন্তি, ইতৰেহি পন নিৰৱসেসন্তি. তেধাতুকে ইমানি দস সংযোজনানীতি এত্থ তেধাতুকেতি সংযোজনানং ৱিসযদস্সনং. তত্থ হি তানি সংযোজনৱসেন পৱত্তন্তি.
১২. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং অধিট্ঠাযাতি তং পহাযকং পত্ৱা. যং পনাতি এত্থ যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো. ইদং খযে ঞাণন্তি যেন ঞাণেন হেতুভূতেন ‘‘খীণা মে জাতী’’তি অত্তনো জাতিযা খীণভাৱং জানাতি, ইদং এৱং পচ্চৱেক্খণস্স নিমিত্তভূতং অৰহত্তফলঞাণং খযে ঞাণং নাম. নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি এত্থাপি যন্তি আনেতব্বং ‘‘যং নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. ইদং অনুপ্পাদে ঞাণন্তি ইধাপি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ অৰহত্তফলঞাণৱসেন অত্থো যোজেতব্বো. অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. চিত্তুপ্পাদক্কণ্ড ১৩৫-১৪২) পন ‘‘খযে ঞাণং কিলেসক্খযকৰে অৰিযমগ্গে ঞাণন্তি ৱুত্তং. অনুপ্পাদে ঞাণং পটিসন্ধিৱসেন অনুপ্পাদভূতে তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসানং অনুপ্পাদপৰিযোসানে উপ্পন্নে অৰিযফলে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. ইধ পন উভযম্পি অৰহত্তফলঞাণৱসেনেৱ ৱিভত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘ইমানি দ্ৱে ঞাণানি অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিয’’ন্তি, ‘‘আৰম্মণসঙ্কেতেন দ্ৱে নামানি লব্ভন্তী’’তি চ.
অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং হেট্ঠিমেসু তীসু ফলেসু, উপৰিমেসু চ তীসু মগ্গেসু উপ্পত্তিযা পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানম্পি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং ৱিয পঠমফলুপ্পত্তিযা অগ্গফলুপ্পত্তিযা অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুজ্ঝতীতি আহ – ‘‘যঞ্চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদি. এতেন পহাতব্বধম্মা ৱিয দস্সনভাৱনাহি অগ্গফলুপ্পত্তিযা তদৱসেসফলধম্মাপি অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুজ্ঝন্তি. কো পন ৱাদো তেভূমকধম্মানন্তি দস্সেতি, একা পঞ্ঞা অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযত্তা. যদি একা, কথং দ্ৱিধা ৱুত্তাতি আহ ‘‘অপি চা’’তিআদি. আৰম্মণসঙ্কেতেনাতি খযে অনুপ্পাদেতি ইমায আৰম্মণসমঞ্ঞায. সা পজাননট্ঠেন পঞ্ঞাতি যা পুব্বে সোতানং পিধানকিচ্চা ৱুত্তা পঞ্ঞা, সা পজাননসভাৱেন পঞ্ঞা. ইতৰা পন যথাদিট্ঠং যথাগহিতং আৰম্মণং অপিলাপনট্ঠেন ওগাহনট্ঠেন সতীতি.
১৩. এৱং ‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চা’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰিত্ৱা ইদানি ‘‘নামৰূপ’’ন্তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ইদং নামৰূপ’’ন্তি আহ. নামৰূপঞ্চ ৱিভাগেন দস্সেন্তো সুখগ্গহণত্থং পাকটনামৰূপমেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থ যে’’তিআদিমাহ. তগ্গহণেনেৱ হি সহচৰণাদিনা তদঞ্ঞে চিত্তচেতসিকা ৰূপধম্মা চ গহিতা হোন্তীতি. নামগ্গহণেন চেত্থ খন্ধত্তযমেৱ গহিতন্তি ‘‘নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তং পন ৰূপং সম্পযুত্তন্তি? নযিদং সম্পযুত্তপচ্চযৱসেন ৱুত্তং. পচুৰজনস্স পন অৱিভাগেন গহণীযসভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
গাথায অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু পুচ্ছিতাতি তং চতুৰিদ্ধিপাদমুখেন অৰিযমগ্গাধিগমেন পত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ইদ্ধিপাদভাৱনামূলভূতানি ইন্দ্ৰিযানি সতিপঞ্ঞাহি নিদ্ধাৰেতুং ‘‘তত্থ সতি চ পঞ্ঞা চ চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানী’’তি আহ. কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসমানা সতি সিজ্ঝন্তী একন্তেন সমাধিং নিপ্ফাদেতি. সতিগ্গহণেন চেত্থ পৰিযুট্ঠানপ্পহানং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘সতি দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি, সতিন্দ্ৰিযঞ্চ সমাধিন্দ্ৰিযঞ্চা’’তি. তথা অনুসযসমুগ্ঘাতৱিধাযিনী পঞ্ঞা সিজ্ঝমানা ন ৱিনা চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱীৰিযং সিজ্ঝতীতি ৱুত্তং – ‘‘পঞ্ঞা দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযঞ্চ ৱীৰিযিন্দ্ৰিযঞ্চা’’তি.
