১. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা
এৱং অনেকভেদৱিভত্তে নেত্তিপ্পকৰণে যদিদং ৱুত্তং ‘‘সঙ্গহৱিভাগৱাৰৱসেন দুৱিধ’’ন্তি, তত্থ সঙ্গহৱাৰো আদি. তস্সাপি ‘‘যং লোকো পূজযতে’’তি অযং গাথা আদি. তত্থ যন্তি অনিযমতো উপযোগনিদ্দেসো, তস্স ‘‘তস্সা’’তি ইমিনা নিযমনং ৱেদিতব্বং. লোকোতি কত্তুনিদ্দেসো. পূজযতেতি কিৰিযানিদ্দেসো. সলোকপালোতি কত্তুৱিসেসনং. সদাতি কালনিদ্দেসো. নমস্সতি চাতি উপচযেন কিৰিযানিদ্দেসো. তস্সাতি সামিনিদ্দেসো. এতন্তি পচ্চত্তনিদ্দেসো. সাসনৱৰন্তি পচ্চত্তনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠধম্মনিদস্সনং. ৱিদূহীতি কৰণৱচনেন কত্তুনিদ্দেসো. ঞেয্যন্তি কম্মৱাচককিৰিযানিদ্দেসো. নৰৱৰস্সাতি ‘‘তস্সা’’তি নিযমেত্ৱা দস্সিতস্স সৰূপতো দস্সনং.
তত্থ লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি তব্বিপাকো চাতি লোকো, পজা, সত্তনিকাযোতি অত্থো. লোক-সদ্দো হি জাতিসদ্দতায সামঞ্ঞৱসেন নিৰৱসেসতো সত্তে সঙ্গণ্হাতি. কিঞ্চাপি হি লোকসদ্দো সঙ্খাৰভাজনেসুপি দিট্ঠপ্পযোগো, পূজনকিৰিযাযোগ্যভূততাৱসেন পন সত্তলোকৱচনো এৱ ইধ গহিতোতি দট্ঠব্বং. পূজযতেতি মানযতি, অপচাযতীতি অত্থো.
লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, চত্তাৰো মহাৰাজানো. লোকিযা পন ইন্দযমৱৰুণকুৱেৰা লোকপালাতি ৱদন্তি. সহ লোকপালেহীতি সলোকপালো, ‘‘লোকো’’তি ইমিনা তুল্যাধিকৰণং. অথ ৱা ইস্সৰিযাধিপচ্চেন তংতংসত্তলোকস্স পালনতো ৰক্খণতো খত্তিযচতুমহাৰাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতপৰনিম্মিতৱসৱত্তিমহাব্ৰহ্মাদযো লোকপালা. তেহি সহ তংতংসত্তনিকাযো সলোকপালো লোকোতি ৱুত্তো. অথ ৱা ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তী’’তি (অ. নি. ২.৯; ইতিৱু. ৪২) ৱচনতো হিৰোত্তপ্পধম্মা লোকপালা. তেহি সমন্নাগতো লোকো সলোকপালো. হিৰোত্তপ্পসম্পন্না হি পাপগৰহিনো সপ্পুৰিসা ধম্মচ্ছন্দৱন্ততায ভগৱতি পূজানমক্কাৰপৰা হোন্তীতি.
সদাতি সব্বকালং ৰত্তিঞ্চেৱ দিৱা চ, সদাতি ৱা ভগৱতো ধৰমানকালে ততো পৰঞ্চ. অথ ৱা সদাতি অভিনীহাৰতো পট্ঠায যাৱ সাসনন্তৰধানা, ততো পৰম্পি ৱা. মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায হি মহাবোধিসত্তা বোধিযা নিযততায বুদ্ধঙ্কুৰভূতা সদেৱকস্স লোকস্স পূজনীযা চেৱ ৱন্দনীযা চ হোন্তি. যথাহ ভগৱা সুমেধভূতো –
‘‘দীপঙ্কৰো লোকৱিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
মম কম্মং পকিত্তেত্ৱা, দক্খিণং পাদমুদ্ধৰি.
