২. ৱিচযহাৰসম্পাতৱণ্ণনা

৫৩. এৱং দেসনাহাৰসম্পাতং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিচযহাৰসম্পাতং দস্সেন্তো যস্মা দেসনাহাৰপদত্থৱিচযো ৱিচযহাৰো, তস্মা দেসনাহাৰে ৱিপল্লাসহেতুভাৱেন নিদ্ধাৰিতায তণ্হায কুসলাদিৱিভাগপৱিচযমুখেন ৱিচযহাৰসম্পাতং দস্সেতুং ‘‘তত্থ তণ্হা দুৱিধা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কুসলাতি কুসলধম্মাৰম্মণা. কুসল-সদ্দো চেত্থ বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৫৮ আদযো) ৱিয অনৱজ্জত্থে দট্ঠব্বো. কস্মা পনেত্থ তণ্হা কুসলপৰিযাযেন উদ্ধটা? হেট্ঠা দেসনাহাৰে ৱিপল্লাসহেতুভাৱেন তণ্হং উদ্ধৰিত্ৱা তস্সা ৱসেন সংকিলেসপক্খো দস্সিতো. ৱিচিত্তপটিভানতায পন ইধাপি তণ্হামুখেনেৱ ৱোদানপক্খং দস্সেতুং কুসলপৰিযাযেন তণ্হা উদ্ধটা. তত্থ সংসাৰং গমেতীতি সংসাৰগামিনী, সংসাৰনাযিকাতি অত্থো. অপচযং নিব্বানং গমেতীতি অপচযগামিনী. কথং পন তণ্হা অপচযগামিনীতি? আহ ‘‘পহানতণ্হা’’তি. তদঙ্গাদিপ্পহানস্স হেতুভূতা তণ্হা. কথং পন একন্তসাৱজ্জায তণ্হায কুসলভাৱোতি? সেৱিতব্বভাৱতো. যথা তণ্হা, এৱং মানোপি দুৱিধো কুসলোপি অকুসলোপি, ন তণ্হা এৱাতি তণ্হায নিদস্সনভাৱেন মানো ৱুত্তো.

তত্থ মানস্স যথাধিপ্পেতং কুসলাদিভাৱং দস্সেতুং ‘‘যং মানং নিস্সাযা’’তিআদিমাহ. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘মানমহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি অসেৱিতব্বম্পী’’তিআদি. যং নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সন্তিআদি ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্ততণ্হায সৰূপদস্সনত্থং ৱুত্তং. তত্থ নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং নাম –

‘‘তত্থ কতমানি ছ নেক্খম্মস্সিতানি দোমনস্সানি? ৰূপানংত্ৱেৱ অনিচ্চতং ৱিদিত্ৱা ৱিপৰিণামৱিৰাগনিৰোধং ‘পুব্বে চেৱ ৰূপা এতৰহি চ, সব্বেতে ৰূপা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপেতি ‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামি, যদৰিযা এতৰহি আযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’তি. ইতি অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো উপ্পজ্জতি পিহা, পিহাপচ্চযা দোমনস্সং. যং এৱৰূপং দোমনস্সং, ইদং ৱুচ্চতি নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্স’’ন্তি (ম. নি. ৩.৩০৭) –

এৱং ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে অনুত্তৰৱিমোক্খসঙ্খাতঅৰিযফলধম্মেসু পিহং উপট্ঠাপেত্ৱা তদধিগমায অনিচ্চাদিৱসেন ৱিপস্সনং উপট্ঠাপেত্ৱা উস্সুক্কাপেতুং অসক্কোন্তস্স ‘‘ইমম্পি পক্খং ইমম্পি মাসং, ইমম্পি সংৱচ্ছৰং, ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰিযভূমিং সম্পাপুণিতুং নাসক্খি’’ন্তি অনুসোচতো উপ্পন্নং দোমনস্সং নেক্খম্মৱসেন ৱিপস্সনাৱসেন অনুস্সতিৱসেন পঠমজ্ঝানাদিৱসেন পটিপত্তিযা হেতুভাৱেন উপ্পজ্জনতো নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং নাম. অযং তণ্হা কুসলাতি অযং ‘‘পিহা’’তি ৱুত্তা তণ্হা কুসলা. কথং? ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি, তদাৰম্মণা কুসলাতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি, ন সভাৱেন কুসলা, অনৱজ্জট্ঠেন কুসলা. তং উদ্দিস্স পৱত্তিযা তদাৰম্মণা পন তণ্হা কুসলাৰম্মণতায কুসলাতি. অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তি অনৱজ্জট্ঠেন কুসলা. তস্সাতি পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা. যায ৱসেন ‘‘তস্মা ৰক্খিতচিত্তস্সা’’তি গাথাযং ‘‘সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি ৱুত্তং.

ইতি চিৰতৰং ৱিপস্সনাপৰিৱাসং পৰিৱসিত্ৱা দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞায অধিগতায পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা ৱসেন ৱিচযহাৰসম্পাতং দস্সেতুং ‘‘তস্সা কো পৱিচযো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যস্মা পঞ্ঞাৱিমুত্তি অৰিযমগ্গমূলিকা, তস্মা চতুত্থজ্ঝানপাদকে অৰিযমগ্গধম্মে উদ্দিসিত্ৱা তেসং আগমনপটিপদং দস্সেতুং ‘‘কত্থ দট্ঠব্বো, চতুত্থে ঝানে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পাৰমিতাযাতি উক্কংসগতায চতুত্থজ্ঝানভাৱনায. যেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৱুত্তং, তানি অঙ্গানি দস্সেতুং ‘‘পৰিসুদ্ধ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱেন পৰিসুদ্ধং. পৰিসুদ্ধত্তা এৱ পৰিযোদাতং, পভস্সৰন্তি ৱুত্তং হোতি. সুখাদীনং পচ্চযঘাতেন ৱীতৰাগাদিঅঙ্গণত্তা অনঙ্গণং. অনঙ্গণত্তা এৱ ৱিগতূপক্কিলেসং, অঙ্গণেন হি চিত্তং উপক্কিলিস্সতি, সুভাৱিতত্তা মুদুভূতং ৱসিভাৱপ্পত্তন্তি অত্থো. ৱসে ৱত্তমানঞ্হি চিত্তং ‘‘মুদূ’’তি ৱুচ্চতি. মুদুত্তা এৱ চ কম্মনিযং, কম্মক্খমং কম্মযোগ্গন্তি অত্থো. মুদুঞ্হি চিত্তং কম্মনিযং হোতি, এৱং ভাৱিতং মুদুঞ্চ হোতি কম্মনিযঞ্চ, যথযিদং, ভিক্খৱে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.২২). এতেসু পৰিসুদ্ধভাৱাদীসু ঠিতত্তা ঠিতং. ঠিতত্তাযেৱ আনেঞ্জপ্পত্তং, অচলং নিৰিঞ্জনন্তি অত্থো. মুদুকম্মঞ্ঞভাৱেন ৱা অত্তনো ৱসে ঠিতত্তা ঠিতং. সদ্ধাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা আনেঞ্জপ্পত্তং. সদ্ধাপৰিগ্গহিতঞ্হি চিত্তং অস্সদ্ধিযেন ন ইঞ্জতি, ৱীৰিযপৰিগ্গহিতং কোসজ্জেন ন ইঞ্জতি, সতিপৰিগ্গহিতং পমাদেন ন ইঞ্জতি, সমাধিপৰিগ্গহিতং উদ্ধচ্চেন ন ইঞ্জতি, পঞ্ঞাপৰিগ্গহিতং অৱিজ্জায ন ইঞ্জতি, ওভাসগতং কিলেসন্ধকাৰেন ন ইঞ্জতি. ইমেহি ছহি ধম্মেহি পৰিগ্গহিতং আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি. এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং অভিনীহাৰক্খমং হোতি. অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায.

অপৰো নযো – চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতং চিত্তং নীৱৰণদূৰীভাৱেন পৰিসুদ্ধং. ৱিতক্কাদিসমতিক্কমেন পৰিযোদাতং. ঝানপটিলাভপচ্চনীকানং পাপকানং ইচ্ছাৱচৰানং অভাৱেন অনঙ্গণং. ইচ্ছাৱচৰানন্তি ইচ্ছায অৱচৰানং ইচ্ছাৱসেন ওতিণ্ণানং পৱত্তানং নানপ্পকাৰানং কোপঅপচ্চযানন্তি অত্থো. অভিজ্ঝাদীনং চিত্তুপক্কিলেসানং ৱিগমেন ৱিগতূপক্কিলেসং. উভযম্পি চেতং অনঙ্গণসুত্তৱত্থসুত্তানং (ম. নি. ১.৫৭ আদযো; ৭০ আদযো) ৱসেন ৱেদিতব্বং. ৱসিপ্পত্তিযা মুদুভূতং. ইদ্ধিপাদভাৱূপগমেন কম্মনিযং. ভাৱনাপাৰিপূৰিযা পণীতভাৱূপগমেন ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং. যথা আনেঞ্জভাৱপ্পত্তং আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি, এৱং ঠিতন্তি অত্থো. এৱম্পি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং অভিনীহাৰক্খমং হোতি. অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায পাদকং পদট্ঠানভূতং. তেনেৱাহ – ‘‘সো তত্থ অট্ঠৱিধং অধিগচ্ছতি ছ অভিঞ্ঞা দ্ৱে চ ৱিসেসে’’তি.

তত্থ সোতি অধিগতচতুত্থজ্ঝানো যোগী. তত্থাতি তস্মিং চতুত্থজ্ঝানে অধিট্ঠানভূতে. অট্ঠৱিধং অধিগচ্ছতীতি অট্ঠৱিধং গুণং অধিগচ্ছতি. কো পন সো অট্ঠৱিধো গুণোতি? আহ ‘‘ছ অভিঞ্ঞা দ্ৱে চ ৱিসেসে’’তি. মনোমযিদ্ধি ৱিপস্সনাঞাণঞ্চ. তং চিত্তন্তি চতুত্থজ্ঝানচিত্তং. ‘‘যতো পৰিসুদ্ধং, ততো পৰিযোদাত’’ন্তিআদিনা পুৰিমং পুৰিমং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স কাৰণৱচনন্তি দস্সেতি. তদুভযন্তি যেসং ৰাগাদিঅঙ্গণানং অভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসানঞ্চ অভাৱেন ‘‘অনঙ্গণং ৱিগতূপক্কিলেস’’ন্তি চ ৱুত্তং. তানি অঙ্গণানি উপক্কিলেসা চাতি তং উভযং. তদুভযং তণ্হাসভাৱত্তা তণ্হায অনুলোমনতো চ তণ্হাপক্খো. যা চ ইঞ্জনাতি যা চ চিত্তস্স অসমাদানেন ফন্দনা. অট্ঠিতীতি অনৱট্ঠানং. অযং দিট্ঠিপক্খোতি যা ইঞ্জনা অট্ঠিতি চ, অযং মিচ্ছাভিনিৱেসহেতুতায দিট্ঠিপক্খো.