যা ইমেসু চতূসু ইন্দ্ৰিযেসূতি ইমেসু সতিআদীসু চতূসু ইন্দ্ৰিযেসু নিস্সযপচ্চযতায অধিট্ঠানভূতেসু তংসহজাতা এৱ যা সদ্দহনা. ‘‘ইমেহি চতূহি ইন্দ্ৰিযেহী’’তিপি পাড়ি, তস্সা ইমেহি চতূহি ইন্দ্ৰিযেহি সম্পযুত্তাতি ৱচনসেসো, আৰম্মণে অভিপ্পসাদলক্খণা সদ্ধা কত্তুকামতাসভাৱস্স ছন্দস্স ৱিসেসপচ্চযো হোতীতি আহ – ‘‘যা সদ্ধাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ছন্দসমাধী’’তি. সমাহিতে চিত্তেতি ৱিপস্সনাসমাধিনা সমাহিতে চিত্তে. ইদং পহানন্তি ৱিক্খম্ভনপ্পহানসাধকো সমাধি পহানন্তি ৱুত্তো পজহতি এতেনাতি কত্ৱা. ‘‘পধান’’ন্তিপি পাঠো, অগ্গোতি অত্থো. তথা হি ‘‘সমাধি একোদী’’তি ৱুচ্চতি.
‘‘অস্সাসপস্সাসা’’তিআদিনা কাযৱচীচিত্তসঙ্খাৰসীসেন তংসমুট্ঠাপকা ৱীৰিযসঙ্খাৰাৱ গহিতা. তে হি যাৱ ভাৱনানিপ্ফত্তি তাৱ একৰসেন সৰণতো সঙ্কপ্পেতব্বতো চ সৰসঙ্কপ্পা’’তি ৱুত্তা ‘‘এৱং মে ভাৱনা হোতূ’’তি যথা ইচ্ছিতা, তথা পৱত্তিযা হেতুভাৱতো. তদুভযন্তি ছন্দসমাধিসঙ্খাতঞ্চ পধানসঙ্খাৰসঙ্খাতঞ্চ ৱীৰিযন্তি তং উভযং. উভযমেৱ হি উপচাৰৱসেন অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা ‘‘ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদ’’ন্তি ৱুত্তং. অভিন্নম্পি হি উপচাৰৱসেন ভিন্নং ৱিয কত্ৱা ৱোহৰন্তি, যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তি.
তত্থ ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৱা তায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, পজ্জতি এতেনাতি পাদো, পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো পতিট্ঠা অধিগমূপাযোতি ইদ্ধিপাদো. তেন হি উপৰূপৰিৱিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি. ৱিৱেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতঞ্চ ইদ্ধিপাদং ভাৱেতীতি অত্থো. তথা হি অযং ইদ্ধিপাদভাৱনানুযুত্তো যোগী ৱিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং. মগ্গক্খণে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং আৰম্মণতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতীতি. এস নযো ৱিৰাগনিস্সিতন্তিআদীসু.
ৱিৱেকত্তা এৱ হি ৱিৰাগাদযো, কেৱলঞ্চেত্থ ৱোস্সগ্গো দুৱিধো পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৱোস্সগ্গো চাতি. তত্থ পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো ৱিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৱসেন, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসপ্পহানং. পক্খন্দনৱোস্সগ্গো ৱিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৱেন, মগ্গক্খণে আৰম্মণকৰণৱসেন নিব্বানপক্খন্দনং. তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকে অত্থসংৱণ্ণনানযে যুজ্জতি. তথা হি অযং পঠমিদ্ধিপাদো যথাৱুত্তেন পকাৰেন কিলেসে পৰিচ্চজতি নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি. ৱোস্সগ্গপৰিণামিন্তি ইমিনা পন ৱচনেন ৱোস্সগ্গত্থং পৰিণমন্তং পৰিণতঞ্চ পৰিপচ্চন্তং পৰিপক্কঞ্চাতি অত্থো. অযঞ্হি ইদ্ধিপাদভাৱনানুযুত্তো যোগী যথা পঠমো ইদ্ধিপাদো কিলেসপৰিচ্চাগৱোস্সগ্গত্থং নিব্বানপক্খন্দনৱোস্সগ্গত্থঞ্চ পৰিপচ্চতি, যথা চ পৰিপক্কো হোতি, তথা নং ভাৱেতীতি. সেসিদ্ধিপাদেসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – যথা ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৱা পৱত্তিতো সমাধি ছন্দসমাধি. এৱং ৱীৰিযং চিত্তং ৱীমংসং জেট্ঠকং কত্ৱা পৱত্তিতো সমাধি ৱীমংসাসমাধীতি.
