১. দেসনাহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
৫. এৱং হাৰাদযো সুখগ্গহণত্থং গাথাবন্ধৱসেন সৰূপতো নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি তেসু হাৰে তাৱ পটিনিদ্দেসৱসেন ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কতমোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. দেসনাহাৰোতি পুচ্ছিতব্বধম্মনিদস্সনং. কিঞ্চাপি দেসনাহাৰো নিদ্দেসৱাৰে সৰূপতো দস্সিতো, পটিনিদ্দেসস্স পন ৱিসযং দস্সেন্তো ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তি গাথং একদেসেন পচ্চামসতি. অযং দেসনাহাৰো পুব্বাপৰাপেক্খো. তত্থ পুব্বাপেক্খত্তে ‘‘কতমো দেসনাহাৰো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তি সৰূপতো দস্সিতস্স নিগমনং হোতি. পৰাপেক্খত্তে পন ‘‘অযং দেসনাহাৰো কিং দেসযতী’’তি দেসনাকিৰিযায কত্তুনিদ্দেসো হোতি. তেন দেসনাহাৰস্স অন্ৱত্থসঞ্ঞতং দস্সেতি. দেসযতীতি সংৱণ্ণেতি, ৱিত্থাৰেতীতি অত্থো.
ইদানি অনেন দেসেতব্বধম্মে সৰূপতো দস্সেন্তো ‘‘অস্সাদ’’ন্তিআদিমাহ, তং পুব্বে ৱুত্তনযত্তা উত্তানমেৱ. তস্মা ইতো পৰম্পি অৱুত্তমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. ‘‘কত্থ পন আগতে অস্সাদাদিকে অযং হাৰো সংৱণ্ণেতী’’তি অনুযোগং মনসিকত্ৱা দেসনাহাৰেন সংৱণ্ণেতব্বধম্মং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদিকং সব্বপৰিযত্তিধম্মসঙ্গাহকং ভগৱতো ছছক্কদেসনং একদেসেন দস্সেতি.
তত্থ ধম্মন্তি অযং ধম্ম-সদ্দো পৰিযত্তিসচ্চসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞাপত্তিঞেয্যাদীসু বহূসু অত্থেসু দিট্ঠপ্পযোগো. তথা হি ‘‘ইধ, ভিক্খু, ধম্মং পৰিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পৰিযত্তিধম্মে দিস্সতি. ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯; মহাৱ. ১৮) সচ্চে. ‘‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩, ১৪৫) সমাধিম্হি. ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো’’তি এৱমাদীসু (জা. ১.১.৫৭; ১.২.১৪৭-১৪৮) পঞ্ঞাযং. ‘‘জাতিধম্মানং, ভিক্খৱে, সত্তান’’ন্তি এৱমাদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮; ম. নি. ১.১৩১) পকতিযং. ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰি’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১০.১০২; ১.১৫.৩৮৫) পুঞ্ঞে. ‘‘চত্তাৰো পাৰাজিকা ধম্মা’’তি এৱমাদীসু (পাৰা. ২৩৩) আপত্তিযং. ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলাধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) ঞেয্যে. ইধ পন পৰিযত্তিযং দট্ঠব্বোতি (ম. নি. অট্ঠ. ১.মূলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা; ধ. স. অট্ঠ. চিত্তুপ্পাদকণ্ড ১; বু. ৱং. অট্ঠ. ১.১).
ৱোতি পন অযং ৱো-সদ্দো ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৱে, পৱাৰেমি ৱো’’তি (সং. নি. ১.২১৫) এত্থ উপযোগত্থে আগতো. ‘‘সন্নিপতিতানং ৱো, ভিক্খৱে, দ্ৱযং কৰণীয’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭৩) কৰণত্থে. ‘‘যে হি ৱো অৰিযা পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু পদপূৰণে. ‘‘আৰোচযামি ৱো, ভিক্খৱে’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৭২) সম্পদানত্থে. ইধাপি সম্পদানত্থে এৱাতি দট্ঠব্বো.
ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগেন ভিক্খূ, ভিন্নকিলেসতাদিগুণযোগেন ৱা. অথ ৱা সংসাৰে ভযং ইক্খন্তীতি ভিক্খূ. ভিক্খৱেতি তেসং আলপনং. তেন তে ধম্মস্সৱনে নিযোজেন্তো অত্তনো মুখাভিমুখং কৰোতি. দেসেস্সামীতি কথেস্সামি. তেন নাহং ধম্মিস্সৰতায তুম্হে অঞ্ঞং কিঞ্চি কাৰেয্যামি, অনাৱৰণঞাণেন সব্বং ঞেয্যধম্মং পচ্চক্খকাৰিতায পন ধম্মং দেসেস্সামীতি ইদানি পৱত্তিযমানং ধম্মদেসনং পটিজানাতি. আদিকল্যাণন্তিআদীসু আদিম্হি কল্যাণং আদিকল্যাণং, আদিকল্যাণমেতস্সাতি ৱা আদিকল্যাণং. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তত্থ সীলেন আদিকল্যাণং. সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণং. পঞ্ঞায পৰিযোসানকল্যাণং. বুদ্ধসুবুদ্ধতায ৱা আদিকল্যাণং. ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণং. সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পৰিযোসানকল্যাণং. অথ ৱা উগ্ঘটিতঞ্ঞুৱিনযনেন আদিকল্যাণং. ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুৱিনযনেন মজ্ঝেকল্যাণং নেয্যপুগ্গলৱিনযনেন পৰিযোসানকল্যাণং. অযমেৱত্থো ইধাধিপ্পেতো.
অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং. ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসনাদিছঅত্থপদসমাযোগতো ৱা সাত্থং. অক্খৰাদিছব্যঞ্জনপদসমাযোগতো সব্যঞ্জনং. অযমেৱত্থো ইধাধিপ্পেতো. উপনেতব্বাভাৱতো একন্তেন পৰিপুণ্ণন্তি কেৱলপৰিপুণ্ণং. অপনেতব্বাভাৱতো পৰিসুদ্ধং. সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিযা ৱা পৰিপুণ্ণং. চতুৰোঘনিত্থৰণায পৱত্তিযা লোকামিসনিৰপেক্খতায চ পৰিসুদ্ধং. ব্ৰহ্মং সেট্ঠং উত্তমং ব্ৰহ্মূনং ৱা সেট্ঠানং অৰিযানং চৰিযং সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসযিস্সামি পৰিদীপযিস্সামীতি অত্থো.
এৱং ভগৱতা দেসিতো পকাসিতো চ সাসনধম্মো যেসং অস্সাদাদীনং দস্সনৱসেন পৱত্তো, তে অস্সাদাদযো দেসনাহাৰস্স ৱিসযভূতা যত্থ যত্থ পাঠে সৱিসেসং ৱুত্তা, ততো ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা উদাহৰণৱসেন ইধানেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কামন্তি মনাপিযৰূপাদিং তেভূমকধম্মসঙ্খাতং ৱত্থুকামং. কামযমানস্সাতি ইচ্ছন্তস্স. তস্স চেতং সমিজ্ঝতীতি তস্স কামযমানস্স সত্তস্স তং কামসঙ্খাতং ৱত্থু সমিজ্ঝতি চে, সচে সো তং লভতীতি ৱুত্তং হোতি. অদ্ধাপীতিমনো হোতীতি একংসেন তুট্ঠচিত্তো হোতি. লদ্ধাতি লভিত্ৱা. মচ্চোতি সত্তো. যদিচ্ছতীতি যং ইচ্ছতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন নিদ্দেসে (মহানি. ১) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. অযং অস্সাদোতি যাযং অধিপ্পাযসমিজ্ঝনা ইচ্ছিতলাভে পীতিমনতা সোমনস্সং, অযং অস্সাদেতব্বতো অস্সাদো.
তস্স চে কামযানস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কামে ইচ্ছমানস্স, কামেন ৱা যাযমানস্স. ছন্দজাতস্সাতি জাততণ্হস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. তে কামা পৰিহাযন্তীতি তে ৱত্থুকামা কেনচি অন্তৰাযেন ৱিনস্সন্তি চে. সল্লৱিদ্ধোৱ ৰুপ্পতীতি অথ অযোমযাদিনা সল্লেন ৱিদ্ধো ৱিয পীড়িযতীতি অত্থো. অযং আদীনৱোতি যাযং কামানং ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা কামযানস্স সত্তস্স ৰুপ্পনা দোমনস্সুপ্পত্তি, অযং আদীনৱো.
