খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেসো
খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. পঠমৱগ্গৱণ্ণনা
১২১. ইতো পৰং খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. তত্থ ‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ড’’ন্তি ইতো পৰং অতিৰেকপদমত্তমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. তত্থ সব্বেসূতি অনৱসেসেসু. ভূতেসূতি সত্তেসু. এত্থ ভূতেসূতি কিঞ্চাপি ভূতসদ্দো ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’’ন্তি এৱমাদীসু (পাচি. ৬৯) ৱিজ্জমানে, ‘‘ভূতমিদং, সাৰিপুত্ত, সমনুপস্সসী’’তি এৱমাদীসু খন্ধপঞ্চকে, ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতূ’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) চতুব্বিধে পথৱীধাত্ৱাদিৰূপে, ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তি এৱমাদীসু (জা. ১.২.১৯০) খীণাসৱে, ‘‘সব্বেৱ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি এৱমাদীসু (দী. নি. ২.২২০) সব্বসত্তে, ‘‘ভূতগামপাতব্যতাযা’’তি এৱমাদীসু (পাচি. ৯০) ৰুক্খাদিকে, ‘‘ভূতং ভূততো পজানাতী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩) চাতুমহাৰাজিকানং হেট্ঠা সত্তনিকাযং উপাদায ৱত্ততি. ইধ পন অৱিসেসতো পথৱীপব্বতাদীসু জাতা সত্তা ভূতাতি ৱেদিতব্বা. তেসু ভূতেসু. নিধাযাতি নিক্খিপিত্ৱা.
দণ্ডন্তি কাযৱচীমনোদণ্ডং, কাযদুচ্চৰিতাদীনমেতং অধিৱচনং. কাযদুচ্চৰিতঞ্হি দণ্ডযতীতি দণ্ডো, বাধেতি অনযব্যসনং পাপেতীতি ৱুত্তং হোতি. এৱং ৱচীদুচ্চৰিতঞ্চ মনোদুচ্চৰিতঞ্চ. পহৰণদণ্ডো এৱ ৱা দণ্ডো, তং নিধাযাতিপি ৱুত্তং হোতি. অৱিহেঠযন্তি অৱিহেঠযন্তো. অঞ্ঞতৰম্পীতি যং কিঞ্চি একম্পি. তেসম্পীতি তেসং সব্বভূতানং. ন পুত্তমিচ্ছেয্যাতি অত্ৰজো খেত্তজো দিন্নকো অন্তেৱাসিকোতি ইমেসু চতূসু পুত্তেসু যং কিঞ্চি পুত্তং ন ইচ্ছেয্য. কুতো সহাযন্তি সহাযং পন ইচ্ছেয্যাতি কুতো এৱ এতং.
একোতি পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো, অদুতিযট্ঠেন একো, তণ্হাপহানট্ঠেন একো, একন্তৱিগতকিলেসোতি একো, একো পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো. সমণসহস্সস্সপি হি মজ্ঝে ৱত্তমানো গিহিসঞ্ঞোজনস্স ছিন্নত্তা একো, এৱং পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো. একো তিট্ঠতি, একো গচ্ছতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো ইৰিযতি ৱত্ততীতি একো. এৱং অদুতিযট্ঠেন একো.
‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধান সংসৰং;
ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততি.
‘‘এৱমাদীনৱং ঞত্ৱা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱং;
ৱীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি. (ইতিৱু. ১৫, ১০৫; মহানি. ১৯১; চূড়নি. পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭) –
এৱং তণ্হাপহানট্ঠেন একো. সব্বকিলেসাস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মাতি এৱং একন্তৱিগতকিলেসোতি একো. অনাচৰিযকো হুত্ৱা সযম্ভূ সামঞ্ঞেৱ পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি এৱং একো পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.
চৰেতি যা ইমা অট্ঠ চৰিযাযো. সেয্যথিদং – যা পণিধিসম্পন্নানং চতূসু ইৰিযাপথেসু ইৰিযাপথচৰিযা, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং অজ্ঝত্তিকাযতনেসু আযতনচৰিযা, অপ্পমাদৱিহাৰীনং চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিচৰিযা, অধিচিত্তমনুযুত্তানং চতূসু ঝানেসু সমাধিচৰিযা, বুদ্ধিসম্পন্নানং চতূসু অৰিযসচ্চেসু ঞাণচৰিযা, সম্মা পটিপন্নানং চতূসু অৰিযমগ্গেসু মগ্গচৰিযা, অধিগতফলানং চতূসু সামঞ্ঞফলেসু পটিপত্তিচৰিযা, তিণ্ণং বুদ্ধানং সব্বসত্তেসু লোকত্থচৰিযা, তত্থ পদেসতো পচ্চেকবুদ্ধসাৱকানন্তি. যথাহ – ‘‘চৰিযাতি অট্ঠ চৰিযাযো যা ইৰিযাপথচৰিযা’’তি (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১; পটি. ম. ১.১৯৭; ৩.২৮) ৱিত্থাৰো. তাহি চৰিযাহি সমন্নাগতো ভৱেয্যাতি অত্থো. অথ ৱা যা ইমা ‘‘অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায চৰতি, পগ্গণ্হন্তো ৱীৰিযেন চৰতি, উপট্ঠহন্তো সতিযা চৰতি, অৱিক্খিত্তো সমাধিনা চৰতি, পজানন্তো পঞ্ঞায চৰতি, ৱিজানন্তো ৱিঞ্ঞাণেন চৰতি, এৱং পটিপন্নস্স কুসলা ধম্মা আযাপেন্তীতি আযতনচৰিযায চৰতি, এৱং পটিপন্নো ৱিসেসমধিগচ্ছতীতি ৱিসেসচৰিযায চৰতী’’তি (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১; পটি. ম. ১.১৯৭; ৩.২৯) এৱং অপৰাপি অট্ঠ চৰিযা ৱুত্তা. তাহি সমন্নাগতো ভৱেয্যাতি অত্থো. খগ্গৱিসাণকপ্পোতি খগ্গৱিসাণো নাম খগ্গমিগসিঙ্গং.
কপ্প -সদ্দো পনাযং অভিসদ্দহনৱোহাৰকালপঞ্ঞত্তিচ্ছেদৱিকপ্পলেসসমন্তভাৱসদিসাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘ওকপ্পনীযমেতং ভোতো গোতমস্স. যথা তং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ২৫০) ৱোহাৰো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি এৱমাদীসু (সু. নি. ১০৯৮; চূড়নি. কপ্পমাণৱপুচ্ছা ১১৭, কপ্পমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৬১) পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৱমাদীসু (জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৱঙ্গুলকপ্পো’’তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ৪৪৬) ৱিকপ্পো. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসো. ‘‘কেৱলকপ্পং ৱেড়ুৱনং ওভাসেত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৱো. ‘‘সত্থুকপ্পেন ৱত কিৰ, ভো, সাৱকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.২৬০) সদিসো, পটিভাগোতি অত্থো. ইধ পনস্স সদিসো পটিভাগোতি অত্থো ৱেদিতব্বো, খগ্গৱিসাণসদিসোতি ৱুত্তং হোতি. অযং তাৱেত্থ পদতো অত্থৱণ্ণনা.
অধিপ্পাযানুসন্ধিতো পন এৱং ৱেদিতব্বো – য্ৱাযং ৱুত্তপ্পকাৰো দণ্ডো ভূতেসু পৱত্তিযমানো অহিতো হোতি, তং তেসু অপ্পৱত্তিযমানেসু তপ্পটিপক্খভূতায মেত্তায হিতূপসংহাৰেন চ সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং, নিহিতদণ্ডত্তা এৱ চ যথা অনিহিতদণ্ডা সত্তা ভূতানি দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা ৱিহেঠেন্তি, তথা অৱিহেঠযং, অঞ্ঞতৰম্পি তেসং ইমং মেত্তাকম্মট্ঠানমাগম্ম যদেৱ তত্থ ৱেদনাগতং সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণগতং তঞ্চ তদনুসাৰেনেৱ তদঞ্ঞঞ্চ সঙ্খাৰগতং ৱিপস্সিত্ৱা ইমং পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হী’’তি অযং তাৱ অধিপ্পাযো.
অযং পন অনুসন্ধি – এৱং ৱুত্তে তে অমচ্চা আহংসু – ‘‘ইদানি, ভন্তে, কুহিং গচ্ছথা’’তি? ততো তেন ‘‘পুব্বপচ্চেকসম্বুদ্ধা কত্থ ৱসন্তী’’তি আৱজ্জেত্ৱা ঞত্ৱা ‘‘গন্ধমাদনপব্বতে’’তি ৱুত্তে পুনাহংসু – ‘‘অম্হে দানি, ভন্তে, পজহথ, ন ইচ্ছথা’’তি. অথ পচ্চেকবুদ্ধো আহ – ‘‘ন পুত্তমিচ্ছেয্যা’’তি সব্বং. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – অহং ইদানি অত্ৰজাদীসু যং কিঞ্চি পুত্তম্পি ন ইচ্ছেয্যং, কুতো পন তুম্হাদিসং সহাযং. তস্মা তুম্হেসুপি যো মযা সদ্ধিং গন্তুকামো মাদিসো ৱা হোতুং ইচ্ছতি, সো একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো. অথ ৱা তেহি ‘‘অম্হে দানি, ভন্তে, পজহথ, ন ইচ্ছথা’’তি ৱুত্তে সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো ‘‘ন পুত্তমিচ্ছেয্য, কুতো সহায’’ন্তি ৱত্ৱা অত্তনো যথাৱুত্তেনট্ঠেন একচৰিযায গুণং দিস্ৱা পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো ইমং উদানং উদানেসি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৩৫).
তত্থ তসাতি ৱিপাসকিৰিযা. থাৱৰাতি খীণাসৱা. ভযভেৰৱাতি খুদ্দানুখুদ্দকা চিত্তুত্ৰাসা. নিধাযাতি ছড্ডেত্ৱা. নিদহিত্ৱাতি ঠপেত্ৱা. ওৰোপযিত্ৱাতি অধোকৰিত্ৱা. সমোৰোপযিত্ৱাতি অধোগতং ৱিস্সজ্জেত্ৱা. নিক্খিপিত্ৱাতি ততো অপনেত্ৱা. পটিপ্পস্সম্ভিত্ৱাতি সন্নিসীদাপেত্ৱা.
আলপনন্তি আদিতো লপনং. সল্লপনন্তি সম্মা লপনং. উল্লপনন্তি উদ্ধং কত্ৱা লপনং. সমুল্লপনন্তি পুনপ্পুনং উদ্ধং কত্ৱা লপনং.
ইৰিযাপথচৰিযাতি ইৰিযাপথানং চৰিযা, পৱত্তনন্তি অত্থো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. আযতনচৰিযা পন আযতনেসু সতিসম্পজঞ্ঞানং চৰিযা. পত্তীতি ফলানি. তানি হি পাপুণীযন্তীতি ‘‘পত্তী’’তি ৱুত্তানি. সত্তলোকস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকা অত্থা লোকত্থাতি অযং ৱিসেসো.
ইদানি তাসং চৰিযানং ভূমিং দস্সেন্তো ‘‘চতূসু ইৰিযাপথেসূ’’তিআদিমাহ. সতিপট্ঠানেসূতি আৰম্মণসতিপট্ঠানেসুপি ৱুচ্চমানেসু সতিতো অনঞ্ঞানি, ৱোহাৰৱসেন পন অঞ্ঞানি ৱিয কত্ৱা ৱুত্তং. অৰিযসচ্চেসূতি পুব্বভাগে লোকিযসচ্চঞাণেন ৱিসুং ৱিসুং সচ্চপৰিগ্গহৱসেন ৱুত্তং. অৰিযমগ্গেসু সামঞ্ঞফলেসূতি চ ৱোহাৰৱসেনেৱ ৱুত্তং. পদেসতোতি লোকত্থচৰিযায একদেসে. নিপ্পদেসতো হি লোকত্থচৰিযং বুদ্ধা এৱ কৰোন্তি. পুন তা এৱ চৰিযাযো কাৰকপুগ্গলৱসেন দস্সেন্তো ‘‘পণিধিসম্পন্নান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পণিধিসম্পন্না নাম ইৰিযাপথানং সন্তত্তা ইৰিযাপথাৱ ঠিতিযা সম্পন্না অকম্পিতইৰিযাপথা ভিক্খুভাৱানুৰূপেন সন্তেন ইৰিযাপথেন সম্পন্না.
ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানন্তি চক্খাদীসু ছসু ইন্দ্ৰিযেসু অত্তনো অত্তনো ৱিসযে পৱত্তং একেকদ্ৱাৰৱসেন গুত্তং দ্ৱাৰং এতেসন্তি গুত্তদ্ৱাৰা, তেসং গুত্তদ্ৱাৰানং. দ্ৱাৰন্তি চেত্থ উপ্পত্তিদ্ৱাৰৱসেন চক্খাদযো এৱ. অপ্পমাদৱিহাৰীনন্তি সীলাদীসু অপ্পমাদৱিহাৰৱতং. অধিচিত্তমনুযুত্তানন্তি ৱিপস্সনায পাদকভাৱেন অধিচিত্তসঙ্খাতং সমাধিং অনুযুত্তানং. বুদ্ধিসম্পন্নানন্তি নামৰূপৱৱত্থানং আদিং কত্ৱা যাৱ গোত্ৰভু, তাৱ পৱত্তেন ঞাণেন সম্পন্নানং. সম্মা পটিপন্নানন্তি চতুমগ্গক্খণে. অধিগতফলানন্তি চতুফলক্খণে. তথাগতানন্তি তথা আগতানং. অৰহন্তানন্তি দূৰকিলেসানং. সম্মাসম্বুদ্ধানন্তি সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মবুদ্ধানং. ইমেসং পদানং অত্থো হেট্ঠা পকাসিতো এৱ.