১৪. ন কেৱলং চতুত্থইদ্ধিপাদো এৱ সমাধিঞাণমূলকো, অথ খো সব্বোপীতি দস্সেতুং ‘‘সব্বো সমাধি ঞাণমূলকো ঞাণপুব্বঙ্গমো ঞাণানুপৰিৱত্তী’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং কস্মা সো এৱ ৱীমংসাসমাধীতি ৱুত্তোতি? ৱীমংসং জেট্ঠকং কত্ৱা পৱত্তিতত্তাতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. তত্থ পুব্বভাগপঞ্ঞায ঞাণমূলকো. অধিগমপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. পচ্চৱেক্খণপঞ্ঞায ঞাণানুপৰিৱত্তি. অথ ৱা পুব্বভাগপঞ্ঞায ঞাণমূলকো. উপচাৰপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. অপ্পনাপঞ্ঞায ঞাণানুপৰিৱত্তি. উপচাৰপঞ্ঞায ৱা ঞাণমূলকো. অপ্পনাপঞ্ঞায ঞাণপুব্বঙ্গমো. অভিঞ্ঞাপঞ্ঞায ঞাণানুপৰিৱত্তীতি ৱেদিতব্বং.
যথা পুৰেতি যথা সমাধিস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন পুৰে পুব্বে অতীতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৱট্টৱিৱট্টেসু অত্তনো পৰেসঞ্চ খন্ধং খন্ধূপনিবদ্ধঞ্চ দুপ্পটিৱিজ্ঝং নাম নত্থি, তথা পচ্ছা সমাধিস্স অনাগতংসঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন অনাগতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৱট্টৱিৱট্টেসু অত্তনো পৰেসঞ্চ খন্ধং খন্ধূপনিবদ্ধঞ্চ দুপ্পটিৱিজ্ঝং নাম নত্থীতি অত্থো.
যথা পচ্ছাতি যথা সমাধিস্স চেতোপৰিযঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন অনাগতেসু সত্তসু দিৱসেসু পৰসত্তানং চিত্তং দুপ্পটিৱিজ্ঝং নাম নত্থি, তথা পুৰে অতীতেসু সত্তসু দিৱসেসু পৰসত্তানং চিত্তং দুপ্পটিৱিজ্ঝং নাম নত্থীতি অত্থো. যথা দিৱাতি যথা দিৱসভাগে সূৰিযালোকেন অন্ধকাৰস্স ৱিধমিতত্তা চক্খুমন্তানং সত্তানং আপাথগতং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ৰূপং সুৱিঞ্ঞেয্যং. তথা ৰত্তিন্তি তথা ৰত্তিভাগে চতুৰঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকাৰে ৱত্তমানে সমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপৰিৱত্তিতায দুপ্পটিৱিজ্ঝং ৰূপাযতনং নত্থি.
যথা ৰত্তিং তথা দিৱাতি যথা চ ৰত্তিযং তথা দিৱাপি অতিসুখুমং কেনচি তিৰোহিতং যঞ্চ অতিদূৰে, তং সব্বৰূপং দুপ্পটিৱিজ্ঝং নাম নত্থি. যথা চ ৰূপাযতনে ৱুত্তং, তথা সমাধিস্স দিব্বসোতঞাণানুপৰিৱত্তিতায সদ্দাযতনে চ নেতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘ইতি ৱিৱটেন চেতসা’’তিআদি. তত্থ অপৰিযোনদ্ধেনাতি অভিঞ্ঞাঞাণস্স পাৰিবন্ধককিলেসেহি অনজ্ঝোত্থটেন, অপৰিযোনদ্ধত্তা এৱ সপ্পভাসং চিত্তং. এতেনেৱ সমাধিস্স ইদ্ধিৱিধঞাণানুপৰিৱত্তিতাপি ৱুত্তা এৱাতি দট্ঠব্বং. পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি ইদ্ধিপাদসম্পযুত্তানি সেক্খস্স পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অধিপ্পেতানীতি আহ ‘‘কুসলানী’’তি. চিত্তসহভূনীতিআদি তেসং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধেন নিৰোধদস্সনত্থং আৰদ্ধং. তথা ‘‘নামৰূপঞ্চা’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি ‘‘ন কেৱলং পঞ্চিন্দ্ৰিযানি এৱ, অথ খো নামৰূপঞ্চ ৱিঞ্ঞাণহেতুকং ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা নিৰুজ্ঝতী’’তি.
তস্সাতি ৱিঞ্ঞাণস্স. হেতূতি তণ্হাঅৱিজ্জাদিকো. অনাহাৰন্তি পদস্স অত্থৱিৱৰণং. অনভিনন্দিতন্তি অভিনন্দনভূতায তণ্হায পহীনত্তা এৱ অপত্থিতং. ততো এৱ অপ্পটিসন্ধিকং ৱিঞ্ঞাণং তং নিৰুজ্ঝতি. যথা চ ৱিঞ্ঞাণং, এৱং নামৰূপম্পি ৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতস্স হেতুনো পচ্চযস্স চ অভাৱা তপ্পচ্চযানং সঙ্খাৰাদীনং অভাৱা অহেতু অপ্পচ্চযং. সেসং পাকটমেৱ. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযোপি ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.
