১. দেসনাহাৰসম্পাতৱণ্ণনা

এৱং সুপৰিকম্মকতায ভূমিযা নানাৱণ্ণানি মুত্তপুপ্ফানি পকিৰন্তো ৱিয সুসিক্খিতসিপ্পাচৰিযৱিচাৰিতেসু সুৰত্তসুৱণ্ণালঙ্কাৰেসু নানাৱিধৰংসিজালসমুজ্জলানি ৱিৱিধানি মণিৰতনানি বন্ধন্তো ৱিয মহাপথৱিং পৰিৱত্তেত্ৱা পপ্পটকোজং খাদাপেন্তো ৱিয যোজনিকমধুগণ্ডং পীড়েত্ৱা সুমধুৰসং পাযেন্তো ৱিয চ আযস্মা মহাকচ্চানো নানাসুত্তপদেসে উদাহৰন্তো সোড়স হাৰে ৱিভজিত্ৱা ইদানি তে একস্মিংযেৱ সুত্তে যোজেত্ৱা দস্সেন্তো হাৰসম্পাতৱাৰং আৰভি. আৰভন্তো চ যাযং নিদ্দেসৱাৰে –

৫২. ‘‘সোড়স হাৰা পঠমং, দিসলোচনতো দিসা ৱিলোকেত্ৱা;

সঙ্খিপিয অঙ্কুসেন হি, নযেহি তীহি নিদ্দিসে সুত্ত’’ন্তি. –

গাথা ৱুত্তা. যস্মা তং হাৰৱিভঙ্গৱাৰো নপ্পযোজেতি, ৱিপ্পকিণ্ণৱিসযত্তা, নযৱিচাৰস্স চ অন্তৰিতত্তা. অনেকেহি সুত্তপদেসেহি হাৰানং ৱিভাগদস্সনমেৱ হি হাৰৱিভঙ্গৱাৰো. হাৰসম্পাতৱাৰো পন তং পযোজেতি, একস্মিংযেৱ সুত্তপদেসে সোড়স হাৰে যোজেত্ৱাৱ তদনন্তৰং নযসমুট্ঠানস্স কথিতত্তা. তস্মা ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তি গাথং পচ্চামসিত্ৱা ‘‘তস্সা নিদ্দেসো কুহিং দট্ঠব্বো, হাৰসম্পাতে’’তি আহ. তস্সত্থো – ‘‘তস্সা গাথায নিদ্দেসো কত্থ দট্ঠব্বো’’তি. এতেন সুত্তেসু হাৰানং যোজনানযদস্সনং হাৰসম্পাতৱাৰোতি দস্সেতি. হাৰসম্পাতপদস্স অত্থো ৱুত্তো এৱ.

অৰক্খিতেন চিত্তেনাতি চক্খুদ্ৱাৰাদীসু সতিআৰক্খাভাৱেন অগুত্তেন চিত্তেন. মিচ্ছাদিট্ঠিহতেনাতি সস্সতাদিমিচ্ছাভিনিৱেসদূসিতেন. থিনমিদ্ধাভিভূতেনাতি চিত্তস্স কাযস্স চ অকল্যতালক্খণেহি থিনমিদ্ধেহি অজ্ঝোত্থটেন. ৱসং মাৰস্স গচ্ছতীতি কিলেসমাৰাদীনং যথাকামং কৰণীযো হোতীতি অযং তাৱ গাথায পদত্থো.