‘‘চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানী’’তিআদিনা ৱেদনাতোপি চতুত্থজ্ঝানং ৱিভাৱেতি. এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং উপৰি অভিঞ্ঞাধিগমায অভিনীহাৰক্খমং হোতি. সা চ অভিনীহাৰক্খমতা চুদ্দসহি আকাৰেহি চিণ্ণৱসিভাৱস্সেৱ হোতি. সো চ ৱসিভাৱো অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো, ন ৰূপাৱচৰজ্ঝানমত্তলাভিনোতি আৰুপ্পসমাপত্তিযা মনসিকাৰৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘সো উপৰিমং সমাপত্তিং সন্ততো মনসিকৰোতী’’তিআদিমাহ. তত্থ উপৰিমং সমাপত্তিন্তি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং. সন্ততো মনসিকৰোতীতি অঙ্গসন্ততাযপি আৰম্মণসন্ততাযপি ‘‘সন্তা’’তি মনসিকৰোতি. যতো যতো হি আৰুপ্পসমাপত্তিং সন্ততো মনসিকৰোতি, ততো ততো ৰূপাৱচৰজ্ঝানং অৱূপসন্তং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. তেনেৱাহ – ‘‘তস্স উপৰিমং…পে… সণ্ঠহতী’’তি. উক্কণ্ঠা চ পটিঘসঞ্ঞাতি পটিঘসঞ্ঞাসঙ্খাতাসু পঞ্চৱিঞ্ঞাণসঞ্ঞাসু অনভিৰতি সণ্ঠহতি. ‘‘সো সব্বসো’’তিআদিনা একদেসেন আৰুপ্পসমাপত্তিং দস্সেতি. অভিঞ্ঞাভিনীহাৰো ৰূপসঞ্ঞাতি ৰূপাৱচৰসঞ্ঞা নামেতা যাৱদেৱ অভিঞ্ঞত্থাভিনীহাৰমত্তং, ন পন অৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো ৱিয সন্তাতি অধিপ্পাযো. ৱোকাৰো নানত্তসঞ্ঞাতি নানত্তসঞ্ঞা নামেতা নানাৰম্মণেসু ৱোকাৰো, তত্থ চিত্তস্স আকুলপ্পৱত্তীতি অত্থো. সমতিক্কমতীতি এৱং তত্থ আদীনৱদস্সী হুত্ৱা তা সমতিক্কমতি. পটিঘসঞ্ঞা চস্স অব্ভত্থং গচ্ছতীতি অস্স আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং অধিগচ্ছন্তস্স যোগিনো দসপি পটিঘসঞ্ঞা ৱিগচ্ছন্তি. ইমিনা পঠমাৰুপ্পসমাপত্তিমাহ.

এৱং সমাহিতস্সাতি এৱং ইমিনা ৱুত্তনযেন ৰূপাৱচৰজ্ঝানে চিত্তেকগ্গতাযপি সমতিক্কমেন সমাহিতস্স. সমাহিতস্সাতি আৰুপ্পসমাধিনা সন্তৱুত্তিনা সমাহিতস্স. ওভাসোতি যো পুৰে ৰূপাৱচৰজ্ঝানোভাসো. অন্তৰধাযতীতি সো ৰূপাৱচৰজ্ঝানোভাসো অৰূপাৱচৰজ্ঝানসমাপজ্জনকালে ৱিগচ্ছতি. দস্সনঞ্চাতি ৰূপাৱচৰজ্ঝানচক্খুনা দস্সনঞ্চ অন্তৰধাযতি. সো সমাধীতি সো যথাৱুত্তো ৰূপাৰূপসমাধি. ছড়ঙ্গসমন্নাগতোতি উপকাৰকপৰিক্খাৰসভাৱভূতেহি ছহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো. পচ্চৱেক্খিতব্বোতি পতি অৱেক্খিতব্বো, পুনপ্পুনং চিন্তেতব্বোতি অত্থো. পচ্চৱেক্খণাকাৰং সহ ৱিসযেন দস্সেতুং ‘‘অনভিজ্ঝাসহগত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সব্বলোকেতি সব্বস্মিং পিযৰূপে সাতৰূপে সত্তলোকে সঙ্খাৰলোকে চ. তেন কামচ্ছন্দস্স পহানমাহ. তথা ‘‘অব্যাপন্ন’’ন্তিআদিনা ব্যাপাদকোসজ্জসাৰম্ভসাঠেয্যৱিক্খেপসম্মোসানং পহানং. পুন তানি ছ অঙ্গানি সমথৱিপস্সনাৱসেন ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যঞ্চ অনভিজ্ঝাসহগত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যং.

৫৪. এত্তাৱতা ‘‘পঞ্ঞাৱিমুত্তী’’তি ৱুত্তস্স অৰহত্তফলস্স সমাধিমুখেন পুব্বভাগপটিপদং দস্সেত্ৱা ইদানি অৰহত্তফলসমাধিং দস্সেতুং ‘‘সো সমাধী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সো সমাধীতি যো সো সম্মাসমাধি. পুব্বে ৱুত্তস্স অৰিযমগ্গসমাধিস্স ফলভূতো সমাধি পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বো ইদানি ৱুচ্চমানেহি পঞ্চহি পচ্চৱেক্খণঞাণেহি অত্তনো পচ্চৱেক্খিতব্বাকাৰসঙ্খাতেন পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বো. ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো’’তিআদীসু অৰহত্তফলসমাধি অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো. পুৰিমো পুৰিমো পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স সমাধিসুখস্স পচ্চযত্তা আযতিং সুখৱিপাকো. কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযো. কামামিসৱট্টামিসলোকামিসানং অভাৱা নিৰামিসো. বুদ্ধাদীহি মহাপুৰিসেহি সেৱিতত্তা অকাপুৰিসসেৱিতো. অঙ্গসন্ততায সব্বকিলেসদৰথসন্ততায চ সন্তো. অতিত্তিকৰট্ঠেন পণীতো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিযা লদ্ধত্তা, কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভাৱেন ৱা লদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো. পস্সদ্ধং পস্সদ্ধীতি হি ইদং অত্থতো একং. পটিপ্পস্সদ্ধিকিলেসেন ৱা অৰহতা লদ্ধত্তাপি পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো. একোদিভাৱেন অধিগতত্তা, একোদিভাৱমেৱ ৱা অধিগতত্তা একোদিভাৱাধিগতো. অপ্পগুণসাসৱসমাধি ৱিয সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন পচ্চনীকধম্মে নিগ্গয্হ কিলেসে ৱাৰেত্ৱা অনধিগতত্তা নসসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতগতোতি.

যতো যতো ভাগতো তঞ্চ সমাধিং সমাপজ্জন্তো, ততো ৱা ৱুট্ঠহন্তো সতিৱেপুল্লপ্পত্তো সতোৱ সমাপজ্জতি সতোৱ ৱুট্ঠহতি, যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন ৱা সতো সমাপজ্জতি সতো ৱুট্ঠহতি. তস্মা যদেত্থ ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’’তি এৱং পচ্চৱেক্খন্তস্স পচ্চত্তমেৱ অপৰপ্পচ্চযঞাণং উপ্পজ্জতি, অযমেকো আকাৰো. এস নযো সেসেসুপি. এৱমেতেসং পঞ্চন্নং পচ্চৱেক্খিতব্বাকাৰানং ৱসেন সমাধি পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বো.

পুন ‘‘যো চ সমাধী’’তিআদিনা অৰহত্তফলে সমথৱিপস্সনাৱিভাগং দস্সেতি. তত্থ সমাধিসুখস্স ‘‘সুখ’’ন্তি অধিপ্পেতত্তা ‘‘যো চ সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো, যো চ সমাধি আযতিং সুখৱিপাকো, অযং সমথো’’তি ৱুত্তং. অৰিযনিৰামিসাদিভাৱো পন পঞ্ঞানুভাৱেন নিপ্ফজ্জতীতি আহ – ‘‘যো চ সমাধি অৰিযো…পে… অযং ৱিপস্সনা’’তি.

এৱং অৰহত্তফলসমাধিং ৱিভাগেন দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স পুব্বভাগপটিপদং সমাধিৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সো সমাধী’’তি ৱুত্তং. তত্থ সো সমাধীতি যো সো অৰহত্তফলসমাধিস্স পুব্বভাগপটিপদাযং ৱুত্তো ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানসমাধি, সো সমাধি. পঞ্চৱিধেনাতি ৱক্খমানেন পঞ্চপ্পকাৰেন ৱেদিতব্বো. ‘‘পীতিফৰণতা’’তিআদীসু পীতিং ফৰমানা উপ্পজ্জতীতি দ্ৱীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফৰণতা নাম. সুখং ফৰমানা উপ্পজ্জতীতি তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফৰণতা নাম. পৰেসং চেতো ফৰমানা উপ্পজ্জতীতি চেতোপৰিযপঞ্ঞা চেতোফৰণতা নাম. আলোকফৰণে উপ্পজ্জতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফৰণতা নাম. পচ্চৱেক্খণঞাণং পচ্চৱেক্খণানিমিত্তং নাম. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘দ্ৱীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফৰণতা, তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফৰণতা, পৰচিত্তে ঞাণং চেতোফৰণতা, দিব্বচক্খু আলোকফৰণতা, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠিতস্স পচ্চৱেক্খণঞাণং পচ্চৱেক্খণনিমিত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৮০৪).

ইধ সমথৱিপস্সনাৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘যো চ পীতিফৰণো’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ পঞ্ঞাসীসেন দেসনা কতাতি পঞ্ঞাৱসেন সংৱণ্ণনা কতা. পঞ্ঞা পীতিফৰণতাতিআদীসু সমাধিসহগতা এৱাতি তত্থ সমাধিৱসেন সমথো উদ্ধটো. তস্মা পীতিসুখচেতোফৰণতা ৱিসেসতো সমাধিৱিপ্ফাৰৱসেন ইজ্ঝন্তীতি তা ‘‘সমথো’’তি ৱুত্তা. ইতৰানি ঞাণৱিপ্ফাৰৱসেনাতি তানি ‘‘ৱিপস্সনা’’তি ৱুত্তানি.

৫৫. ইদানি তং সমাধিং আৰম্মণৱসেন ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘দস কসিণাযতনানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কসিণজ্ঝানসঙ্খাতানি কসিণানি চ তানি যোগিনো সুখৱিসেসানং অধিট্ঠানভাৱতো, মনাযতনধম্মাযতনভাৱতো চ আযতনানি চাতি কসিণাযতনানি. পথৱীকসিণন্তি কতপৰিকম্মং পথৱীমণ্ডলম্পি, তত্থ পৱত্তং উগ্গহপটিভাগনিমিত্তম্পি, তস্মিং নিমিত্তে উপ্পন্নজ্ঝানম্পি ৱুচ্চতি. তেসু ঝানং ইধাধিপ্পেতং. আকাসকসিণন্তি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৱত্তপঠমাৰুপ্পজ্ঝানং. ৱিঞ্ঞাণকসিণন্তি পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণাৰম্মণং দুতিযাৰুপ্পজ্ঝানং. পথৱীকসিণাদিকে সুদ্ধসমথভাৱনাৱসেন পৱত্তিতে সন্ধায ‘‘ইমানি অট্ঠ কসিণানি সমথো’’তি ৱুত্তং. সেসকসিণদ্ৱযং ৱিপস্সনাধিট্ঠানভাৱেন পৱত্তং ‘‘ৱিপস্সনা’’তি ৱুত্তং.

এৱন্তি ইমিনা নযেন. সব্বো অৰিযমগ্গোতি সম্মাদিট্ঠিআদিভাৱেন অভিন্নোপি অৰিযমগ্গো সতিপট্ঠানাদিপুব্বভাগপটিপদাভেদেন অনেকভেদভিন্নো নিৰৱসেসো অৰিযমগ্গো. যেন যেন আকাৰেনাতি অনভিজ্ঝাদীসু, পচ্চুপ্পন্নসুখতাদীসু চ আকাৰেসু যেন যেন আকাৰেন ৱুত্তো. তেন তেনাতি তেসু তেসু আকাৰেসু যে যে সমথৱসেন, যে চ যে চ ৱিপস্সনাৱসেন যোজেতুং সম্ভৱন্তি, তেন তেন আকাৰেন সমথৱিপস্সনাহি অৰিযমগ্গো ৱিচিনিত্ৱা যোজেতব্বো. তেতি সমথাধিট্ঠানৱিপস্সনাধম্মা. তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতাতি তীহি অনুপস্সনাধম্মেহি সঙ্গহিতা, গণনং গতাতি অত্থো. কতমেহি তীহীতি? আহ ‘‘অনিচ্চতায দুক্খতায অনত্ততাযা’’তি. অনিচ্চতায সহচৰণতো ৱিপস্সনা ‘‘অনিচ্চতা’’তি ৱুত্তা. এস নযো সেসেসুপি.