এৱং অনুসন্ধিপুচ্ছম্পি দস্সেত্ৱা হেট্ঠা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা চ পুচ্ছা ৱিসুং ৱিসুং দস্সিতাতি ইদানি তা সহ দস্সেতুং ‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থাযং পদত্থো – সঙ্খাতধম্মাতি অনিচ্চাদিৱসেন পৰিৱীমংসিতধম্মা, অৰহতং এতং অধিৱচনং. সেক্খাতি সীলাদীনি সিক্খমানা অৱসেসা অৰিযপুগ্গলা. পুথূতি বহূ সত্তজনা. তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহীতি তেসং সেখাসেখানং নিপকো পণ্ডিতো ত্ৱং ভগৱা পটিপত্তিং পুট্ঠো মে ব্ৰূহীতি. সেসং পাড়িৱসেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতি.
১৫. কিস্সাতি কিস্স হেতু, কেন কাৰণেনাতি অত্থো. সেখাসেখৱিপস্সনা পুব্বঙ্গমপ্পহানযোগেনাতি সেখে অসেখে ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানে চ পুচ্ছনযোগেন, পুচ্ছাৱিধিনাতি অত্থো.
ৱিস্সজ্জনগাথাযং কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যাতি ৱত্থুকামেসু কিলেসকামেন ন অভিগিজ্ঝেয্য. মনসানাৱিলো সিযাতি ব্যাপাদৱিতক্কাদযো কাযদুচ্চৰিতাদযো চ মনসো আৱিলভাৱকৰে ধম্মে পজহন্তো চিত্তেন অনাৱিলো ভৱেয্য. যস্মা পন অসেক্খো অনিচ্চতাদিৱসেন সব্বধম্মানং পৰিতুলিতত্তা কুসলো সব্বধম্মেসু কাযানুপস্সনাসতিআদীহি চ সতো সব্বকিলেসানং ভিন্নত্তা উত্তমভিক্খুভাৱং পত্তো চ হুত্ৱা সব্বইৰিযাপথেসু পৱত্ততি, তস্মা ‘‘কুসলো…পে… পৰিব্বজে’’তি আহাতি অযং সঙ্খেপত্থো.
তত্থ যং পুচ্ছাগাথাযং ‘‘নিপকো’’তি পদং ৱুত্তং, তং ভগৱন্তং সন্ধায ৱুত্তং, ভগৱতো চ নেপক্কং উক্কংসপাৰমিপ্পত্তং অনাৱৰণঞাণদস্সনেন দীপেতব্বন্তি অনাৱৰণঞাণং তাৱ কম্মদ্ৱাৰভেদেহি ৱিভজিত্ৱা সেখাসেখপটিপদং দস্সেতুং ‘‘ভগৱতো সব্বং কাযকম্ম’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তেন সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণদস্সনেন তথাগতস্স সেখাসেখপটিপত্তিদেসনাকোসল্লমেৱ ৱিভাৱেতি. তত্থ কো চাতি ক্ৱ চ, কস্মিং ৱিসযেতি অত্থো. তং ৱিসযং দস্সেতি ‘‘যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চা’’তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ঞাণদস্সনং নাম উপ্পজ্জমানং ‘‘সব্বং সঙ্খতং অনিচ্চং দুক্খং সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি উপ্পজ্জতি, তস্স পন তস্মিং ৱিসযে যেন অপ্পৱত্তি, সো পটিঘাতোতি, এতেন লক্খণত্তযপ্পটিৱেধস্স দুৰভিসম্ভৱতং অনঞ্ঞসাধাৰণতঞ্চ দস্সেতি. লক্খণত্তযৱিভাৱনেন হি ভগৱতো চতুসচ্চপ্পটিৱেধং সম্মাসম্বোধিঞ্চ পণ্ডিতা পটিজানন্তি.
অঞ্ঞাণং অদস্সনন্তি তং পটিঘাতং সৰূপতো দস্সেতি. ছড়াৰম্মণসভাৱপ্পটিচ্ছাদকো হি সম্মোহো ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতোতি. যস্মিং ৱিসযে ঞাণদস্সনং উপ্পত্তিৰহং, তত্থেৱ তস্স পটিঘাতেন ভৱিতব্বন্তি আহ – ‘‘যং অনিচ্চে দুক্খে অনত্তনি চা’’তি. যথা ইধ পুৰিসোতিআদি উপমাদস্সনং. তত্ৰিদং ওপম্মসংসন্দনং – পুৰিসো ৱিয সব্বো লোকো, তাৰকৰূপানি ৱিয ছ আৰম্মণানি, তস্স পুৰিসস্স তাৰকৰূপানং দস্সনং ৱিয লোকস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি যথাৰহং ছড়াৰম্মণজাননং, তস্স পুৰিসস্স তাৰকৰূপানি পস্সন্তস্সাপি ‘‘এত্তকানি সতানি, এত্তকানি সহস্সানী’’তিআদিনা গণনসঙ্কেতেন অজাননং ৱিয লোকস্স ৰূপাদিআৰম্মণং কথঞ্চি জানন্তস্সাপি অনিচ্চাদিলক্খণত্তযানৱবোধোতি. সেসং পাকটমেৱ.