পদেসতো পচ্চেকবুদ্ধানন্তি পচ্চেকসম্বুদ্ধানং একদেসতো. সাৱকানন্তি সাৱকানম্পি একদেসতো. অধিমুচ্চন্তোতি অধিমোক্খং কৰোন্তো. সদ্ধায চৰতীতি সদ্ধাৱসেন পৱত্ততি. পগ্গণ্হন্তোতি চতুসম্মপ্পধানৱীৰিযেন পদহন্তো. উপট্ঠপেন্তোতি সতিযা আৰম্মণং উপট্ঠপেন্তো. অৱিক্খেপং কৰোন্তোতি সমাধিৱসেন ৱিক্খেপং অকৰোন্তো. পজানন্তোতি চতুসচ্চজাননপঞ্ঞায পকাৰেন জানন্তো. ৱিজানন্তোতি ইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তজৱনপুব্বঙ্গমেন আৱজ্জনৱিঞ্ঞাণেন আৰম্মণং ৱিজানন্তো. ৱিঞ্ঞাণচৰিযাযাতি আৱজ্জনৱিঞ্ঞাণচৰিযাৱসেন. এৱং পটিপন্নস্সাতি সহাৱজ্জনায ইন্দ্ৰিযচৰিযায পটিপন্নস্স. কুসলা ধম্মা আযাপেন্তীতি সমথৱিপস্সনাৱসেন পৱত্তা কুসলা ধম্মা ভুসং যাপেন্তি, পৱত্তন্তীতি অত্থো. আযতনচৰিযাযাতি কুসলানং ধম্মানং ভুসং যতনচৰিযায, পৱত্তনচৰিযাযাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিসেসমধিগচ্ছতীতি ৱিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন ৱিসেসং অধিগচ্ছতি.
দস্সনচৰিযা চ সম্মাদিট্ঠিযাতিআদীসু সম্মা পস্সতি, সম্মা ৱা তায পস্সন্তি, পসট্ঠা সুন্দৰা ৱা দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠি, তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা নিব্বানপচ্চক্খকৰণেন দস্সনচৰিযা. সম্মা সঙ্কপ্পেতি, সম্মা ৱা তেন সঙ্কপ্পেন্তি, পসট্ঠো সুন্দৰো ৱা সঙ্কপ্পোতি সম্মাসঙ্কপ্পো. তস্স আৰম্মণে চিত্তস্স অভিনিৰোপনচৰিযা. সম্মা ৱদতি, সম্মা ৱা তায ৱদন্তি, পসট্ঠা সুন্দৰা ৱা ৱাচাতি সম্মাৱাচা, মিচ্ছাৱাচাৱিৰতিযা এতং নামং. তস্সা চতুব্বিধৱচীসংৱৰপৰিগ্গহচৰিযা. সম্মা কৰোতি, সম্মা ৱা তেন কৰোন্তি, পসট্ঠং সুন্দৰং ৱা কম্মন্তি সম্মাকম্মং, সম্মাকম্মমেৱ সম্মাকম্মন্তো, মিচ্ছাকম্মন্তৱিৰতিযা এতং নামং. তস্স তিৱিধকাযসংৱৰসমুট্ঠানচৰিযা. সম্মা আজীৱতি, সম্মা ৱা তেন আজীৱন্তি, পসট্ঠো সুন্দৰো ৱা আজীৱোতি সম্মাআজীৱো, মিচ্ছাআজীৱৱিৰতিযা এতং নামং. তস্স ৱোদানচৰিযা পৰিসুদ্ধচৰিযা. সম্মা ৱাযমতি, সম্মা ৱা তেন ৱাযমন্তি, পসট্ঠো সুন্দৰো ৱা ৱাযামোতি সম্মাৱাযামো, তস্স পগ্গহচৰিযা. সম্মা সৰতি, সম্মা ৱা তায সৰন্তি, পসট্ঠা সুন্দৰা ৱা সতীতি সম্মাসতি, তস্সা উপট্ঠানচৰিযা. সম্মা সমাধিযতি, সম্মা ৱা তেন সমাধিযন্তি, পসট্ঠো সুন্দৰো ৱা সমাধীতি সম্মাসমাধি, তস্স অৱিক্খেপচৰিযা.
তক্কপ্পোতি তেন কপ্পো, এৱৰূপোতি অত্থো. তস্সদিসোতি তেন সদিসো, ‘‘তস্সদিকো’’তি ৱা পাঠো. তপ্পটিভাগোতি তেন পটিভাগো তপ্পটিভাগো, এদিসোতি অত্থো. সাদুৰসং অতিক্কন্তং লোণং অতিলোণং. লোণকপ্পোতি লোণসদিসোতি ৱুচ্চতি. অতিতিত্তকন্তি অতিক্কন্ততিত্তকং, পুচিমন্দাদিকপ্পো তিত্তকসদিসোতি ৱুচ্চতি. অতিমধুৰন্তি খীৰপাযাসাদিকং. হিমকপ্পোতি হিমোদকসদিসো. সত্থুকপ্পোতি সত্থুনা বুদ্ধেন সদিসো. এৱমেৱাতি ওপম্মসম্পটিপাদনং.
তত্ৰাযং এতস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স সঙ্খেপেন ৱিপস্সনাআচিক্খনৱিধিং দস্সেত্ৱা গমিস্সাম. তত্থ নামৰূপপৰিগ্গহং কাতুকামো পচ্চেকবোধিসত্তো ৰূপাৰূপঅট্ঠসমাপত্তীসু যং কিঞ্চি ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ৱিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি চ তংসম্পযুত্তে চ ফস্সাদযো ধম্মে লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৱসেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘সব্বম্পেতং আৰম্মণাভিমুখং নমনতো নমনট্ঠেন নাম’’ন্তি ৱৱত্থপেতি. ততো তস্স পচ্চযং পৰিযেসন্তো ‘‘হদযৱত্থুং নিস্সায পৱত্ততী’’তি পস্সতি. পুন ৱত্থুস্স পচ্চযভূতানি চ উপাদাৰূপানি চ পস্সিত্ৱা ‘‘ইদং সব্বং ৰুপ্পনতো ৰূপ’’ন্তি পৰিগ্গণ্হাতি. পুন তদুভযং ‘‘নমনলক্খণং নামং, ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপ’’ন্তি এৱং সঙ্খেপতো নামৰূপং ৱৱত্থপেতি. সমথযানিকৱসেনেতং ৱুত্তং. ৱিপস্সনাযানিকো পন চতুধাতুৱৱত্থানমুখেন ভূতুপাদাযৰূপানি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘সব্বম্পেতং ৰুপ্পনতো ৰূপ’’ন্তি পস্সতি. ততো এৱং পৰিচ্ছিন্নৰূপস্স চক্খাদীনি নিস্সায পৱত্তমানা অৰূপধম্মা আপাথমাগচ্ছন্তি. ততো সব্বেপি তে অৰূপধম্মে নমনলক্খণেন একতো কত্ৱা ‘‘ইদং নাম’’ন্তি পস্সতি, সো ‘‘ইদং নামং, ইদং ৰূপ’’ন্তি দ্ৱেধা ৱৱত্থপেতি. এৱং ৱৱত্থপেত্ৱা ‘‘নামৰূপতো উদ্ধং অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা দেৱো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা নত্থী’’তি পস্সতি.
যথা হি অঙ্গসম্ভাৰা, হোতি সদ্দো ৰথো ইতি;
এৱং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি ‘‘সত্তো’’তি সম্মুতি. (সং. নি. ১.১৭১; মি. প. ২.১.১; কথা. ২৩৩);
এৱমেৱ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সন্তেসু ‘‘সত্তো পুগ্গলো’’তি ৱোহাৰমত্তং হোতীতি এৱমাদিনা নযেন নামৰূপানং যাথাৱদস্সনসঙ্খাতেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিভূতেন ঞাণেন নামৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা পুন তস্স পচ্চযম্পি পৰিগ্গণ্হন্তো ৱুত্তনযেন নামৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘কো নু খো ইমস্স হেতূ’’তি পৰিযেসন্তো অহেতুৱাদৱিসমহেতুৱাদেসু দোসং দিস্ৱা ৰোগং দিস্ৱা তস্স নিদানং সমুট্ঠানম্পি পৰিযেসন্তো ৱেজ্জো ৱিয তস্স হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ পৰিযেসন্তো অৱিজ্জা তণ্হা উপাদানং কম্মন্তি ইমে চত্তাৰো ধম্মে নামৰূপস্স উপ্পাদপচ্চযত্তা ‘‘হেতূ’’তি. আহাৰং উপত্থম্ভনপচ্চযত্তা ‘‘পচ্চযো’’তি চ পস্সতি. ইমস্স হি কাযস্স অৱিজ্জাদযো তযো ধম্মা মাতা ৱিয দাৰকস্স উপনিস্সযা হোন্তি, কম্মং পিতা ৱিয পুত্তস্স জনকং, আহাৰো ধাতি ৱিয দাৰকস্স সন্ধাৰকোতি. এৱং ৰূপকাযস্স পচ্চযপৰিগ্গহং কত্ৱা পুন ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৪.৬০; কথা. ৪৬৫) নযেন নামকাযস্সপি পচ্চযং পৰিগ্গণ্হাতি, এৱং পৰিগ্গণ্হন্তো ‘‘অতীতানাগতাপি ধম্মা এৱমেৱ ৱত্তন্তী’’তি সন্নিট্ঠানং কৰোতি.
তস্স যা সা পুব্বন্তং আৰব্ভ ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং, কিং নু খো, কথং নু খো, কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তি পঞ্চৱিধা ৱিচিকিচ্ছা ৱুত্তা.
যাপি অপৰন্তং আৰব্ভ ‘‘ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ন নু খো ভৱিস্সামি, কিং নু খো ভৱিস্সামি, কথং নু খো ভৱিস্সামি, কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) পঞ্চৱিধা ৱিচিকিচ্ছা ৱুত্তা.
যাপি এতৰহি ৱা পন পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আৰব্ভ কথংকথী হোতি ‘‘অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৱিস্সতী’’তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) ছব্বিধা ৱিচিকিচ্ছা ৱুত্তা, সা সব্বাপি পহিয্যতি. এৱং পচ্চযপৰিগ্গহণেন তীসু অদ্ধাসু কঙ্খং ৱিতৰিত্ৱা ঠিতং ঞাণং ‘‘কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধী’’তিপি ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তিপি ‘‘যথাভূতঞাণ’’ন্তিপি ‘‘সম্মাদস্সন’’ন্তিপি ৱুচ্চতি.
এত্থ পন তিস্সো হি লোকিযপৰিঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞাতি. তত্থ ‘‘ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, ৱেদযিতলক্খণা ৱেদনা’’তি এৱং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৱসেন পৱত্তা পঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা নাম. ‘‘ৰূপং অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা’’তিআদিনা পন নযেন তেসংযেৱ ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আৰোপেত্ৱা পৱত্তা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাপঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা নাম. তেসু এৱ পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৱসেন পৱত্তা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাৱ পঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞা নাম.
তত্থ সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদতো পট্ঠায যাৱ পচ্চযপৰিগ্গহা ঞাতপৰিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিঞ্হি অন্তৰে ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণপটিৱেধস্সেৱ আধিপচ্চং হোতি. কলাপসম্মসনতো পট্ঠায যাৱ উদযব্বযানুপস্সনা তীৰণপৰিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিঞ্হি অন্তৰে সামঞ্ঞলক্খণপটিৱেধস্সেৱ আধিপচ্চং হোতি. ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায উপৰি পহানপৰিঞ্ঞায ভূমি. ততো চ পট্ঠায হি অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং, নিৰোধেন্তো সমুদযং, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি এৱং নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং. ইতি ইমাসু তীসু পৰিঞ্ঞাসু সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদস্স চেৱ পচ্চযপৰিগ্গহস্স চ সাধিতত্তা ইমিনা যোগিনা ঞাতপৰিঞ্ঞাৱ অধিগতা.
পুন ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং হুত্ৱা অভাৱতো অনিচ্চং, উদযব্বযপটিপীড়িতত্তা দুক্খং, অৱসৱত্তিত্তা অনত্তা. যা কাচি ৱেদনা… সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা … যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং হুত্ৱা অভাৱতো অনিচ্চং, উদযব্বযপটিপীড়িতত্তা দুক্খং, অৱসৱত্তিত্তা অনত্তা’’তি এৱমাদিনা (সং. নি. ৩.৪৮; পটি. ম. ১.৪৮) নযেন কলাপসম্মসনং কৰোতি. ইদং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা’’তি.
এৱং সঙ্খাৰে অনিচ্চদুক্খানত্তৱসেন কলাপসম্মসনং কত্ৱা পুন সঙ্খাৰানং উদযব্বযমেৱ পস্সতি. কথং? ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো, তণ্হাকম্মআহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০). এৱং ৰূপক্খন্ধস্স পচ্চযাযত্ততাদস্সনেন ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. এৱং পঞ্চহাকাৰেহি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধো, তণ্হাকম্মআহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযনিৰোধদস্সনেন ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি, ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতীতি এৱং পঞ্চহাকাৰেহি ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি.
তথা ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৱেদনাসমুদযো, তণ্হাকম্মফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযাযত্ততাদস্সনেন ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৱেদনানিৰোধো, তণ্হাকম্মফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযনিৰোধদস্সনেন ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি, ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. এৱং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি.
অযং পন ৱিসেসো – ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ফস্সট্ঠানে ‘‘নামৰূপসমুদযা, নামৰূপনিৰোধা’’তি যোজেতব্বং. এৱং একেকস্মিং খন্ধে পচ্চযসমুদযৱসেন চ নিব্বত্তিলক্খণৱসেন চ পচ্চযনিৰোধৱসেন চ ৱিপৰিণামলক্খণৱসেন চ উদযব্বযদস্সনেন চ দস দস কত্ৱা পঞ্ঞাস লক্খণানি ৱুত্তানি. তেসং ৱসেন ‘‘এৱম্পি ৰূপস্স উদযো, এৱম্পি ৰূপস্স ৱযো’’তি পচ্চযতো চেৱ খণতো চ ৱিত্থাৰেন মনসিকাৰং কৰোতি.