সো সমথৱিপস্সনং ভাৱযমানো তীণি ৱিমোক্খমুখানি ভাৱযতীতি সো অৰিযমগ্গাধিগমায যুত্তপ্পযুত্তো যোগী কালেন সমথং সমাপজ্জনৱসেন কালেন ৱিপস্সনং সম্মসনৱসেন ৱড্ঢযমানো অনিমিত্তৱিমোক্খমুখাদিসঙ্খাতা তিস্সো অনুপস্সনা ব্ৰূহেতি. তযো খন্ধে ভাৱযতীতি তিস্সো অনুপস্সনা উপৰূপৰিৱিসেসং পাপেন্তো সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো পঞ্ঞাক্খন্ধোতি এতে তযো খন্ধে ৱড্ঢেতি. যস্মা পন তীহি খন্ধেহি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো, তস্মা ‘‘তযো খন্ধে ভাৱযন্তো অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱযতী’’তি ৱুত্তং.

ইদানি যেসং পুগ্গলানং যত্থ সিক্খন্তানং ৱিসেসতো নিয্যানমুখানি যেসঞ্চ কিলেসানং পটিপক্খভূতানি তীণি ৱিমোক্খমুখানি, তেহি সদ্ধিং তানি দস্সেতুং ‘‘ৰাগচৰিতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনিমিত্তেন ৱিমোক্খমুখেনাতি অনিচ্চানুপস্সনায. সা হি নিচ্চনিমিত্তাদিসমুগ্ঘাটনেন অনিমিত্তো, ৰাগাদীনং সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা ৱিমোক্খোতি লদ্ধনামস্স অৰিযমগ্গস্স মুখভাৱতো দ্ৱাৰভাৱতো ‘‘অনিমিত্তৱিমোক্খমুখ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অধিচিত্তসিক্খাযাতি সমাধিস্মিং. সুখৱেদনীযং ফস্সং অনুপগচ্ছন্তোতি সুখৱেদনায হিতং সুখৱেদনাকাৰণতো ফস্সং তণ্হায অনুপগচ্ছন্তো. সুখং ৱেদনং পৰিজানন্তোতি ‘‘অযং সুখা ৱেদনা ৱিপৰিণামাদিনা দুক্খা’’তি পৰিজানন্তো, সৱিসযং ৰাগং সমতিক্কন্তো. ‘‘ৰাগমলং পৱাহেন্তো’’তিআদিনা তেহি পৰিযাযেহি ৰাগস্সেৱ পহানমাহ. ‘‘দোসচৰিতো পুগ্গলো’’তিআদীসুপি ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

পঞ্ঞাধিকস্স সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণাদিঘনৱিনিব্ভোগেন সঙ্খাৰেসু অত্তসুঞ্ঞতা পাকটা হোতীতি ৱিসেসতো অনত্তানুপস্সনা পঞ্ঞাপধানাতি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখং পঞ্ঞাক্খন্ধো’’তি. তথা সঙ্খাৰানং সৰসপভঙ্গুতায ইত্তৰখণত্তা উপ্পন্নানং তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জনং সম্মা সমাহিতস্সেৱ পাকটং হোতীতি ৱিসেসতো অনিচ্চানুপস্সনা সমাধিপ্পধানাতি আহ – ‘‘অনিমিত্তৱিমোক্খমুখং সমাধিক্খন্ধো’’তি. তথা সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনো খন্তিবহুলস্স উপ্পন্নং দুক্খং অৰতিঞ্চ অভিভুয্য ৱিহৰতো সঙ্খাৰানং দুক্খতা ৱিভূতা হোতীতি দুক্খানুপস্সনা সীলপ্পধানাতি আহ – ‘‘অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখং সীলক্খন্ধো’’তি. ইতি তীহি ৱিমোক্খমুখেহি তিণ্ণং খন্ধানং সঙ্গহিতত্তা ৱুত্তং – ‘‘সো তীণি ৱিমোক্খমুখানি ভাৱযন্তো তযো খন্ধে ভাৱযতী’’তি. যস্মা চ তীহি চ খন্ধেহি অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স সঙ্গহিতত্তা তযো খন্ধে ভাৱযন্তো ‘‘অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱযতী’’তি ৱুত্তং. তস্মা তেহি তস্স সঙ্গহং দস্সেন্তো ‘‘যা চ সম্মাৱাচা’’তিআদিমাহ.

পুন তিণ্ণং খন্ধানং সমথৱিপস্সনাভাৱং দস্সেতুং ‘‘সীলক্খন্ধো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সীলক্খন্ধস্স খন্তিপধানত্তা, সমাধিস্স বহূপকাৰত্তা চ সমথপক্খভজনং দট্ঠব্বং. ভৱঙ্গানীতি উপপত্তিভৱস্স অঙ্গানি. দ্ৱে পদানীতি দ্ৱে পাদা. যেভুয্যেন হি পঞ্চদস চৰণধম্মা সীলসমাধিসঙ্গহিতাতি. ভাৱিতকাযোতি আভিসমাচাৰিকসীলস্স পাৰিপূৰিযা ভাৱিতকাযো. আদিব্ৰহ্মচৰিযকসীলস্স পাৰিপূৰিযা ভাৱিতসীলো. অথ ৱা ভাৱিতকাযোতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰেন ভাৱিতপঞ্চদ্ৱাৰকাযো. ভাৱিতসীলোতি অৱসিট্ঠসীলৱসেন ভাৱিতসীলো. সম্মা কাযভাৱনায সতি অচ্চন্তং কাযদুচ্চৰিতপ্পহানং অনৱজ্জঞ্চ উট্ঠানং সম্পজ্জতি. তথা অনুত্তৰে সীলে সিজ্ঝমানে অনৱসেসতো মিচ্ছাৱাচায মিচ্ছাজীৱস্স চ পহানং সম্পজ্জতি. চিত্তপঞ্ঞাসু চ ভাৱিতাসু সম্মাসতিসম্মাসমাধিসম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গতা এৱ হোন্তি তংসভাৱত্তা তদুভযকাৰণত্তা চাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘কাযে ভাৱিযমানে’’তিআদিনা.

পঞ্চৱিধং অধিগমং গচ্ছতীতি অৰিযমগ্গাধিগমমেৱ অৱত্থাৱিসেসৱসেন পঞ্চধা ৱিভজিত্ৱা দস্সেতি. অৰিযমগ্গো হি খিপ্পং সকিং একচিত্তক্খণেনেৱ চতূসু সচ্চেসু অত্তনা অধিগন্তব্বং অধিগচ্ছতীতি ন তস্স লোকিযসমাপত্তিযা ৱিয ৱসিভাৱনাকিচ্চং অত্থীতি খিপ্পাধিগমো চ হোতি. পজহিতব্বানং অচ্চন্তৱিমুত্তিৱসেন পজহনতো ৱিমুত্তাধিগমো চ. লোকিযেহি মহন্তানং সীলক্খন্ধাদীনং অধিগমনভাৱতো মহাধিগমো চ. তেসংযেৱ ৱিপুলফলানং অধিগমনতো ৱিপুলাধিগমো চ. অত্তনা কত্তব্বস্স কস্সচি অনৱসেসতো অনৱসেসাধিগমো চ হোতীতি. কে পনেতে অধিগমা? কেচি সমথানুভাৱেন, কেচি ৱিপস্সনানুভাৱেনাতি ইমং ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সমথেনা’’তিআদি ৱুত্তং.

৫৬. ইতি মহাথেৰো ‘‘তস্মা ৰক্খিতচিত্তস্সা’’তি গাথায ৱসেন অৰহত্তফলৱিমুত্তিমুখেন ৱিচযহাৰসম্পাতং নিদ্দিসন্তো দেসনাকুসলতায অনেকেহি সুত্তপ্পদেসেহি তস্সা পুব্বভাগপটিপদায ভাৱনাৱিসেসানং ভাৱনানিসংসানঞ্চ ৱিভজনৱসেন নানপ্পকাৰতো ৱিচযহাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি দসন্নং তথাগতবলানম্পি ৱসেন তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যো দেসযতী’’তিআদিমাহ. ওৱাদেন সাৱকে ন ৱিসংৱাদযতীতি অত্তনো অনুসিট্ঠিযা ধম্মস্স সৱনতো ‘‘সাৱকা’’তি লদ্ধনামে ৱেনেয্যে ন ৱিপ্পলম্ভেতি ন ৱঞ্চেতি, ৱিসংৱাদনহেতূনং পাপধম্মানং অৰিযমগ্গেন বোধিমূলে এৱ সুপ্পহীনত্তা. তিৱিধন্তি তিপ্পকাৰং, তীহি আকাৰেহীতি অত্থো. ইদং কৰোথাতি ইমং সৰণগমনং সীলাদিঞ্চ উপসম্পজ্জ ৱিহৰথ. ইমিনা উপাযেন কৰোথাতি অনেনপি ৱিধিনা সৰণানি সোধেন্তা সীলাদীনি পৰিপূৰেন্তা সম্পাদেথ. ইদং ৱো কুৰুমানানন্তি ইদং সৰণগমনং সীলাদিঞ্চ তুম্হাকং অনুতিট্ঠন্তানং দিট্ঠধম্মসম্পৰাযনিব্বানানং ৱসেন হিতায সুখায চ ভৱিস্সতি, তানি সম্পাদেথাতি অত্থো.

এৱং ওৱদনাকাৰং দস্সেত্ৱা যং ৱুত্তং – ‘‘ওৱাদেন সাৱকে ন ৱিসংৱাদযতী’’তি, তং তথাগতবলেহি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সো তথা ওৱদিতো’’তিআদিমাহ. তত্থ তথাতি তেন পকাৰেন ‘‘ইদং কৰোথ, ইমিনা উপাযেন কৰোথা’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন. ওৱদিতোতি ধম্মদেসনায সাসিতো. অনুসিট্ঠোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. তথা কৰোন্তোতি যথানুসিট্ঠং তথা কৰোন্তো. তং ভূমিন্তি যস্সা ভূমিযা অধিগমত্থায ওৱদিতো, তং দস্সনভূমিঞ্চ ভাৱনাভূমিঞ্চ. নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি এতং কাৰণং ন ৱিজ্জতি. কাৰণঞ্হি তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ‘‘ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. দুতিযৱাৰে ভূমিন্তি সীলক্খন্ধেন পত্তব্বং সম্পত্তিভৱসঙ্খাতং ভূমিং.

ইদানি যস্মা ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জানিপি অৱিপৰীতসভাৱতায পঠমফলঞাণস্স ৱিসযৱিসেসো হোতি, তস্মা তানিপি তস্স ৱিসযভাৱেন দস্সেতুং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে সতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে সতোতি অহং সম্মাসম্বুদ্ধো, মযা সব্বে ধম্মা অভিসম্বুদ্ধাতি পটিজাননেন সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে সতো. ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি ‘‘ইমে নাম তযা ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি কোচি সহধম্মেন সহেতুনা সকাৰণেন ৱচনেন, সুনক্খত্তো (দী. নি. ৩.১ আদযো; ম. নি. ১.১৪৬ আদযো) ৱিয ৱিপ্পলপন্তা পন অপ্পমাণং. তস্মা সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি এতং কাৰণং ন ৱিজ্জতি. এস নযো সেসপদেসুপি. যস্স তে অত্থায ধম্মো দেসিতোতি ৰাগাদীসু যস্স যস্স পহানত্থায অসুভভাৱনাদিধম্মো কথিতো. তক্কৰস্সাতি তথা পটিপন্নস্স. ৱিসেসাধিগমন্তি অভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিৱিসেসাধিগমং.

অন্তৰাযিকাতি অন্তৰাযকৰণং অন্তৰাযো, সো সীলং এতেসন্তি অন্তৰাযিকা. অন্তৰাযে নিযুত্তা, অন্তৰাযং ৱা ফলং অৰহন্তি, অন্তৰাযপ্পযোজনাতি ৱা অন্তৰাযিকা. তে পন কম্মকিলেসাদিভেদেন পঞ্চৱিধা. অনিয্যানিকাতি অৰিযমগ্গৱজ্জা সব্বে ধম্মা.

দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অৰিযসাৱকো. সুহতন্তি অতিৱধিতং. ইদম্পি একদেসকথনমেৱ. মতকপেতাদিদানম্পি সো ন কৰোতি এৱ. পুথুজ্জনোতি পুথূনং কিলেসাভিসঙ্খাৰাদীনং জননাদীহি কাৰণেহি পুথুজ্জনো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পুথূনং জননাদীহি, কাৰণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৱাযং জনো ইতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০);

‘‘মাতৰ’’ন্তিআদীসু জনিকা মাতা. জনকো চ পিতা. মনুস্সভূতো খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞে জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি ভৱন্তৰগতং অৰিযসাৱকং অত্তনো অৰিযসাৱকভাৱং অজানন্তম্পি কোচি এৱং ৱদেয্য ‘‘ইদং কুন্থকিপিল্লিকং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা সকলচক্কৱাড়গব্ভে চক্কৱত্তিৰজ্জং পটিপজ্জাহী’’তি, নেৱ সো নং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অথাপি এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’’তি, সীসমেৱস্স ছিন্দেয্যুং, নেৱ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৱস্স পন মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং অৰিযভাৱস্স চ বলদীপনত্থং এৱং ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৱজ্জো ৱত পুথুজ্জনভাৱো. যত্ৰ হি নাম মাতুঘাকাদীনিপি আনন্তৰিযানি কৰিস্সতি, মহাবলোৱ চ অৰিযভাৱো, যো এতানি কম্মানি ন কৰোতীতি.

সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৱাসকং সমানসীমাযং ঠিতং পঞ্চহি কাৰণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পঞ্চহুপালি, আকাৰেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি কম্মেন উদ্দেসেন ৱোহৰন্তো অনুস্সাৱনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পৰি. ৪৫৮).

তত্থ কম্মেনাতি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতৰকম্মেন. উদ্দেসেনাতি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতৰেন উদ্দেসেন. ৱোহৰন্তোতি কথযন্তো, তাহি তাহি উপপত্তীহি ‘‘অধম্মং ধম্মো’’তিআদীনি অট্ঠাৰসভেদকৰৱত্থূনি দীপযন্তো. অনুস্সাৱনেনাতি ‘‘ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চকুলা পব্বজিতভাৱং বহুস্সুতভাৱঞ্চ, মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি কিং তুম্হাকং চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং যুত্তং, কিমহং অপাযতো ন ভাযামী’’তিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৱচীভেদং কত্ৱা অনুস্সাৱনেন. সলাকগ্গাহেনাতি এৱং অনুস্সাৱেত্ৱা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৱা অনিৱত্তিধম্মং কত্ৱা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন.

এত্থ চ কম্মমেৱ উদ্দেসো ৱা পমাণং, ৱোহাৰানুস্সাৱনসলাকগ্গাহাপনং পন পুব্বভাগো. অট্ঠাৰসৱত্থুদীপনৱসেন হি ৱোহৰন্তেন তত্থ ৰুচিজননত্থং অনুস্সাৱেত্ৱা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নো এৱ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৱং চত্তাৰো ৱা অতিৰেকা ৱা সলাকং গাহেত্ৱা আৱেণিকং কম্মং ৱা উদ্দেসং ৱা কৰোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. এৱং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্য সঙ্ঘৰাজিং ৱা জনেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি.

দুট্ঠচিত্তোতি ৱধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৱমানকসৰীৰে খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. এত্তাৱতা হি মাতুঘাতাদীনি পঞ্চানন্তৰিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি. যানি পুথুজ্জনো কৰোতি, ন অৰিযসাৱকো. দুট্ঠচিত্তোতি ৱিনাসচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. থূপন্তি চেতিযং. ভিন্দেয্যাতি নাসেয্য.

অঞ্ঞং সত্থাৰন্তি ‘‘অযং মে সত্থা সত্থু কিচ্চং কাতুং সমত্থো’’তি ভৱন্তৰেপি অঞ্ঞং তিত্থকৰং. অপদিসেয্যাতি ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৱং গণ্হেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ইতো বহিদ্ধা অঞ্ঞং দক্খিণেয্যং পৰিযেসেয্যাতি সাসনতো বহিদ্ধা অঞ্ঞং বাহিৰকং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা ‘‘অযং দক্খিণাৰহো, ইমস্মিং কতা কাৰা মহপ্ফলা ভৱিস্সন্তী’’তি অধিপ্পাযেন তস্মিং পটিপজ্জেয্যাতি অত্থো. কুতূহলমঙ্গলেন সুদ্ধিং পচ্চেয্যাতি ‘‘ইমিনা ইদং ভৱিস্সতী’’তি এৱং পৱত্তত্তা কুতূহলসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলেন অত্তনো সুদ্ধিং ৱোদানং সদ্দহেয্য.

৫৭. ইত্থী ৰাজা চক্কৱত্তী সিযাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি যস্মা ইত্থিযা কোসোহিতৱত্থগুয্হাদীনং অভাৱেন লক্খণানি ন পৰিপূৰন্তি, ইত্থিৰতনাভাৱেন চ সত্তৰতনসমঙ্গিতা ন সম্পজ্জতি. সব্বমনুস্সানম্পি চ ন অধিকো অত্তভাৱো হোতি, তস্মা ‘‘ইত্থী…পে… ৱিজ্জতী’’তি ৱুত্তং. যস্মা সক্কত্তাদীনি তীণি ঠানানি উত্তমানি, ইত্থিলিঙ্গঞ্চ হীনং, তস্মা তস্সা সক্কত্তাদীনিপি পটিসিদ্ধানীতি. ননু চ যথা ইত্থিলিঙ্গং, এৱং পুৰিসলিঙ্গম্পি ব্ৰহ্মলোকে নত্থি, তস্মা পুৰিসো মহাব্ৰহ্মা সিযাতি ন ৱত্তব্বন্তি? নো ন ৱত্তব্বং. কস্মা? ইধ পুৰিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতো. ইত্থিযো হি ইধ ঝানং ভাৱেত্ৱা কালং কত্ৱা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জানং সহব্যতং উপপজ্জন্তি, ন মহাব্ৰহ্মানং. পুৰিসো পন কত্থচি ন উপ্পজ্জতীতি ন ৱত্তব্বো. সমানেপি তত্থ উভযলিঙ্গাভাৱে পুৰিসসণ্ঠানাৱ তত্থ ব্ৰহ্মানো, ন ইত্থিসণ্ঠানা, তস্মা সুৱুত্তমেতং. ইত্থী তথাগতোতি এত্থ তিট্ঠতু তাৱ সব্বঞ্ঞুগুণে নিব্বত্তেত্ৱা লোকানং তাৰণসমত্থো বুদ্ধভাৱো, পণিধানমত্তম্পি ইত্থিযা ন সম্পজ্জতি.

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –

ইমানি হি পণিধানসম্পত্তিকাৰণানি. ইতি পণিধানমত্তম্পি সম্পাদেতুং অসমত্থায ইত্থিযা কুতো বুদ্ধভাৱোতি ‘‘ইত্থী তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো সিযাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি ৱুত্তং. সব্বাকাৰপৰিপূৰো পুঞ্ঞুস্সযো সব্বাকাৰপৰিপূৰমেৱ অত্তভাৱং নিব্বত্তেতীতি পুৰিসোৱ অৰহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো.

একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা, যা জাতিখেত্তন্তি ৱুচ্চতি. সা হি তথাগতস্স গব্ভোক্কন্তিকালাদীসু কম্পতি. আণাখেত্তং পন কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ং. যা একতো সংৱট্টতি চ ৱিৱট্টতি চ, যত্থ চ আটানাটিযপৰিত্তাদীনং (দী. নি. ৩.২৭৭ আদযো) আণা পৱত্ততি. ৱিসযখেত্তস্স পৰিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং নেয্যং, যাৱতকং নেয্যং তাৱতকং ঞাণং, নেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্য’’ন্তি (মহানি. ৬৯; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ৱচনতো অৱিসযো নাম নত্থি. ইতি ইমেসু তীসু খেত্তেসু তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ‘‘ঠপেত্ৱা ইমং চক্কৱাড়ং অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তী’’তি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.

অপুব্বং অচৰিমন্তি অপুৰে অপচ্ছা একতো ন উপ্পজ্জন্তি, পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ গব্ভোক্কন্তিতো পুব্বে পুৰেতি ৱেদিতব্বং. ততো পট্ঠায হি দসসহস্সিচক্কৱাড়কম্পনেন খেত্তপৰিগ্গহো কতো নাম হোতি, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নত্থি. ধাতুপৰিনিব্বানতো পৰং পন পচ্ছা, ততো হেট্ঠাপি অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নত্থি, উদ্ধং ন ৱাৰিতা.

কস্মা পন অপুব্বং অচৰিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি? অনচ্ছৰিযত্তা. অচ্ছৰিযমনুস্সা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো. যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছৰিযমনুস্সো’’তিআদি (অ. নি. ১.১৭১). যদি চ অনেকে বুদ্ধা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, অনচ্ছৰিযা ভৱেয্যুং. দেসনায চ ৱিসেসাভাৱতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেনপি সো এৱ দেসেতব্বো সিযা, ৱিৱাদভাৱতো চ. বহূসু হি বুদ্ধেসু একতো উপ্পন্নেসু বহূনং আচৰিযানং অন্তেৱাসিকা ৱিয ‘‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো’’তিআদিনা তেসং সাৱকা ৱিৱদেয্যুং. কিং ৱা এতেন কাৰণগৱেসনেন, ধম্মতাৱেসা যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে তথাগতা একতো ন উপ্পজ্জন্তীতি (মি. প. ৫.১.১).

যথা নিম্ববীজকোসাতকিবীজাদীনি মধুৰং ফলং ন নিব্বত্তেন্তি, অসাতং অমধুৰমেৱ ফলং নিব্বত্তেন্তি, এৱং কাযদুচ্চৰিতাদীনি মধুৰৱিপাকং ন নিব্বত্তেন্তি অমধুৰমেৱ নিব্বত্তেন্তি. যথা চ উচ্ছুবীজসালিবীজাদীনি মধুৰং সাদুৰসমেৱ ফলং নিব্বত্তেন্তি ন অসাতং কটুকং. এৱং কাযসুচৰিতাদীনি মধুৰমেৱ ৱিপাকং নিব্বত্তেন্তি ন অমধুৰং. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘যাদিসং ৱপতে বীজং, তাদিসং হৰতে ফলং;

কল্যাণকাৰী কল্যাণং, পাপকাৰী চ পাপক’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬; নেত্তি. ১২২);

তস্মা ‘‘তিণ্ণং দুচ্চৰিতান’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

অঞ্ঞতৰো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱাতি যো কোচি পব্বজ্জামত্তেন সমণো ৱা জাতিমত্তেন ব্ৰাহ্মণো ৱা. পাপিচ্ছো সম্ভাৱনাধিপ্পাযেন ৱিম্হাপনতো কুহকো. পচ্চযসন্নিস্সিতায পযুত্তৱাচায ৱসেন লপকো. পচ্চযনিব্বত্তকনিমিত্তাৱচৰতো নেমিত্তকো. কুহনলপননেমিত্তকত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৱাতি কুহনাদিভাৱমেৱ পুৰক্খত্ৱা সন্তিন্দ্ৰিযো সন্তমানসো ৱিয চৰন্তো. পঞ্চ নীৱৰণেতি কামচ্ছন্দাদিকে পঞ্চ নীৱৰণে. অপ্পহায অসমুচ্ছিন্দিত্ৱা, চেতসো উপক্কিলেসেতি নীৱৰণে. নীৱৰণা হি চিত্তং উপক্কিলেসেন্তি কিলিট্ঠং কৰোন্তি ৱিবাধেন্তি উপতাপেন্তি চ. তস্মা ‘‘চেতসো উপক্কিলেসা’’তি ৱুচ্চন্তি. পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণেতি নীৱৰণে. নীৱৰণা হি উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি. তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা’’তি ৱুচ্চন্তি. অনুপট্ঠিতস্সতীতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু ন উপট্ঠিতস্সতি. অভাৱযিত্ৱাতি অৱড্ঢযিত্ৱা. অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিন্তি অৰহত্তপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং.