ইদানি যেহি পদেহি ভগৱতা আযস্মতো অজিতস্স সেখাসেখপটিপদা ৱুত্তা, তেসং পদানং অত্থং ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ সেখেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি নিপাতমত্তং, তস্মিং ৱা ৱিস্সজ্জনে. সেখেনাতি সিক্খা এতস্স সীলন্তি সেখো, তেন সেখেন. দ্ৱীসু ধম্মেসূতি দুৱিধেসু ধম্মেসূতি অধিপ্পাযো. পৰিযুট্ঠানীযেসূতি দোসেন পৰিযুট্ঠিতেন যত্থ পৰিৱত্তিতব্বং, তেসু আঘাতৱত্থূসূতি অত্থো. ‘‘পটিঘট্ঠানীযেসূ’’তিপি পাঠো, সোযেৱত্থো.
এত্থ চ গেধপটিসেধচোদনাযং গেধনিমিত্তো দোসো গেধে সতি হোতীতি ততোপি চিত্তস্স ৰক্খিতব্বতা নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱুত্তা. যস্মা পন ভগৱতা ‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যা’’তি (সু. নি. ১০৪৫; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছা ৬৪, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮; নেত্তি. ১৫-১৭) ৱুত্তং, তস্মা ‘‘তত্থ যা ইচ্ছা’’তিআদিনা গেধৱসেন নিদ্দেসো কতো. অথ ৱা দোসতো চিত্তস্স ৰক্খিতব্বতা গাথায দুতিযপাদেন ৱুত্তাযেৱাতি দট্ঠব্বা. দুতিযপাদেন হি সেসকিলেসৱোদানধম্মা দস্সিতা. তথা হি উপ্পন্নানুপ্পন্নভেদতো সম্মাৱাযামস্স ৱিসযভাৱেন সব্বে সংকিলেসৱোদানধম্মে চতুধা ৱিভজিত্ৱা সম্মপ্পধানমুখেন সেখপটিপদং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সেখো অভিগিজ্ঝন্তো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনাৱিলসঙ্কপ্পোতি আৱিলানং কামসঙ্কপ্পাদীনং অভাৱেন অনাৱিলসঙ্কপ্পো. ততো এৱ চ অনভিগিজ্ঝন্তো ৱাযমতি, ৱীৰিযং পৱত্তেতি. কথং ৱাযমতীতি আহ – ‘‘সো অনুপ্পন্নান’’ন্তিআদি.
তত্থ সোতি উত্তৰিৱিসেসত্থায পটিপজ্জমানো সেক্খো. অনুপ্পন্নানন্তি অনিব্বত্তানং. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. অনুপ্পাদাযাতি ন উপ্পাদনত্থায. ছন্দং জনেতীতি কত্তুকম্যতাসঙ্খাতং কুসলচ্ছন্দং উপ্পাদেতি. ৱাযমতীতি পযোগপৰক্কমং কৰোতি. ৱীৰিযং আৰভতীতি কাযিকচেতসিকৱীৰিযং কৰোতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি তেনেৱ সহজাতৱীৰিযেন চিত্তং উক্খিপতি. পদহতীতি পধানৱীৰিযং কৰোতি. ৱাযমতীতিআদীনি পন চত্তাৰি পদানি আসেৱনাভাৱনাবহুলীকম্মসাতচ্চকিৰিযাহি যোজেতব্বানি. উপ্পন্নানং পাপকানন্তি অনুপ্পন্নাতি অৱত্তব্বতং আপন্নানং পাপধম্মানং. পহানাযাতি পজহনত্থায. অনুপ্পন্নানং কুসলানন্তি অনিব্বত্তানং কোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. উপ্পাদাযাতি উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নানন্তি নিব্বত্তানং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থং. অসম্মোসাযাতি অনস্সনত্থং. ভিয্যোভাৱাযাতি পুনপ্পুনং ভাৱায. ৱেপুল্লাযাতি ৱিপুলভাৱায. ভাৱনাযাতি ৱড্ঢিযা. পাৰিপূৰিযাতি পৰিপূৰণত্থাযাতি অযং তাৱ পদত্থো.