পমাদন্তি ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনা’’তি ইদং পদং ছসু দ্ৱাৰেসু সতিৱোসগ্গলক্খণং পমাদং কথেতি. তং মচ্চুনো পদন্তি তং পমজ্জনং গুণমাৰণতো মচ্চুসঙ্খাতস্স মাৰস্স ৱসৱত্তনট্ঠানং, তেন ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেন, ৱসং মাৰস্স গচ্ছতী’’তি পঠমপাদং চতুত্থপাদেন সম্বন্ধিত্ৱা দস্সেতি. সো ৱিপল্লাসোতি যং অনিচ্চস্স খন্ধপঞ্চকস্স ‘‘নিচ্চ’’ন্তি দস্সনং, সো ৱিপল্লাসো ৱিপৰিযেসগ্গাহো. তেনেৱাহ – ‘‘ৱিপৰীতগ্গাহলক্খণো ৱিপল্লাসো’’তি. সব্বং ৱিপল্লাসসামঞ্ঞেন গহেত্ৱা তস্স অধিট্ঠানং পুচ্ছতি ‘‘কিং ৱিপল্লাসযতী’’তি. সামঞ্ঞস্স চ ৱিসেসো অধিট্ঠানভাৱেন ৱোহৰীযতীতি আহ – ‘‘সঞ্ঞং চিত্তং দিট্ঠিমিতী’’তি. তং ‘‘ৱিপল্লাসযতী’’তি পদেন সম্বন্ধিতব্বং. তেসু সঞ্ঞাৱিপল্লাসো সব্বমুদুকো, অনিচ্চাদিকস্স ৱিসযস্স মিচ্ছাৱসেন উপট্ঠিতাকাৰগ্গহণমত্তং মিগপোতকানং তিণপুৰিসকেসু পুৰিসোতি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৱিয. চিত্তৱিপল্লাসো ততো বলৱতৰো, অমণিআদিকে ৱিসযে মণিআদিআকাৰেন উপট্ঠহন্তে তথা সন্নিট্ঠানং ৱিয নিচ্চাদিতো সন্নিট্ঠানমত্তং. দিট্ঠিৱিপল্লাসো পন সব্ববলৱতৰো যং যং আৰম্মণং যথা যথা উপট্ঠাতি, তথা তথা নং সস্সতাদিৱসেন ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৱিসন্তো পৱত্ততি. তত্থ সঞ্ঞাৱিপল্লাসো চিত্তৱিপল্লাসস্স কাৰণং, চিত্তৱিপল্লাসো দিট্ঠিৱিপল্লাসস্স কাৰণং হোতি.

ইদানি ৱিপল্লাসানং পৱত্তিট্ঠানং ৱিসযং দস্সেতুং ‘‘সো কুহিং ৱিপল্লাসযতি, চতূসু অত্তভাৱৱত্থূসূ’’তি আহ. তত্থ অত্তভাৱৱত্থূসূতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু. তে হি আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, ‘‘অত্তা’’তি ভৱতি এত্থ বুদ্ধি ৱোহাৰো চাতি অত্তভাৱো, সো এৱ সুভাদীনং ৱিপল্লাসস্স চ অধিট্ঠানভাৱতো ৱত্থু চাতি ‘‘অত্তভাৱৱত্থূ’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা তেসং সব্বৱিপল্লাসমূলভূতায সক্কাযদিট্ঠিযা পৱত্তিট্ঠানভাৱেন অত্তভাৱৱত্থুতং দস্সেত্ৱা পুন ৱিপল্লাসানং পৱত্তিআকাৰেন সদ্ধিং ৱিসযং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ৰূপং পঠমং ৱিপল্লাসৱত্থু অসুভে সুভ’’ন্তি ৱুত্তং. তং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যং. পুন মূলকাৰণৱসেন ৱিপল্লাসে ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘দ্ৱে ধম্মা চিত্তস্স সংকিলেসা’’তিআদিমাহ. তত্থ কিঞ্চাপি অৱিজ্জাৰহিতা তণ্হা নত্থি, অৱিজ্জা চ সুভসুখসঞ্ঞানম্পি পচ্চযো এৱ, তথাপি তণ্হা এতাসং সাতিসযং পচ্চযোতি দস্সেতুং ‘‘তণ্হানিৱুতং…পে… দুক্খে সুখ’’ন্তি ৱুত্তং. দিট্ঠিনিৱুতন্তি দিট্ঠিসীসেন অৱিজ্জা ৱুত্তাতি অৱিজ্জানিৱুতন্তি অত্থো. কামঞ্চেত্থ তণ্হাৰহিতা দিট্ঠি নত্থি, তণ্হাপি দিট্ঠিযা পচ্চযো এৱ. তণ্হাপি ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অযোনিসো উম্মুজ্জন্তানং তথাপৱত্তমিচ্ছাভিনিৱেসস্স মোহো ৱিসেসপচ্চযোতি দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠিনিৱুতং…পে… অত্তা’’তি ৱুত্তং.