পচ্ছিমৱাৰে অঞ্ঞতৰো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱাতি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তং সন্ধায ৱদতি. তত্থ সব্বদোসাপগতোতি সব্বেহি পাৰমিতাপটিপক্খভূতেহি দোসেহি অপগতো. এতেন পৰিপূৰিতপাৰমিভাৱং দস্সেতি. সতিপট্ঠানানি ৱিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গো মগ্গো, অনুত্তৰা সম্মাসম্বোধি অৰহত্তং. সতিপট্ঠানানি ৱা ৱিপস্সনা, বোজ্ঝঙ্গা মিস্সকা, সম্মাসম্বোধি অৰহত্তমেৱ. সেসং অনন্তৰৱাৰে ৱুত্তপটিপক্খতো ৱেদিতব্বং. যং এত্থ ঞাণন্তি যং এতস্মিং যথাৱুত্তে ঠানে চ ঠানং, অট্ঠানে চ অট্ঠানন্তি পৱত্তং ঞাণং. হেতুসোতি তস্স ঠানস্স অট্ঠানস্স চ হেতুতো. ঠানসোতি তঙ্খণে এৱ আৱজ্জনসমনন্তৰং. অনোধিসোতি ওধিঅভাৱেন, কিঞ্চি অনৱসেসেত্ৱাতি অত্থো.

ইতি ঠানাট্ঠানগতাতিআদীসু এৱং ঠানাট্ঠানভাৱং গতা. সব্বেতি খযৱযৱিৰজ্জননিৰুজ্ঝনসভাৱা সঙ্খতধম্মা, তে এৱ চ সত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতা কেচি সগ্গূপগা যে ধম্মচাৰিনো, কেচি অপাযূপগা যে অধম্মচাৰিনো, কেচি নিব্বানূপগা যে কম্মক্খযকৰং অৰিযমগ্গং পটিপন্না.

৫৮. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সব্বে সত্তা মৰিস্সন্তী’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. তস্স অত্থং ‘‘সব্বে সত্তাতি অৰিযা চ অনৰিযা চা’’তিআদিনা সযমেৱ নিদ্দিসতি. তত্থ জীৱিতপৰিযন্তো মৰণপৰিযন্তোতি জীৱিতস্স পৰিযন্তো নাম মৰণসঙ্খাতো অন্তো. যথাকম্মং গমিস্সন্তীতি এত্থ যদেতং সত্তানং যথাকম্মং গমনং, অযং কম্মস্সকতাতি অত্থো. কম্মানং ফলদস্সাৱিতা চ অৱিপ্পৱাসো চাতি ‘‘পুঞ্ঞপাপফলূপগা’’তি ইমিনা ৱচনেন কম্মানং ফলস্স পচ্চক্খকাৰিতা, কতূপচিতানং কম্মানং অত্তনো ফলস্স অপ্পদানাভাৱো চ দস্সিতোতি অত্থো.

কম্মমেৱ কম্মন্তং, পাপং কম্মন্তং এতেসন্তি পাপকম্মন্তা, তস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপুঞ্ঞসঙ্খাৰা’’তি ৱুত্তং. অপুঞ্ঞো সঙ্খাৰো এতেসন্তি অপুঞ্ঞসঙ্খাৰা. পাপকম্মন্তাতি ৱা নিস্সক্কৱচনং, পাপকম্মন্তহেতূতি অত্থো. তথা পুঞ্ঞসঙ্খাৰাতিআদীসুপি. পুন ‘‘নিৰযং পাপকম্মন্তা’’তিআদিনা অন্তদ্ৱযেন সদ্ধিং মজ্ঝিমপটিপদং দস্সেতি. তথা ‘‘অযং সংকিলেসো’’তিআদিনা ৱট্টৱিৱট্টৱসেন আদীনৱস্সাদনিস্সৰণৱসেন হেতুফলৱসেন চ গাথাযং তযো অত্থৱিকপ্পা দস্সিতা. পুন ‘‘নিৰযং পাপকম্মন্তাতি অযং সংকিলেসো’’তিআদিনা ৱোদানৱসেন গাথায অত্থং দস্সেতি.

৫৯. তেন তেনাতি তেন তেন অজ্ঝোসিতৱত্থুনা ৰূপভৱঅৰূপভৱাদিনা. ছত্তিংসাতি কামতণ্হা তাৱ ৰূপাদিৱিসযভেদেন ছ, তথা ভৱতণ্হা ৱিভৱতণ্হা চাতি অট্ঠাৰস. তা এৱ অজ্ঝত্তিকেসু ৰূপাদীসু অট্ঠাৰস, বাহিৰেসু ৰূপাদীসু অট্ঠাৰসাতি এৱং ছত্তিংস. যেন যেনাতি ‘‘সুভং সুখ’’ন্তিআদিনা.

ৱোদানং তিৱিধং খন্ধত্তযৱসেনাতি তং দস্সেতুং ‘‘তণ্হাসংকিলেসো’’তিআদি ৱুত্তং. পুন ‘‘সব্বে সত্তা মৰিস্সন্তী’’তিআদি পটিপদাৱিভাগেন গাথানমত্থং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ তত্থ গামিনীতি তত্থ তত্থেৱ নিব্বানে গামিনী, নিব্বানস্স গমনসীলাতি অত্থো.

পুন তত্থতত্থগামিনীসব্বত্থগামিনীনং পটিপদানং ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তযো ৰাসী’’তিআদি ৱুত্তং. যন্তি যং নিৰযাদি. তং তং ঠানং যথাৰহং গমেতীতি সব্বত্থগামিনী. পটিপদাসঙ্খাতে অপুঞ্ঞকম্মে পুঞ্ঞকম্মে চ কম্মক্খযকৰণকম্মে চ ৱিভাগসো ভগৱতো পৱত্তনঞাণং. ইদং সব্বত্থগামিনী পটিপদাঞাণং নাম তথাগতবলং. ইমিনা হি ঞাণেন ভগৱা সব্বম্পি পটিপদং যথাভূতং পজানাতি.

কথং? সকলগামৱাসিকেসুপি একং সূকৰং ৱা মিগং ৱা মাৰেন্তেসু সব্বেসং চেতনা পৰস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণাৱ হোতি, তং পন কম্মং তেসং আযূহনক্খণেযেৱ নানা হোতি. তেসু হি একো আদৰেন কৰোতি, একো ‘‘ত্ৱম্পি কৰোহী’’তি পৰেহি নিপ্পীড়িতো কৰোতি, একো সমানচ্ছন্দো ৱিয হুত্ৱা অপ্পটিবাহমানো ৱিচৰতি. তেসু একো তেনেৱ কম্মেন নিৰযে নিব্বত্ততি, একো তিৰচ্ছানযোনিযং, একো পেত্তিৱিসযে, তং তথাগতো আযূহনক্খণে এৱ ‘‘ইমিনা নীহাৰেন আযূহিতত্তা এস নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, এস তিৰচ্ছানযোনিযং, এস পেত্তিৱিসযে’’তি জানাতি. নিৰযে নিব্বত্তনকম্পি ‘‘এস অট্ঠসু মহানিৰযেসু নিব্বত্তিস্সতি, এস সোড়সসু উস্সদেসূ’’তি জানাতি. তিৰচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তনকম্পি ‘‘এস অপাদকো ভৱিস্সতি, এস দ্ৱিপাদকো, এস চতুপ্পাদকো, এস বহুপ্পাদকো’’তি জানাতি. পেত্তিৱিসযে নিব্বত্তনকম্পি ‘‘এস নিজ্ঝামতণ্হিকো ভৱিস্সতি, এস খুপ্পিপাসিকো, এস পৰদত্তূপজীৱী’’তি জানাতি.

‘‘তেসু চ কম্মেসু ইদং কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢিস্সতি, ইদং নাকড্ঢিস্সতি দুব্বলং দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৱেপক্কমত্তং ভৱিস্সতী’’তি জানাতি. তথা সকলগামৱাসিকেসু একতো দানং দদমানেসু সব্বেসম্পি চেতনা দেয্যধম্মাৰম্মণাৱ হোতি, তং পন কম্মং তেসং আযূহনক্খণে এৱ নানং হোতি. তেসু হি কেচি দেৱলোকে নিব্বত্তন্তি, কেচি মনুস্সলোকে, তং তথাগতো আযূহনক্খণে এৱ ‘‘ইমিনা নীহাৰেন আযূহিতত্তা এস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিস্সতি, এস দেৱলোকে’’তি জানাতি. তত্থপি ‘‘এস পৰনিম্মিতৱসৱত্তীসু নিব্বত্তিস্সতি, এস ভুম্মদেৱেসু নিব্বত্তিস্সতি, এস জেট্ঠকদেৱৰাজা হুত্ৱা, এস তস্স দুতিযং ততিযং ৱা ঠানন্তৰং কৰোন্তো পৰিচাৰকো হুত্ৱা নিব্বত্তিস্সতী’’তি জানাতি.

‘‘তেসু চ কম্মেসু ইদং পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং সক্খিস্সতি, ইদং ন সক্খিস্সতি দুব্বলং দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৱেপক্কমত্তং ভৱিস্সতী’’তি জানাতি. তথা ‘‘ৱিপস্সনং পট্ঠপেন্তেসু চ এস ইমিনা নীহাৰেন ৱিপস্সনায আৰদ্ধত্তা অৰহা ভৱিস্সতি, এস অনাগামী, এস সকদাগামী, এস সোতাপন্নো, একবীজী কোলংকোলো সত্তক্খত্তুপৰমো, এস মগ্গং পত্তুং ন সক্খিস্সতি লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাযমেৱ ঠস্সতি, এস পচ্চযপৰিগ্গহে, এস নামৰূপপৰিগ্গহে, অৰূপপৰিগ্গহে চ ঠস্সতি, এস মহাভূতমত্তমেৱ ৱৱত্থপেস্সতি, এস কিঞ্চি সল্লক্খেতুং ন সক্খিস্সতী’’তি জানাতি. ‘‘কসিণপৰিকম্মং কৰোন্তেসুপি এস পৰিকম্মমত্তে এৱ ঠস্সতি, এস নিমিত্তং উপ্পাদেতুং সক্খিস্সতি, ন অপ্পনং. এস অপ্পনম্পি উপ্পাদেস্সতি, এস ঝানং অধিগমিস্সতি, ন উপৰিৱিসেসং. এস উপৰিৱিসেসম্পি অধিগমিস্সতী’’তি জানাতি.

অনেকধাতূতি অনেকা চক্খাদযো পথৱাদযো চ ধাতুযো এতস্সাতি অনেকধাতু, বহুধাতূতি অত্থো. লোকোতি খন্ধাযতনাদিলোকো. চক্খুধাতূতিআদি যাহি ধাতূহি ‘‘অনেকধাতূ’’তি লোকো ৱুত্তো, তাসং সৰূপতো দস্সনং. তত্থ সভাৱট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন চ ধাতু. চক্খু এৱ ধাতু চক্খুধাতু. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. কামধাতূতি এত্থ দ্ৱে কামা কিলেসকামো চ ৱত্থুকামো চ. কিলেসকামপক্খে কামপটিসংযুত্তো ধাতু কামধাতু, কামৱিতক্কস্সেতং নামং. ৱত্থুকামপক্খে পন কামাৱচৰধম্মা কামো উত্তৰপদলোপেন, কামো চ সো ধাতু চাতি কামধাতু. ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ধাতু ব্যাপাদধাতু, ব্যাপাদৱিতক্কস্সেতং নামং. ব্যাপাদোৱ ধাতু ব্যাপাদধাতু, দসআঘাতৱত্থুৱিসযস্স পটিঘস্সেতং নামং. ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো ধাতু ৱিহিংসাধাতু, ৱিহিংসাৱিতক্কো. ৱিহিংসা এৱ ৱা ধাতু ৱিহিংসাধাতু, পৰসত্তৱিহেসনস্সেতং নামং. নেক্খম্মঅব্যাপাদঅৱিহিংসাধাতুযো নেক্খম্মৱিতক্কাদযো সব্বকুসলধম্মা মেত্তাকৰুণা চাতি ৱেদিতব্বং. ৰূপধাতূতি ৰূপভৱো, সব্বে ৱা ৰূপধম্মা. অৰূপধাতূতি অৰূপভৱো, অৰূপধম্মা ৱা. নিৰোধধাতূতি নিৰোধতণ্হা. সঙ্খাৰধাতূতি সব্বে সঙ্খতধম্মা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যং.