১৬. ‘‘কতমে অনুপ্পন্না’’তিআদি অকুসলধম্মা কুসলধম্মা চ যাদিসা অনুপ্পন্না যাদিসা চ উপ্পন্না, তে দস্সেতুং আৰদ্ধং. তত্থ ইমে অনুপ্পন্নাতি ইমে কামৱিতক্কাদযো অসমুদাচাৰৱসেন ৱা অননুভূতাৰম্মণৱসেন ৱা অনুপ্পন্না নাম. অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসাৰে অনুপ্পন্না নাম অকুসলা ধম্মা নত্থি. ৱিতক্কত্তযগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. অকুসলমূলানীতি অনুসযা এৱ সব্বেসং অকুসলানং মূলভাৱতো এৱং ৱুত্তা, ন লোভাদযো এৱ. ইমে উপ্পন্না অনুসযা ভূমিলদ্ধুপ্পন্না অসমুগ্ঘাটিতুপ্পন্নাতিআদিউপ্পন্নপৰিযাযসব্ভাৱতো নামৱসেন উপ্পন্না নাম, ন ৱত্তমানভাৱেনাতি অত্থো. ইমে অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি ইমে সোতাপন্নস্স সদ্ধাদযো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নাম, কো পন ৱাদো পুথুজ্জনানন্তি দস্সেতি. কুসলসদ্দো চেত্থ বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৫৮ আদযো) ৱিয অনৱজ্জপৰিযাযো দট্ঠব্বো. ইমে উপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি ইমে পঠমমগ্গে সদ্ধাদযো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স উপ্পন্না কুসলা ধম্মা নাম.
সতিপট্ঠানভাৱনায সুনিগ্গহিতো কামৱিতক্কোতি আহ – ‘‘যেন কামৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং সতিন্দ্ৰিয’’ন্তি. অনৱজ্জসুখপদট্ঠানেন অৱিক্খেপেন চেতোদুক্খসন্নিস্সযো ৱিক্খেপপচ্চযো ব্যাপাদৱিতক্কো সুনিগ্গহিতোতি ৱুত্তং – ‘‘যেন ব্যাপাদৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং সমাধিন্দ্ৰিয’’ন্তি. কুসলেসু ধম্মেসু আৰদ্ধৱীৰিযো পৰাপৰাধং সুখেন সহতীতি ৱীৰিযেন ৱিহিংসাৱিতক্কো সুনিগ্গহিতোতি আহ – ‘‘যেন ৱিহিংসাৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং ৱীৰিযিন্দ্ৰিয’’ন্তি. সমাধিআদীনম্পি যথাসকংপটিপক্খপ্পহানং পঞ্ঞৱন্তস্সেৱ ইজ্ঝতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘যেন উপ্পন্নুপ্পন্নে’’তিআদি.
এতেসং যথানিদ্ধাৰিতানং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সৱিসযে জেট্ঠকভাৱং দস্সেতুং ‘‘সদ্ধিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্ব’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ইমেসঞ্চ সদ্ধাদীনং সেখানং ইন্দ্ৰিযানং নিব্বত্তিযা সব্বেপি সেখা ধম্মা মত্থকপ্পত্তা হোন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘এৱং সেখো’’তিআদিনা সেখপটিপদং নিগমেতি.
১৭. এৱং সেখপটিপদং ৱিভজিত্ৱা ইদানি অসেখপটিপদং ৱিভজিতুং ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সব্বধম্মানন্তি ইমিনা পদেন ৱুত্তধম্মে তাৱ ৱিভজিত্ৱা তত্থ অসেক্খস্স কোসল্লং দস্সেতুং ‘‘লোকো নামা’’তিআদি ৱুত্তং. তং ৱুত্তত্থমেৱ. কিলেসলোকেন ভৱলোকো সমুদাগচ্ছতীতি কামাৱচৰধম্মং নিস্সায ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মে সমুদাগমেতীতি অত্থো. সোতি সো মহগ্গতধম্মেসু, পৰিত্তমহগ্গতধম্মেসু ৱা ঠিতো. ইন্দ্ৰিযানি নিব্বত্তেতীতি সীলসমাধযো নিব্বেধভাগিযে কত্ৱা ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি উপ্পাদেতি. ইন্দ্ৰিযেসু ভাৱিযমানেসূতি যথাৱুত্তইন্দ্ৰিযেসু ৱড্ঢিযমানেসু ৰূপাৰূপপৰিগ্গহাদিৱসেন নেয্যস্স পৰিঞ্ঞা ভৱতি.
দস্সনপৰিঞ্ঞাতি ঞাতপৰিঞ্ঞা. ভাৱনাপৰিঞ্ঞাতি তীৰণপৰিঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞা চ. ‘‘সা দুৱিধেনা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ‘‘যদা হি সেখো’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. তত্থ ‘‘নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকাৰেহী’’তি ইমিনা বলৱৱিপস্সনং দস্সেতি. যদা হি সেখোতি চেত্থ সিক্খনসীলতায কল্যাণপুথুজ্জনোপি সেখপদেন সঙ্গহিতোতি কত্ৱা ‘‘দ্ৱে ধম্মা কোসল্লং গচ্ছন্তি দস্সনকোসল্লঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – যদা কল্যাণপুথুজ্জনো পুব্বভাগসিক্খং সিক্খন্তো নিব্বিদাসহগতেহি সঞ্ঞামনসিকাৰেহি ঞেয্যং পৰিজানাতি, তদা তস্স তে ৱিপস্সনাধম্মা দস্সনকোসল্লং পঠমমগ্গঞাণং গচ্ছন্তি সম্পাপুণন্তি তেন সদ্ধিং ঘটেন্তি. যদা পন সোতাপন্নাদিসেখো ৱুত্তনযেন নেয্যং পৰিজানাতি, তদা তস্স তে ৱিপস্সনাধম্মা ভাৱনাকোসল্লং গচ্ছন্তীতি.