তস্সেৱং কৰোতো ‘‘ইতি কিৰ ইমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’’তি ঞাণং ৱিসদং হোতি. ‘‘এৱং কিৰ ইমে ধম্মা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চনৱা হুত্ৱা সঙ্খাৰা উপট্ঠহন্তি. ন কেৱলঞ্চ নিচ্চনৱা, সূৰিযুগ্গমনে উস্সাৱবিন্দু ৱিয উদকবুব্বুড়ো ৱিয উদকে দণ্ডৰাজি ৱিয আৰগ্গে সাসপো ৱিয ৱিজ্জুপ্পাদো ৱিয চ পৰিত্তট্ঠাযিনো, মাযামৰীচিসুপিনালাতচক্কগন্ধব্বনগৰফেণকদলিআদযো ৱিয অসাৰা নিস্সাৰা ৱিয হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. এত্তাৱতা চ পন অনেন ‘‘ৱযধম্মমেৱ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৱযং উপেতী’’তি ইমিনা আকাৰেন সম্মসনপঞ্ঞায লক্খণানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতং উদযব্বযানুপস্সনং নাম পঠমং তৰুণৱিপস্সনাঞাণং অধিগতং হোতি. যস্সাধিগমা ‘‘আৰদ্ধৱিপস্সকো’’তি সঙ্খং গচ্ছতি.
অথস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স কুলপুত্তস্স ওভাসো ঞাণং পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তীতি দস ৱিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি. এত্থ ওভাসো নাম ৱিপস্সনক্খণে ঞাণস্স বলৱত্তা লোহিতং সন্নিসীদতি, তেন চ চিত্তোভাসো নিব্বত্ততি. তং দিস্ৱা অকুসলো যোগী ‘‘মগ্গো মে পত্তো’’তি তমেৱ ওভাসং অস্সাদেতি. ঞাণম্পি ৱিপস্সনাঞাণমেৱ. তং সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স সুদ্ধং পসন্নং হুত্ৱা পৱত্ততি. তং দিস্ৱা পুব্বে ৱিয ‘‘মগ্গো’’তি অস্সাদেতি. পীতিপি ৱিপস্সনাপীতি এৱ. তস্স হি তস্মিং খণে পঞ্চৱিধা পীতি উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধীতি ৱিপস্সনাপস্সদ্ধি. তস্মিং সমযে নেৱ কাযচিত্তানং দৰথো, ন গাৰৱং, ন কক্খড়তা, ন অকম্মঞ্ঞতা, ন গেলঞ্ঞতা, ন ৱঙ্কতা হোতি. সুখম্পি ৱিপস্সনাসুখমেৱ. তস্স কিৰ তস্মিং সমযে সকলসৰীৰং অভিসন্দযমানং অতিপণীতং সুখং উপ্পজ্জতি.
অধিমোক্খো নাম ৱিপস্সনক্খণে পৱত্তা সদ্ধা. তস্মিঞ্হি খণে চিত্তচেতসিকানং অতিৱিয পসাদভূতা বলৱতী সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো নাম ৱিপস্সনাসম্পযুত্তং ৱীৰিযং. তস্মিঞ্হি খণে অসিথিলং অনচ্চাৰদ্ধং সুপগ্গহিতং ৱীৰিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানন্তি ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি. তস্মিঞ্হি খণে সুপট্ঠিতা সতি উপ্পজ্জতি. উপেক্খা দুৱিধা ৱিপস্সনাৱজ্জনৱসেন. তস্মিঞ্হি খণে সব্বসঙ্খাৰগহণে মজ্ঝত্তভূতং ৱিপস্সনুপেক্খাসঙ্খাতং ঞাণং বলৱন্তং হুত্ৱা উপ্পজ্জতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনুপেক্খা চ. সা চ তং তং ঠানং আৱজ্জন্তস্স সূৰা তিখিণা হুত্ৱা ৱহতি. নিকন্তীতি ৱিপস্সনানিকন্তি. ওভাসাদীসু হি আলযং কুৰুমানা সুখুমা সন্তাকাৰা নিকন্তি উপ্পজ্জতি. এত্থ ওভাসাদযো কিলেসৱত্থুতায ‘‘উপক্কিলেসা’’তি ৱুত্তা ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৱ কিলেসৱত্থু চ.
পণ্ডিতো পন ভিক্খু ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ৱিক্খেপং অগচ্ছন্তো ‘‘ওভাসাদযো ধম্মা ন মগ্গো, উপক্কিলেসৱিমুত্তং পন ৱীথিপটিপন্নং ৱিপস্সনাঞাণং মগ্গো’’তি মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ৱৱত্থপেতি. তস্সেৱং ‘‘অযং মগ্গো, অযং ন মগ্গো’’তি ঞত্ৱা ঠিতং ঞাণং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ৱুচ্চতি. ইতো পট্ঠায অট্ঠন্নং ৱিপস্সনাঞাণানং ৱসেন সিখাপত্তৱিপস্সনাঞাণং নৱমঞ্চ সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি অযং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম হোতি. উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং আদীনৱানুপস্সনাঞাণং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণন্তি ইমানি অট্ঠ ঞাণানি নাম. নৱমং সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি অনুলোমস্সেতং নামং.
তস্মা তং সম্পাদেতুকামেন উপক্কিলেসৱিমুত্তং উদযব্বযঞাণং আদিংকত্ৱা এতেসু ঞাণেসু যোগো কৰণীযো. উদযব্বযং পস্সন্তস্স হি অনিচ্চলক্খণং যথাভূতং উপট্ঠাতি, উদযব্বযপটিপীড়নং পস্সতো দুক্খলক্খণঞ্চ, ‘‘দুক্খমেৱ হি সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৱেতি চা’’তি (সং. নি. ১.১৭১; কথা. ২৩৩) পস্সতো অনত্তলক্খণঞ্চ.
এত্থ চ অনিচ্চং অনিচ্চলক্খণং দুক্খং দুক্খলক্খণং অনত্তা অনত্তলক্খণন্তি অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি খন্ধপঞ্চকং. কস্মা? উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তভাৱা, হুত্ৱা অভাৱতো ৱা. অঞ্ঞথত্তং নাম জৰা. উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং অনিচ্চলক্খণং, হুত্ৱা অভাৱসঙ্খাতো ৱা আকাৰৱিকাৰো. ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি ৱচনতো তদেৱ খন্ধপঞ্চকং দুক্খং. কস্মা? অভিণ্হং পটিপীড়নতো. অভিণ্হং পটিপীড়নাকাৰো দুক্খলক্খণং. ‘‘যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫-১৬) ৱচনতো তদেৱ খন্ধপঞ্চকং অনত্তা. কস্মা? অৱসৱত্তনতো. অৱসৱত্তনাকাৰো অনত্তলক্খণং. ইমানি তীণিপি লক্খণানি উদযব্বযং পস্সন্তস্সেৱ আৰম্মণানি হোন্তি.
পুনপি সো ৰূপাৰূপধম্মে ‘‘এৱং অনিচ্চা’’তিআদিনা ৱিপস্সতি, তস্স সঙ্খাৰা লহুং লহুং আপাথং আগচ্ছন্তি, ততো উপ্পাদং ৱা ঠিতিং ৱা পৱত্তং ৱা নিমিত্তং ৱা আৰম্মণং অকত্ৱা তেসং খযৱযনিৰোধে এৱ সতি সন্তিট্ঠতি, ইদং ভঙ্গঞাণং নাম. ইমস্স উপ্পাদতো পট্ঠায অযং যোগী ‘‘যথা ইমে সঙ্খাৰা ভিজ্জন্তি নিৰুজ্ঝন্তি, এৱং অতীতেপি সঙ্খাৰগতং ভিজ্জি, অনাগতেপি ভিজ্জিস্সতী’’তি নিৰোধমেৱ পস্সন্তো তিট্ঠতি. তস্স ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং আসেৱন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স সব্বভৱযোনি গতিট্ঠিতি সত্তাৱাসেসু পভেদকা সঙ্খাৰা জলিতঅঙ্গাৰকাসুআদযো ৱিয মহাভযং হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. এতং ভযতুপট্ঠানঞাণং নাম.
তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৱন্তস্স সব্বে ভৱাদযো আদিত্তঅঙ্গাৰং ৱিয সমুস্সিতখগ্গো ৱিয পচ্চত্থিকো অপ্পটিসৰণা সাদীনৱা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. ইদং আদীনৱানুপস্সনাঞাণং নাম. তস্স এৱং সঙ্খাৰে আদীনৱতো পস্সন্তস্স ভৱাদীসুপি সঙ্খাৰানং আদীনৱত্তা সঙ্খাৰেসু উক্কণ্ঠনা অনভিৰতি উপ্পজ্জতি, ইদং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং নাম.
সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স তস্মা সঙ্খাৰগতা মুঞ্চিতুকামতা নিস্সৰিতুকামতা হোতি. ইদং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং নাম. পুন তস্মা সঙ্খাৰগতা মুঞ্চিতুং পন তে এৱ সঙ্খাৰে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা তীৰণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং নাম.
সো এৱং তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো তেসু অনত্তলক্খণস্স সুদিট্ঠত্তা ‘‘অত্তা’’তি ৱা ‘‘অত্তনিয’’ন্তি ৱা অগণ্হন্তো সঙ্খাৰেসু ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ পহায সঙ্খাৰেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা ন গণ্হাতি, তীসু ভৱেসু উপেক্খকো, ইদং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং নাম.
তং পনেস চে সন্তিপদং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, সব্বসঙ্খাৰপৱত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা নিব্বাননিন্নং পক্খন্দং হোতি. নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, পুনপ্পুনং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৱা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি ৱা তিৱিধানুপস্সনাৱসেন সঙ্খাৰাৰম্মণমেৱ হুত্ৱা পৱত্ততি. এৱং তিট্ঠমানঞ্চ এতং তিৱিধৱিমোক্খমুখভাৱং আপজ্জিত্ৱা তিট্ঠতি. তিস্সো হি অনুপস্সনা ‘‘তীণি ৱিমোক্খমুখানী’’তি ৱুচ্চন্তি. এৱং অনিচ্চতো মনসিকৰোন্তো অধিমোক্খবহুলো অনিমিত্তং ৱিমোক্খং পটিলভতি, দুক্খতো মনসিকৰোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খং পটিলভতি, অনত্ততো মনসিকৰোন্তো ৱেদবহুলো সুঞ্ঞতং ৱিমোক্খং পটিলভতি.
এত্থ চ অনিমিত্তো ৱিমোক্খোতি অনিমিত্তাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো অৰিযমগ্গো. সো হি অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো, কিলেসেহি চ ৱিমুত্তত্তা ৱিমোক্খো. এতেনেৱ নযেন অপ্পণিহিতাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো অপ্পণিহিতো, সুঞ্ঞতাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো সুঞ্ঞতোতি ৱেদিতব্বো.
এৱং অধিগতসঙ্খাৰুপেক্খস্স কুলপুত্তস্স ৱিপস্সনা সিখাপ্পত্তা হোতি. ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাতি এতদেৱ. অস্স তং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং আসেৱন্তস্স তিক্খতৰা সঙ্খাৰুপেক্খা উপ্পজ্জতি. তস্স ‘‘ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি সঙ্খাৰে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৱা ‘‘দুক্খা’’তি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি ৱা সম্মসিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি, ভৱঙ্গানন্তৰং সঙ্খাৰুপেক্খায কথিতনযেনেৱ অনিচ্চাদিআকাৰেন মনসিকৰিত্ৱা উপ্পজ্জতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং, তথেৱ মনসিকৰোতো পঠমং জৱনচিত্তং উপ্পজ্জতি. যং পৰিকম্মন্তি ৱুচ্চতি, তদনন্তৰং তদেৱ দুতিযজৱনচিত্তং উপ্পজ্জতি. যং উপচাৰন্তি ৱুচ্চতি, তদনন্তৰম্পি তদেৱ উপ্পজ্জতি ততিযং জৱনচিত্তং. যং অনুলোমন্তি ৱুচ্চতি, ইদং তেসং পাটিএক্কং নাম.