‘‘যে তত্থাসুং জিনপুত্তা, পদক্খিণমকংসু মং;
দেৱা মনুস্সা অসুৰা চ, অভিৱাদেত্ৱান পক্কমু’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.৭৫-৭৬);
নমস্সতি চাতি কেচি কেসঞ্চি পূজাসক্কাৰাদীনি কৰোন্তাপি তেসং অপাকটগুণতায নমক্কাৰং ন কৰোন্তি, ন এৱং ভগৱতো, যথাভূতঅব্ভুগ্গতকিত্তিসদ্দতায পন ভগৱন্তং সদেৱকো লোকো পূজযতি চেৱ নমস্সতি চাতি অত্থো. ‘‘সদা নৰমনুস্সো’’তি কেচি পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং. তস্সাতি যং সদেৱকো লোকো পূজযতি চেৱ নমস্সতি চ, তস্স. এতন্তি ইদানি ৱত্তব্বং বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানং সামঞ্ঞেন দস্সেতি. সাসনৱৰন্তি তং সৰূপতো দস্সেতি. তত্থ দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং সত্তে সাসতি ৱিনেতি এতেনাতি সাসনং, তদেৱ একন্তনিয্যানট্ঠেন অনঞ্ঞসাধাৰণগুণতায চ উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৱৰিতব্বতো ৱা ৱৰং, সাসনমেৱ ৱৰন্তি সাসনৱৰং. ৱিদূহীতি যথাসভাৱতো কম্মকম্মফলানি কুসলাদিভেদে চ ধম্মে ৱিদন্তীতি ৱিদূ, পণ্ডিতমনুস্সা, তেহি. ঞাতব্বং, ঞাণমৰহতীতি ৱা ঞেয্যং. নৰৱৰস্সাতি পুৰিসৱৰস্স, অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো.
ইদং ৱুত্তং হোতি – যো অনঞ্ঞসাধাৰণমহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণৱিসেসযোগেন সদেৱকেন লোকেন পূজনীযো নমস্সনীযো চ ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, তস্স লোকে উত্তমপুগ্গলস্স এতং ইদানি অম্হেহি ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতং সাসনং আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৱৰং অগ্গং উত্তমং নিপুণঞাণগোচৰতায পণ্ডিতৱেদনীযমেৱাতি. ভগৱতো হি ৱচনং একগাথামত্তম্পি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদখন্ধাযতনধাতিন্দ্ৰিযসতিপট্ঠানাদিসভাৱধম্মনিদ্ধাৰণক্খমতায সোড়সহাৰপঞ্চনযসোড়সঅট্ঠৱীসতিৱিধপট্ঠানৱিচাৰযোগ্যভাৱেন চ পৰমগম্ভীৰং অত্থতো অগাধপাৰং সণ্হসুখুমঞাণৱিসযমেৱাতি. তেনেৱাহ – ‘‘পঞ্ঞৱন্তস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো দুপ্পঞ্ঞস্সা’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৩০). অথ ৱা ভগৱতো সাসনং পৰিঞ্ঞাক্কমেন লক্খণাৱবোধপ্পটিপত্তিযা সুঞ্ঞতমুখাদীহি ওগাহিতব্বত্তা অৱিঞ্ঞূনং সুপিনন্তেনপি ন ৱিসযো হোতীতি আহ – ‘‘ৱিদূহি ঞেয্য’’ন্তি. তথা চ ৱুত্তং – ‘‘এতু ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো’’তিআদি.