তং ঞাণন্তি যা পুব্বে নেয্যস্স পৰিঞ্ঞা ৱুত্তা, তং নেয্যপৰিজাননঞাণং. পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বন্তি ৱিসযভেদেন তস্স ভেদং দস্সেতি. ধম্মানং সলক্খণে ঞাণন্তি ৰূপাৰূপধম্মানং কক্খড়ফুসনাদিসলক্খণে ঞাণং. তং পন যস্মা সব্বং নেয্যং হেতুহেতুফলভেদতো দুৱিধমেৱ হোতি, তস্মা ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা চ অত্থপটিসম্ভিদা চা’’তি নিদ্দিট্ঠং.
পৰিঞ্ঞাতি তীৰণপৰিঞ্ঞা অধিপ্পেতা. যস্মা পনস্স ৰূপাৰূপধম্মে সলক্খণতো পচ্চযতো চ অভিজানিত্ৱা কুসলাদিৱিভাগেহি তে পৰিগ্গহেত্ৱা অনিচ্চাদিৱসেন জাননা হোতি, তস্মা ‘‘এৱং অভিজানিত্ৱা যা পৰিজাননা, ইদং কুসল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এৱংগহিতাতি এৱং অনিচ্চাদিতো কলাপসম্মসনাদিৱসেন গহিতা সম্মসিতা. ইদং ফলং নিব্বত্তেন্তীতি ইদং উদযব্বযঞাণাদিকং ফলং পটিপাটিযা উপ্পাদেন্তি, নিমিত্তস্স কত্তুভাৱেন উপচৰণতো যথা অৰিযভাৱকৰানি সচ্চানি অৰিযসচ্চানীতি. তেসন্তি উদযব্বযঞাণাদীনং. এৱংগহিতানন্তি এৱংপৱত্তিতানং. অযং অত্থোতি অযং সচ্চানং অনুবোধপটিৱেধো অত্থো. যথা হি পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞা সম্মসিতব্বধম্মে সম্মসনধম্মে তত্থ সম্মসনাকাৰং পৰিজানাতি, এৱং সম্মসনফলম্পি পৰিজানাতীতি কত্ৱা অযং নযো দস্সিতো.
যে অকুসলাতি সমুদযসচ্চমাহ. সব্বে হি অকুসলা সমুদযপক্খিযাতি. যে কুসলাতি মগ্গধম্মা সম্মাদিট্ঠিআদযো. যদিপি ফলধম্মাপি সচ্ছিকাতব্বা, চতুসচ্চপ্পটিৱেধস্স পন অধিপ্পেতত্তা ‘‘কতমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা, যং অসঙ্খত’’ন্তি ৱুত্তং. অত্থকুসলোতি পচ্চযুপ্পন্নেসু অত্থেসু কুসলো. ধম্মকুসলোতি পচ্চযধম্মেসু কুসলো. পাড়িঅত্থপাড়িধম্মা ৱা অত্থধম্মা. কল্যাণতাকুসলোতি যুত্ততাকুসলো, চতুনযকোৱিদোতি অত্থো, দেসনাযুত্তিকুসলো ৱা. ফলতাকুসলোতি খীণাসৱফলকুসলো. ‘‘আযকুসলো’’তিআদীসু আযোতি ৱড্ঢি. সা অনত্থহানিতো অট্ঠুপ্পত্তিতো চ দুৱিধা. অপাযাতি অৱড্ঢি. সাপি অত্থহানিতো অনট্ঠুপ্পত্তিতো চ দুৱিধা. উপাযোতি সত্তানং অচ্চাযিকে কিচ্চে ৱা ভযে ৱা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনসমত্থং ঠানুপ্পত্তিকাৰণং, তত্থ কুসলোতি অত্থো. খীণাসৱো হি সব্বসো অৱিজ্জায পহীনত্তা পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তো এতেসু আযাদীসু কুসলোতি. এৱং অসেখস্স কোসল্লং একদেসেন ৱিভাৱেত্ৱা পুন অনৱসেসতো দস্সেন্তো ‘‘মহতা কোসল্লেন সমন্নাগতো’’তি আহ.
পৰিনিট্ঠিতসিক্খস্স অসেখস্স সতোকাৰিতায অঞ্ঞং পযোজনং নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থ’’ন্তি. ইদানি যথানিদ্দিট্ঠং সেখাসেখপটিপদং নিগমেন্তো ‘‘ইমা দ্ৱে চৰিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ বোজ্ঝন্তি বুজ্ঝিতব্বং. তং চতুব্বিধন্তি তং বোজ্ঝং চতুব্বিধং, চতুসচ্চভাৱতো. এৱং জানাতীতি এৱং পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন যো জানাতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং অসেখো সতিৱেপুল্লপ্পত্তো নিপ্পৰিযাযেন ‘‘সতো অভিক্কমতী’’তিআদিনা ৱুচ্চতীতি. সেসং উত্তানত্থমেৱ. ইধাপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযা পুব্বে ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.