যো কামে পৰিৱজ্জেতীতি যো ভিক্খু যথাৱুত্তে কামে তত্থ ছন্দৰাগস্স ৱিক্খম্ভনেন ৱা সমুচ্ছিন্দনেন ৱা সব্বভাগেন ৱজ্জেতি. যথা কিং? সপ্পস্সেৱ পদা সিৰোতি, যথা কোচি পুৰিসো জীৱিতুকামো কণ্হসপ্পং পটিপথে পস্সিত্ৱা অত্তনো পাদেন তস্স সিৰং পৰিৱজ্জেতি, সোমং…পে… সমতিৱত্ততীতি সো ভিক্খু সব্বং লোকং ৱিসৰিত্ৱা ঠিতত্তা লোকে ৱিসত্তিকাসঙ্খাতং ইমং তণ্হং সতিমা হুত্ৱা সমতিক্কমতীতি. ইদং নিস্সৰণন্তি যদিদং ৱিসত্তিকাসঙ্খাতায তণ্হায নিব্বানাৰম্মণেন অৰিযমগ্গেন সমতিৱত্তনং, ইদং নিস্সৰণং.
খেত্তন্তি কেদাৰাদিখেত্তং. ৱত্থুন্তি ঘৰৱত্থুআদিৱত্থুং. হিৰঞ্ঞং ৱাতি কহাপণসঙ্খাতং সুৱণ্ণসঙ্খাতঞ্চ হিৰঞ্ঞং. ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পনত্থো, সো সব্বপদেসু যোজেতব্বো. গৱাস্সন্তি গাৱো চ অস্সে চাতি গৱাস্সং. দাসপোৰিসন্তি দাসে চ পোৰিসে চাতি দাসপোৰিসং. থিযোতি ইত্থিযো. বন্ধূতি ঞাতিবন্ধৱো. পুথূ কামেতি অঞ্ঞেপি ৱা মনাপিযৰূপাদিকে বহূ কামগুণে. যো নৰো অনুগিজ্ঝতীতি যো সত্তো অনু অনু অভিকঙ্খতি পত্থেতীতি অত্থো. অযং অস্সাদোতি যদিদং খেত্তাদীনং অনুগিজ্ঝনং, অযং অস্সাদেতি ৱত্থুকামে এতেনাতি অস্সাদো.
অবলা নং বলীযন্তীতি খেত্তাদিভেদে কামে অনুগিজ্ঝন্তং তং পুগ্গলং কুসলেহি পহাতব্বত্তা অবলসঙ্খাতা কিলেসা বলীযন্তি অভিভৱন্তি, সদ্ধাবলাদিৱিৰহেন ৱা অবলং তং পুগ্গলং অবলা কিলেসা বলীযন্তি, অবলত্তা অভিভৱন্তীতি অত্থো. মদ্দন্তেনং পৰিস্সযাতি এনং কামগিদ্ধং কামে পৰিযেসন্তং ৰক্খন্তঞ্চ সীহাদযো চ পাকটপৰিস্সযা কাযদুচ্চৰিতাদযো চ অপাকটপৰিস্সযা মদ্দন্তি. ততো নং…পে… দকন্তি ততো তেহি পাকটাপাকটপৰিস্সযেহি অভিভূতং তং পুগ্গলং জাতিআদিদুক্খং সমুদ্দে ভিন্ননাৱং উদকং ৱিয অন্ৱেতি অনুগচ্ছতীতি অত্থো. অযং আদীনৱোতি য্ৱাযং তণ্হাদুচ্চৰিতসংকিলেসহেতুকো জাতিআদিদুক্খানুবন্ধো, অযং আদীনৱো.
তস্মাতি যস্মা কামগিদ্ধস্স ৱুত্তনযেন দুক্খানুবন্ধো ৱিজ্জতি, তস্মা. জন্তূতি সত্তো. সদা সতোতি পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং জাগৰিযানুযোগেন সতো হুত্ৱা. কামানি পৰিৱজ্জযেতি ৱিক্খম্ভনৱসেন সমুচ্ছেদৱসেন চ ৰূপাদীসু ৱত্থুকামেসু সব্বপ্পকাৰং কিলেসকামং অনুপ্পাদেন্তো কামানি পৰিৱজ্জযে পজহেয্য. তে পহায তৰে ওঘন্তি এৱং তে কামে পহায তপ্পহানকৰঅৰিযমগ্গেনেৱ চতুব্বিধম্পি ওঘং তৰেয্য, তৰিতুং সক্কুণেয্যাতি অত্থো. নাৱং সিত্ৱাৱ পাৰগূতি যথা পুৰিসো উদকগ্গহণেন গৰুভাৰং নাৱং উদকং বহি সিঞ্চিত্ৱা লহুকায নাৱায অপ্পকসিৰেনেৱ পাৰগূ ভৱেয্য, পাৰং গচ্ছেয্য, এৱমেৱ অত্তভাৱনাৱং কিলেসূদকগৰুকং সিঞ্চিত্ৱা লহুকেন অত্তভাৱেন পাৰগূ ভৱেয্য, পাৰং নিব্বানং অৰহত্তপ্পত্তিযা গচ্ছেয্য অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বানেনাতি অত্থো. ইদং নিস্সৰণন্তি যং কামপ্পহানমুখেন চতুৰোঘং তৰিত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিব্বানং, ইদং সব্বসঙ্খতনিস্সৰণতো নিস্সৰণন্তি.
ধম্মোতি দানাদিপুঞ্ঞধম্মো. হৱেতি নিপাতমত্তং. ৰক্খতি ধম্মচাৰিন্তি যো তং ধম্মং অপ্পমত্তো চৰতি, তং ধম্মচাৰিং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকভেদেন দুৱিধতোপি অনত্থতো ৰক্খতি পালেতি. ছত্তং মহন্তং যথ ৱস্সকালেতি ৱস্সকালে দেৱে ৱস্সন্তে যথা মহন্তং ছত্তং কুসলেন পুৰিসেন ধাৰিতং তং ৱস্সতেমনতো ৰক্খতি. তত্থ যথা তং ছত্তং অপ্পমত্তো হুত্ৱা অত্তানং ৰক্খন্তং ছাদেন্তঞ্চ ৱস্সাদিতো ৰক্খতি, এৱং ধম্মোপি অত্তসম্মাপণিধানেন অপ্পমত্তো হুত্ৱা ধম্মচৰিযায অত্তানং ৰক্খন্তংযেৱ ৰক্খতীতি অধিপ্পাযো. এসা…পে… চাৰীতি এতেন ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ইদং ফলন্তি দিট্ঠধম্মিকেহি সম্পৰাযিকেহি চ অনত্থেহি যদিদং ধম্মস্স ৰক্খণং ৱুত্তং ৰক্খাৱসানস্স চ অব্ভুদযস্স নিপ্ফাদনং, ইদং নিস্সৰণং অনামসিত্ৱা দেসনায নিব্বত্তেতব্বতায ফলন্তি.
সব্বে ধম্মাতি সব্বে সঙ্খতা ধম্মা. অনত্তাতি নত্থি এতেসং অত্তা কাৰকৱেদকসভাৱো, সযং ৱা ন অত্তাতি অনত্তাতি. ইতীতি এৱং. যদা পঞ্ঞায পস্সতীতি যস্মিং কালে ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তো অনত্তানুপস্সনাসঙ্খাতায পঞ্ঞায পস্সতি. অথ নিব্বিন্দতি দুক্খেতি অথ অনত্তানুপস্সনায পুব্বে এৱ অনিচ্চতাদুক্খতানং সুপৰিদিট্ঠত্তা নিব্বিদানুপস্সনাৱসেন ৱিপস্সনাগোচৰভূতে পঞ্চক্খন্ধদুক্খে নিব্বিন্দতি নিব্বেদং আপজ্জতি. এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযাতি যা ৱুত্তলক্খণা নিব্বিদানুপস্সনা সব্বকিলেসৱিসুজ্ঝনতো ৱিসুদ্ধিসঙ্খাতস্স অৰিযমগ্গস্স অচ্চন্তৱিসুদ্ধিযা ৱা অমতধাতুযা মগ্গো উপাযো. অযং উপাযোতি যদিদং অনত্তানুপস্সনামুখেন সব্বস্মিং ৱট্টস্মিং নিব্বিন্দনং ৱুত্তং, তং ৱিসুদ্ধিযা অধিগমহেতুভাৱতো উপাযো.
‘‘চক্খুমা…পে… পৰিৱজ্জযে’’তি ইমিস্সা গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – যথা চক্খুমা পুৰিসো সৰীৰে ৱহন্তে ৱিসমানি ভূমিপ্পদেসানি চণ্ডতায ৱা ৱিসমে হত্থিআদযো পৰিৱজ্জেতি, এৱং লোকে সপ্পঞ্ঞো পুৰিসো সপ্পঞ্ঞতায হিতাহিতং জানন্তো পাপানি লামকানি দুচ্চৰিতানি পৰিৱজ্জেয্যাতি. অযং আণত্তীতি যা অযং ‘‘পাপানি পৰিৱজ্জেতব্বানী’’তি ধম্মৰাজস্স ভগৱতো আণা, অযং আণত্তীতি.
এৱং ৱিসুং ৱিসুং সুত্তেসু আগতা ফলূপাযাণত্তিযো উদাহৰণভাৱেন দস্সেত্ৱা ইদানি তা একতো আগতা দস্সেতুং ‘‘সুঞ্ঞতো’’তি গাথমাহ.