অৱিসেসেন পন তিৱিধম্পেতং ‘‘আসেৱন’’ন্তিপি ‘‘পৰিকম্ম’’ন্তিপি ‘‘উপচাৰ’’ন্তিপি ‘‘অনুলোম’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. ইদং পন অনুলোমঞাণং সঙ্খাৰাৰম্মণায ৱুট্ঠানগামিনিযা ৱিপস্সনায পৰিযোসানং হোতি, নিপ্পৰিযাযেন পন গোত্ৰভুঞাণমেৱ ৱিপস্সনায পৰিযোসানন্তি ৱুচ্চতি. ততো পৰং নিব্বানং আৰম্মণং কুৰুমানং পুথুজ্জনগোত্তং অতিক্কমমানং অৰিযগোত্তং ওক্কমমানং নিব্বানাৰম্মণে পঠমসমন্নাহাৰভূতং অপুনৰাৱট্টকং গোত্ৰভুঞাণং উপ্পজ্জতি. ইদং পন ঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিঞ্চ ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিঞ্চ ন ভজতি. অন্তৰা অব্বোহাৰিকমেৱ হোতি. ৱিপস্সনাসোতে পতিতত্তা ‘‘পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধী’’তি ৱা ‘‘ৱিপস্সনা’’তি ৱা সঙ্খং গচ্ছতি. নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা গোত্ৰভুঞাণে নিৰুদ্ধে তেন দিন্নসঞ্ঞায নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা দিট্ঠিসংযোজনং সীলব্বতপৰামাসসংযোজনং ৱিচিকিচ্ছাসংযোজনন্তি তীণি সংযোজনানি ৱিদ্ধংসেন্তো সোতাপত্তিমগ্গো উপ্পজ্জতি, তদনন্তৰং তস্সেৱ ৱিপাকভূতানি দ্ৱে তীণি ৱা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি অনন্তৰৱিপাকত্তা লোকুত্তৰকুসলানং, ফলপৰিযোসানে পনস্স উপ্পন্নভৱঙ্গং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পচ্চৱেক্খণত্থায মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি. সো হি ‘‘ইমিনা ৱতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৱেক্খতি. ততো ‘‘মে অযং আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৱেক্খতি. ততো ‘‘ইমে নাম কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খতি. ততো ‘‘ইমে নাম কিলেসা অৱসিট্ঠা’’তি উপৰিমগ্গত্তযৱজ্ঝকিলেসে পচ্চৱেক্খতি. অৱসানে চ ‘‘অযং ধম্মো মযা পটিৱিদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৱেক্খতি. ইতি সোতাপন্নস্স অৰিযসাৱকস্স পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি হোন্তি. তথা সকদাগামিঅনাগামিফলাৱসানে. অৰহত্তফলাৱসানে অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণং নাম নত্থি. এৱং সব্বানিপি একূনৱীসতিপচ্চৱেক্খণানি হোন্তি.
এৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা সো যোগাৱচৰো তস্মিংযেৱ আসনে নিসিন্নো ৱুত্তনযেন ৱিপস্সিত্ৱা কামৰাগব্যাপাদানং তনুভাৱং কৰোন্তো দুতিযমগ্গং পাপুণাতি, তদনন্তৰং ৱুত্তনযেনেৱ ফলঞ্চ. ততো ৱুত্তনযেন ৱিপস্সিত্ৱা কামৰাগব্যাপাদানং অনৱসেসপ্পহানং কৰোন্তো ততিযমগ্গং পাপুণাতি, ৱুত্তনযেন ফলঞ্চ. ততো তস্মিংযেৱাসনে ৱুত্তনযেন ৱিপস্সিত্ৱা ৰূপৰাগাৰূপৰাগমানুদ্ধচ্চাৱিজ্জানং অনৱসেসপ্পহানং কৰোন্তো চতুত্থমগ্গং পাপুণাতি, ৱুত্তনযেন ফলঞ্চ. এত্তাৱতা চেস হোতি অৰহা মহাখীণাসৱো পচ্চেকবুদ্ধো. ইতি ইমেসু চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম.
এত্তাৱতা ‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং অৱিহেঠযং অঞ্ঞতৰম্পি তেস’’ন্তি এতেন পাতিমোক্খসংৱৰাদিসীলস্স ৱুত্তত্তা সীলৱিসুদ্ধি. ‘‘ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহায’’ন্তি এতেন পটিঘানুনযৱিৱজ্জনৱসেন মেত্তাদীনং ৱুত্তত্তা চিত্তৱিসুদ্ধি. ‘‘একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো’’তি ইমিনা পন নামৰূপপৰিগ্গহাদীনং ৱুত্তত্তা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি সত্ত ৱিসুদ্ধিযো ৱুত্তা হোন্তি. অযমেত্থ মুখমত্তনিদস্সনং, ৱিত্থাৰং পন ইচ্ছন্তেন ৱিসুদ্ধিমগ্গং (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৬২, ৬৭৮, ৬৯২, ৭৩৭, ৮০৬ আদযো) ওলোকেত্ৱা গহেতব্বং. এত্তাৱতা চেসো পচ্চেকবুদ্ধো –
‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি, সন্তুস্সমানো ইতৰীতৰেন;
পৰিস্সযানং সহিতা অছম্ভী, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো’’তি. (সু. নি. ৪২; চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) –
পসংসিযাদিভাৱং আপজ্জিত্ৱা গন্ধমাদনপব্বতং উপসোভযমানো ৱিহাসিন্তি এৱং সব্বত্থ.
পঠমগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২২. দুতিযে সংসগ্গজাতস্সাতি জাতসংসগ্গস্স. তত্থ দস্সনসৱনকাযসমুল্লপনসম্ভোগৱসেন পঞ্চৱিধো সংসগ্গো. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং দিস্ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিৱসেন উপ্পন্নৰাগো দস্সনসংসগ্গো নাম. তত্থ সীহড়দীপে কাড়দীঘৱাপীগামে পিণ্ডায চৰন্তং কল্যাণৱিহাৰৱাসিং দহৰভিক্খুং দিস্ৱা পটিবদ্ধচিত্তা কেনচি উপাযেন তং অলভিত্ৱা কালকতা কুটুম্বিযধীতা তস্সা নিৱাসনচোড়ক্খণ্ডং দিস্ৱা ‘‘এৱৰূপায ৱত্থধাৰিনিযা নাম সদ্ধিং সংৱাসং নালত্থ’’ন্তি হদযং ফালেত্ৱা কালকতো সো এৱ চ দহৰো নিদস্সনং.
পৰেহি পন কথিযমানং ৰূপাদিসম্পত্তিং অত্তনা ৱা হসিতলপিতগীতসদ্দং সুত্ৱা সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিৱসেন উপ্পন্নো ৰাগো সৱনসংসগ্গো নাম. তত্ৰাপি গিৰিগামৱাসীকম্মাৰধীতায পঞ্চহি কুমাৰীহি সদ্ধিং পদুমস্সৰং গন্ত্ৱা ন্হাযিত্ৱা মালং সীসে আৰোপেত্ৱা উচ্চাসদ্দেন গাযন্তিযা আকাসেন গচ্ছন্তো সদ্দং সুত্ৱা কামৰাগেন ঝানা পৰিহাযিত্ৱা অনযব্যসনং পত্তো পঞ্চগ্গড়লেণৱাসী তিস্সদহৰো নিদস্সনং.
অঞ্ঞমঞ্ঞং অঙ্গপৰামসনেন উপ্পন্নৰাগো কাযসংসগ্গো নাম. ধম্মগাযনদহৰভিক্খু চেত্থ নিদস্সনং. মহাৱিহাৰে কিৰ দহৰভিক্খু ধম্মং ভাসতি, তত্থ মহাজনে আগতে ৰাজাপি অগমাসি সদ্ধিং অন্তেপুৰেন. ততো ৰাজধীতায তস্স ৰূপঞ্চ সদ্দঞ্চ আগম্ম বলৱৰাগো উপ্পন্নো তস্স চ দহৰস্সাপি. তং দিস্ৱা ৰাজা সল্লক্খেত্ৱা সাণিপাকাৰেন পৰিক্খিপাপেসি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰামসিত্ৱা আলিঙ্গিসু. পুন সাণিপাকাৰং অপনেত্ৱা পস্সন্তা দ্ৱেপি কালকতেযেৱ অদ্দসংসূতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপনসমুল্লপনে উপ্পন্নৰাগো পন সমুল্লপনসংসগ্গো নাম. ভিক্খুভিক্খুনীহি সদ্ধিং পৰিভোগকৰণে উপ্পন্নৰাগো সম্ভোগসংসগ্গো নাম. দ্ৱীসুপি চ এতেসু মৰিচৱট্টিৱিহাৰে ভিক্খু চ ভিক্খুনী চ নিদস্সনং. মৰিচৱট্টিমহাৱিহাৰমহে কিৰ দুট্ঠগামণি অভযমহাৰাজা মহাদানং পটিযাদেত্ৱা উভতোসঙ্ঘং পৰিৱিসতি. তত্থ উণ্হযাগুযা দিন্নায সঙ্ঘনৱকসামণেৰী অনাধাৰকস্স সত্তৱস্সিকসঙ্ঘনৱকসামণেৰস্স দন্তৱলযং দত্ৱা সমুল্লাপং অকাসি, তে উভোপি উপসম্পজ্জিত্ৱা সট্ঠিৱস্সা হুত্ৱা পৰতীৰং গতা অঞ্ঞমঞ্ঞং সমুল্লাপেন পুব্বসঞ্ঞং পটিলভিত্ৱা তাৱদেৱ জাতসিনেহা সিক্খাপদানি ৱীতিক্কমিত্ৱা পাৰাজিকা অহেসুন্তি.
এৱং পঞ্চৱিধে সংসগ্গে যেন কেনচি সংসগ্গেন জাতসংসগ্গস্স ভৱন্তি স্নেহা, পুৰিমৰাগপচ্চযা বলৱৰাগো উপ্পজ্জতি. ততো স্নেহন্ৱযং দুক্খমিদং পহোতীতি তমেৱ স্নেহং অনুগচ্ছন্তং সন্দিট্ঠিকসম্পৰাযিকসোকপৰিদেৱাদিনানপ্পকাৰকং দুক্খমিদং পহোতি নিব্বত্ততি ভৱতি জাযতি. অপৰে পন ‘‘আৰম্মণে চিত্তৱোসগ্গো সংসগ্গো’’তি ভণন্তি. ততো স্নেহো স্নেহদুক্খন্তি.
এৱমত্থপ্পভেদং ইমং অড্ঢগাথং ৱত্ৱা সো পচ্চেকবুদ্ধো আহ – ‘‘স্ৱাহং যমিদং স্নেহন্ৱযং সোকাদিদুক্খং পহোতি, তস্স দুক্খস্স মূলং খনন্তো পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতো’’তি. এৱং ৱুত্তে তে অমচ্চা আহংসু – ‘‘অম্হেহি দানি, ভন্তে, কিং কত্তব্ব’’ন্তি? ততো সো আহ – ‘‘তুম্হে ৱা অঞ্ঞে ৱা যো ইমম্হা দুক্খা মুচ্চিতুকামো, সো সব্বোপি আদীনৱং স্নেহজং পেক্খমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পোতি. এত্থ চ যং তং ‘‘স্নেহন্ৱযং দুক্খমিদং পহোতী’’তি ৱুত্তং, তদেৱ সন্ধায ‘‘আদীনৱং স্নেহজং পেক্খমানো’’তি ইদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা যথাৱুত্তেন সংসগ্গেন সংসগ্গজাতস্স ভৱন্তি স্নেহা, স্নেহন্ৱযং দুক্খমিদং পহোতি, এৱং যথাভূতং আদীনৱং স্নেহজং পেক্খমানো অহং অধিগতোতি এৱম্পি অভিসম্বন্ধিত্ৱা চতুত্থপাদো পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ উদানৱসেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. ততো পৰং সব্বং পুৰিমগাথায ৱুত্তসদিসমেৱাতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৩৬).
নিদ্দেসে অনুপ্পাদেতীতি ৰূপস্মিং অনুব্যঞ্জনং দিস্ৱা অল্লীযতি. অনুবন্ধতীতি ৰূপস্মিং স্নেহৱসেন বন্ধতি. ভৱন্তীতি হোন্তি. জাযন্তীতি উপ্পজ্জন্তি. নিব্বত্তন্তীতি ৱত্তন্তি. পাতুভৱন্তীতি পাকটা হোন্তি. সম্ভৱন্তি সঞ্জাযন্তি অভিনিব্বত্তন্তীতি তীণি উপসগ্গেন ৱড্ঢিতানি. ইতো পৰং অট্ঠকৱগ্গে (মহানি. ১ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
দুতিযগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২৩. ততিযে মেত্তাযনৱসেন মিত্তা. সুহদভাৱেন সুহজ্জা. কেচি হি একন্তহিতকামতায মিত্তাৱ হোন্তি, ন সুহজ্জা. কেচি গমনাগমনট্ঠাননিসজ্জাসমুল্লাপাদীসু হদযসুখজননেন সুহজ্জাৱ হোন্তি, ন মিত্তা. কেচি তদুভযৱসেন সুহজ্জা চেৱ মিত্তা চ. তে দুৱিধা হোন্তি অগাৰিযা চ অনগাৰিযা চ. তত্থ অগাৰিযা তিৱিধা হোন্তি উপকাৰা সমানসুখদুক্খা অনুকম্পকাতি. অনগাৰিযা ৱিসেসেন অত্থক্খাযিনো. এৱং তে চতূহি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা হোন্তি.
যথাহ –
‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি উপকাৰো মিত্তো সুহদো ৱেদিতব্বো. পমত্তং ৰক্খতি, পমত্তস্স সাপতেয্যং ৰক্খতি, ভীতস্স সৰণং হোতি, উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু তদ্দিগুণং ভোগং অনুপ্পদেতি (দী. নি. ৩.২৬১).
তথা –
‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি সমানসুখদুক্খো মিত্তো সুহদো ৱেদিতব্বো. গুয্হমস্স আচিক্খতি, গুয্হমস্স পৰিগূহতি, আপদাসু ন ৱিজহতি, জীৱিতম্পিস্স অত্থায পৰিচ্চত্তং হোতি (দী. নি. ৩.২৬২).
তথা –
‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি অনুকম্পকো মিত্তো সুহদো ৱেদিতব্বো. অভৱেনস্স ন নন্দতি, ভৱেনস্স নন্দতি, অৱণ্ণং ভণমানং নিৱাৰেতি, ৱণ্ণং ভণমানং পসংসতি (দী. নি. ৩.২৬৪).
তথা –
‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি অত্থক্খাযী মিত্তো সুহদো ৱেদিতব্বো. পাপা নিৱাৰেতি, কল্যাণে নিৱেসেতি, অস্সুতং সাৱেতি, সগ্গস্স মগ্গং আচিক্খতী’’তি (দী. নি. ৩.২৬৩).
তেসু ইধ অগাৰিযা অধিপ্পেতা, অত্থতো পন সব্বেপি যুজ্জন্তি. তে মিত্তে সুহজ্জে. অনুকম্পমানোতি অনুদযমানো, তেসং সুখং উপসংহৰিতুকামো দুক্খং অপহৰিতুকামো.