যো দিট্ঠিৱিপল্লাসোতি ‘‘অনিচ্চে নিচ্চং, অনত্তনি অত্তা’’তি পৱত্তম্পি ৱিপল্লাসদ্ৱযং সন্ধাযাহ – ‘‘সো অতীতং ৰূপং…পে… অতীতং ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি. এতেন অট্ঠাৰসৱিধোপি পুব্বন্তানুকপ্পিকৱাদো পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং ৱিপল্লাসানং ৱসেন হোতীতি দস্সেতি. তণ্হাৱিপল্লাসোতি তণ্হামূলকো ৱিপল্লাসো. ‘‘অসুভে সুভং, দুক্খে সুখ’’ন্তি এতং ৱিপল্লাসদ্ৱযং সন্ধায ৱদতি. অনাগতং ৰূপং অভিনন্দতীতি অনাগতং ৰূপং দিট্ঠাভিনন্দনৱসেন অভিনন্দতি. অনাগতং ৱেদনং, সঞ্ঞং, সঙ্খাৰে, ৱিঞ্ঞাণং অভিনন্দতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. এতেন চতুচত্তালীসৱিধোপি অপৰন্তানুকপ্পিকৱাদো যেভুয্যেন পুৰিমানং দ্ৱিন্নং ৱিপল্লাসানং ৱসেন হোতীতি দস্সেতি. দ্ৱে ধম্মা চিত্তস্স উপক্কিলেসাতি এৱং পৰমসাৱজ্জস্স ৱিপল্লাসস্স মূলকাৰণন্তি ৱিসেসতো দ্ৱে ধম্মা চিত্তস্স উপক্কিলেসা তণ্হা চ অৱিজ্জা চাতি তে সৰূপতো দস্সেতি. তাহি ৱিসুজ্ঝন্তং চিত্তং ৱিসুজ্ঝতীতি পটিপক্খৱসেনপি তাসং উপক্কিলেসভাৱংযেৱ ৱিভাৱেতি, ন হি তণ্হাঅৱিজ্জাসু পহীনাসু কোচি সংকিলেসধম্মো ন পহীযতীতি. যথা চ ৱিপল্লাসানং মূলকাৰণং তণ্হাৱিজ্জা, এৱং সকলস্সাপি ৱট্টস্স মূলকাৰণন্তি যথানুসন্ধিনাৱ গাথং নিট্ঠপেতুং ‘‘তেস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেসন্তি যেসং অৰক্খিতং চিত্তং মিচ্ছাদিট্ঠিহতঞ্চ, তেসং. ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণান’’ন্তিআদিনা মাৰস্স ৱসগমনেন অনাদিমতিসংসাৰে সংসৰণন্তি দস্সেতি.

থিনমিদ্ধাভিভূতেনাতি এত্থ ‘‘থিনং নামা’’তিআদিনা থিনমিদ্ধানং সৰূপং দস্সেতি. তেহি চিত্তস্স অভিভূততা সুৱিঞ্ঞেয্যাৱাতি তং অনামসিত্ৱা কিলেসমাৰগ্গহণেনেৱ তংনিমিত্তা অভিসঙ্খাৰমাৰখন্ধমাৰমচ্চুমাৰা গহিতা এৱাতি ‘‘কিলেসমাৰস্স চ সত্তমাৰস্স চা’’তি চ-সদ্দেন ৱা তেসম্পি গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সো হি নিৱুতো সংসাৰাভিমুখোতি সো মাৰৱসং গতো, ততো এৱ নিৱুতো কিলেসেহি যাৱ ন মাৰবন্ধনং ছিজ্জতি, তাৱ সংসাৰাভিমুখোৱ হোতি, ন ৱিসঙ্খাৰাভিমুখোতি অধিপ্পাযো. ইমানি ভগৱতা দ্ৱে সচ্চানি দেসিতানি. কথং দেসিতানি?