তত্থ সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজাতি আণত্তীতি ‘‘মোঘৰাজ, সব্বম্পি সঙ্খাৰলোকং অৱসৱত্তিতাসল্লক্খণৱসেন ৱা তুচ্ছভাৱসমনুপস্সনৱসেন ৱা সুঞ্ঞোতি পস্সা’’তি ইদং ধম্মৰাজস্স ৱচনং ৱিধানভাৱতো আণত্তি. সব্বদা সতিকিৰিযায তংসুঞ্ঞতাদস্সনং সম্পজ্জতীতি ‘‘সদা সতোতি উপাযো’’তি ৱুত্তং. অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চাতি ৱীসতিৱত্থুকং সক্কাযদস্সনং উদ্ধৰিত্ৱা সমুচ্ছিন্দিত্ৱা. এৱং মচ্চুতৰো সিযাতি. ইদং ফলন্তি যং এৱং ৱুত্তেন ৱিধিনা মচ্চুতৰণং মচ্চুনো ৱিসযাতিক্কমনং তস্স যং পুব্বভাগপটিপদাপটিপজ্জনং, ইদং দেসনায ফলন্তি অত্থো. যথা পন অস্সাদাদযো সুত্তে কত্থচি সৰূপতো কত্থচি নিদ্ধাৰেতব্বতায কত্থচি ৱিসুং ৱিসুং কত্থচি একতো দস্সিতা, ন এৱং ফলাদযো. ফলাদযো পন সব্বত্থ সুত্তে গাথাসু ৱা একতো দস্সেতব্বাতি ইমস্স নযস্স দস্সনত্থং ৱিসুং ৱিসুং উদাহৰিত্ৱাপি পুন ‘‘সুঞ্ঞতো লোক’’ন্তিআদিনা একতো উদাহৰণং কতন্তি দট্ঠব্বং.
৬. এৱং অস্সাদাদযো উদাহৰণৱসেন সৰূপতো দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ পুগ্গলৱিভাগেন দেসনাৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ উগ্ঘটিতং ঘটিতমত্তং উদ্দিট্ঠমত্তং যস্স নিদ্দেসপটিনিদ্দেসা ন কতা, তং জানাতীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. উদ্দেসমত্তেন সপ্পভেদং সৱিত্থাৰমত্থং পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো, উগ্ঘটিতং ৱা উচ্চলিতং উট্ঠপিতন্তি অত্থো, তং জানাতীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. ধম্মো হি দেসিযমানো দেসকতো দেসনাভাজনং সঙ্কমন্তো ৱিয হোতি, তমেস উচ্চলিতমেৱ জানাতীতি অত্থো, চলিতমেৱ ৱা উগ্ঘটিতং. সস্সতাদিআকাৰস্স হি ৱেনেয্যানং আসযস্স বুদ্ধাৱেণিকা ধম্মদেসনা তঙ্খণপতিতা এৱ চলনায হোতি, ততো পৰম্পৰানুৱত্তিযা, তত্থাযং উগ্ঘটিতে চলিতমত্তেযেৱ আসযে ধম্মং জানাতি অৱবুজ্ঝতীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, তস্স উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স নিস্সৰণং দেসযতি, তত্তকেনেৱ তস্স অত্থসিদ্ধিতো. ৱিপঞ্চিতং ৱিত্থাৰিতং নিদ্দিট্ঠং জানাতীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ, ৱিপঞ্চিতং ৱা মন্দং সণিকং ধম্মং জানাতীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ, তস্স ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ দেসযতি, নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰায দেসনায তস্স অত্থসিদ্ধিতো. নেতব্বো ধম্মস্স পটিনিদ্দিসেন অত্থং পাপেতব্বোতি নেয্যো, মুদিন্দ্ৰিযতায ৱা পটিলোমগ্গহণতো নেতব্বো অনুনেতব্বোতি নেয্যো, তস্স নেয্যস্স অস্সাদং আদীনৱং নিস্সৰণঞ্চ দেসযতি, অনৱসেসেত্ৱাৱ দেসনেন তস্স অত্থসিদ্ধিতো. তত্থাযং পাড়ি –
‘‘কতমো চ পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ? যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৱেলায ধম্মাভিসমযো হোতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ.
‘‘কতমো চ পুগ্গলো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ? যস্স পুগ্গলস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থে ৱিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ.
‘‘কতমো চ পুগ্গলো নেয্যো? যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পৰিপুচ্ছতো যোনিসোমনসিকৰোতো কল্যাণমিত্তে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো এৱং অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো’’তি (পু. প. ১৪৮-১৫০).
পদপৰমো পনেত্থ নেত্তিযং পটিৱেধস্স অভাজনন্তি ন গহিতোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ অস্সাদো, আদীনৱো, নিস্সৰণং, অস্সাদো চ আদীনৱো চ, অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ, আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ, অস্সাদো চ আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চাতি এতে সত্ত পট্ঠাননযা.
তেসু ততিযছট্ঠসত্তমা ৱেনেয্যত্তযৱিনযনে সমত্থতায গহিতা, ইতৰে চত্তাৰো ন গহিতা. ন হি কেৱলেন অস্সাদেন আদীনৱেন তদুভযেন ৱা কথিতেন ৱেনেয্যৱিনযনং সম্ভৱতি, কিলেসানং পহানাৱচনতো. পঞ্চমোপি আদীনৱাৱচনতো নিস্সৰণস্স অনুপাযো এৱ. ন হি ৱিমুত্তিৰসা ভগৱতো দেসনা ৱিমুত্তিং তদুপাযঞ্চ অনামসন্তী পৱত্ততি. তস্মা এতে চত্তাৰো নযা অনুদ্ধটা. সচে পন পদপৰমস্স পুগ্গলস্স ৱসেন পৱত্তং সংকিলেসভাগিযং ৱাসনাভাগিযং তদুভযভাগে ঠিতং দেসনং সুত্তেকদেসং গাথং ৱা তাদিসং এতেসং নযানং উদাহৰণভাৱেন উদ্ধৰতি, এৱং সতি সত্তন্নম্পি নযানং গহণং ভৱেয্য. ৱেনেয্যৱিনযনং পন তেসং সন্তানে অৰিযমগ্গস্স উপ্পাদনং. তং যথাৱুত্তেহি এৱ নযেতি, নাৱসেসেহীতি ইতৰে ইধ ন ৱুত্তা. যস্মা পন পেটকে (পেটকো. ২৩) –
‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৱো চ?
যানি কৰোতি পুৰিসো, তানি অত্তনি পস্সতি;
কল্যাণকাৰী কল্যাণং, পাপকাৰী চ পাপক’’ন্তি.
তত্থ যং কল্যাণকাৰী কল্যাণং পচ্চনুভোতি, অযং অস্সাদো. যং পাপকাৰী পাপং পচ্চনুভোতি, অযং আদীনৱো.
অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, লোকধম্মা. কতমে অট্ঠ? লাভোতিআদি (অ. নি. ৮.৬). তত্থ লাভো যসো সুখং পসংসা, অযং অস্সাদো. অলাভো অযসো দুক্খং নিন্দা, অযং আদীনৱো.
তত্থ কতমো অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ?
‘‘সুখো ৱিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো চ ইজ্ঝতি;
খিপ্পঞ্চ পৰমং সন্তিং, নিব্বানমধিগচ্ছতী’’তি. (পেটকো. ২৩);
অযং অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ.
দ্ৱত্তিংসিমানি, ভিক্খৱে, মহাপুৰিসস্স মহাপুৰিসলক্খণানি, যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুৰিসস্স দ্ৱেৱ গতিযো ভৱন্তি অনঞ্ঞা…পে… ৱিৱটচ্ছদোতি সব্বং লক্খণসুত্তং, (দী. নি. ৩.১৯৯) অযং অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ.
তত্থ কতমো আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ?
‘‘ভাৰা হৱে পঞ্চক্খন্ধা, ভাৰহাৰো চ পুগ্গলো;
ভাৰাদানং দুখং লোকে, ভাৰনিক্খেপনং সুখং.
‘‘নিক্খিপিত্ৱা গৰুং ভাৰং, অঞ্ঞং ভাৰং অনাদিয;
সমূলং তণ্হমব্বুয্হ, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি. (সং. নি. ৩.২২);
অযং আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ.
তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ?
‘‘কামা হি চিত্ৰা মধুৰা মনোৰমা, ৱিৰূপৰূপেন মথেন্তি চিত্তং;
তস্মা অহং পব্বজিতোম্হি ৰাজ, অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৱ সেয্যোতি. (ম. নি. ২.৩০৭; থেৰগা. ৭৮৭-৭৮৮; পেটকো. ২৩);
অযং অস্সাদো চ আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চা’’তি ৱুত্তং. তস্মা তেপি নযা ইধ নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱেদিতব্বা. ফলাদীসুপি অযং নযো লব্ভতি এৱ. যস্মা পেটকে (পেটকো. ২২) ‘‘তত্থ কতমং ফলঞ্চ উপাযো চ? সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো’’তি গাথা (সং. নি. ১.২৩), ইদং ফলঞ্চ উপাযো চ.