হাপেতি অত্থন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থৱসেন তিৱিধং, তথা অত্তত্থপৰত্থউভযত্থৱসেনাপি তিৱিধং অত্থং লদ্ধৱিনাসনেন অলদ্ধানুপ্পাদনেনাতি দ্ৱিধাপি হাপেতি ৱিনাসেতি. পটিবদ্ধচিত্তোতি ‘‘অহং ইমং ৱিনা ন জীৱামি, এসো মে গতি, এসো মে পৰাযণ’’ন্তি এৱং অত্তানং নীচে ঠানে ঠপেন্তোপি পটিবদ্ধচিত্তো হোতি. ‘‘ইমে মং ৱিনা ন জীৱন্তি, অহং তেসং গতি, অহং তেসং পৰাযণ’’ন্তি এৱং অত্তানং উচ্চে ঠানে ঠপেন্তোপি পটিবদ্ধচিত্তো হোতি. ইধ পন এৱং পটিবদ্ধচিত্তো অধিপ্পেতো.
এতং ভযন্তি এতং অত্থহাপনভযং, অত্তনো সমাপত্তিহানিং সন্ধায ভণতি. সন্থৱেতি তিৱিধো সন্থৱো তণ্হাদিট্ঠিমিত্তসন্থৱৱসেন. তত্থ অট্ঠসতপ্পভেদাপি তণ্হা তণ্হাসন্থৱো, দ্ৱাসট্ঠিপ্পভেদাপি দিট্ঠি দিট্ঠিসন্থৱো, পটিবদ্ধচিত্ততায মিত্তানুকম্পনা মিত্তসন্থৱো. সো ইধ অধিপ্পেতো. তেন হিস্স সমাপত্তি পৰিহীনা. তেনাহ – ‘‘এতং ভযং সন্থৱে পেক্খমানো’’তি. সেসং পুব্বসদিসমেৱাতি ৱেদিতব্বং. নিদ্দেসে ৱত্তব্বং নত্থি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৩৭; অপ. অট্ঠ. ১.১.৯৩-৯৪).
ততিযগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২৪. চতুত্থে ৱংসোতি ৱেড়ু. ৱিসালোতি ৱিত্থিণ্ণো. ৱ-কাৰো অৱধাৰণত্থো, এৱকাৰো ৱা অযং. সন্ধিৱসেনেত্থ এ-কাৰো নট্ঠো. তস্স পৰপদেন সম্বন্ধো, তং পচ্ছা যোজেস্সাম. যথাতি পটিভাগে. ৱিসত্তোতি লগ্গো জটিতো সংসিব্বিতো. পুত্তেসু দাৰেসু চাতি পুত্তধীতুভৰিযাসু. যা অপেক্খাতি যা তণ্হা যো স্নেহো. ৱংসক্কড়ীৰোৱ অসজ্জমানোতি ৱংসকড়ীৰো ৱিয অলগ্গমানো. কিং ৱুত্তং হোতি? যথা ৱংসো ৱিসালো ৱিসত্তো এৱ হোতি, পুত্তেসু চ দাৰেসু চ যা অপেক্খা, সাপি এৱং তানি ৱত্থূনি সংসিব্বিত্ৱা ঠিতত্তা ৱিসত্তা এৱ. স্ৱাহং তায অপেক্খায অপেক্খৱা ৱিসালো ৱংসো ৱিয ৱিসত্তোতি এৱং অপেক্খায আদীনৱং দিস্ৱা তং অপেক্খং মগ্গঞাণেন ছিন্দন্তো অযং ৱংসকড়ীৰোৱ ৰূপাদীসু ৱা দিট্ঠাদীসু ৱা লাভাদীসু ৱা কামভৱাদীসু ৱা তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন অসজ্জমানো পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতোতি. সেসং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইমাযপি নিদ্দেসে অতিৰেকং নত্থি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৩৮).
চতুত্থগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২৫. পঞ্চমে মিগোতি সব্বেসং আৰঞ্ঞিকচতুপ্পদানং এৱ এতং অধিৱচনং. ইধ পন পসদমিগো অধিপ্পেতো. অৰঞ্ঞম্হীতি গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসং অৰঞ্ঞং, ইধ পন উয্যানং অধিপ্পেতং, তস্মা ‘‘উয্যানম্হী’’তি ৱুত্তং হোতি. যথাতি পটিভাগে. অবদ্ধোতি ৰজ্জুবন্ধনাদীসু যেন কেনচি অবদ্ধো. এতেন ৱিস্সট্ঠচৰিযং দীপেতি. যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচৰাযাতি যেন দিসাভাগেন গন্তুং ইচ্ছতি, তেন গোচৰত্থং গচ্ছতি. তস্মা তত্থ যত্তকং ইচ্ছতি গন্তুং, তত্তকং গচ্ছতি. যং ইচ্ছতি খাদিতুং, তং খাদতীতি দীপেতি. ৱিঞ্ঞূ নৰোতি পণ্ডিতপুৰিসো. সেৰিতন্তি সচ্ছন্দৱুত্তিতং অপৰাযত্তভাৱং. পেক্খমানোতি পঞ্ঞাচক্খুনা ওলোকযমানো. অথ ৱা ধম্মসেৰিতং পুগ্গলসেৰিতঞ্চ. লোকুত্তৰধম্মা হি কিলেসৱসং অগমনতো সেৰিনো তেহি সমন্নাগতা পুগ্গলা চ, তেসং ভাৱনিদ্দেসো সেৰিতং পেক্খমানোতি. কিং ৱুত্তং হোতি? মিগো অৰঞ্ঞম্হি যথা অবদ্ধো, যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচৰায. কদা নু খো অহম্পি তণ্হাবন্ধনং ছিন্দিত্ৱা এৱং গচ্ছেয্যন্তি ইতি মে তুম্হেহি ইতো চিতো চ পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতেহি বদ্ধস্স যেনিচ্ছকং গন্তুং অলভন্তস্স তস্মিং যেনিচ্ছকগমনাভাৱে আদীনৱং যেনিচ্ছকগমনে আনিসংসং দিস্ৱা অনুক্কমেন সমথৱিপস্সনাপাৰিপূৰিং অগমিং. ততো পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হি. তস্মা অঞ্ঞোপি ৱিঞ্ঞূ নৰো সেৰিতং পেক্খমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পোতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৩৯ আদযো).
পঞ্চমগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২৬. ছট্ঠে অযং পিণ্ডত্থো – সহাযমজ্ঝে ঠিতস্স দিৱাসেয্যসঙ্খাতে ৱাসে চ মহাউপট্ঠানসঙ্খাতে ঠানে চ উয্যানগমনসঙ্খাতে গমনে চ জনপদচাৰিকসঙ্খাতায চাৰিকায চ ‘‘ইদং মে সুণ, ইদং মে দেহী’’তিআদিনা নযেন তথা তথা আমন্তনা হোতি, তস্মা অহং তত্থ তত্থ নিব্বিজ্জিত্ৱা যাযং অৰিযজনসেৱিতা অনেকানিসংসা একন্তসুখা, এৱং সন্তেপি লোভাভিভূতেহি সব্বকাপুৰিসেহি অনভিজ্ঝিতা অপত্থিতা পব্বজ্জা, তং অনভিজ্ঝিতং পৰেসং অৱসৱত্তনেন ভব্বপুগ্গলৱসেনেৱ চ সেৰিতং পেক্খমানো ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অনুক্কমেন পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ (সু. নি. অট্ঠ. ১.৩৯-৪২).
ছট্ঠগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২৭. সত্তমে খিড্ডাতি কীড়না. সা দুৱিধা হোতি কাযিকা চ ৱাচসিকা চ. তত্থ কাযিকা নাম হত্থীহিপি কীড়ন্তি, অস্সেহিপি ৰথেহিপি ধনূহিপি থৰূহিপীতি এৱমাদি. ৱাচসিকা নাম গীতং সিলোকভণনং মুখভেৰিকন্তি এৱমাদি. ৰতীতি পঞ্চকামগুণৰতি. ৱিপুলন্তি যাৱ অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ ঠানেন সকলত্তভাৱব্যাপকং. সেসং পাকটমেৱ. অনুসন্ধিযোজনাপি চেত্থ সংসগ্গগাথায ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা (সু. নি. অট্ঠ. ১.৪১).
সত্তমগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২৮. অট্ঠমে চাতুদ্দিসোতি চতূসু দিসাসু যথাসুখৱিহাৰী, ‘‘একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; অ. নি. ৪.১২৫; ৱিভ. ৬৪৩; চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) ৱা নযেন ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনাফৰিতা চতস্সো দিসা অস্স সন্তীতিপি চাতুদ্দিসো. তাসু দিসাসু কত্থচি সত্তে ৱা সঙ্খাৰে ৱা ভযেন ন পটিহঞ্ঞতীতি অপ্পটিঘো. সন্তুস্সমানোতি দ্ৱাদসৱিধস্স সন্তোসস্স ৱসেন সন্তুস্সকো. ইতৰীতৰেনাতি উচ্চাৱচেন পচ্চযেন. পৰিস্সযানং সহিতা অছম্ভীতি এত্থ পৰিস্সযন্তি কাযচিত্তানি, পৰিহাপেন্তি ৱা তেসং সম্পত্তিং, তানি ৱা পটিচ্চ সযন্তীতি পৰিস্সযা, বাহিৰানং সীহব্যগ্ঘাদীনং অব্ভন্তৰানঞ্চ কামচ্ছন্দাদীনং কাযচিত্তুপদ্দৱানং এতং অধিৱচনং. তে পৰিস্সযে অধিৱাসনখন্তিযা চ ৱীৰিযাদীহি চ ধম্মেহি সহতীতি পৰিস্সযানং সহিতা. থদ্ধভাৱকৰভযাভাৱেন অছম্ভী. কিং ৱুত্তং হোতি? যথা তে চত্তাৰো সমণা, এৱং ইতৰীতৰেন পচ্চযেন সন্তুস্সমানো এত্থ পটিপত্তিপদট্ঠানে সন্তোসে ঠিতো চতূসু দিসাসু মেত্তাদিভাৱনায চাতুদ্দিসো, সত্তসঙ্খাৰেসু পটিহননকৰভযাভাৱেন অপ্পটিঘো চ হোতি. সো চাতুদ্দিসত্তা ৱুত্তপ্পকাৰানং পৰিস্সযানং সহিতা, অপ্পটিঘত্তা অছম্ভী চ হোতীতি এতং পটিপত্তিগুণং দিস্ৱা যোনিসো পটিপজ্জিত্ৱা পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতোম্হীতি.
অথ ৱা তে সমণা ৱিয সন্তুস্সমানো ইতৰীতৰেন ৱুত্তনযেনেৱ চাতুদ্দিসো হোতীতি ঞত্ৱা এৱং চাতুদ্দিসভাৱং পত্থযন্তো যোনিসো পটিপজ্জিত্ৱা অধিগতোম্হি. তস্মা অঞ্ঞোপি ঈদিসং ঠানং পত্থযমানো চাতুদ্দিসতায পৰিস্সযানং সহিতা অপ্পটিঘতায চ অছম্ভী হুত্ৱা একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পোতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৪২).
নিদ্দেসে মেত্তাতি অত্থতো তাৱ মিজ্জতীতি মেত্তা, সিনেহতীতি অত্থো. মিত্তে ৱা ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসা পৱত্তীতিপি মেত্তা. মেত্তাসহগতেনাতি মেত্তায সমন্নাগতেন. চেতসাতি চিত্তেন. একং দিসন্তি একিস্সা দিসায পঠমপৰিগ্গহিতং সত্তং উপাদায একং দিসং পৰিযাপন্নসত্তফৰণৱসেন ৱুত্তং. ফৰিত্ৱাতি ফুসিত্ৱা আৰম্মণং কত্ৱা. ৱিহৰতীতি ব্ৰহ্মৱিহাৰাধিট্ঠিতং ইৰিযাপথৱিহাৰং পৱত্তেতি. তথা দুতিযন্তি যথা পুৰত্থিমাদীসু দিসাসু যং কিঞ্চি একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথেৱ তদনন্তৰং দুতিযং ততিযং চতুত্থঞ্চাতি অত্থো.
ইতি উদ্ধন্তি এতেনেৱ চ নযেন উপৰিমং দিসন্তি ৱুত্তং হোতি. অধো তিৰিযন্তি অধোদিসম্পি তিৰিযং দিসম্পি এৱমেৱ. তত্থ চ অধোতি হেট্ঠা. তিৰিযন্তি অনুদিসা. এৱং সব্বদিসাসু অস্সমণ্ডলে অস্সমিৱ মেত্তাসহগতং চিত্তং সাৰেতিপি পচ্চাসাৰেতিপীতি. এত্তাৱতা একমেকং দিসং পৰিগ্গহেত্ৱা ওধিসো মেত্তাফৰণং দস্সিতং. সব্বধীতিআদি পন অনোধিসো দস্সনত্থং ৱুত্তং. তত্থ সব্বধীতি সব্বত্থ. সব্বত্ততাযাতি সব্বেসু হীনমজ্ঝিমউক্কট্ঠমিত্তসপত্তমজ্ঝত্তানিপ্পভেদেসু অত্ততায, ‘‘অযং পৰসত্তো’’তি ৱিভাগং অকত্ৱা অত্তসমতাযাতি ৱুত্তং হোতি.