তত্থ দুৱিধা কথা অভিধম্মনিস্সিতা চ সুত্তন্তনিস্সিতা চ. তাসু অভিধম্মনিস্সিতা নাম অৰক্খিতেন চিত্তেনাতি ৰত্তম্পি চিত্তং অৰক্খিতং, দুট্ঠম্পি চিত্তং অৰক্খিতং, মূড়্হম্পি চিত্তং অৰক্খিতং. তত্থ ৰত্তং চিত্তং অট্ঠন্নং লোভসহগতচিত্তুপ্পাদানং ৱসেন ৱেদিতব্বং, দুট্ঠং চিত্তং দ্ৱিন্নং পটিঘচিত্তুপ্পাদানং ৱসেন ৱেদিতব্বং, মূড়্হং চিত্তং দ্ৱিন্নং মোমূহচিত্তুপ্পাদানং ৱসেন ৱেদিতব্বং. যাৱ ইমেসং চিত্তুপ্পাদানং ৱসেন ইন্দ্ৰিযানং অগুত্তি অগোপাযনা অপালনা অনাৰক্খা সতিৱোসগ্গো পমাদো চিত্তস্স অসংৱৰো, এৱং অৰক্খিতং চিত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিহতং নাম চিত্তং চতুন্নং দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদানং ৱসেন ৱেদিতব্বং, থিনমিদ্ধাভিভূতং নাম চিত্তং পঞ্চন্নং সসঙ্খাৰিকাকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৱসেন ৱেদিতব্বং. এৱং সব্বেপি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৱাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা হোন্তি. তে ‘‘কতমে ধম্মা অকুসলা? যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদিনা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. ৩৬৫) অকুসলচিত্তুপ্পাদদেসনাৱসেন ৱিত্থাৰতো ৱত্তব্বা. মাৰস্সাতি এত্থ পঞ্চ মাৰা. তেসু কিলেসমাৰস্স চতুন্নং আসৱানং চতুন্নং ওঘানং চতুন্নং যোগানং চতুন্নং গন্থানং চতুন্নং উপাদানানং অট্ঠন্নং নীৱৰণানং দসন্নং কিলেসৱত্থূনং ৱসেন আসৱগোচ্ছকাদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪-১৯, ১১০২) ৱুত্তনযেন, তথা ‘‘জাতিমদো গোত্তমদো আৰোগ্যমদো’’তিআদিনা খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৮৩২) আগতানং সত্তন্নং কিলেসানঞ্চ ৱসেন ৱিভাগো ৱত্তব্বো. অযং তাৱেত্থ অভিধম্মনিস্সিতা কথা.

সুত্তন্তনিস্সিতা (ম. নি. ১.৩৪৭; অ. নি. ১১.১৭) পন অৰক্খিতেন চিত্তেনাতি চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী, যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন …পে… ঘানেন… জিৱ্হায… কাযেন… মনসা…পে… মনিন্দ্ৰিযেন সংৱৰং আপজ্জতি (ম. নি. ১.৩৪৭, ৪১১, ৪২১; ২.৪১৯; ৩.১৫, ৭৫). এৱং অৰক্খিতং চিত্তং হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চাতি মিচ্ছাদিট্ঠিহতং নাম চিত্তং পুব্বন্তকপ্পনৱসেন ৱা অপৰন্তকপ্পনৱসেন ৱা পুব্বন্তাপৰন্তকপ্পনৱসেন ৱা মিচ্ছাভিনিৱিসন্তস্স অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স ‘‘সস্সতো লোকোতি ৱা…পে… নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি (ৱিভ. ৯৩৭; পটি. ম. ১.১৪০) ৱা যা দিট্ঠি, তায হতং উপহতং. যা চ খো ‘‘ইমা চত্তাৰো সস্সতৱাদা…পে… পঞ্চ পৰমদিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা’’তি ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৩০ আদযো) পঞ্চত্তযে (ম. নি. ৩.২১ আদযো) চ আগতা দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো, তাসং ৱসেন চিত্তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিহতভাৱো কথেতব্বো.

থিনমিদ্ধাভিভূতেনাতি থিনং নাম চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা. মিদ্ধং নাম ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযস্স অকম্মঞ্ঞতা. তথা থিনং অনুস্সাহসংহননং. মিদ্ধং অসত্তিৱিঘাতো. ইতি থিনেন মিদ্ধেন চ চিত্তং অভিভূতং অজ্ঝোত্থটং উপদ্দুতং সঙ্কোচনপ্পত্তং লযাপন্নং. ৱসং মাৰস্স গচ্ছতীতি ৱসো নাম ইচ্ছা লোভো অধিপ্পাযো ৰুচি আকঙ্খা আণা আণত্তি. মাৰোতি পঞ্চ মাৰা – খন্ধমাৰো অভিসঙ্খাৰমাৰো মচ্চুমাৰো দেৱপুত্তমাৰো কিলেসমাৰোতি. গচ্ছতীতি তেসং ৱসং ইচ্ছং…পে… আণত্তিং গচ্ছতি উপগচ্ছতি উপেতি ৱত্ততি অনুৱত্ততি নাতিক্কমতীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱসং মাৰস্স গচ্ছতী’’তি.