তত্থ কতমং ফলঞ্চ আণত্তি চ?
‘‘সচে ভাযথ দুক্খস্স, সচে ৱো দুক্খমপ্পিযং;
মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৱি ৱা যদি ৱা ৰহোতি. (উদা. ৪৪);
ইদং ফলঞ্চ আণত্তি চ.
তত্থ কতমো উপাযো চ আণত্তি চ?
‘‘কুম্ভূপমং কাযমিমং ৱিদিত্ৱা, নগৰূপমং চিত্তমিদং ঠপেত্ৱা;
যোধেথ মাৰং পঞ্ঞাৱুধেন, জিতঞ্চ ৰক্খে অনিৱেসনো সিযা’’তি. (ধ. প. ৪০);
অযং উপাযো চ আণত্তি চ. এৱং ফলাদীনং দুকৱসেনপি উদাহৰণং ৱেদিতব্বং. এত্থ চ যো নিস্সৰণদেসনায ৱিনেতব্বো, সো উগ্ঘটিতঞ্ঞূতিআদিনা যথা দেসনাৱিভাগেন পুগ্গলৱিভাগসিদ্ধি হোতি, এৱং উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স ভগৱা নিস্সৰণং দেসেতীতিআদিনা পুগ্গলৱিভাগেন দেসনাৱিভাগো সম্ভৱতীতি সো তথা দস্সিতো.
এৱং যেসং পুগ্গলানং ৱসেন দেসনাৱিভাগো দস্সিতো, তে পুগ্গলে পটিপদাৱিভাগেন ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পটিপদাভিঞ্ঞাকতো ৱিভাগো পটিপদাকতো হোতীতি আহ – ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তি. তা পনেতা চ সমথৱিপস্সনাপটিপত্তিৱসেন দুৱিধা হোন্তি. কথং? সমথপক্খে তাৱ পঠমসমন্নাহাৰতো পট্ঠায যাৱ তস্স তস্স ঝানস্স উপচাৰং উপ্পজ্জতি, তাৱ পৱত্তা সমথভাৱনা ‘‘পটিপদা’’তি ৱুচ্চতি. উপচাৰতো পন পট্ঠায যাৱ অপ্পনা তাৱ পৱত্তা পঞ্ঞা ‘‘অভিঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি.
সা পনাযং পটিপদা একচ্চস্স দুক্খা হোতি নীৱৰণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচাৰগহণতায কিচ্ছা অসুখসেৱনাতি অত্থো, একচ্চস্স তদভাৱেন সুখা. অভিঞ্ঞাপি একচ্চস্স দন্ধা হোতি মন্দা অসীঘপ্পৱত্তি, একচ্চস্স খিপ্পা অমন্দা সীঘপ্পৱত্তি. তস্মা যো আদিতো কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো দুক্খেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতি, তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি. যো পন ৱিক্খম্ভিতকিলেসো অপ্পনাপৰিৱাসং ৱসন্তো চিৰেন অঙ্গপাতুভাৱং পাপুণাতি, তস্স দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যো খিপ্পং অঙ্গপাতুভাৱং পাপুণাতি, তস্স খিপ্পাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যো কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো সুখেন অকিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতি, তস্স সুখা পটিপদা নাম হোতি.
ৱিপস্সনাপক্খে পন যো ৰূপাৰূপমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসন্তো চত্তাৰি মহাভূতানি পৰিগ্গহেত্ৱা উপাদাৰূপং পৰিগ্গণ্হাতি অৰূপং পৰিগ্গণ্হাতি, ৰূপাৰূপং পন পৰিগ্গণ্হন্তো দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো পৰিগ্গহেতুং সক্কোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা নাম হোতি. পৰিগ্গহিতৰূপাৰূপস্স পন ৱিপস্সনাপৰিৱাসে মগ্গপাতুভাৱদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যোপি ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা নামৰূপং ৱৱত্থপেন্তো দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো ৱৱত্থপেতি, ৱৱত্থপিতে চ নামৰূপে ৱিপস্সনাপৰিৱাসং ৱসন্তো চিৰেন মগ্গং উপ্পাদেতুং সক্কোতি. তস্সাপি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.
অপৰো নামৰূপম্পি ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্চযে পৰিগ্গণ্হন্তো দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো পৰিগ্গণ্হাতি, পচ্চযে চ পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিপস্সনাপৰিৱাসং ৱসন্তো চিৰেন মগ্গং উপ্পাদেতি. এৱম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.
অপৰো পচ্চযেপি পৰিগ্গহেত্ৱা লক্খণানি পটিৱিজ্ঝন্তো দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো পটিৱিজ্ঝতি, পটিৱিদ্ধলক্খণো চ ৱিপস্সনাপৰিৱাসং ৱসন্তো চিৰেন মগ্গং উপ্পাদেতি. এৱম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.
অপৰো লক্খণানিপি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱিপস্সনাঞাণে তিক্খে সূৰে সুপ্পসন্নে ৱহন্তে উপ্পন্নং ৱিপস্সনানিকন্তিং পৰিযাদিযমানো দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো পৰিযাদিযতি, নিকন্তিঞ্চ পৰিযাদিযিত্ৱা ৱিপস্সনাপৰিৱাসং ৱসন্তো চিৰেন মগ্গং উপ্পাদেতি. এৱম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. ইমিনাৱুপাযেন ইতৰাপি তিস্সো পটিপদা ৱেদিতব্বা. ৱিপস্সনাপক্খিকা এৱ পনেত্থ চতস্সো পটিপদা দট্ঠব্বা.
চত্তাৰো পুগ্গলাতি যথাৱুত্তপটিপদাৱিভাগেন চত্তাৰো পটিপন্নকপুগ্গলা. তং পন পটিপদাৱিভাগং সদ্ধিং হেতুপাযফলেহি দস্সেতুং ‘‘তণ্হাচৰিতো’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ চৰিতন্তি চৰিযা, ৱুত্তীতি অত্থো. তণ্হায নিব্বত্তিতং চৰিতং এতস্সাতি তণ্হাচৰিতো, তণ্হায ৱা পৱত্তিতো চৰিতো তণ্হাচৰিতো, লোভজ্ঝাসযোতি অত্থো. দিট্ঠিচৰিতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. মন্দোতি মন্দিযং ৱুচ্চতি অৱিজ্জা, তায সমন্নাগতো মন্দো, মোহাধিকোতি অত্থো.
সতিন্দ্ৰিযেনাতি সতিযা আধিপচ্চং কুৰুমানায. সতিন্দ্ৰিযমেৱ হিস্স ৱিসদং হোতি. যস্মা তণ্হাচৰিততায পুব্বভাগে কোসজ্জাভিভৱেন ন ৱীৰিযং বলৱং হোতি, মোহাধিকতায ন পঞ্ঞা বলৱতী. তদুভযেনাপি ন সমাধি বলৱা হোতি, তস্মা ‘‘সতিন্দ্ৰিযমেৱ হিস্স ৱিসদং হোতী’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘সতিপট্ঠানেহি নিস্সযেহী’’তি. তণ্হাচৰিততায চস্স কিলেসৱিক্খম্ভনং ন সুকৰন্তি দুক্খা পটিপদা, অৱিসদঞাণতায দন্ধাভিঞ্ঞাতি পুব্বে ৱুত্তনযং আনেত্ৱা যোজেতব্বং. নিয্যাতীতি অৰিযমগ্গেন ৱট্টদুক্খতো নিগ্গচ্ছতি.
উদত্থোতি উদঅত্থো, উড়াৰপঞ্ঞোতি অত্থো. পঞ্ঞাসহাযপটিলাভেন চস্স সমাধি তিক্খো হোতি সম্পযুত্তেসু আধিপচ্চং পৱত্তেতি. তেনেৱাহ – ‘‘সমাধিন্দ্ৰিযেনা’’তি. ৱিসদঞাণত্তা ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞাযা’’তি ৱুত্তং. সমাধিপধানত্তা ঝানানং ঝানেহি নিস্সযেহীতি অযং ৱিসেসো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ. দিট্ঠিচৰিতো অনিয্যানিকমগ্গম্পি নিয্যানিকন্তি মঞ্ঞমানো তত্থ উস্সাহবহুলত্তা ৱীৰিযাধিকো হোতি. ৱীৰিযাধিকতাযেৱ চস্স কিলেসৱিক্খম্ভনং সুকৰন্তি সুখা পটিপদা, অৱিসদঞাণতায পন দন্ধাভিঞ্ঞাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘দিট্ঠিচৰিতো মন্দো’’তিআদিনা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
সচ্চেহীতি অৰিযসচ্চেহি. অৰিযসচ্চানি হি লোকিযানি পুব্বভাগঞাণস্স সম্মসনট্ঠানতায লোকুত্তৰানি অধিমুচ্চনতায মগ্গঞাণস্স অভিসমযট্ঠানতায চ নিস্সযানি হোন্তীতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. এত্থ চ দিট্ঠিচৰিতো উদত্থো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. তণ্হাচৰিতো মন্দো নেয্যো. ইতৰে দ্ৱেপি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূতি এৱং যেন ৱেনেয্যত্তযেন পুব্বে দেসনাৱিভাগো দস্সিতো, তদেৱ ৱেনেয্যত্তযং ইমিনা পটিপদাৱিভাগেন দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.