অথ ৱা সব্বত্ততাযাতি সব্বেন চিত্তভাৱেন, ঈসকম্পি বহি অৱিক্খিপমানোতি ৱুত্তং হোতি. সব্বাৱন্তন্তি সব্বসত্তৱন্তং, সব্বসত্তযুত্তন্তি অত্থো. লোকন্তি সত্তলোকং. ৱিপুলেনাতি এৱমাদিপৰিযাযদস্সনতো পনেত্থ পুন ‘‘মেত্তাসহগতেনা’’তি ৱুত্তং. যস্মা ৱা এত্থ ওধিসো ফৰণে ৱিয পুন তথা-সদ্দো ইতি-সদ্দো ৱা ন ৱুত্তো, তস্মা পুন ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা’’তি ৱুত্তং. নিগমনৱসেন ৱা এতং ৱুত্তং. ৱিপুলেনাতি এত্থ চ ফৰণৱসেন ৱিপুলতা দট্ঠব্বা. ভূমিৱসেন পন তং মহগ্গতং. পগুণৱসেন অপ্পমাণসত্তাৰম্মণৱসেন চ অপ্পমাণং. ব্যাপাদপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৱেৰং. দোমনস্সপ্পহানেন অব্যাপজ্জং. নিদ্দুক্খন্তি ৱুত্তং হোতি (ৱিসুদ্ধি. ১.২৫৪). কৰুণা হেট্ঠা ৱুত্তত্থাযেৱ. মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৱা মোদতি, মোদনমত্তমেৱ ৱা সাতি মুদিতা. ‘‘অৱেৰা হোন্তূ’’তিআদিব্যাপাদপ্পহানেন মজ্ঝত্তভাৱূপগমনেন চ উপেক্খতীতি উপেক্খা.
লক্খণাদিতো পনেত্থ হিতাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা মেত্তা, হিতূপসংহাৰৰসা, আঘাতৱিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহসম্ভৱো ৱিপত্তি. দুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা কৰুণা, পৰদুক্খাসহনৰসা, অৱিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খাভিভূতানং অনাথভাৱদস্সনপদট্ঠানা. ৱিহিংসূপসমো তস্সা সম্পত্তি, সোকসম্ভৱো ৱিপত্তি. পমোদলক্খণা মুদিতা, অনিস্সাযনৰসা, অৰতিৱিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং সম্পত্তিদস্সনপদট্ঠানা. অৰতিৱূপসমো তস্সা সম্পত্তি, পহানসম্ভৱো ৱিপত্তি. সত্তেসু মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা উপেক্খা, সত্তেসু সমভাৱদস্সনৰসা, পটিঘানুনযৱূপসমপচ্চুপট্ঠানা, ‘‘কম্মস্সকা সত্তা, তে কস্স ৰুচিযা সুখিতা ৱা ভৱিস্সন্তি, দুক্খতো ৱা মুচ্চিস্সন্তি, পত্তসম্পত্তিতো ৱা ন পৰিহাযিস্সন্তী’’তি এৱং পৱত্তকম্মস্সকতাদস্সনপদট্ঠানা. পটিঘানুনযৱূপসমো তস্সা সম্পত্তি, গেহস্সিতায অঞ্ঞাণুপেক্খায সম্ভৱো ৱিপত্তি.
তত্থ সন্তুট্ঠো হোতীতি পচ্চযসন্তোসৱসেন সন্তুট্ঠো হোতি. ইতৰীতৰেন চীৱৰেনাতি ন থূলসুখুমলূখপণীতথিৰজিণ্ণানং যেন কেনচি চীৱৰেন, অথ খো যথালদ্ধানং ইতৰীতৰেন যেন কেনচি সন্তুট্ঠো হোতীতি অত্থো. চীৱৰস্মিঞ্হি তযো সন্তোসা – যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসাৰুপ্পসন্তোসোতি. পিণ্ডপাতাদীসুপি এসেৱ নযো. ইতি ইমে তযো সন্তোসে সন্ধায ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন চীৱৰেন. যথালদ্ধাদীসু যেন কেনচি চীৱৰেন সন্তুট্ঠো হোতী’’তি ৱুত্তং.
এত্থ চ চীৱৰং জানিতব্বং, চীৱৰখেত্তং জানিতব্বং, পংসুকূলং জানিতব্বং, চীৱৰসন্তোসো জানিতব্বো, চীৱৰপটিসংযুত্তানি ধুতঙ্গানি জানিতব্বানি. তত্থ চীৱৰং জানিতব্বন্তি খোমাদীনি ছ চীৱৰানি দুকূলাদীনি ছ অনুলোমচীৱৰানিপি জানিতব্বানি. ইমানি দ্ৱাদস কপ্পিযচীৱৰানি. কুসচীৰং ৱাকচীৰং ফলকচীৰং কেসকম্বলং ৱাড়কম্বলং পোত্থকো চম্মং উলূকপক্খং ৰুক্খদুস্সং লতাদুস্সং এৰকদুস্সং কদলিদুস্সং ৱেড়ুদুস্সন্তি এৱমাদীনি পন অকপ্পিযচীৱৰানি.
চীৱৰখেত্তন্তি ‘‘সঙ্ঘতো ৱা গণতো ৱা ঞাতিতো ৱা মিত্ততো ৱা অত্তনো ৱা ধনেন পংসুকূলং ৱা’’তি এৱং উপ্পজ্জনতো ছ খেত্তানি, অট্ঠন্নঞ্চ মাতিকানং ৱসেন অট্ঠ খেত্তানি জানিতব্বানি.
পংসুকূলন্তি সোসানিকং পাপণিকং ৰথিযং সঙ্কাৰকূটং সোত্থিযং সিনানং তিত্থং গতপচ্চাগতং অগ্গিডড্ঢং গোখাযিতং উপচিকাখাযিতং উন্দূৰখাযিতং অন্তচ্ছিন্নং দসচ্ছিন্নং ধজাহটং থূপং সমণচীৱৰং সামুদ্দিযং আভিসেকিযং পন্থিকং ৱাতাহটং ইদ্ধিমযং দেৱদত্তিযন্তি তেৱীসতি পংসুকূলানি ৱেদিতব্বানি. এত্থ চ সোত্থিযন্তি গব্ভমলহৰণং. গতপচ্চাগতন্তি মতকসৰীৰং পাৰুপিত্ৱা সুসানং নেত্ৱা আনীতচীৱৰং. ধজাহটন্তি ধজং উস্সাপেত্ৱা ততো আনীতং. থূপন্তি ৱম্মিকে পূজিতচীৱৰং. সামুদ্দিযন্তি সমুদ্দৱীচীহি থলং পাপিতং. পন্থিকন্তি পন্থং গচ্ছন্তেহি চোৰভযেন পাসাণেহি কোট্টেত্ৱা পাৰুতচীৱৰং. ইদ্ধিমযন্তি এহিভিক্খুচীৱৰং. সেসং পাকটমেৱ.
চীৱৰসন্তোসোতি ৱীসতি চীৱৰসন্তোসা – চীৱৰে ৱিতক্কসন্তোসো গমনসন্তোসো পৰিযেসনসন্তোসো পটিলাভসন্তোসো মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো লোলুপ্পৱিৱজ্জনসন্তোসো যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসাৰুপ্পসন্তোসো উদকসন্তোসো ধোৱনসন্তোসো কৰণসন্তোসো পৰিমাণসন্তোসো সুত্তসন্তোসো সিব্বনসন্তোসো ৰজনসন্তোসো কপ্পসন্তোসো পৰিভোগসন্তোসো সন্নিধিপৰিৱজ্জনসন্তোসো ৱিস্সজ্জনসন্তোসোতি. তত্থ সাদকভিক্খুনো তেমাসং নিবদ্ধৱাসং ৱসিত্ৱা একমাসমত্তং ৱিতক্কিতুং ৱট্টতি. সো হি পৱাৰেত্ৱা চীৱৰমাসে চীৱৰং কৰোতি. পংসুকূলিকো অদ্ধমাসেনেৱ কৰোতি. ইদং মাসদ্ধমাসমত্তং ৱিতক্কনং ৱিতক্কসন্তোসো. চীৱৰত্থায গচ্ছন্তস্স পন ‘‘কত্থ লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৱা কম্মট্ঠানসীসেনেৱ গমনং গমনসন্তোসো নাম. পৰিযেসন্তস্স পন যেন ৱা তেন ৱা সদ্ধিং অপৰিযেসিত্ৱা লজ্জিং পেসলভিক্খুং গহেত্ৱা পৰিযেসনং পৰিযেসনসন্তোসো নাম. এৱং পৰিযেসন্তস্স আহৰিযমানং চীৱৰং দূৰতোৱ দিস্ৱা ‘‘এতং মনাপং ভৱিস্সতি, এতং অমনাপ’’ন্তি এৱং অৱিতক্কেত্ৱা থূলসুখুমাদীসু যথালদ্ধেনেৱ সন্তুস্সনং পটিলাভসন্তোসো নাম. এৱং লদ্ধং গণ্হন্তস্সাপি ‘‘এত্তকং দুপট্টস্স ভৱিস্সতি, এত্তকং একপট্টস্সা’’তি অত্তনো পহোনকমত্তেনেৱ সন্তুস্সনং মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো নাম. চীৱৰং পৰিযেসন্তস্স পন ‘‘অসুকস্স ঘৰদ্ৱাৰে মনাপং লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৱা দ্ৱাৰপটিপাটিযা চৰণং লোলুপ্পৱিৱজ্জনসন্তোসো নাম.
লূখপণীতেসু যেন কেনচি যাপেতুং সক্কোন্তস্স যথালদ্ধেনেৱ যাপনং যথালাভসন্তোসো নাম. অত্তনো থামং জানিত্ৱা যেন যাপেতুং সক্কোতি, তেন যাপনং যথাবলসন্তোসো নাম. মনাপং অঞ্ঞস্স দত্ৱা অত্তনা যেন কেনচি যাপনং যথাসাৰুপ্পসন্তোসো নাম. ‘‘কত্থ উদকং মনাপং, কত্থ অমনাপ’’ন্তি অৱিচাৰেত্ৱা যেন কেনচি ধোৱনুপগেন উদকেন ধোৱনং উদকসন্তোসো নাম. তথা পণ্ডুমত্তিকগেৰুকপূতিপণ্ণৰসকিলিট্ঠানি পন উদকানি ৱজ্জেতুং ৱট্টতি. ধোৱন্তস্স পন মুগ্গৰাদীহি অপহৰিত্ৱা হত্থেহি মদ্দিত্ৱা ধোৱনং ধোৱনসন্তোসো নাম. তথা অসুজ্ঝন্তং পণ্ণানি পক্খিপিত্ৱা তাপিতউদকেনাপি ধোৱিতুং ৱট্টতি. এৱং ধোৱিত্ৱা কৰোন্তস্স ‘‘ইদং থূলং, ইদং সুখুম’’ন্তি অকোপেত্ৱা পহোনকনীহাৰেনেৱ কৰণং কৰণসন্তোসো নাম. তিমণ্ডলপটিচ্ছাদনমত্তস্সেৱ কৰণং পৰিমাণসন্তোসো নাম. চীৱৰকৰণত্থায পন ‘‘মনাপং সুত্তং পৰিযেসিস্সামী’’তি অৱিচাৰেত্ৱা ৰথিকাদীসু ৱা দেৱট্ঠানে ৱা আহৰিত্ৱা পাদমূলে ৱা ঠপিতং যং কিঞ্চিদেৱ সুত্তং গহেত্ৱা কৰণং সুত্তসন্তোসো নাম.
কুসিবন্ধনকালে পন অঙ্গুলিমত্তে সত্তৱাৰে ন ৱিজ্ঝিতব্বং. এৱং কৰোন্তস্স হি যো ভিক্খু সহাযো ন হোতি, তস্স ৱত্তভেদোপি নত্থি. তিৱঙ্গুলমত্তে পন সত্তৱাৰে ৱিজ্ঝিতব্বং. এৱং কৰোন্তস্স মগ্গপটিপন্নেনাপি সহাযেন ভৱিতব্বং. যো ন হোতি, তস্স ৱত্তভেদো. অযং সিব্বনসন্তোসো নাম. ৰজন্তেন পন কাড়কচ্ছকাদীনি পৰিযেসন্তেন ন ৰজিতব্বং, সোমৱক্কলাদীসু যং লভতি, তেন ৰজিতব্বং. অলভন্তেন পন মনুস্সেহি অৰঞ্ঞে ৱাকং গহেত্ৱা ছড্ডিতৰজনং ৱা ভিক্খূহি পচিত্ৱা ছড্ডিতকসটং ৱা গহেত্ৱা ৰজিতব্বং. অযং ৰজনসন্তোসো নাম. নীলকদ্দমকাড়সামেসু যং কিঞ্চি গহেত্ৱা হত্থিপিট্ঠে নিসিন্নস্স পঞ্ঞাযমানকপ্পকৰণং কপ্পসন্তোসো নাম.
হিৰিকোপীনপটিচ্ছাদনমত্তৱসেন পৰিভুঞ্জনং পৰিভোগসন্তোসো নাম. দুস্সং পন লভিত্ৱা সুত্তং ৱা সূচিং ৱা কাৰকং ৱা অলভন্তেন ঠপেতুং ৱট্টতি, লভন্তেন ন ৱট্টতি. কতম্পি চে অন্তেৱাসিকাদীনং দাতুকামো হোতি, তে চ অসন্নিহিতা, যাৱ আগমনা ঠপেতুং ৱট্টতি, আগতমত্তেসু তেসু দাতব্বং. দাতুং অসক্কোন্তেন অধিট্ঠাতব্বং. অঞ্ঞস্মিং চীৱৰে সতি পচ্চত্থৰণম্পি অধিট্ঠাতুং ৱট্টতি. অনধিট্ঠিতমেৱ হি সন্নিধি হোতি. অধিট্ঠিতং ন হোতীতি মহাসীৱত্থেৰো আহ. অযং সন্নিধিপৰিৱজ্জনসন্তোসো নাম. ৱিস্সজ্জেন্তেন পন মুখং ওলোকেত্ৱা ন দাতব্বং, সাৰণীযধম্মে ঠত্ৱাৱ ৱিস্সজ্জেতব্বন্তি অযং ৱিস্সজ্জনসন্তোসো নাম.