তত্থ যথাৱুত্তা অকুসলা ধম্মা, তণ্হাৱিজ্জা এৱ ৱা সমুদযসচ্চং. যো সো ‘‘ৱসং মাৰস্স গচ্ছতী’’তি ৱুত্তো, সো যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপাদায পঞ্ঞত্তো, তে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খসচ্চং. এৱং ভগৱতা ইধ দ্ৱে সচ্চানি দেসিতানি. তেনেৱাহ – ‘‘দুক্খং সমুদযো চা’’তি. তেসং ভগৱা পৰিঞ্ঞায চ পহানায চ ধম্মং দেসেতীতি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায সমুদযস্স পহানাযা’’তি ৱুত্তং. কথং দেসেতীতি চে –

‘‘তস্মা ৰক্খিতচিত্তস্স, সম্মাসঙ্কপ্পগোচৰো;

সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা, ঞত্ৱান উদযব্বযং;

থিনমিদ্ধাভিভূ ভিক্খু, সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি. (উদা. ৩২) –

গাথায. তস্সত্থো – যস্মা অৰক্খিতেন চিত্তেন ৱসং মাৰস্স গচ্ছতি, তস্মা সতিসংৱৰেন মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং ৰক্খণেন ৰক্খিতচিত্তো অস্স. সম্মাসঙ্কপ্পগোচৰোতি যস্মা কামসঙ্কপ্পাদিমিচ্ছাসঙ্কপ্পগোচৰো তথা তথা অযোনিসো ৱিকপ্পেত্ৱা নানাৱিধানি মিচ্ছাদস্সনানি গণ্হাতি. ততো এৱ চ মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চিত্তেন ৱসং মাৰস্স গচ্ছতি, তস্মা যোনিসোমনসিকাৰেন কম্মং কৰোন্তো নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদিসম্মাসঙ্কপ্পগোচৰো অস্স. সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱাতি সম্মাসঙ্কপ্পগোচৰতায ৱিধুতমিচ্ছাদস্সনো কম্মস্সকতালক্খণং যথাভূতঞাণলক্খণঞ্চ সম্মাদিট্ঠিং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা সীলসমাধীসু যুত্তপ্পযুত্তো. ততো এৱ চ ঞত্ৱান উদযব্বযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সমপঞ্ঞাসায আকাৰেহি উপ্পাদং নিৰোধঞ্চ ঞত্ৱা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অনুক্কমেন অৰিযমগ্গে গণ্হন্তো অগ্গমগ্গেন থিনমিদ্ধাভিভূ ভিক্খু সব্বা দুগ্গতিযো জহেতি এৱং সব্বসো ভিন্নকিলেসত্তা ভিক্খু খীণাসৱো যথাসম্ভৱং তিৱিধদুক্খতাযোগেন দুগ্গতিসঙ্খাতা সব্বাপি গতিযো জহেয্য, তাসং পৰভাগে নিব্বানে তিট্ঠেয্যাতি অত্থো.

যং তণ্হায অৱিজ্জায চ পহানং, অযং নিৰোধোতি পহানস্স নিৰোধস্স পচ্চযভাৱতো অসঙ্খতধাতু পহানং নিৰোধোতি চ ৱুত্তা. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানীতি পুৰিমগাথায পুৰিমানি দ্ৱে, পচ্ছিমগাথায পচ্ছিমানি দ্ৱেতি দ্ৱীহি গাথাহি ভাসিতানি ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. তেসু সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৱো, মগ্গনিৰোধেহি নিস্সৰণং, সব্বগতিজহনং ফলং, ৰক্খিতচিত্ততাদিকো উপাযো, অৰক্খিতচিত্ততাদিনিসেধনমুখেন ৰক্খিতচিত্ততাদীসু নিযোজনং ভগৱতো আণত্তীতি. এৱং দেসনাহাৰপদত্থা অস্সাদাদযো নিদ্ধাৰেতব্বা. তেনেৱাহ – ‘‘নিযুত্তো দেসনাহাৰসম্পাতো’’তি.

দেসনাহাৰসম্পাতৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.