অঞ্ঞমঞ্ঞৱিলক্খণত্তা নানপ্পকাৰা ধাতুযো এতস্মিন্তি নানাধাতু, লোকো. তেনেৱাহ – ‘‘অঞ্ঞা চক্খুধাতু যাৱ অঞ্ঞা নিব্বানধাতূ’’তি, যথা চ ইদং ঞাণং চক্খুধাতুআদিভেদেন উপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্স ৱসেন অনেকধাতুনানাধাতুলোকং পজানাতি, এৱং অনুপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্সপি ৱসেন তং পজানাতি. পচ্চেকবুদ্ধা হি দ্ৱে চ অগ্গসাৱকা উপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্সেৱ নানত্তং জানন্তি, তম্পি একদেসেনেৱ, ন নিপ্পদেসতো. অনুপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্স পন নানত্তং ন জানন্তি. ভগৱা পন ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স ৰুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কাড়ো, ইমস্স মট্ঠো, ইমস্স ফৰুসো, ইমস্স বহলো, ইমস্স তনুত্তচো. ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স ৰুক্খস্স পত্তং ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন এৱৰূপং নাম হোতি, ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স ৰুক্খস্স পুপ্ফং নীলং হোতি পীতকং লোহিতকং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৱট্টং সুসণ্ঠানং দুস্সণ্ঠানং মট্ঠং ফৰুসং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং তিত্তং মধুৰং কটুকং অম্বিলং কসাৱং হোতি, ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স ৰুক্খস্স কণ্টকো তিখিণো হোতি, অতিখিণো উজুকো কুটিলো কণ্হো নীলো ওদাতো হোতী’’তি এৱং অনুপাদিন্নসঙ্খাৰলোকস্সাপি ৱসেন অনেকধাতুনানাধাতুভাৱং জানাতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং এৱ হি এতং বলং, ন অঞ্ঞেসং.

৬০. যং যদেৱ ধাতুন্তি যং কিঞ্চি হীনাদিসভাৱং. যস্মা অধিমুত্তি নাম অজ্ঝাসযধাতু, তস্মা অধিমুচ্চনং অজ্ঝাসযস্স হীনাদিসভাৱেন পৱত্তনং. তং পন তস্স তং তং অধিট্ঠহনং অভিনিৱিসনঞ্চ হোতীতি আহ – ‘‘অধিমুচ্চন্তি, তং তদেৱ অধিট্ঠহন্তি অভিনিৱিসন্তী’’তি. অধিমুচ্চনস্স ৱিসযং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘কেচি ৰূপাধিমুত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. নানাধিমুত্তিকতাঞাণন্তি হীনাদিৱসেন নানাধিমুত্তিকতায ঞাণং.

তে যথাধিমুত্তা চ ভৱন্তীতি তে হীনাধিমুত্তিকা পণীতাধিমুত্তিকা সত্তা যথা যথা অধিমুত্তা হোন্তি. তং তং কম্মসমাদানং সমাদিযন্তীতি অধিমুত্তিঅনুৰূপং তং তং অত্তনা সমাদিযিতব্বং কত্তব্বং কম্মং কৰোন্তি, তানি কম্মসমাদানানি সমুট্ঠানৱসেন ৱিভজন্তো ‘‘তে ছব্বিধং কম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কেচি লোভৱসেন কম্মং সমাদিযন্তীতি সম্বন্ধিতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. তং ৱিভজ্জমানন্তি তং সমুট্ঠানৱসেন ছব্বিধং পুন পৱত্তিনিৱত্তিৱসেন ৱিভজ্জমানং দুৱিধং.

যং লোভৱসেন দোসৱসেন মোহৱসেন চ কম্মং কৰোতীতি দসঅকুসলকম্মপথকম্মং সন্ধায ৱদতি. তঞ্হি সংকিলিট্ঠতায কাড়কন্তি কণ্হং. অপাযেসু নিব্বত্তাপনতো কাড়কৱিপাকন্তি কণ্হৱিপাকং. যং সদ্ধাৱসেন কম্মং কৰোতীতি দসকুসলকম্মপথকম্মং. তঞ্হি অসংকিলিট্ঠত্তা পণ্ডৰন্তি সুক্কং. সগ্গে নিব্বত্তাপনতো পণ্ডৰৱিপাকত্তা সুক্কৱিপাকং. যং লোভৱসেন দোসৱসেন মোহৱসেন সদ্ধাৱসেন চ কম্মং কৰোতি, ইদং কণ্হসুক্কন্তি ৱোমিস্সককম্মং. কণ্হসুক্কৱিপাকন্তি সুখদুক্খৱিপাকং. মিস্সককম্মঞ্হি কত্ৱা অকুসলৱলেন তিৰচ্ছানযোনিযং মঙ্গলহত্থিভাৱং উপপন্নো কুসলেন পৱত্তে সুখং অনুভৱতি, কুসলেন ৰাজকুলে নিব্বত্তোপি অকুসলেন দুক্খং ৱেদযতি. যং ৱীৰিযৱসেন পঞ্ঞাৱসেন চ কম্মং কৰোতি, ইদং কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৱিপাকন্তি কম্মক্খযকৰা চতুমগ্গচেতনা. তঞ্হি যদি কণ্হং ভৱেয্য, কণ্হৱিপাকং দদেয্য. যদি সুক্কং ভৱেয্য, সুক্কউপপত্তিপৰিযাপন্নং ৱিপাকং দদেয্য. উভযৱিপাকস্স পন অপ্পদানতো অকণ্হঅসুক্কৱিপাকন্তি অযমেত্থ অত্থো.

কম্মসমাদানে পঠমং অচেলকপটিপদা কামেসু পাতব্যতা, দুতিযং তিব্বকিলেসস্স অস্সুমুখস্সাপি ৰুদতো পৰিসুদ্ধব্ৰহ্মচৰিযচৰণং, ততিযং কামেসু অপাতব্যতা অচেলকপটিপদা, চতুত্থং পচ্চযে অলভমানস্সাপি ঝানৱিপস্সনাসুখসমঙ্গিনো সাসনব্ৰহ্মচৰিযচৰণং. যং এৱং জাতিযং কম্মসমাদানন্তি যং অঞ্ঞম্পি এৱংপকাৰং কম্মং. ইমিনা পুগ্গলেনাতিআদি তস্মিং কম্মৱিপাকে ভগৱতো ঞাণস্স পৱত্তনাকাৰদস্সনং. তত্থ উপচিতন্তি যথা কতং কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তথা কতং উপচিতং. অৱিপক্কন্তি ন ৱিপক্কৱিপাকং. ৱিপাকায পচ্চুপট্ঠিতন্তি ৱিপাকদানায কতোকাসং. ন চ ভব্বো অভিনিব্বিধা গন্তুন্তি কিলেসাভিসঙ্খাৰানং অভিনিব্বিজ্ঝনতো অভিনিব্বিধাসঙ্খাতং অৰিযমগ্গং অধিগন্তুং ন চ ভব্বো. তং ভগৱা ন ওৱদতীতি তং ৱিপাকাৱৰণেন নিৱুতং পুগ্গলং ভগৱা সচ্চপটিৱেধং পুৰক্খত্ৱা ন ওৱদতি, ৱাসনত্থং পন তাদিসানম্পি ধম্মং দেসেতি এৱ, অজাতসত্তুআদীনং ৱিয.

উপচিতন্তি কাতুং আৰদ্ধং. তেনেৱাহ – ‘‘ন চ তাৱ পাৰিপূৰিং গত’’ন্তি. তেন মিচ্ছত্তনিযামস্স অসমত্থতং দস্সেতি. পুৰা পাৰিপূৰিং গচ্ছতীতি পাৰিপূৰিং ফলনিপ্ফাদনসমত্থতং গচ্ছতি পুৰা অধিগচ্ছেয্য. মিচ্ছত্তনিযততায সজ্জুকং ফলধম্মস্স অভাজনভাৱং নিব্বত্তযতি পুৰা. তেনেৱাহ – ‘‘পুৰা ৱেনেয্যত্তং সমতিক্কমতী’’তি. ‘‘পুৰা অনিযতং সমতিক্কমতী’’তিপি পাঠো, সো এৱত্থো. অসমত্তেতি কম্মে অসম্পুণ্ণে, তে অসম্পুণ্ণে ৱা.

৬১. এৱং কিলেসন্তৰাযমিস্সকং কম্মন্তৰাযং দস্সেত্ৱা ইদানি অমিস্সকং কম্মন্তৰাযং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স চ পুগ্গলস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তং ৱুত্তনযমেৱ.

সব্বেসন্তি ইমস্মিং বলনিদ্দেসে ৱুত্তানং সব্বেসং কম্মানং. মুদুমজ্ঝাধিমত্ততাতি মুদুমজ্ঝতিব্বভাৱো. কম্মানঞ্হি মুদুআদিভাৱেন তংৱিপাকানং মুদুমজ্ঝতিক্খভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো. দিট্ঠধম্মৱেদনীযন্তিআদীসু দিট্ঠধম্মে ইমস্মিং অত্তভাৱে ৱেদিতব্বং ফলং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. উপপজ্জে অনন্তৰে অত্তভাৱে ৱেদিতব্বং ফলং উপপজ্জৱেদনীযং. অপৰস্মিং অত্তভাৱে ইতো অঞ্ঞস্মিং যস্মিং কস্মিঞ্চি অত্তভাৱে ৱেদিতব্বং ফলং অপৰাপৰিযৱেদনীযং. একজৱনৱাৰস্মিঞ্হি সত্তসু চেতনাসু পঠমচেতনা দিট্ঠধম্মৱেদনীযং নাম. পৰিযোসানচেতনা উপপজ্জৱেদনীযং নাম. মজ্ঝে পঞ্চ চেতনা অপৰাপৰিযৱেদনীযং নাম. ৱিপাকৱেমত্ততাঞাণন্তি ৱিপাকৱেমত্ততায ৱিপাকৱিসেসে ঞাণং. ইমস্স পন কম্মৱিপাকস্স গতিসম্পত্তি গতিৱিপত্তি, উপধিসম্পত্তি উপধিৱিপত্তি, কালসম্পত্তি কালৱিপত্তি, পযোগসম্পত্তি পযোগৱিপত্তিযো কাৰণং. সো চ নেসং কাৰণভাৱো ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তী’’তিআদিপাড়িৱসেন (ৱিভ. ৮১০) ৱেদিতব্বো.

৬২. অনন্তৰবলনিদ্দেসে ৱুত্তকম্মসমাদানপদেনেৱ ঝানাদীনি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তথা সমাদিন্নানং কম্মান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সেক্খপুথুজ্জনসন্তানেসু পৱত্তানি ঝানাদীনি কম্মং হোন্তি. তত্থ তথা সমাদিন্নানন্তি ‘‘সুক্কং সুক্কৱিপাকং পচ্চুপ্পন্নসুখং, আযতিং সুখৱিপাক’’ন্তি এৱমাদিপ্পকাৰেহি সমাদিন্নেসু কম্মেসু. সংকিলেসোতি পটিপক্খধম্মৱসেন কিলিট্ঠভাৱো. ৱোদানং পটিপক্খধম্মেহি ৱিসুজ্ঝনং. ৱুট্ঠানং পগুণৱোদানং ভৱঙ্গৱুট্ঠানঞ্চ. এৱং সংকিলিস্সতীতিআদীসু অযমেৱত্থো – ইমিনা আকাৰেন ঝানাদি সংকিলিস্সতি ৱোদাযতি ৱুট্ঠহতীতি জাননঞাণং ভগৱতো অনাৱৰণঞাণং, ন তস্স আৱৰণং অত্থীতি.