চীৱৰপটিসংযুত্তানি ধুতঙ্গানি নাম পংসুকূলিকঙ্গঞ্চেৱ তেচীৱৰিকঙ্গঞ্চ. ইতি চীৱৰসন্তোসমহাঅৰিযৱংসং পূৰযমানো পচ্চেকসম্বুদ্ধো ইমানি দ্ৱে ধুতঙ্গানি গোপেতি, ইমানি গোপেন্তো চীৱৰসন্তোসমহাঅৰিযৱংসৱসেন সন্তুট্ঠো হোতি.
ৱণ্ণৱাদীতি একো সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৱণ্ণং ন কথেতি. একো ন সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৱণ্ণং কথেতি. একো নেৱ সন্তুট্ঠো হোতি, ন সন্তোসস্স ৱণ্ণং কথেতি. একো সন্তুট্ঠো চ হোতি, সন্তোসস্স চ ৱণ্ণং কথেতি. তথাৰূপো সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তং দস্সেতুং ‘‘ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী’’তি ৱুত্তং.
অনেসনন্তি দূতেয্যপহিণগমনানুযোগপ্পভেদং নানপ্পকাৰং অনেসনং. অপ্পতিৰূপন্তি অযুত্তং. অলদ্ধা চাতি অলভিত্ৱা. যথা একচ্চো ‘‘কথং নু খো চীৱৰং লভিস্সামী’’তি পুঞ্ঞৱন্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং একতো হুত্ৱা কোহঞ্ঞং কৰোন্তো উত্তসতি পৰিতস্সতি, পচ্চেকসম্বুদ্ধো এৱং অলদ্ধা চ চীৱৰং ন পৰিতস্সতি. লদ্ধা চাতি ধম্মেন সমেন লভিত্ৱা. অধিগতোতি ৱিগতলোভগিদ্ধো. অমুচ্ছিতোতি অধিমত্ততণ্হায মুচ্ছনং অনাপন্নো. অনজ্ঝাপন্নোতি তণ্হায অনোত্থটো অপৰিযোনদ্ধো. আদীনৱদস্সাৱীতি অনেসনাপত্তিযঞ্চ গধিতপৰিভোগে চ আদীনৱং পস্সমানো. নিস্সৰণপঞ্ঞোতি ‘‘যাৱদেৱ সীতস্স পটিঘাতাযা’’তি (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) ৱুত্তং নিস্সৰণমেৱ পজানন্তো.
ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযাতি যেন কেনচি চীৱৰেন সন্তুট্ঠিযা. নেৱত্তানুক্কংসেতীতি যথা পনিধেকচ্চো ‘‘অহং পংসুকূলিকো, মযা উপসম্পদমাড়েযেৱ পংসুকূলিকঙ্গং গহিতং, কো মযা সদিসো অত্থী’’তি অত্তুক্কংসনং কৰোতি. এৱং সো অত্তুক্কংসনং ন কৰোতি. ন পৰং ৱম্ভেতীতি ‘‘ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ ন পংসুকূলিকাতি ৱা পংসুকূলিকমত্তম্পি এতেসং নত্থী’’তি ৱা এৱং পৰং ন ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খোতি যো তস্মিং চীৱৰসন্তোসে ৱণ্ণৱাদী. তাসু ৱা দক্খো ছেকো ব্যত্তো. অনলসোতি সাতচ্চকিৰিযায আলসিযৱিৰহিতো. সম্পজানো পতিস্সতোতি সম্পজানপঞ্ঞায চেৱ সতিযা চ যুত্তো. অৰিযৱংসে ঠিতোতি অৰিযৱংসে পতিট্ঠিতো.
ইতৰীতৰেন পিণ্ডপাতেনাতি যেন কেনচি পিণ্ডপাতেন. এত্থপি পিণ্ডপাতো জানিতব্বো, পিণ্ডপাতখেত্তং জানিতব্বং, পিণ্ডপাতসন্তোসো জানিতব্বো, পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তং ধুতঙ্গং জানিতব্বং. তত্থ পিণ্ডপাতোতি ওদনো কুম্মাসো সত্তু মচ্ছো মংসং খীৰং দধি সপ্পি নৱনীতং তেলং মধু ফাণিতং যাগু খাদনীযং সাযনীযং লেহনীযন্তি সোড়স পিণ্ডপাতা.
পিণ্ডপাতখেত্তন্তি সঙ্ঘভত্তং উদ্দেসভত্তং নিমন্তনং সলাকভত্তং পক্খিকং উপোসথিকং পাটিপদিকং আগন্তুকভত্তং গমিকভত্তং গিলানভত্তং গিলানুপট্ঠাকভত্তং ধুৰভত্তং কুটিভত্তং ৱাৰভত্তং ৱিহাৰভত্তন্তি পন্নৰস পিণ্ডপাতখেত্তানি.
পিণ্ডপাতসন্তোসোতি পিণ্ডপাতে ৱিতক্কসন্তোসো গমনসন্তোসো পৰিযেসনসন্তোসো পটিলাভসন্তোসো পটিগ্গহণসন্তোসো মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো লোলুপ্পৱিৱজ্জনসন্তোসো যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসাৰুপ্পসন্তোসো উপকাৰসন্তোসো পৰিমাণসন্তোসো পৰিভোগসন্তোসো সন্নিধিপৰিৱজ্জনসন্তোসো ৱিস্সজ্জনসন্তোসোতি পন্নৰস সন্তোসা. তত্থ সাদকো ভিক্খু মুখং ধোৱিত্ৱা ৱিতক্কেতি. পিণ্ডপাতিকেন পন গণেন সদ্ধিং চৰতা সাযং থেৰুপট্ঠানকালে ‘‘স্ৱে কত্থ পিণ্ডায চৰিস্সামা’’তি ‘‘অসুকগামে, ভন্তে’’তি এত্তকং চিন্তেত্ৱা ততো পট্ঠায ন ৱিতক্কেতব্বং. একচাৰিকেন ৱিতক্কমাড়কে ঠত্ৱা ৱিতক্কেতব্বং. ততো পট্ঠায ৱিতক্কেন্তো পন অৰিযৱংসা চুতো হোতি পৰিবাহিৰো. অযং ৱিতক্কসন্তোসো নাম. পিণ্ডায পৱিসন্তেন পন ‘‘কুহিং লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৱা কম্মট্ঠানসীসেন গন্তব্বং. অযং গমনসন্তোসো নাম. পৰিযেসন্তেন যং ৱা তং ৱা অগ্গহেত্ৱা লজ্জিং পেসলমেৱ গহেত্ৱা পৰিযেসিতব্বং. অযং পৰিযেসনসন্তোসো নাম. দূৰতোৱ আহৰিযমানং দিস্ৱা ‘‘এতং মনাপং, এতং অমনাপ’’ন্তি চিত্তং ন উপ্পাদেতব্বং. অযং পটিলাভসন্তোসো নাম. ‘‘ইদং মনাপং গণ্হিস্সামি, ইদং অমনাপং ন গণ্হিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৱা যং কিঞ্চি যাপনমত্তং গহেতব্বমেৱ. অযং পটিগ্গহণসন্তোসো নাম.
এত্থ পন দেয্যধম্মো বহু, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, অপ্পং গহেতব্বং. দেয্যধম্মো বহু, দাযকোপি বহুদাতুকামো, পমাণেনেৱ গহেতব্বং. দেয্যধম্মোপি ন বহু, দাযকোপি অপ্পং দাতুকামো, অপ্পং গহেতব্বং. দেয্যধম্মো ন বহু, দাযকো পন বহুদাতুকামো, পমাণেন গহেতব্বং. পটিগ্গহণস্মিঞ্হি মত্তং অজানন্তো মনুস্সানং পসাদং মক্খেতি, সদ্ধাদেয্যং ৱিনিপাতেতি, সাসনং ন কৰোতি. ৱিজাতমাতুযাপিস্স চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. ইতি মত্তং জানিত্ৱাৱ পটিগ্গহেতব্বন্তি অযং মত্তপটিগ্গহণসন্তোসো নাম. অড্ঢকুলানিযেৱ অগন্ত্ৱা দ্ৱাৰপটিপাটিযা গন্তব্বং. অযং লোলুপ্পৱিৱজ্জনসন্তোসো নাম. যথালাভসন্তোসাদযো চীৱৰে ৱুত্তনযা এৱ.
পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ‘‘সমণধম্মং অনুপালেস্সামী’’তি এৱং উপকাৰং ঞত্ৱা পৰিভুঞ্জনং উপকাৰসন্তোসো নাম. পত্তং পূৰেত্ৱা আনীতং ন পটিগ্গহেতব্বং. অনুপসম্পন্নে সতি তেন গাহাপেতব্বং, অসতি আহৰাপেত্ৱা পটিগ্গহণপৰিমাণমত্তং গহেতব্বং. অযং পৰিমাণসন্তোসো নাম. জিঘচ্ছায পটিৱিনোদনং ‘‘ন ইদমেত্থ নিস্সৰণ’’ন্তি এৱং পৰিভুঞ্জনং পৰিভোগসন্তোসো নাম. নিদহিত্ৱা ন পৰিভুঞ্জিতব্বং. অযং সন্নিধিপৰিৱজ্জনসন্তোসো নাম. মুখং অনোলোকেত্ৱা সাৰণীযধম্মে ঠিতেন ৱিস্সজ্জেতব্বং. অযং ৱিস্সজ্জনসন্তোসো নাম.
পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তানি পন পঞ্চ ধুতঙ্গানি পিণ্ডপাতিকঙ্গং সপদানচাৰিকঙ্গং একাসনিকঙ্গং পত্তপিণ্ডিকঙ্গং খলুপচ্ছাভত্তিকঙ্গন্তি. ইতি পিণ্ডপাতসন্তোসমহাঅৰিযৱংসং পূৰযমানো পচ্চেকসম্বুদ্ধো ইমানি পঞ্চ ধুতঙ্গানি গোপেতি, ইমানি গোপেন্তো পিণ্ডপাতসন্তোসমহাঅৰিযৱংসৱসেন সন্তুট্ঠো হোতি. ৱণ্ণৱাদীতিআদীনি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
সেনাসনানীতি ইধ সেনাসনং জানিতব্বং, সেনাসনখেত্তং জানিতব্বং, সেনাসনসন্তোসো জানিতব্বো, সেনাসনপটিসংযুত্তধুতঙ্গং জানিতব্বং. তত্থ সেনাসনন্তি মঞ্চো পীঠং ভিসি বিম্বোহনং ৱিহাৰো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহা লেণং অট্টো মাড়ো ৱেড়ুগুম্বো ৰুক্খমূলং যত্থ ৱা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তীতি ইমানি পন্নৰস সেনাসনানি.
সেনাসনখেত্তন্তি সঙ্ঘতো ৱা গণতো ৱা ঞাতিতো ৱা মিত্ততো ৱা অত্তনো ৱা ধনেন পংসুকূলং ৱাতি ছ খেত্তানি.
সেনাসনসন্তোসোতি সেনাসনে ৱিতক্কসন্তোসাদযো পন্নৰস সন্তোসা. তে পিণ্ডপাতে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. সেনাসনপটিসংযুত্তানি পন পঞ্চ ধুতঙ্গানি আৰঞ্ঞিকঙ্গং ৰুক্খমূলিকঙ্গং অব্ভোকাসিকঙ্গং সোসানিকঙ্গং যথাসন্থতিকঙ্গন্তি. ইতি সেনাসনসন্তোসং মহাঅৰিযৱংসং পূৰযমানো পচ্চেকসম্বুদ্ধো ইমানি পঞ্চ ধুতঙ্গানি গোপেতি, ইমানি গোপেন্তো সেনাসনসন্তোসমহাঅৰিযৱংসৱসেন সন্তুট্ঠো হোতি.