এত্তাৱতা চ মহাথেৰো ৱিচযহাৰং ৱিভজন্তো অজিতসুত্তৱসেন (সু. নি. ১০৩ আদযো; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছা ৫৭ আদযো, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) পুচ্ছাৱিচযং ৱিস্সজ্জনৱিচযঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি সুত্তন্তৰেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযানং নযং দস্সেন্তো ‘‘এৱং পুচ্ছিতব্বং, এৱং ৱিস্সজ্জিতব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ এৱন্তি ইমিনা নযেন. পুচ্ছিতব্বন্তি পুচ্ছা কাতব্বা, আচিক্খিতব্বা ৱা, ৱিৱেচেতব্বাতি অত্থো. এৱং ৱিস্সজ্জিতন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সুত্তস্স চাতিআদি অনুগীতিৱিচযনিদস্সনং. অনুগীতি অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বাতি সুত্তন্তৰদেসনাসঙ্খাতা অনুগীতি অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ সংৱণ্ণিযমানেন সুত্তেন সমানা সদিসী কাতব্বা, তস্মিং ৱা সুত্তে সম্মা আনেতব্বা. অত্থাপগতন্তি অত্থতো অপেতং, অসম্বন্ধত্থং ৱা দসদাড়িমাদিৱচনং ৱিয. তেনেৱাহ ‘‘সম্ফপ্পলাপং ভৱতী’’তি. এতেন অত্থস্স সমানেতব্বতায কাৰণমাহ. দুন্নিক্খিত্তস্সাতি অসম্মাৱুত্তস্স. দুন্নযোতি দুক্খেন নেতব্বো, নেতুং ৱা অসক্কুণেয্যো. ব্যঞ্জনুপেতন্তি সভাৱনিৰুত্তিসমুপেতং.
এৱং অনুগীতিৱিচযং দস্সেত্ৱা নিদ্দেসৱাৰে ‘‘সুত্তস্স যো পৱিচযো’’তি সংখিত্তেন ৱুত্তমত্থং ৱিভজিতুং ‘‘সুত্তঞ্চ পৱিচিনিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা তস্স ৱিচিননাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘কিং ইদং সুত্তং আহচ্চৱচন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আহচ্চৱচনন্তি ভগৱতো ঠানকৰণানি আহচ্চ অভিহন্ত্ৱা পৱত্তৱচনং, সম্মাসম্বুদ্ধেন সামং দেসিতসুত্তন্তি অত্থো. অনুসন্ধিৱচনন্তি সাৱকভাসিতং. তঞ্হি ভগৱতো ৱচনং অনুসন্ধেত্ৱা পৱত্তনতো ‘‘অনুসন্ধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তন্তি. নীতত্থন্তি যথাৰুতৱসেন ঞাতব্বত্থং. নেয্যত্থন্তি নিদ্ধাৰেত্ৱা গহেতব্বত্থং. সংকিলেসভাগিযন্তিআদীনং পদানং অত্থো পট্ঠানৱাৰৱণ্ণনাযং আৱি ভৱিস্সতি. যস্মা পন ভগৱতো দেসনা সোড়সৱিধে সাসনপট্ঠানে একং ভাগং অভজন্তী নাম নত্থি, তস্মা সোপি নযো ৱিচেতব্বভাৱেন ইধ নিক্খিত্তো.
কুহিং ইমস্স সুত্তস্সাতি ইমস্স সুত্তস্স কস্মিং পদেসে আদিমজ্ঝপৰিযোসানেসু. সব্বানি সচ্চানি পস্সিতব্বানীতি দুক্খসচ্চং সুত্তস্স ‘‘কুহিং কস্মিং পদেসে কস্মিং ৱা পদে পস্সিতব্বং নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱিচেতুং, সমুদযসচ্চং নিৰোধসচ্চং মগ্গসচ্চং কুহিং পস্সিতব্বং দট্ঠব্বং নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱিচেতু’’ন্তি এৱং সব্বানি সচ্চানি উদ্ধৰিত্ৱা ৱিচেতব্বানীতি অধিপ্পাযো. আদিমজ্ঝপৰিযোসানেতি এৱং সুত্তং পৱিচেতব্বন্তি আদিতো মজ্ঝতো পৰিযোসানতো চ এৱং ইমিনা পুচ্ছাৱিচযাদিনযেন সুত্তং পৱিচিতব্বন্তি অত্থো. এত্থ চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনপুব্বাপৰানুগীতিৱিচযা পাড়িযং সৰূপেনেৱ দস্সিতা. অস্সাদাদিৱিচযো পন সচ্চনিদ্ধাৰণমুখেন নযতো দস্সিতো, সো নিদ্দেসৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. তব্বিচযেনেৱ চ পদৱিচযো সিদ্ধোতি.
ৱিচযহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.