ইদানি তং ৱেনেয্যুপুগ্গলৱিভাগং অত্থনযযোজনায ৱিসযং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘উভো তণ্হাচৰিতা’’তিআদি ৱুত্তং. তণ্হায সমাধিপটিপক্খত্তা তণ্হাচৰিতো ৱিসুজ্ঝমানো সমাধিমুখেন ৱিসুজ্ঝতীতি আহ – ‘‘সমথপুব্বঙ্গমাযা’’তি. ‘‘সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০; পটি. ম. ২.১, ৩) ৱচনতো পন সম্মাদিট্ঠিসহিতেনেৱ সম্মাসমাধিনা নিয্যানং, ন সম্মাসমাধিনা এৱাতি আহ – ‘‘সমথপুব্বঙ্গমায ৱিপস্সনাযা’’তি. ‘‘ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলসমাধী’’তি সঙ্গহেসু ৱুত্তং. ইধ পন অনাগামিফলসমাধীতি ৱক্খতি. সো হি সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰীতি. তত্থ ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো. সো ৱিৰজ্জতি এতাযাতি ৰাগৱিৰাগা, তায ৰাগৱিৰাগায, ৰাগপ্পহাযিকাযাতি অত্থো.
চেতোৱিমুত্তিযাতি চেতোতি চিত্তং, তদপদেসেন চেত্থ সমাধি ৱুচ্চতি ‘‘যথা চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩). পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন পটিপক্খতো ৱিমুচ্চতীতি ৱিমুত্তি, তেন ৱা ৱিমুত্তো, ততো ৱিমুচ্চনন্তি ৱা ৱিমুত্তি, সমাধিযেৱ. যথা হি লোকিযকথাযং সঞ্ঞা চিত্তঞ্চ দেসনাসীসং. যথাহ – ‘‘নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো’’তি (দী. নি. ৩.৩৩২, ৩৪১, ৩৫৭; অ. নি. ৭.৪৪; ৯.২৪) ‘‘কিং চিত্তো ত্ৱং, ভিক্খূ’’তি (পাৰা. ১৩৫) চ, এৱং লোকুত্তৰকথাযং পঞ্ঞা সমাধি চ. যথাহ – ‘‘পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধী’’তি (ৱিভ. ৮০৪) চ ‘‘সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি চ. তেসু ইধ ৰাগস্স উজুৱিপচ্চনীকতো সমথপুব্বঙ্গমতাৱচনতো চ চেতোগ্গহণেন সমাধি ৱুত্তো. তথা ৱিমুত্তিৱচনেন. তেন ৱুত্তং ‘‘সমাধিযেৱা’’তি. চেতো চ তং ৱিমুত্তি চাতি চেতোৱিমুত্তি. অথ ৱা ৱুত্তপ্পকাৰস্সেৱ চেতসো পটিপক্খতো ৱিমুত্তি ৱিমোক্খোতি চেতোৱিমুত্তি, চেতসি ৱা ফলৱিঞ্ঞাণে ৱুত্তপ্পকাৰাৱ ৱিমুত্তীতি চেতোৱিমুত্তি, চেতসো ৱা ফলৱিঞ্ঞাণস্স পটিপক্খতো ৱিমুত্তি ৱিমোক্খো এতস্মিন্তি চেতোৱিমুত্তি, সমাধিযেৱ. পঞ্ঞাৱিমুত্তিযাতি এত্থাপি অযং নযো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো.
দিট্ঠিযা সৱিসযে পঞ্ঞাসদিসী পৱত্তীতি দিট্ঠিচৰিতো ৱিসুজ্ঝমানো পঞ্ঞামুখেন ৱিসুজ্ঝতীতি আহ – ‘‘উভো দিট্ঠিচৰিতা ৱিপস্সনা’’তিআদি. অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলপঞ্ঞা. সমথগ্গহণেন তপ্পটিপক্খতো তণ্হং ৱিপস্সনাগ্গহণেন অৱিজ্জঞ্চ নিদ্ধাৰেত্ৱা পঠমনযস্স ভূমিং সক্কা সুখেন দস্সেতুন্তি আহ – ‘‘যে সমথ…পে… হাতব্বা’’তি.
তত্থ সমথপুব্বঙ্গমা পটিপদাতি পুৰিমা দ্ৱে পটিপদা, ইতৰা ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমাতি দট্ঠব্বা. হাতব্বাতি গমেতব্বা, নেতব্বাতি অত্থো. ৱিপস্সনায অনিচ্চদুক্খঅনত্তসঞ্ঞাভাৱতো দুক্খসঞ্ঞাপৰিৱাৰত্তা চ অসুভসঞ্ঞায ইমা চতস্সো সঞ্ঞা দস্সিতা হোন্তি. তপ্পটিপক্খেন চ চত্তাৰো ৱিপল্লাসাতি সকলস্স সীহৱিক্কীড়িতনযস্স ভূমিং সুখেন সক্কা দস্সেতুন্তি আহ – ‘‘যে ৱিপস্সনা…পে… হাতব্বা’’তি.
৭. এৱং পটিপদাৱিভাগেন ৱেনেয্যপুগ্গলৱিভাগং দস্সেত্ৱা ইদানি তং ঞাণৱিভাগেন দস্সেন্তো যস্মা ভগৱতো দেসনা যাৱদেৱ ৱেনেয্যৱিনযনত্থা, ৱিনযনঞ্চ নেসং সুতমযাদীনং তিস্সন্নং পঞ্ঞানং অনুক্কমেন নিব্বত্তনং, যথা ভগৱতো দেসনায পৱত্তিভাৱৱিভাৱনঞ্চ হাৰনযব্যাপাৰো, তস্মা ইমস্স হাৰস্স সমুট্ঠিতপ্পকাৰং তাৱ পুচ্ছিত্ৱা যেন পুগ্গলৱিভাগদস্সনেন দেসনাভাজনং ৱিভজিত্ৱা তত্থ দেসনাযং দেসনাহাৰং নিযোজেতুকামো তং দস্সেতুং ‘‘স্ৱাযং হাৰো কত্থ সম্ভৱতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ যস্সাতি যো সো অট্ঠহি অক্খণেহি ৱিমুত্তো সোতাৱধানপৰিযোসানাহি চ সম্পত্তীতি সমন্নাগতো যস্স. সত্থাতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং অনুসাসনতো সত্থা. ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতীতি ধম্মো, তং ধম্মং. দেসযতীতি সঙ্খেপৱিত্থাৰনযেহি ভাসতি কথেতি. অঞ্ঞতৰোতি ভগৱতো সাৱকেসু অঞ্ঞতৰো. গৰুট্ঠানীযোতি সীলসুতাদিগুণৱিসেসযোগেন গৰুকৰণীযো. সব্ৰহ্মচাৰীতি ব্ৰহ্মং ৱুচ্চতি সেট্ঠট্ঠেন সকলং সত্থুসাসনং. সমং সহ ৱা ব্ৰহ্মং চৰতি পটিপজ্জতীতি সব্ৰহ্মচাৰী. সদ্ধং পটিলভতীতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱা যো এৱৰূপস্স ধম্মস্স দেসেতা’’তি তথাগতে, ‘‘স্ৱাক্খাতো ৱতাযং ধম্মো যো এৱং একন্তপৰিপুণ্ণো একন্তপৰিসুদ্ধো’’তিআদিনা ধম্মে চ সদ্ধং লভতি উপ্পাদেতীতি অত্থো.