অপৰে পন ‘‘তং তস্স সাসনৱৰ’’ন্তি পঠন্তি, তেসং মতেন যং-সদ্দো সাসন-সদ্দেন সমানাধিকৰণোতি দট্ঠব্বো. ইদং ৱুত্তং হোতি যং সাসনৱৰং সলোকপালো লোকো পূজযতি নমস্সতি চ, তং সাসনৱৰং ৱিদূহি ঞাতব্বন্তি. ইমস্মিঞ্চ নযে লোকপাল-সদ্দেন ভগৱাপি ৱুচ্চতি. ভগৱা হি লোকগ্গতাযকত্তা নিপ্পৰিযাযেন লোকপালো, তস্মা ‘‘তস্সা’’তি লোকপালস্স সত্থুনোতি অত্থো. সলোকপালোতি চেত্থ লোকপাল-সদ্দো গুণীভূতোপি সত্থুৱিসযত্তা সাসন-সদ্দাপেক্খতায সামিভাৱেন সম্বন্ধীৱিসেসভূতো পধানভূতো ৱিয পটিনিদ্দেসং অৰহতীতি.
কথং পন সযং ধম্মস্সামী ভগৱা ধম্মং পূজযতীতি? নাযং ৱিৰোধো. ধম্মগৰুনো হি বুদ্ধা ভগৱন্তো, তে সব্বকালং ধম্মং অপচাযমানাৱ ৱিহৰন্তীতি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘যংনূনাহং য্ৱাযং ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো, তমেৱ ধম্মং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’ন্তি (সং. নি. ১.১৭৩; অ. নি. ৪.২১).
অপি চ ভগৱতো ধম্মপূজনা সত্তসত্তাহপ্পটিপত্তিআদীহি দীপেতব্বা. ধম্মস্সামীতি চ ধম্মেন সদেৱকস্স লোকস্স সামীতি অত্থো, ন ধম্মস্স সামীতি. এৱম্পি নমস্সতীতি ৱচনং ন যুজ্জতি. ন হি ভগৱা কঞ্চি নমস্সতীতি, এসোপি নিদ্দোসো. ন হি নমস্সতীতি পদস্স নমক্কাৰং কৰোতীতি অযমেৱ অত্থো, অথ খো গৰুকৰণেন তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভাৰোতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি. ভগৱা চ ধম্মগৰুতায সব্বকালং ধম্মনিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন ৱিহৰতীতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘যেন সুদং স্ৱাহং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) এৱমাদীহি সুত্তপদেহি দীপেতব্বো. ‘‘ৱিদূহি নেয্য’’ন্তিপি পাঠো, তস্স পণ্ডিতেহি সপৰসন্তানেসু নেতব্বং পাপেতব্বন্তি অত্থো. তত্থ অত্তসন্তানে পাপনং বুজ্ঝনং, পৰসন্তানে বোধনন্তি দট্ঠব্বং.
এৱং ভগৱতো সদেৱকস্স লোকস্স পূজনীযৱন্দনীযভাৱো অগ্গপুগ্গলভাৱো চ ৱুচ্চমানো গুণৱিসিট্ঠতং দীপেতি, সা চ গুণৱিসিট্ঠতা মহাবোধিযা ৱেদিতব্বা. আসৱক্খযঞাণপদট্ঠানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্চ আসৱক্খযঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৱুচ্চতি. সা অৱিপৰীতধম্মদেসনতো তথাগতে সুপ্পতিট্ঠিতাতি ৱিঞ্ঞাযতি. ন হি সৱাসননিৰৱসেসকিলেসপ্পহানং অনাৱৰণঞাণঞ্চ ৱিনা তাদিসী ধম্মদেসনা সম্ভৱতি. ইচ্চস্স চতুৱেসাৰজ্জযোগো. তেন দসবলছঅসাধাৰণঞাণঅট্ঠাৰসাৱেণিকবুদ্ধধম্মাদিসকলসব্বঞ্ঞুগুণপাৰিপূৰী পকাসিতা হোতি. এতাদিসী চ গুণৱিভূতি মহাকৰুণাপুব্বঙ্গমং অভিনীহাৰসম্পত্তিং পুৰস্সৰং কত্ৱা সম্পাদিতং সমত্তিংসপাৰমিসঙ্খাতং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰমন্তৰেন ন উপলব্ভতীতি হেতুসম্পদাপি অত্থতো ৱিভাৱিতা হোতীতি এৱং ভগৱতো তীসুপি অৱত্থাসু সব্বসত্তানং একন্তহিতপ্পটিলাভহেতুভূতা আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা নিৰৱসেসা বুদ্ধগুণা ইমায গাথায পকাসিতাতি ৱেদিতব্বং.