কতি ঝানানীতিআদি ঝানাদযো ৱিভাগেন দস্সেতুং আৰদ্ধং. চত্তাৰি ঝানানীতি চতুক্কনযৱসেন ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি সন্ধাযাহ. একাদসাতি ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১২৯, ১৭৪; ৩.৩৩৯, ৩৫৮; ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২) অট্ঠন্নং তিণ্ণঞ্চ সুঞ্ঞতৱিমোক্খাদীনং ৱসেন ৱুত্তং. অট্ঠাতি তেসু ঠপেত্ৱা লোকুত্তৰে ৱিমোক্খে অট্ঠ. সত্তাতি তেসু এৱ নিৰোধসমাপত্তিং ঠপেত্ৱা সত্ত. তযোতি সুত্তন্তপৰিযাযেন সুঞ্ঞতৱিমোক্খাদযো তযো. দ্ৱেতি অভিধম্মপৰিযাযেন অনিমিত্তৱিমোক্খস্সাসম্ভৱতো অৱসেসা দ্ৱে. এত্থ চ পটিপাটিযা সত্ত অপ্পিতপ্পিতক্খণে ৱিক্খম্ভনৱসেন পচ্চনীকধম্মেহি ৱিমুচ্চনতো, আৰম্মণে অধিমুচ্চনতো চ ৱিমোক্খা. নিৰোধসমাপত্তি পন সব্বসো সঞ্ঞাৱেদযিতেহি ৱিমুত্তত্তা অপগমৱিমোক্খো নাম. লোকুত্তৰা চ তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসেহি সমুচ্ছেদৱসেন ৱিমুত্তত্তা ৱিমোক্খোতি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

সমাধীসু চতুক্কনযপঞ্চকনযেসু পঠমজ্ঝানসমাধি সৱিতক্কো সৱিচাৰো সমাধি নাম. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৱিতক্কো ৱিচাৰমত্তো সমাধি নাম. চতুক্কনযে পঞ্চকনযেপি সেসঝানেসু সমাধি অৱিতক্কো অৱিচাৰো সমাধি নাম.

সমাপত্তীসু পটিপাটিযা অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ‘‘সমাধী’’তিপি নামং ‘‘সমাপত্তী’’তিপি. কস্মা? চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৱতো. নিৰোধসমাপত্তিযা তদভাৱতো ন ‘‘সমাধী’’তি নামং. সঞ্ঞাসমাপত্তিআদি হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

হানভাগিযো সমাধীতি অপ্পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকাৰানং কামাদিঅনুপক্খন্দনং পঠমজ্ঝানাদিসমাধিস্স হানভাগিযতা. ‘‘পঠমজ্ঝানস্স কামৰাগব্যাপাদা সংকিলেসো’’তি ৱুত্তত্তা দুতিযজ্ঝানাদিৱসেন যোজেতব্বং. কুক্কুটং ৱুচ্চতি অজঞ্ঞাজিগুচ্ছনমুখেন তপ্পৰমতা. কুক্কুটঝাযীতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন ঝানানি ৱুত্তানি, দ্ৱে পঠমদুতিযজ্ঝানানীতি ৱুত্তং হোতি. যো পঠমং দুতিযং ৱা ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ‘‘অলমেত্তাৱতা’’তি সঙ্কোচং আপজ্জতি, উত্তৰি ন ৱাযমতি, তস্স তানি ঝানানি চত্তাৰিপি ‘‘কুক্কুটঝানানী’’তি ৱুচ্চন্তি, তংসমঙ্গিনো চ কুক্কুটঝাযী. তেসু পুৰিমানি দ্ৱে আসন্নবলৱপচ্চত্থিকত্তা ৱিসেসভাগিযতাভাৱতো চ সংকিলেসভাৱেন ৱুত্তানি. ইতৰানি পন ৱিসেসভাগিযতাভাৱেপি মন্দপচ্চত্থিকত্তা ৱোদানভাৱেন ৱুত্তানীতি দট্ঠব্বং.

ৱিসেসভাগিযো সমাধীতি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকাৰানং দুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনং, পগুণৱোদানং ভৱঙ্গৱুট্ঠানঞ্চ ‘‘ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপৰিমস্স উপৰিমস্স পদট্ঠানং হোতি. তস্মা ৱোদানম্পি ‘‘ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. ভৱঙ্গৱসেন সব্বঝানেহি ৱুট্ঠানং হোতীতি ভৱঙ্গঞ্চ ৱোদানং ৱুট্ঠানং. যস্মা পন ৱুট্ঠানৱসিভাৱেন যথাপৰিচ্ছিন্নকালং সমাপত্তিতো ৱুট্ঠানং হোতি, তস্মা সমাপত্তিৱুট্ঠানকোসল্লং ইধ ‘‘ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং.

৬৩. তস্সেৱ সমাধিস্সাতি তস্স অনন্তৰবলনিদ্দেসে ঝানাদিপৰিযাযেহি ৱুত্তসমাধিস্স. পৰিৱাৰাতি পৰিক্খাৰা. ইন্দ্ৰিযানীতি সদ্ধাসতিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি. বলানীতি হিৰোত্তপ্পেহি সদ্ধিং তানিযেৱ. ৱীৰিযস্স ৱিসুং গহণং বলানং বহূপকাৰদস্সনত্থং. ৱীৰিযুপত্থম্ভেন হি সদ্ধাদযো পটিপক্খেন অকম্পনীযা হোন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘ৱীৰিযৱসেন বলানি ভৱন্তী’’তি. তেসন্তি ইন্দ্ৰিযানং. মুদুমজ্ঝাধিমত্ততাতি অৱিসদং মুদু. নাতিৱিসদং মজ্ঝং. অতিৱিসদং অধিমত্তং বলৱং ‘‘তিক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

ৱেনেয্যানং ইন্দ্ৰিযানুৰূপং ভগৱতো দেসনাপৱত্তীতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সংখিত্তৱিত্থাৰেনাতি সংখিত্তস্স ৱিত্থাৰেন. অথ ৱা সংখিত্তেনাতি উদ্দিট্ঠমত্তেন. সংখিত্তৱিত্থাৰেনাতি উদ্দেসেন নিদ্দেসেন চ. ৱিত্থাৰেনাতি উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসেহি. মুদুকন্তি লহুকং অপাযভযৱট্টভযাদীহি সন্তজ্জনৱসেন ভাৰিযং অকত্ৱা. মুদুতিক্খন্তি নাতিতিক্খং. সংৱেগৱত্থূহি সংৱেগজননাদিৱসেন ভাৰিযং কত্ৱা. সমথং উপদিসতীতি সমথং অধিকং কত্ৱা উপদিসতি, ন তথা ৱিপস্সনন্তি অধিপ্পাযো. ন হি কেৱলেন সমথেন সচ্চপ্পটিৱেধো সম্ভৱতি. সমথৱিপস্সনন্তি সমধুৰং সমথৱিপস্সনং. ৱিপস্সনন্তি সাতিসযং ৱিপস্সনং উপদিসতি. যস্মা চেত্থ তিক্খিন্দ্ৰিযাদযো উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযোৱ, তস্মা ‘‘তিক্খিন্দ্ৰিযস্স নিস্সৰণং উপদিসতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অধিপঞ্ঞাসিক্খাযাতি অধিপঞ্ঞাসিক্খং.

যং এত্থ ঞাণন্তি এত্থ ইন্দ্ৰিযানং মুদুমজ্ঝাধিমত্ততায যং ঞাণং, ইদং ৱুচ্চতি পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তৱেমত্ততাঞাণন্তি সম্বন্ধিতব্বং. তস্স ঞাণস্স পৱত্তনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘অযং ইমং ভূমি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযং ইমং ভূমিং ভাৱনঞ্চ গতোতি অযং পুগ্গলো এৱমিমং সংকিলেসৱাসনং ৱোদানং ভৱঙ্গঞ্চ গতো গচ্ছতি গমিস্সতি চ, কালৱচনিচ্ছায অভাৱতো, যথা দুদ্ধন্তি. ইমায ৱেলায ইমস্মিং সমযে ইমায মুদুমজ্ঝতিক্খভেদায অনুসাসনিযা. এৱংধাতুকোতি হীনাদিৱসেন এৱংঅজ্ঝাসযো এৱংঅধিমুত্তিকো. অযঞ্চস্স আসযোতি ইমস্স পুগ্গলস্স অযং সস্সতুচ্ছেদপ্পকাৰো, যথাভূতঞাণানুলোমখন্তিপ্পকাৰো ৱা আসযো. ইদঞ্হি চতুব্বিধং আসযন্তি এত্থ সত্তা ৱসন্তীতি আসযোতি ৱুচ্চতি. ইমং পন ভগৱা সত্তানং আসযং জানন্তো তেসং দিট্ঠিগতানং ৱিপস্সনাঞাণকম্মস্সকতঞ্ঞাণানঞ্চ অপ্পৱত্তিক্খণেপি জানাতি এৱ. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘কামং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো কামগৰুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি. কামং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগৰুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. নেক্খম্মং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি… ব্যাপাদং… অব্যাপাদং… থিনমিদ্ধং… আলোকসঞ্ঞং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো থিনমিদ্ধগৰুকো থিনমিদ্ধাসযো থিনমিদ্ধাধিমুত্তো’’’তি (পটি. ম. ১.১১৩).

অযং অনুসযোতি অযং ইমস্স পুগ্গলস্স কামৰাগাদিকো অপ্পহীনোযেৱ অনুসযিতকিলেসো. অপ্পহীনোযেৱ হি থামগতো কিলেসো অনুসযো. পৰসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পৰপুগ্গলানন্তি ততো পৰেসং সত্তানং, হীনসত্তানন্তি অত্থো. একত্থমেৱ ৱা এতং পদদ্ৱযং ৱেনেয্যৱসেন দ্ৱিধা ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তৱেমত্ততাঞাণন্তি পৰভাৱো চ অপৰভাৱো চ পৰোপৰিযত্তং অ-কাৰস্স ওকাৰং কত্ৱা, তস্স ৱেমত্ততা পৰোপৰিযত্তৱেমত্ততা. সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং পৰোপৰিযত্তৱেমত্ততায ঞাণং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তৱেমত্ততাঞাণন্তি পদৱিভাগো ৱেদিতব্বো.

তত্থ যন্তি যং অনেকৱিহিতস্স পুব্বেনিৱাসস্স অনুস্সৰণৱসেন ভগৱতো ঞাণং, ইদং অট্ঠমং তথাগতবলন্তি সম্বন্ধো. অনেকৱিহিতন্তি অনেকৱিধং, অনেকেহি ৱা পকাৰেহি পৱত্তিতং. পুব্বেনিৱাসন্তি অনুস্সৰিতুং ইচ্ছিতং অত্তনো পৰেসঞ্চ সমনন্তৰাতীতং ভৱং আদিং কত্ৱা তত্থ তত্থ নিৱুত্থসন্তানং. অনুস্সৰতীতি ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো’’তি এৱং জাতিপটিপাটিযা অনুগন্ত্ৱা সৰতি, অনুদেৱ ৱা সৰতি, চিত্তে অভিনিন্নামিতমত্তে এৱ সৰতীতি অত্থো. ভগৱতো হি পৰিকম্মকিচ্চং নত্থি, আৱজ্জনমত্তেনেৱ সৰতি. সেয্যথিদন্তি আৰদ্ধপ্পকাৰনিদস্সনত্থে নিপাতো. একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলং চুতিপৰিযোসানং একভৱপৰিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৱেপি জাতিযোতিআদীসুপি.