তত্থাতি তস্মিং যথাসুতে যথাপৰিযত্তে ধম্মে. ৱীমংসাতি পাড়িযা পাড়িঅত্থস্স চ ৱীমংসনপঞ্ঞা. সেসং তস্সা এৱ ৱেৱচনং. সা হি যথাৱুত্তৱীমংসনে সঙ্কোচং অনাপজ্জিত্ৱা উস্সহনৱসেন উস্সাহনা, তুলনৱসেন তুলনা, উপপৰিক্খণৱসেন উপপৰিক্খাতি চ ৱুত্তা. অথ ৱা ৱীমংসতীতি ৱীমংসা, সা পদপদত্থৱিচাৰণা পঞ্ঞা. উস্সাহনাতি ৱীৰিযেন উপত্থম্ভিতা ধম্মস্স ধাৰণপৰিচযসাধিকা পঞ্ঞা. তুলনাতি পদেন পদন্তৰং, দেসনায ৱা দেসনন্তৰং তুলযিত্ৱা সংসন্দিত্ৱা গহণপঞ্ঞা. উপপৰিক্খাতি মহাপদেসে ওতাৰেত্ৱা পাড়িযা পাড়িঅত্থস্স চ উপপৰিক্খণপঞ্ঞা. অত্তহিতং পৰহিতঞ্চ আকঙ্খন্তেহি সুয্যতীতি সুতং, কালৱচনিচ্ছায অভাৱতো, যথা দুদ্ধন্তি. কিং পন তন্তি? অধিকাৰতো সামত্থিযতো ৱা পৰিযত্তিধম্মোতি ৱিঞ্ঞাযতি. অথ ৱা সৱনং সুতং, সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন পৰিযত্তিধম্মস্স উপধাৰণন্তি অত্থো. সুতেন হেতুনা নিব্বত্তা সুতমযী. পকাৰেন জানাতীতি পঞ্ঞা. যা ৱীমংসা, অযং সুতমযী পঞ্ঞাতি পচ্চেকম্পি যোজেতব্বং. তথাতি যথা সুতমযী পঞ্ঞা ৱীমংসাদিপৰিযাযৱতী ৱীমংসাদিৱিভাগৱতী চ, তথা চিন্তামযী চাতি অত্থো. যথা ৱা সুতমযী ওৰমত্তিকা অনৱট্ঠিতা চ, এৱং চিন্তামযী চাতি দস্সেতি.
সুতেন নিস্সযেনাতি সুতেন পৰিযত্তিধম্মেন পৰিযত্তিধম্মস্সৱনেন ৱা উপনিস্সযেন ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং, যথাৱুত্তং সুতং উপনিস্সাযাতি অত্থো. ৱীমংসাতিআদীসু ‘‘ইদং সীলং, অযং সমাধি, ইমে ৰূপাৰূপধম্মা, ইমে পঞ্চক্খন্ধা’’তি তেসং তেসং ধম্মানং সভাৱৱীমংসনভূতা পঞ্ঞা ৱীমংসা. তেসংযেৱ ধম্মানং ৱচনত্থং মুঞ্চিত্ৱা সভাৱসৰসলক্খণস্স তুলযিত্ৱা ৱিয গহণপঞ্ঞা তুলনা. তেসংযেৱ ধম্মানং সলক্খণং অৱিজহিত্ৱা অনিচ্চতাদিৰুপ্পনসপ্পচ্চযাদিআকাৰে চ তক্কেত্ৱা ৱিতক্কেত্ৱা চ উপপৰিক্খণপঞ্ঞা উপপৰিক্খা, তথা উপপৰিক্খিতে ধম্মে সৱিগ্গহে ৱিয উপট্ঠহন্তে এৱমেতেহি নিজ্ঝানক্খমে কত্ৱা চিত্তেন অনু অনু পেক্খণা মনসানুপেক্খণা. এত্থ চ যথা সুতমযী পঞ্ঞা যথাসুতস্স ধম্মস্স ধাৰণপৰিচযৱসেন পৱত্তনতো উস্সাহজাতা ‘‘উস্সাহনা’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ন এৱং চিন্তামযীতি ইধ ‘‘উস্সাহনা’’তি পদং ন ৱুত্তং. চিন্তনং চিন্তা, নিজ্ঝানন্তি অত্থো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
ইমাহি দ্ৱীহি পঞ্ঞাহীতি যথাৱুত্তাহি দ্ৱীহি পঞ্ঞাহি কাৰণভূতাহি. সুতচিন্তামযঞাণেসু হি পতিট্ঠিতো ৱিপস্সনং আৰভতীতি. ‘‘ইমাসু দ্ৱীসু পঞ্ঞাসূ’’তিপি পঠন্তি. ‘‘তেহি জাতাসু উপ্পন্নাসূ’’তি ৱা ৱচনসেসো যোজেতব্বো. মনসিকাৰসম্পযুত্তস্সাতি ৰূপাৰূপপৰিগ্গহাদিমনসিকাৰে যুত্তপ্পযুত্তস্স. যং ঞাণং উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তনযেন মনসিকাৰপ্পযোগেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিমগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিপটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীনং সম্প আদনেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কন্তস্স যং ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিসঙ্খাতং অৰিযমগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, অযং ভাৱনামযী পঞ্ঞাতি সম্বন্ধো. তং পন দস্সনং ভাৱনাতি দুৱিধন্তি আহ – ‘‘দস্সনভূমিযং ৱা ভাৱনাভূমিযং ৱা’’তি. যদি দস্সনন্তি ৱুচ্চতি, কথং তত্থ পঞ্ঞা ভাৱনামযীতি? ভাৱনামযমেৱ হি তং ঞাণং, পঠমং নিব্বানদস্সনতো পন ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুত্তন্তি সফলো পঠমমগ্গো দস্সনভূমি. সেসা সেক্খাসেক্খধম্মা ভাৱনাভূমি.
৮. ইদানি ইমা তিস্সো পঞ্ঞা পৰিযাযন্তৰেন দস্সেতুং ‘‘পৰতোঘোসা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পৰতোতি ন অত্ততো, অঞ্ঞতো সত্থুতো সাৱকতো ৱাতি অত্থো. ঘোসাতি তেসং দেসনাঘোসতো, দেসনাপচ্চযাতি অত্থো. অথ ৱা পৰতো ঘোসো এতিস্সাতি পৰতোঘোসা, যা পঞ্ঞা, সা সুতমযীতি যোজেতব্বং. পচ্চত্তসমুট্ঠিতাতি পচ্চত্তং তস্স তস্স অত্তনি সম্ভূতা. যোনিসোমনসিকাৰাতি তেসং তেসং ধম্মানং সভাৱপৰিগ্গণ্হনাদিনা যথাৱুত্তেন উপাযেন পৱত্তমনসিকাৰা. পৰতো চ ঘোসেনাতি পৰতোঘোসেন হেতুভূতেন. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
ইদানি যদত্থং ইমা পঞ্ঞা উদ্ধটা, তমেৱ ৱেনেয্যপুগ্গলৱিভাগং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইমা দ্ৱেতি গণনৱসেন ৱত্ৱা পুন তা সুতমযী চিন্তামযী চাতি সৰূপতো দস্সেতি. অযং উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি অযং সুতমযচিন্তামযঞাণেহি আসযপযোগপবোধস্স নিপ্ফাদিতত্তা উদ্দেসমত্তেনেৱ জাননতো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. অযং ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূতি চিন্তামযঞাণেন আসযস্স অপৰিক্খতত্তা উদ্দেসনিদ্দেসেহি জাননতো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. অযং নেয্যোতি সুতমযঞাণস্সাপি অভাৱতো নিৰৱসেসং ৱিত্থাৰদেসনায নেতব্বতো নেয্যো.
৯. এৱং দেসনাপটিপদাঞাণৱিভাগেহি দেসনাভাজনং ৱেনেয্যত্তযং ৱিভজিত্ৱা ইদানি তত্থ পৱত্তিতায ভগৱতো ধম্মদেসনায দেসনাহাৰং নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতুং ‘‘সাযং ধম্মদেসনা’’তিআদি আৰদ্ধং.
তত্থ সাযন্তি সা অযং. যা পুব্বে ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদিনা (নেত্তি. ৫) পটিনিদ্দেসৱাৰস্স আদিতো দেসনাহাৰস্স ৱিসযভাৱেন নিক্খিত্তা পাড়ি, তমেৱেত্থ দেসনাহাৰং নিযোজেতুং ‘‘সাযং ধম্মদেসনা’’তি পচ্চামসতি. কিং দেসযতীতি কথেতুকম্যতাৱসেন দেসনায পিণ্ডত্থং পুচ্ছিত্ৱা তং গণনায পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সামঞ্ঞতো দস্সেতি ‘‘চত্তাৰি সচ্চানী’’তি. সচ্চৱিনিমুত্তা হি ভগৱতো দেসনা নত্থীতি. তস্সা চ চত্তাৰি সচ্চানি পিণ্ডত্থো. পৱত্তিপৱত্তকনিৱত্তিতদুপাযৱিমুত্তস্স নেয্যস্স অভাৱতো চত্তাৰি অৱিপৰীতভাৱেন সচ্চানীতি দট্ঠব্বং. তানি ‘‘দুক্খং সমুদযং নিৰোধং মগ্গ’’ন্তি সৰূপতো দস্সেতি.