দুতিযনযে পন যস্মা সিক্খত্তযসঙ্গহং সফলং অৰিযমগ্গসাসনং তস্স আৰম্মণভূতঞ্চ অমতধাতুং তদধিগমূপাযঞ্চ পুব্বভাগপটিপত্তিসাসনং তদত্থপৰিদীপনঞ্চ পৰিযত্তিসাসনং যথাৰহং সচ্চাভিসমযৱসেন অভিসমেন্তো স্ৱাক্খাততাদিগুণৱিসেসযুত্ততং মনসিকৰোন্তো সক্কচ্চং সৱনধাৰণপৰিপুচ্ছাদীহি পৰিচযং কৰোন্তো চ সদেৱকো লোকো পূজযতি নাম. লোকনাথো চ সম্মাসম্বোধিপ্পত্তিযা ৱেনেয্যানং সক্কচ্চং ধম্মদেসনেন ‘‘অৰিযং ৱো, ভিক্খৱে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি’’ (ম. নি. ৩.১৩৬; সং. নি. ৫.২৮; পেটকো. ২৪), ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’ (ধ. প. ২৭৩; কথা. ৮৭২; নেত্তি. ১২৫; পেটকো. ৩০), ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি’’ (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪), ‘‘খযং ৱিৰাগং অমতং পণীতং’’ (খু. পা. ৬.৪; সু. নি. ২২৭), ‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’ (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬; সং. নি. ৫.৩৬৭), ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণ’’ন্তিআদীহি (ম. নি. ৩.৪২০; নেত্তি. ৫) ৱচনেহি থোমনেন চ পূজযতি নাম. তস্মা সাসনৱৰস্স পূজনীযভাৱো ইধ ৱুচ্চমানো অনৱসেসতো ধম্মগুণে দীপেতীতি যে অৰিযভাৱাদযো নিয্যানাদযো খযৱিৰাগাদযো মদনিম্মদনাদযো অসঙ্খতাদযো স্ৱাক্খাততাদযো আদিকল্যাণতাদযো চ অনেকেহি সুত্তপদেহি পৱেদিতা অনেকে ধম্মগুণা, তে নিৰৱসেসতো ইমায গাথায পকাসিতাতি ৱেদিতব্বা.
যস্মা পন অৰিযসচ্চপ্পটিৱেধেন সমুগ্ঘাটিতসম্মোহাযেৱ পৰমত্থতো পণ্ডিতা বাল্যাদিসমতিক্কমনতো, তস্মা ভাৱিতলোকুত্তৰমগ্গা সচ্ছিকতসামঞ্ঞফলা চ অৰিযপুগ্গলা ৱিসেসতো ৱিদূতি ৱুচ্চন্তি. তে হি যথাৱুত্তসাসনৱৰং অৱিপৰীততো ঞাতুং নেতুঞ্চ সপৰসন্তানে সক্কুণন্তীতি অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহস্স পৰমত্থসঙ্ঘস্সাপি ইধ গহিতত্তা যে সুপ্পটিপন্নতাদযো অনেকেহি সুত্তপদেহি সংৱণ্ণিতা অৰিযসঙ্ঘগুণা, তেপি নিৰৱসেসতো ইধ পকাসিতাতি ৱেদিতব্বা.