অনেকেপি সংৱট্টকপ্পেতিআদীসু পন পৰিহাযমানো কপ্পো সংৱট্টকপ্পো, ৱড্ঢমানো ৱিৱট্টকপ্পোতি ৱেদিতব্বো. তত্থ সংৱট্টেন সংৱট্টট্ঠাযী গহিতো তংমূলত্তা, ৱিৱট্টেন চ ৱিৱট্টট্ঠাযী. এৱঞ্হি সতি যানি ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তাৰি? সংৱট্টো সংৱট্টট্ঠাযী ৱিৱট্টো ৱিৱট্টট্ঠাযী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬) ৱুত্তানি, তানি সব্বানি পৰিগ্গহিতানি হোন্তি. অমুত্ৰাসিন্তিআদি সৰণাকাৰদস্সনং. তত্থ অমুত্ৰাসিন্তি অমুম্হি সংৱট্টকপ্পে, অমুম্হি ভৱে ৱা যোনিযং ৱা গতিযং ৱা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং ৱা সত্তাৱাসে ৱা সত্তনিকাযে ৱা. এৱংনামোতি তিস্সো ৱা ফুস্সো ৱা. এৱংগোত্তোতি ভগ্গৱো ৱা গোতমো ৱা. এৱংৱণ্ণোতি ওদাতো ৱা সামো ৱা. এৱমাহাৰোতি সালিমংসোদনাহাৰো ৱা পৱত্তফলভোজনো ৱা. এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদীতি অনেকপ্পকাৰেন কাযিকচেতসিকানং সামিসনিৰামিসপ্পভেদানং ৱা সুখদুক্খানং পটিসংৱেদী. এৱমাযুপৰিযন্তোতি এৱং ৱস্সসতপৰমাযুপৰিযন্তো ৱা চতুৰাসীতিকপ্পসহস্সপৰমাযুপৰিযন্তো ৱা. সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিন্তি সো ততো ভৱতো, সত্তনিকাযতো ৱা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম সত্তনিকাযে উদপাদিং. অথ ৱা তত্ৰাপি ভৱে ৱা সত্তনিকাযে ৱা অহোসিং. এৱংনামোতিআদি ৱুত্তত্থমেৱ.

৬৪. দিব্বেনাতিআদীসু দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৱতানঞ্হি সুচৰিতকম্মনিব্বত্তম্পি পিত্তসেম্হৰুহিৰাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৱিমুত্তত্তা দূৰেপি আৰম্মণগ্গহণসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদম্পি ৱীৰিযভাৱনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৱাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং, দিব্বৱিহাৰৱসেন ৱা পটিলদ্ধত্তা, অত্তনা চ দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বং, আলোকপৰিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্বং, তিৰোকুট্টাদিগতৰূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. দস্সনট্ঠেন চক্খু. চক্খুকিচ্চকৰণেন চক্খুমিৱাতিপি চক্খু. চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুত্তা ৱিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৱ পস্সতি, ন উপপাতং, সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমত্তমেৱ পস্সতি ন চুতিং, সো নৱসত্তপাতুভাৱদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৱিধম্পি তং দিট্ঠিগতং অতিৱত্ততি. তস্মাস্স তং দস্সনং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতু হোতি. তদুভযঞ্চ ভগৱা পস্সতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুত্তা ৱিসুদ্ধ’’ন্তি.

একাদসউপক্কিলেসৱিৰহতো ৱা ৱিসুদ্ধং. যথাহ –

‘‘সো খো অহং অনুৰুদ্ধা ‘ৱিচিকিচ্ছা চিত্তস্স উপক্কিলেসো’তি ইতি ৱিদিত্ৱা ৱিচিকিচ্ছং চিত্তস্স উপক্কিলেসং পজহিং. ‘অমনসিকাৰো চিত্তস্স উপক্কিলেসো… থিনমিদ্ধং… ছম্ভিতত্তং… উপ্পিলং… দুট্ঠুল্লং… অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযং… অতিলীনৱীৰিযং… অভিজপ্পা… নানত্তসঞ্ঞা… অতিনিজ্ঝাযিতত্তং ৰূপানং চিত্তস্স উপক্কিলেসো’তি ইতি ৱিদিত্ৱা অতিনিজ্ঝাযিতত্তং ৰূপানং চিত্তস্স উপক্কিলেসং পজহি’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৪২) এৱমাদি.

তদেৱং একাদসউপক্কিলেসৱিৰহতো ৱা ৱিসুদ্ধং. মনুস্সূপচাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৰূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মংসচক্খুং অতিক্কন্তত্তা ৱা অতিক্কন্তমানুসকং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন.

সত্তে পস্সতীতি মনুস্সো মনুস্সং মংসচক্খুনা ৱিয সত্তে পস্সতি ওলোকেতি. চৱমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৱা দিব্বচক্খুনাপি দট্ঠুং ন সক্কা. যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৱিস্সন্তি, যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতি নিব্বত্তা, তে ‘‘চৱমানা উপপজ্জমানা’’তি অধিপ্পেতা. তে এৱৰূপে চৱমানে উপপজ্জমানে. হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনজাতিকুলভোগাদিৱসেন হীড়িতে পৰিভূতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপৰীতে. সুৱণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৱণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠাকন্তামনাপৱণ্ণযুত্তে অভিৰূপে ৱিৰূপে ৱাতি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে, অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে, লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে. যথাকম্মূপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুৰিমেহি ‘‘চৱমানে’’তিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৱুত্তং. ইমিনা পন পদেন যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চং. যথাকম্মূপগঞাণঅনাগতংসঞাণানি চ দিব্বচক্খুপাদকানেৱ দিব্বচক্খুনা সহেৱ ইজ্ঝন্তি.

কাযদুচ্চৰিতেনাতিআদীসু দুট্ঠু চৰিতং, দুট্ঠং ৱা চৰিতং কিলেসপূতিকত্তা দুচ্চৰিতং. কাযেন দুচ্চৰিতং, কাযতো ৱা পৱত্তং দুচ্চৰিতং কাযদুচ্চৰিতং. এৱং ৱচীমনোদুচ্চৰিতানিপি দট্ঠব্বানি. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. অৰিযানং উপৱাদকাতি বুদ্ধাদীনং অৰিযানং, অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি অন্তিমৱত্থুনা ৱা গুণপৰিধংসনেন ৱা উপৱাদকা অক্কোসকা গৰহকা. মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৱিপৰীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদিট্ঠিহেতুভূতসমাদিন্ননানাৱিধকম্মা. যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদপেন্তি. তত্থ ৱচীমনোদুচ্চৰিতগ্গহণেন অৰিযূপৱাদমিচ্ছাদিট্ঠীসু গহিতাসুপি তেসং পুন ৱচনং মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং. মহাসাৱজ্জো হি অৰিযূপৱাদো আনন্তৰিযসদিসো. যথাহ –

‘‘সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য, এৱংসম্পদমিদং, সাৰিপুত্ত, ৱদামি তং ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে’’তি (ম. নি. ১.১৪৯).

মিচ্ছাদিট্ঠিতো চ মহাসাৱজ্জতৰং নাম অঞ্ঞং নত্থি. যথাহ –

‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি এৱং মহাসাৱজ্জতৰং, যথযিদং, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানি, ভিক্খৱে, ৱজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).

কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপৰিচ্চাগা. পৰং মৰণাতি তদনন্তৰং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৱা কাযস্স ভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদা. পৰং মৰণাতি চুতিতো উদ্ধং. অপাযন্তিআদি সব্বং নিৰযৱেৱচনং. নিৰযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৱা আযস্স অভাৱা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসৰণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৱা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতি দুগ্গতি. ৱিৱসা নিপতন্তি তত্থ দুক্কটকাৰিনোতি ৱিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিৰযো.

অথ ৱা অপাযগ্গহণেন তিৰচ্ছানযোনিং দীপেতি, তিৰচ্ছানযোনি হি অপাযো, সুগতিতো অপেতত্তা. ন দুগ্গতি, মহেসক্খানং নাগৰাজাদীনং সম্ভৱতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৱিসযং দীপেতি, সো হি অপাযো চেৱ দুগ্গতি চ সুগতিতো অপেতত্তা, দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা. ন তু ৱিনিপাতো অসুৰসদিসং অৱিনিপতিতত্তা. পেতমহিদ্ধিকানঞ্হি ৱিমানানিপি নিব্বত্তন্তি. ৱিনিপাতগ্গহণেন অসুৰকাযং দীপেতি, সো হি যথাৱুত্তেনত্থেন অপাযো চেৱ দুগ্গতি চ সুখসমুস্সযেহি ৱিনিপাতত্তা ৱিনিপাতোতি ৱুচ্চতি. নিৰযগ্গহণেন অৱীচিআদিঅনেকপ্পকাৰং নিৰযমেৱ দীপেতি. উপপন্নাতি উপগতা, তত্থ অভিনিব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সুক্কপক্খো ৱেদিতব্বো.

অযং পন ৱিসেসো – এত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিম্পি সঙ্গণ্হাতি. সগ্গগ্গহণেন দেৱগতিং এৱ. তত্থ সুন্দৰা গতীতি সুগতি. ৰূপাদীহি ৱিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো. সো সব্বোপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অযং ৱচনত্থো. অমুকায কপ্পকোটিযং উপচিতং তেনাযং এতৰহি, অনাগতে ৱা সগ্গূপগো অপাযূপগো চাতি অট্ঠমনৱমবলঞাণকিচ্চং একজ্ঝং কত্ৱা দস্সিতং. তথা কপ্পসতসহস্সেৱাতিআদীসুপি. তেনেৱাহ – ‘‘ইমানি ভগৱতো দ্ৱে ঞাণানী’’তি.

নিহতো মাৰো বোধিমূলেতি নিহতো সমুচ্ছিন্নো কিলেসমাৰো বোধিৰুক্খমূলে. ইদং ভগৱতো দসমং বলন্তি ইদং কিলেসমাৰস্স হননং সমুচ্ছিন্দনং ভগৱতো দসমং বলং. তেনেৱাহ – ‘‘সব্বাসৱপৰিক্খযং ঞাণ’’ন্তি. যস্মা পন যদা অৰহত্তমগ্গেন সৱাসনা সব্বে আসৱা খেপিতা, তদা ভগৱতা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগতং নাম, তস্মা ‘‘যং সব্বঞ্ঞুতা পত্তা’’তিআদি ৱুত্তং.

অযং তাৱেত্থ আচৰিযানং সমানত্থকথা. পৰৱাদী পনাহ – ‘‘দসবলঞাণং নাম পাটিএক্কং নত্থি, যস্মা ‘সব্বঞ্ঞুতা পত্তা ৱিদিতা সব্বধম্মা’তি ৱুত্তং, তস্মা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৱাযং পভেদো’’তি, তং ন তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৱ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৱ জানাতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তম্পি ততো অৱসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কাৰণাকাৰণমেৱ জানাতি. দুতিযং কম্মপৰিচ্ছেদমেৱ, ততিযং ধাতুনানত্তকাৰণমেৱ, চতুত্থং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৱ, পঞ্চমং কম্মৱিপাকন্তৰমেৱ, ছট্ঠং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৱ, সত্তমং ইন্দ্ৰিযানং তিক্খমুদুভাৱমেৱ, অট্ঠমং পুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধসন্ততিমেৱ, নৱমং সত্তানং চুতূপপাতমেৱ, দসমং সচ্চপৰিচ্ছেদমেৱ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তৰিঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং সব্বং ন কৰোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৱা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৱা ৱিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৱা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.

অপিচ পৰৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো ‘‘দসবলঞাণং নামেতং সৱিতক্কসৱিচাৰং অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং অৱিতক্কঅৱিচাৰং কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং লোকিযং লোকুত্তৰ’’ন্তি. জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত সৱিতক্কসৱিচাৰানী’’তি ৱক্খতি, ততো পৰানি দ্ৱে অৱিতক্কঅৱিচাৰানীতি, আসৱক্খযঞাণং সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰং, সিযা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং, সিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰন্তি. তথা পটিপাটিযা সত্ত কামাৱচৰানি, ততো দ্ৱে ৰূপাৱচৰানি, অৱসানে একং লোকুত্তৰন্তি ৱক্খতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সৱিতক্কসৱিচাৰমেৱ কামাৱচৰমেৱ লোকিযমেৱাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

ৱিচযহাৰসম্পাতৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.