তত্থ অনেকুপদ্দৱাধিট্ঠানভাৱেন কুচ্ছিতত্তা বালজনপৰিকপ্পিতধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহেন তুচ্ছত্তা চ দুক্খং. অৱসেসপচ্চযসমৱাযে দুক্খস্স উপ্পত্তিকাৰণত্তা সমুদযো. সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা নত্থি এত্থ সংসাৰচাৰকসঙ্খাতো দুক্খৰোধো, এতস্মিং ৱা অধিগতে সংসাৰচাৰকসঙ্খাতস্স দুক্খৰোধস্স অভাৱোতিপি নিৰোধো, অনুপ্পাদনিৰোধপচ্চযত্তা ৱা. মাৰেন্তো গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযতীতি ৱা মগ্গো. তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৱো, মগ্গনিৰোধেহি নিস্সৰণং. এৱং যস্মিং সুত্তে চত্তাৰি সচ্চানি সৰূপতো আগতানি, তত্থ যথাৰুতৱসেন. যত্থ পন সুত্তে চত্তাৰি সচ্চানি সৰূপতো ন আগতানি, তত্থ অত্থতো চত্তাৰি সচ্চানি উদ্ধৰিত্ৱা তেসং ৱসেন অস্সাদাদযো নিদ্ধাৰেতব্বা. যত্থ চ অস্সাদাদযো সৰূপতো আগতা, তত্থ ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যত্থ পন ন আগতা, তত্থ অত্থতো উদ্ধৰিত্ৱা তেসং ৱসেন চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰেতব্বানি. ইধ পন অস্সাদাদযো উদাহৰণৱসেন সৰূপতো দস্সিতাতি তেহি সচ্চানি নিদ্ধাৰেতুং ‘‘আদীনৱো চা’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১২০; ৩.৩৭৩; ৱিভ. ২০২) ৱচনতো তণ্হাৱজ্জা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চং, তে চ অনিচ্চাদিসভাৱত্তা আদীনৱো, ফলঞ্চ দেসনায সাধেতব্বং. তত্থ যং লোকিযং, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ফলঞ্চ দুক্খ’’ন্তি. অস্সাদোতি তণ্হাৱিপল্লাসানম্পি ইচ্ছিতত্তা তে সন্ধায ‘‘অস্সাদো সমুদযো’’তি ৱুত্তং. সহ ৱিপস্সনায অৰিযমগ্গো দেসনা চ দেসনাফলাধিগমস্স উপাযোতি কত্ৱা ‘‘উপাযো আণত্তি চ মগ্গো’’তি ৱুত্তং. নিস্সৰণপদে চাপি অৰিযমগ্গো নিদ্ধাৰেতব্বো, ন চাযং সচ্চৱিভাগো আকুলোতি দট্ঠব্বো. যথা হি সচ্চৱিভঙ্গে (ৱিভ. ২০৮) ‘‘তণ্হা অৱসিট্ঠা কিলেসা অৱসিট্ঠা অকুসলা ধম্মা সাসৱানি কুসলমূলানি সাসৱা চ কুসলা ধম্মা সমুদযসচ্চভাৱেন ৱিভত্তা’’তি তস্মিং তস্মিং নযে তংতংঅৱসিট্ঠা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চভাৱেন ৱিভত্তা, এৱমিধাপি দট্ঠব্বন্তি. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানীতি নিগমনং. ইদং ধম্মচক্কন্তি যাযং ভগৱতো চতুসচ্চৱসেন সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা, ইদং ধম্মচক্কং.
ইদানি তস্সা ধম্মদেসনায ধম্মচক্কভাৱং সচ্চৱিভঙ্গসুত্তৱসেন (ম. নি. ৩.৩৭১ আদযো) দস্সেতুং ‘‘যথাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইদং দুক্খন্তি ইদং জাতিআদিৱিভাগং সঙ্খেপতো পঞ্চুপাদানক্খন্ধসঙ্গহং তণ্হাৱজ্জং তেভূমকধম্মজাতং দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱেন দুক্খদুক্খাদিভাৱেন চ দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি অত্থো. মেতি ভগৱা অত্তানং নিদ্দিসতি. বাৰাণসিযন্তি বাৰাণসীনামকস্স নগৰস্স অৱিদূৰে. পচ্চেকবুদ্ধইসীনং আকাসতো ওতৰণট্ঠানতায ইসিপতনং. মিগানং তত্থ অভযস্স দিন্নত্তা মিগদাযন্তি চ লদ্ধনামে অস্সমে. উত্তৰতি অতিক্কমতি, অভিভৱতীতি ৱা উত্তৰং, নত্থি এতস্স উত্তৰন্তি অনুত্তৰং. অনতিসযং অপ্পটিভাগং ৱা. কিঞ্চাপি ভগৱতো ধম্মদেসনা অনেকাসু দেৱমনুস্সপৰিসাসু অনেকসতক্খত্তুং তেসং অৰিযসচ্চপ্পটিৱেধসম্পাদনৱসেন পৱত্তিতা, তথাপি সব্বপঠমং অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখায অট্ঠাৰসপৰিমাণায ব্ৰহ্মকোটিযা চতুসচ্চপ্পটিৱেধৱিভাৱনীযা ধম্মদেসনা, তস্সা সাতিসযা ধম্মচক্কসমঞ্ঞাতি ‘‘ধম্মচক্কং পৱত্তিত’’ন্তি ৱুত্তং.
তত্থ সতিপট্ঠানাদিধম্মো এৱ পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং, চক্কন্তি ৱা আণা. ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ – ‘‘ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৱত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৱত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪১-৪২). অপ্পটিৱত্তিযন্তি ধম্মিস্সৰস্স ভগৱতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৱতো ধম্মচক্কস্স চ অনুত্তৰভাৱতো অপ্পটিসেধনীযং. কেন পন অপ্পটিৱত্তিযন্তি আহ ‘‘সমণেন ৱা’’তিআদি. তত্থ সমণেনাতি পব্বজ্জং উপগতেন. ব্ৰাহ্মণেনাতি জাতিব্ৰাহ্মণেন. পৰমত্থসমণব্ৰাহ্মণানঞ্হি পটিলোমনচিত্তংযেৱ নত্থি. দেৱেনাতি কামাৱচৰদেৱেন. কেনচীতি যেন কেনচি অৱসিট্ঠপাৰিসজ্জেন. এত্তাৱতা অট্ঠন্নম্পি পৰিসানং অনৱসেসপৰিযাদানং দট্ঠব্বং. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে.
তত্থাতি তিস্সং চতুসচ্চধম্মদেসনাযং. অপৰিমাণা পদা, অপৰিমাণা অক্খৰাতি উপ্পটিপাটিৱচনং যেভুয্যেন পদসঙ্গহিতানি অক্খৰানীতি দস্সনত্থং. পদা অক্খৰা ব্যঞ্জনাতি লিঙ্গৱিপল্লাসো কতোতি দট্ঠব্বং. অত্থস্সাতি চতুসচ্চসঙ্খাতস্স অত্থস্স. সঙ্কাসনাতি সঙ্কাসিতব্বাকাৰো. এস নযো সেসেসুপি. অত্থস্সাতি চ সম্বন্ধে সামিৱচনং. ইতিপিদন্তি ইতীতি পকাৰত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, ইমিনাপি ইমিনাপি পকাৰেন ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চং ৱেদিতব্বন্তি অত্থো. তেন জাতিআদিভেদেন যথাৱুত্তস্স দুক্খসচ্চস্স অনেকভেদতং তংদীপকানং অক্খৰপদাদীনং ৱুত্তপ্পকাৰং অপৰিমাণতঞ্চ সমত্থেতি.