এৱং পঠমগাথায সাতিসযং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনং কত্ৱা ইদানি –
‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা;
সচিত্তপৰিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪) –
ৱচনতো সঙ্খেপতো সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনং, তং পন সিক্খত্তযং ঞাণৱিসেসৱিসযভাৱভেদতো অৱত্থাভেদতো চ তিৱিধং হোতি. কথং? সুতমযঞাণগোচৰো চ যো ‘‘পৰিযত্তিসদ্ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. চিন্তামযঞাণগোচৰো চ যো আকাৰপৰিৱিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তীহি গহেতব্বাকাৰো ৱিমুত্তাযতনৱিসেসো ‘‘পটিপত্তিসদ্ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. ৱিপস্সনাঞাণাদিসহগতো ভাৱনামযঞাণগোচৰো চ যো ‘‘পটিৱেধসদ্ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং তিৱিধম্পি সাসনং সাসনৱৰন্তি পদেন সঙ্গণ্হিত্ৱা তত্থ যং পঠমং, তং ইতৰেসং অধিগমূপাযোতি সব্বসাসনমূলভূতং অত্তনো পকৰণস্স চ ৱিসযভূতং পৰিযত্তিসাসনমেৱ তাৱ সঙ্খেপতো ৱিভজন্তো ‘‘দ্ৱাদস পদানী’’তি গাথমাহ.
তত্থ দ্ৱাদসাতি গণনপৰিচ্ছেদো. পদানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তেসু ব্যঞ্জনপদানি পজ্জতি অত্থো এতেহীতি পদানি. অত্থপদানি পন পজ্জন্তি ঞাযন্তীতি পদানি. উভযম্পি ৱা উভযথা যোজেতব্বং ব্যঞ্জনপদানম্পি অৱিপৰীতং পটিপজ্জিতব্বত্তা, অত্থপদানং উত্তৰিৱিসেসাধিগমস্স কাৰণভাৱতো, তানি পদানি পৰতো পাড়িযঞ্ঞেৱ আৱি ভৱিস্সন্তীতি তত্থেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. অত্থসূচনাদিঅত্থতো সুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং সঙ্গহেসু –
‘‘অত্থানং সূচনতো, সুৱুত্ততো সৱনতোথ সূদনতো;
সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, ‘সুত্ত’ন্তি অক্খাত’’ন্তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);
তদেতং তত্থ সুত্তপিটকৱসেন আগতং, ইধ পন পিটকত্তযৱসেন যোজেতব্বং. ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, যং পৰিযত্তিসাসনন্তি অত্থো. তং সব্বন্তি তং ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং সকলং বুদ্ধৱচনং. ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চাতি ব্যঞ্জনঞ্চেৱ তদত্থো চ. যতো ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – অত্থসূচনাদিতো সুত্তং পৰিযত্তিধম্মো, তঞ্চ সব্বং অত্থতো দ্ৱাদস পদানি ছ ব্যঞ্জনপদানি চেৱ ছ অত্থপদানি চাতি. অথ ৱা যদেতং ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি ৱুত্তং, তং সব্বং সুত্তং, পৰিযত্তিসাসনস্স অধিপ্পেতত্তা. অত্থতো পন দ্ৱাদস পদানি, ব্যঞ্জনত্থপদসমুদাযভাৱতো. যথাহ – ‘‘ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি. তং ৱিঞ্ঞেয্যং উভযন্তি যস্মিং ব্যঞ্জনে অত্থে চ ৱচনৱচনীযভাৱেন সম্বন্ধে সুত্তৱোহাৰো, তদুভযং সৰূপতো ৱিঞ্ঞাতব্বং তত্থ কতমং ব্যঞ্জনং কতমো অত্থোতি? তেনেৱাহ – ‘‘কো অত্থো ব্যঞ্জনং কতম’’ন্তি.
এৱং ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি ৱুত্তস্স সুত্তস্স পৰিযত্তিভাৱং তস্স চ অত্থব্যঞ্জনপদভাৱেন ৱেদিতব্বতং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স পৱিচযুপাযং নেত্তিপ্পকৰণং পদত্থৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সোড়সহাৰা’’তি গাথমাহ.