অযং দুক্খসমুদযোতি অযং কামতণ্হাদিভেদা তণ্হাৱট্টস্স মূলভূতা যথাৱুত্তস্স দুক্খস্স নিব্বত্তিহেতুভাৱতো দুক্খসমুদযো. অযং দুক্খনিৰোধোতি অযং সব্বসঙ্খতনিস্সটা অসঙ্খতধাতু যথাৱুত্তস্স দুক্খস্স অনুপ্পাদনিৰোধপচ্চযত্তা দুক্খনিৰোধো. অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি অযং সম্মাদিট্ঠিআদিঅট্ঠঙ্গসমূহো দুক্খনিৰোধসঙ্খাতং নিব্বানং গচ্ছতি আৰম্মণৱসেন তদভিমুখীভূতত্তা পটিপদা চ হোতি দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযাতি দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা. ইতিপিদন্তি পদস্স পন সমুদযসচ্চে অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতেহি, নিৰোধসচ্চে মদনিম্মদনাদিপৰিযাযেহি, মগ্গসচ্চে সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মেহি অত্থো ৱিভজিত্ৱা ৱেদিতব্বো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
এৱং ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি গাথায সকলস্স সাসনস্স ছন্নং অত্থপদানং ছন্নঞ্চ ব্যঞ্জনপদানং ৱসেন যা দ্ৱাদসপদতা ৱুত্তা, তমেৱ ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদিনা দেসনাহাৰস্স ৱিসযদস্সনৱসেন ছছক্কপৰিযাযং (ম. নি. ৩.৪২০ আদযো) একদেসেন উদ্দিসিত্ৱা ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তেন (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৩; পটি. ম. ২.৩০) তদত্থস্স সঙ্গহিতভাৱদস্সনমুখেন সব্বস্সাপি ভগৱতো ৱচনস্স চতুসচ্চদেসনাভাৱং তদত্থস্স চ চতুসচ্চভাৱং ৱিভাৱেন্তো ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে, ভিক্খৱে, বাৰাণসিয’’ন্তিআদিনা সচ্চৱিভঙ্গসুত্তং (ম. নি. ৩.৩৭১ আদযো) উদ্দেসতো দস্সেত্ৱা ‘‘তত্থ অপৰিমাণা পদা’’তিআদিনা ব্যঞ্জনত্থপদানি ৱিভজন্তো দ্ৱাদসপদভাৱং দীপেত্ৱা ইদানি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসযিৱিসযভাৱেন সম্বন্ধভাৱং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ পদাৱযৱগ্গহণমুখেন পদগ্গহণং, গহিতে চ পদে পদত্থাৱবোধো গহিতপুব্বসঙ্কেতস্স হোতি. তত্থ চ পদাৱযৱগ্গহণেন ৱিয পদগ্গহণস্স, পদত্থাৱযৱগ্গহণেনাপি পদত্থগ্গহণস্স ৱিসেসাধানং জাযতীতি আহ – ‘‘অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তি. যস্মা পন অক্খৰেহি সংখিত্তেন দীপিযমানো অত্থো পদপৰিযোসানে ৱাক্যস্স অপৰিযোসিতত্তা পদেনেৱ পকাসিতো দীপিতো হোতি, তস্মা ‘‘পদেহি পকাসেতী’’তি ৱুত্তং. ৱাক্যপৰিযোসানে পন সো অত্থো ৱিৱৰিতো ৱিৱটো কতো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতী’’তি. যস্মা চ পকাৰেহি ৱাক্যভেদে কতে তদত্থো ৱিভত্তো নাম হোতি, তস্মা ‘‘আকাৰেহি ৱিভজতী’’তি ৱুত্তং. তথা ৱাক্যাৱযৱানং পচ্চেকং নিব্বচনৱিভাগে কতে সো অত্থো পাকটো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নিৰুত্তীহি উত্তানীকৰোতী’’তি. কতনিব্বচনেহি ৱাক্যাৱযৱেহি ৱিত্থাৰৱসেন নিৰৱসেসতো দেসিতেহি ৱেনেয্যানং চিত্তপৰিতোসনং বুদ্ধিনিসানঞ্চ কতং হোতীতি আহ – ‘‘নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতী’’তি. এত্থ চ অক্খৰেহি এৱ সঙ্কাসেতীতি অৱধাৰণং অকত্ৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসেতিযেৱাতি এৱং অৱধাৰণং দট্ঠব্বং. এৱঞ্হি সতি অত্থপদানং নানাৱাক্যৱিসযতাপি সিদ্ধা হোতি. তেন একানুসন্ধিকে সুত্তে ছড়েৱ অত্থপদানি, নানানুসন্ধিকে পন অনুসন্ধিম্হি অনুসন্ধিম্হি ছ ছ অত্থপদানি নিদ্ধাৰেতব্বানি.
‘‘অক্খৰেহি চ পদেহি চ উগ্ঘটেতী’’তিআদিনা ব্যঞ্জনপদানং কিচ্চসাধনং দস্সেতি. ৱেনেয্যত্তযৱিনযমেৱ হি তেসং ব্যাপাৰো. অট্ঠানভাৱতো পন সচ্চপ্পটিৱেধস্স পদপৰমো ন ইধ ৱুত্তো. নেয্যগ্গহণেনেৱ ৱা তস্সাপি ইধ গহণং সেক্খগ্গহণেন ৱিয কল্যাণপুথুজ্জনস্সাতি দট্ঠব্বং. অক্খৰেহীতিআদীসু কৰণসাধনে কৰণৱচনং, ন হেতুম্হি. অক্খৰাদীনি হি উগ্ঘটনাদিঅত্থানি, ন উগ্ঘটনাদিঅক্খৰাদিঅত্থং. যদত্থা চ কিৰিযা সো হেতু, যথা ‘‘অন্নেনৱসতী’’তি. উগ্ঘটেতীতি সোতাৱধানং কত্ৱা সমাহিতচিত্তানং ৱেনেয্যানং সঙ্কাসনৱসেন অক্খৰেহি ৱিসেসং আদহন্তো যথা পদপৰিযোসানে আসযপ্পটিবোধো হোতি, তথা যথাধিপ্পেতং অত্থং সঙ্খেপেন কথেতি উদ্দিসতীতি অত্থো. ৱিপঞ্চযতীতি যথাউদ্দিট্ঠং অত্থং নিদ্দিসতি. ৱিত্থাৰেতীতি ৱিত্থাৰং কৰোতি, ৱিত্থাৰং কত্ৱা আচিক্খতি ৱা, পটিনিদ্দিসতীতি অত্থো. যস্মা চেত্থ উগ্ঘটেতীতি উদ্দিসনং অধিপ্পেতং. উদ্দেসো চ দেসনায আদি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘উগ্ঘটনা আদী’’তি. তথা ৱিপঞ্চনং নিদ্দিসনং, ৱিত্থৰণং পটিনিদ্দিসনং, নিদ্দেসপটিনিদ্দেসা চ দেসনায মজ্ঝপৰিযোসানাতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱিপঞ্চনা মজ্ঝে, ৱিত্থাৰণা পৰিযোসান’’ন্তি.
এৱং ‘‘অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদিনা ছন্নং ব্যঞ্জনপদানং ব্যাপাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্থপদানং ব্যাপাৰং দস্সেতুং ‘‘সোযং ধম্মৱিনযো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সীলাদিধম্মো এৱ পৰিযত্তিঅত্থভূতো ৱেনেয্যৱিনযনতো ধম্মৱিনযো. উগ্ঘটীযন্তোতি উদ্দিসিযমানো. তেনাতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূৱিনযনেন. ৱিপঞ্চীযন্তোতি নিদ্দিসিযমানো. ৱিত্থাৰীযন্তোতি পটিনিদ্দিসিযমানো.
১০. এত্তাৱতা ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তি উদ্দিট্ঠায পাড়িযা তিৱিধকল্যাণতং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্থব্যঞ্জনসম্পত্তিং দস্সেতুং ‘‘ছ পদানি অত্থো’’তিআদি ৱুত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যং. ‘‘তেনাহ ভগৱা’’তিআদিনা দেসনাহাৰস্স ৱিসযভাৱেন উদ্দিট্ঠং পাড়িং নিগমনৱসেন দস্সেতি. লোকুত্তৰন্তিআদি ‘‘কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধ’’ন্তি পদানং অত্থৱিৱৰণং. তত্থ উপট্ঠিতং সব্বৱিসেসানন্তি সব্বেসং উত্তৰিমনুস্সধম্মসঙ্খাতানং ৱিসেসানং অধিসীলসিক্খাদিৱিসেসানং ৱা উপতিট্ঠনট্ঠানং. ‘‘ইদং নেসং পদক্কন্ত’’ন্তিআদীনং ৱিয এতস্স সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. ‘‘ইদং ৱুচ্চতি তথাগতপদং ইতিপী’’তিআদীসু ইদং সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং তথাগতগন্ধহত্থিনো পটিপত্তিদেসনাগমনেহি কিলেসগহনং ওত্থৰিত্ৱা গতমগ্গোতিপি. তেন গোচৰভাৱনাসেৱনাহি নিসেৱিতং ভজিতন্তিপি. তস্স মহাৱজিৰঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণদন্তেহি আৰঞ্জিতং তেভূমকধম্মানং আৰঞ্জনট্ঠানন্তিপি ৱুচ্চতীতি অত্থো. অতো চেতন্তি যতো তথাগতপদাদিভাৱেন ৱুচ্চতি, অতো অনেনেৱ কাৰণেন ব্ৰহ্মুনো সব্বসত্তুত্তমস্স ভগৱতো, ব্ৰহ্মং ৱা সব্বসেট্ঠং চৰিযন্তি পঞ্ঞাযতি যাৱদেৱ মনুস্সেহি সুপ্পকাসিতত্তা যথাৱুত্তপ্পকাৰেহি ঞাযতি. তেনাহ ভগৱাতি যথাৱুত্তত্থং পাড়িং নিগমনৱসেন দস্সেতি.
অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থতায ভগৱতো দেসনায যাৱদেৱ অৰিযমগ্গসম্পাপনত্থো দেসনাহাৰোতি দস্সেতুং ‘‘কেসং অযং ধম্মদেসনা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যোগীন’’ন্তি আহ. চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনায যুত্তপ্পযুত্তাতি যোগিনো. তে হি ইমং দেসনাহাৰং পযোজেন্তীতি. ইদং ৱচনং দেসনাহাৰৱিভঙ্গস্স যথানুসন্ধিনা সম্মা ঠপিতভাৱং দস্সেতুং পকৰণং সঙ্গাযন্তেহি ঠপিতন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো’’তি. নিযুত্তোতি পাড়িতো অস্সাদাদিপদত্থে নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজিতোতি অত্থো.
দেসনাহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.