তত্থ সোড়স হাৰা এতিস্সাতি সোড়সহাৰা. পঞ্চনযা অট্ঠাৰসমূলপদাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. অথ ৱা সোড়স হাৰা সোড়সহাৰা. এৱং ইতৰত্থাপি. হাৰনযমূলপদানি এৱ হি সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চ ভাসিতানি নেত্তীতি. সাসনস্স পৰিযেট্ঠীতি সাসনস্স অত্থপৰিযেসনা, পৰিযত্তিসাসনস্স অত্থসংৱণ্ণনাতি অত্থো, সকলস্সেৱ ৱা সাসনস্স অত্থৱিচাৰণাতি অত্থো. পটিপত্তিপটিৱেধেপি হি নেত্তিনযানুসাৰেন অধিগচ্ছন্তীতি. মহকচ্চানেনাতি কচ্চোতি পুৰাতনো ইসি, তস্স ৱংসালঙ্কাৰভূতোযং মহাথেৰো ‘‘কচ্চানো’’তি ৱুচ্চতি. মহকচ্চানোতি পন পূজাৱচনং, যথা মহামোগ্গল্লানোতি, ‘‘কচ্চাযনগোত্তনিদ্দিট্ঠা’’তিপি পাঠো. অযঞ্চ গাথা নেত্তিং সঙ্গাযন্তেহি পকৰণত্থসঙ্গণ্হনৱসেন ঠপিতাতি দট্ঠব্বা. যথা চাযং, এৱং হাৰৱিভঙ্গৱাৰে তংতংহাৰনিদ্দেসনিগমনে ‘‘তেনাহ আযস্মা’’তিআদিৱচনং, হাৰাদিসমুদাযভূতাযং নেত্তিযং ব্যঞ্জনত্থসমুদাযে চ সুত্তে কিং কেন ৱিচিযতীতি ৱিচাৰণাযং আহ – ‘‘হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযো’’তিআদি.
তত্থ সোড়সপি হাৰা মূলপদনিদ্ধাৰণমন্তৰেন ব্যঞ্জনমুখেনেৱ সুত্তস্স সংৱণ্ণনা হোন্তি, ন নযা ৱিয মূলপদসঙ্খাতসভাৱধম্মনিদ্ধাৰণমুখেনাতি তে ‘‘ব্যঞ্জনৱিচযো সুত্তস্সা’’তি ৱুত্তা. অত্থনযা পন যথাৱুত্তঅত্থমুখেনেৱ সুত্তস্স অত্থসম্পটিপত্তিযা হোন্তীতি আহ – ‘‘নযা তযো চ সুত্তত্থো’’তি. অযঞ্চ ৱিচাৰণা পৰতোপি আগমিস্সতি. কেচি ‘‘নযো চা’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং. উভযং পৰিগ্গহীতন্তি হাৰা নযা চাতি এতং উভযং সুত্তস্স অত্থনিদ্ধাৰণৱসেন পৰিসমন্ততো গহিতং সব্বথা সুত্তে যোজিতং. ৱুচ্চতি সুত্তং ৱদতি সংৱণ্ণেতি. কথং? যথাসুত্তং সুত্তানুৰূপং, যং সুত্তং যথা সংৱণ্ণেতব্বং, তথা সংৱণ্ণেতীতি অত্থো. যং যং সুত্তন্তি ৱা যথাসুত্তং, সব্বং সুত্তন্তি অত্থো. নেত্তিনযেন হি সংৱণ্ণেতুং অসক্কুণেয্যং নাম সুত্তং নত্থীতি.
ইদানি যং ৱুত্তং – ‘‘সাসনৱৰং ৱিদূহি ঞেয্য’’ন্তি, তত্থ নেত্তিসংৱণ্ণনায ৱিসযভূতং পৰিযত্তিধম্মমেৱ পকাৰন্তৰেন নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যা চেৱা’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ অত্থেসু কতপৰিচ্ছেদো ব্যঞ্জনপ্পবন্ধো দেসনা, যো পাঠোতি ৱুচ্চতি. তদত্থো দেসিতং তায দেসনায পবোধিতত্তা. তদুভযঞ্চ ৱিমুত্তাযতনসীসেন পৰিচযং কৰোন্তানং অনুপাদাপৰিনিব্বানপৰিযোসানানং সম্পত্তীনং হেতুভাৱতো একন্তেন ৱিঞ্ঞেয্যং, তদুভযৱিনিমুত্তস্স ৱা ঞেয্যস্স অভাৱতো তদেৱ দ্ৱযং ৱিঞ্ঞেয্যন্তি ইমমত্থং দস্সেতি যা চেৱ…পে… ৱিঞ্ঞেয্যন্তি. তত্ৰাতি তস্মিং ৱিজাননে সাধেতব্বে, নিপ্ফাদেতব্বে চেতং ভুম্মং. অযমানুপুব্বীতি অযং ৱক্খমানা অনুপুব্বি হাৰনযানং অনুক্কমো, অনুক্কমেন ৱক্খমানা হাৰনযাতি অত্থো. নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠীতি সুত্তাদিৱসেন নৱঙ্গস্স সাসনস্স পৰিযেসনা, অত্থৱিচাৰণাতি অত্থো. সামিঅত্থে ৱা এতং পচ্চত্তং নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠিযা অনুপুব্বীতি. অথ ৱা অনুপুব্বীতি কৰণত্থে পচ্চত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথাৱুত্তৱিজাননে সাধেতব্বে ৱক্খমানায হাৰনযানুপুব্বিযা অযং নৱৱিধসুত্তন্তস্স অত্থপৰিযেসনাতি.
এত্থাহ – কথং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদীনং সুত্তভাৱো, সুত্তভাৱে চ তেসং কথং সাসনস্স নৱঙ্গভাৱো. যঞ্চ সঙ্গহেসু ৱুচ্চতি ‘‘সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তি, তথা চ সতি সুত্তঙ্গমেৱ ন সিযা. অথাপি ৱিসুং সুত্তঙ্গং সিযা, মঙ্গলসুত্তাদীনং (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা, গাথাভাৱতো ধম্মপদাদীনং ৱিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা, সগাথকত্তা সগাথাৱগ্গস্স ৱিয, তথা উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি. ৱুচ্চতে –
সুত্তন্তি সামঞ্ঞৱিধি, ৱিসেসৱিধযো পৰে;
সনিমিত্তা নিৰুড়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো.
সব্বস্সাপি হি বুদ্ধৱচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৱিধি. তথা হি ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্নং (পাচি. ১২৪২), সাৱত্থিযা সুত্তৱিভঙ্গে, সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তিআদিৱচনতো ৱিনযাভিধম্মপৰিযত্তিৱিসেসেপি সুত্তৱোহাৰো দিস্সতি. তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৱিসেসৱিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৱনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং চুণ্ণিযগন্থং গেয্য’’ন্তি ৱদন্তি. গাথাৱিৰহে পন সতি পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ব্যাকৰণমেৱ ৱেয্যাকৰণন্তি. এৱং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পঞ্হাৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তানং ৱেয্যাকৰণভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৱতো ‘‘গাথাৱিৰহে সতী’’তি ৱিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৱলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিৱচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৱিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৱুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৱে ভগৱতো অতীতাসু জাতীসু চৰিযানুভাৱপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা. সতিপি পঞ্হাৱিস্সজ্জনভাৱে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৱেদস্স লভাপনতো ৱেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৱং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৱিসেসেসু গেয্যঙ্গাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৱিসেসৱিধযো সুত্তঙ্গতো পৰে গেয্যাদযো.
যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তৰহিতং সুত্তং, তং সুত্তঙ্গং ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতোতি. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৱতীতি চোদনা তদৱত্থা এৱাতি? ন তদৱত্থা, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৱিৰহে সতি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তন্তি. যঞ্চ ৱুত্তং – ‘‘গাথাভাৱতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তম্পি ন, নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীসু সুত্তভাৱো, ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদযো ৱিয গাথাভাৱেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৱেনেৱ. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং.
যং পন ৱুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৱো চ নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৱিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি. যো সহ গাথাহীতি ৱুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৱুত্তং – ‘‘উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৱ হি তা গাথা, জাতকাদিপৰিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৱিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৱোতি এৱং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱো ৱেদিতব্বো. যস্মা পন সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং যথাৱুত্তনযেন অত্থানং সূচনাদিঅত্থেন সুত্তন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠী’’তি.
সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.