ইতি আযস্মা ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তত্থেৰো পথৱিং পত্থৰমানো ৱিয সাগৰকুচ্ছিং পূৰযমানো ৱিয আকাসং ৱিত্থাৰযমানো ৱিয চ পঠমং চীৱৰসন্তোসং অৰিযৱংসং কথেত্ৱা চন্দং উট্ঠাপেন্তো ৱিয সূৰিযং উল্লঙ্ঘেন্তো ৱিয চ দুতিযপিণ্ডপাতসন্তোসং কথেত্ৱা সিনেৰুং উক্খিপেন্তো ৱিয ততিযং সেনাসনসন্তোসং অৰিযৱংসং কথেত্ৱা ইদানি গিলানপচ্চযসন্তোসং অৰিযৱংসং কথেতুং ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেনা’’তিআদিমাহ. তং পিণ্ডপাতগতিকমেৱ. তত্থ যথালাভযথাবলযথাসাৰুপ্পসন্তোসেনেৱ সন্তুস্সিতব্বং. ভাৱনাৰামঅৰিযৱংসো পন ইধ অনাগতো, নেসজ্জিকঙ্গং ভাৱনাৰামঅৰিযৱংসং ভজতি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৯; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.২৮). ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘পঞ্চ সেনাসনে ৱুত্তা, পঞ্চ আহাৰনিস্সিতা;
একো ৱীৰিযসংযুত্তো, দ্ৱে চ চীৱৰনিস্সিতা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৯; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.২৮);
পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতোতি এত্থ পোৰাণেতি ন অধুনুপ্পত্তিকে. অগ্গঞ্ঞেতি অগ্গেহি জানিতব্বে. অৰিযৱংসেতি অৰিযানং ৱংসে. যথা হি খত্তিযৱংসো ব্ৰাহ্মণৱংসো ৱেস্সৱংসো সুদ্দৱংসো সমণৱংসো কুলৱংসো ৰাজৱংসো, এৱমযম্পি অট্ঠমো অৰিযৱংসো, অৰিযতন্তি অৰিযপৱেণি নাম হোতি. সো খো পনাযং ৱংসো ইমেসং ৱংসানং মূলগন্ধাদীনং কালানুসাৰিগন্ধাদযো ৱিয অগ্গমক্খাযতি. কে পন তে অৰিযা, যেসং এসো ৱংসোতি? অৰিযা ৱুচ্চন্তি বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ তথাগতসাৱকা চ, এতেসং অৰিযানং ৱংসোতি অৰিযৱংসো. ইতো পুব্বে হি সতসহস্সকপ্পাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে তণ্হঙ্কৰো মেধঙ্কৰো সৰণঙ্কৰো দীপঙ্কৰোতি চত্তাৰো বুদ্ধা উপ্পন্না, তে অৰিযা, তেসং অৰিযানং ৱংসোতি অৰিযৱংসো. তেসং বুদ্ধানং পৰিনিব্বানতো অপৰভাগে অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৱা কোণ্ডঞ্ঞো নাম বুদ্ধো উপ্পন্নো…পে… ইমস্মিং কপ্পে ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো অম্হাকং ভগৱা গোতমোতি চত্তাৰো বুদ্ধা উপ্পন্না, তেসং অৰিযানং ৱংসোতি অৰিযৱংসো. অপি চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং অৰিযানং ৱংসোতি অৰিযৱংসো, তস্মিং অৰিযৱংসে (অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.২৮). ঠিতোতি পতিট্ঠিতো. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
অট্ঠমগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২৯. নৱমে অযং যোজনা – দুস্সঙ্গহা পব্বজিতাপি একে, যে অসন্তোসাভিভূতা, তথাৱিধা এৱ চ অথো গহট্ঠা ঘৰমাৱসন্তা. এতমহং দুস্সঙ্গহভাৱং জিগুচ্ছন্তো ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি. সেসং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
নিদ্দেসে অনস্সৱাতি ৱচনং অস্সৱনকা. অৱচনকৰাতি দুব্বচা. পটিলোমৱুত্তিনোতি পচ্চনীকং কথনসীলা, পটিমল্লা হুত্ৱা পৱত্তন্তীতি অত্থো. অঞ্ঞেনেৱ মুখং কৰোন্তীতি ওৱাদদাযকে দিস্ৱা মুখং পৰিৱত্তেত্ৱা অঞ্ঞং দিসাভাগং ওলোকেন্তি. অব্যাৱটো হুত্ৱাতি অৱাৱটো হুত্ৱা. অনপেক্খো হুত্ৱাতি অনল্লীনো হুত্ৱা.
নৱমগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
১৩০. দসমে ওৰোপযিত্ৱাতি অপনেত্ৱা. গিহিব্যঞ্জনানীতি কেসমস্সুওদাতৱত্থালঙ্কাৰমালাগন্ধৱিলেপনইত্থিপুত্তদাসিদাসাদীনি. এতানি গিহিভাৱং ব্যঞ্জযন্তি, তস্মা ‘‘গিহিব্যঞ্জনানী’’তি ৱুচ্চন্তি. সঞ্ছিন্নপত্তোতি পতিতপত্তো. ছেত্ৱানাতি মগ্গঞাণেন ছিন্দিত্ৱা. ৱীৰোতি মগ্গৱীৰিযসমন্নাগতো. গিহিবন্ধনানীতি কামবন্ধনানি. কামা হি গিহীনং বন্ধনানি. অযং তাৱ পদত্থো.
অযং পন অধিপ্পাযো – ‘‘অহো ৱতাহম্পি ওৰোপযিত্ৱা গিহিব্যঞ্জনানি সঞ্ছিন্নপত্তো যথা কোৱিড়াৰো ভৱেয্য’’ন্তি এৱঞ্হি চিন্তযমানো ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৪৪). সেসং পুৰিমনযেনেৱ জানিতব্বং.
নিদ্দেসে সাৰাসনঞ্চাতি সাৰং আসনং. ছিন্নানীতি গড়িতানি. সঞ্ছিন্নানীতি নিপণ্ণানি. পতিতানীতি ৱণ্টতো মুত্তানি. পৰিপতিতানীতি ভূমিযং পতিতানি.
দসমগাথানিদ্দেসৱণ্ণনা.
পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা
১৩১-২. দুতিযৱগ্গস্স পঠমদ্ৱযে নিপকন্তি পকতিনিপুণং পণ্ডিতং কসিণপৰিকম্মাদীসু কুসলং. সাধুৱিহাৰিন্তি অপ্পনাৱিহাৰেন ৱা উপচাৰেন ৱা সমন্নাগতং. ধীৰন্তি ধিতিসম্পন্নং. তত্থ নিপকত্তেন ধিতিসম্পদা ৱুত্তা. ইধ পন ধিতিসম্পন্নমেৱাতি অত্থো. ধিতি নাম অসিথিলপৰক্কমতা, ‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চা’’তি (ম. নি. ২.১৮৪; অ. নি. ২.৫; মহানি. ১৯৬) এৱং পৱত্তৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. অপি চ ধিক্কতপাপোতিপি ধীৰো. ৰাজাৱ ৰট্ঠং ৱিজিতং পহাযাতি যথা পটিৰাজা ‘‘ৱিজিতং ৰট্ঠং অনত্থাৱহ’’ন্তি ঞত্ৱা ৰজ্জং পহায একো চৰতি এৱং বালসহাযং পহায একো চৰে. অথ ৱা ৰাজাৱ ৰট্ঠন্তি যথা সুতসোমো ৰাজা ৱিজিতং ৰট্ঠং পহায একো চৰি, যথা চ মহাজনকো এৱং একোৱ চৰেতি অযম্পি এতস্সত্থো. সেসং ৱুত্তানুসাৰেন সক্কা জানিতুন্তি ন ৱিত্থাৰিতং (সু. নি. অট্ঠ. ১.৪৫-৪৬). নিদ্দেসে ৱত্তব্বং নত্থি.
পঠমদ্ৱযং.
১৩৩. ততিযগাথা পদত্থতো উত্তানা এৱ. কেৱলঞ্চ পন সহাযসম্পদন্তি এত্থ অসেক্খেহি সীলাদিক্খন্ধেহি সম্পন্না সহাযা এৱ ‘‘সহাযসম্পদা’’তি ৱেদিতব্বা. অযং পনেত্থ যোজনা – যা অযং ৱুত্তা সহাযসম্পদা, তং সহাযসম্পদং অদ্ধা পসংসাম, একংসেনেৱ থোমেমাতি ৱুত্তং হোতি. কথং? সেট্ঠা সমাসেৱিতব্বা সহাযাতি. কস্মা? অত্তনো সীলাদীহি সেট্ঠে সেৱমানস্স সীলাদযো ধম্মা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং পাপুণন্তি. সমে সেৱমানস্স অঞ্ঞমঞ্ঞসমধাৰণেন কুক্কুচ্চৱিনোদনেন চ লদ্ধা ন পৰিহাযন্তি. এতে পন সহাযকে সেট্ঠে চ সমে চ অলদ্ধা কুহনাদিমিচ্ছাজীৱং ৱজ্জেত্ৱা ধম্মেন সমেন উপ্পন্নং ভোজনং ভুঞ্জন্তো তত্থ চ পটিঘানুনযং অনুপ্পাদেন্তো অনৱজ্জভোজী হুত্ৱা অত্থকামো কুলপুত্তো একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো. অহম্পি হি এৱং চৰন্তো ইমং সম্পত্তিং অধিগতোম্হীতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৪৭). নিদ্দেসো ৱুত্তনযো এৱ.
ততিযং.
১৩৪. চতুত্থে দিস্ৱাতি ওলোকেত্ৱা. সুৱণ্ণস্সাতি কঞ্চনস্স. ‘‘ৱলযানী’’তি পাঠসেসো. সাৱসেসপাঠো হি অযং অত্থো. পভস্সৰানীতি পভাসনসীলানি, জুতিমন্তানীতি ৱুত্তং হোতি. সেসং উত্তানপদত্থমেৱ. অযং পন যোজনা – দিস্ৱা ভুজস্মিং সুৱণ্ণস্স ৱলযানি ‘‘গণৱাসে সতি সঙ্ঘট্টনা, একৱাসে সতি অঘট্টনা’’তি এৱং চিন্তেন্তো ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৪৮). নূপুৰানীতি ৱলযানি. ‘‘নিযুৰা’’তি কেচি ৱদন্তি. ঘট্টেন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং হনন্তি.
চতুত্থং.
১৩৫. পঞ্চমগাথা পদত্থতো উত্তানা এৱ. অযং পন এত্থ অধিপ্পাযো – য্ৱাযং এতেন দুতীযেন কুমাৰেন সীতুণ্হাদীনি নিৱেদেন্তেন সহৱাসেন তং সঞ্ঞাপেন্তস্স মম ৱাচাভিলাপো, তস্মিং সিনেহৱসেন অভিসজ্জনা ৱা জাতা. সচে অহং ইমং ন পৰিচ্চজামি, ততো আযতিম্পি তথেৱ হেস্সতি. যথা ইদানি, এৱং দুতীযেন সহ মমস্স, ৱাচাভিলাপো অভিসজ্জনা ৱা. উভযম্পি চেতং অন্তৰাযকৰং ৱিসেসাধিগমস্সাতি এতং ভযং আযতিং পেক্খমানো তং ছড্ডেত্ৱা যোনিসো পটিপজ্জিত্ৱা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৪৯). সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
পঞ্চমং.
১৩৬. ছট্ঠে কামাতি দ্ৱে কামা ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ. তত্থ ৱত্থুকামা মনাপিযা ৰূপাদযো ধম্মা, কিলেসকামা ছন্দাদযো সব্বেপি ৰাগপ্পভেদা. ইধ পন ৱত্থুকামা অধিপ্পেতা. ৰূপাদিঅনেকপ্পকাৰেন চিত্ৰা. লোকস্সাদৱসেন মধুৰা. বালপুথুজ্জনানং মনং ৰমেন্তীতি মনোৰমা. ৱিৰূপৰূপেনাতি ৱিৰূপেন ৰূপেন, অনেকৱিধেন সভাৱেনাতি ৱুত্তং হোতি. তে হি ৰূপাদিৱসেন চিত্ৰা, ৰূপাদীসুপি নীলাদিৱসেন ৱিৱিধৰূপা. এৱং তেন ৱিৰূপৰূপেন তথা তথা অস্সাদং দস্সেত্ৱা মথেন্তি চিত্তং, পব্বজ্জায অভিৰমিতুং ন দেন্তীতি. সেসমেত্থ পাকটমেৱ. নিগমনম্পি দ্ৱীহি তীহি ৱা পদেহি যোজেত্ৱা পুৰিমগাথাসু ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং (সু. নি. অট্ঠ. ১.৫০).
কামগুণাতি কামযিতব্বট্ঠেন কামা. বন্ধনট্ঠেন গুণা. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অহতানং ৱত্থানং দিগুণং সঙ্ঘাটি’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৮) এত্থ পটলট্ঠো গুণট্ঠো. ‘‘অচ্চেন্তি কালা তৰযন্তি ৰত্তিযো, ৱযোগুণা অনুপুব্বং জহন্তী’’তি (সং. নি. ১.৪) এত্থ ৰাসট্ঠো গুণট্ঠো. ‘‘সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯) এত্থ আনিসংসট্ঠো গুণট্ঠো. ‘‘অন্তং অন্তগুণং (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০; খু. পা. ৩.দ্ৱত্তিংসাকাৰ), কযিৰা মালাগুণে বহূ’’তি এত্থ বন্ধনট্ঠো গুণট্ঠো. ইধাপি এসেৱ অধিপ্পেতো, তেন ৱুত্তং – ‘‘বন্ধনট্ঠেন গুণা’’তি. চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বা. এতেনুপাযেন সোতৱিঞ্ঞেয্যাদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. ইট্ঠাতি পৰিযিট্ঠা ৱা হোন্তু, মা ৱা, ইট্ঠাৰম্মণভূতাতি অত্থো. কন্তাতি কামনীযা. মনাপাতি মনৱড্ঢনকা. পিযৰূপাতি পিযজাতিকা. কামূপসংহিতাতি আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জমানেন কামেন উপসংহিতা. ৰজনীযাতি ৰজ্জনিযা, ৰাগুপ্পত্তিকাৰণভূতাতি অত্থো.
যদি মুদ্দাযাতিআদীসু মুদ্দাতি অঙ্গুলিপব্বেসু সঞ্ঞং ঠপেত্ৱা হত্থমুদ্দা. গণনাতি অচ্ছিদ্দগণনা. সঙ্খানন্তি পিণ্ডগণনা. যায খেত্তং ওলোকেত্ৱা ‘‘ইধ এত্তকা ৱীহী ভৱিস্সন্তি’’, ৰুক্খং ওলোকেত্ৱা ‘‘ইধ এত্তকানি ফলানি ভৱিস্সন্তি’’, আকাসং ওলোকেত্ৱা ‘‘ইমে আকাসে সকুণা এত্তকা নাম ভৱিস্সন্তী’’তি জানন্তি. কসীতি কসিকম্মং. ৱণিজ্জাতি জঙ্ঘৱণিজ্জথলৱণিজ্জাদিৱণিপ্পথো. গোৰক্খন্তি অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা গাৱো ৰক্খিত্ৱা পঞ্চগোৰসৱিক্কযেন জীৱনকম্মং. ইস্সত্থো ৱুচ্চতি আৱুধং গহেত্ৱা উপট্ঠানকম্মং. ৰাজপোৰিসন্তি ৱিনা আৱুধেন ৰাজকম্মং কত্ৱা ৰাজুপট্ঠানং. সিপ্পঞ্ঞতৰন্তি গহিতাৱসেসহত্থিঅস্সসিপ্পাদি.
সীতস্স পুৰক্খতোতি লক্খং ৱিয সৰস্স সীতস্স পুৰতো ঠিতো, সীতেন বাধিযমানোতি অত্থো. উণ্হেপি এসেৱ নযো. ডংসাদীসু ডংসাতি পিঙ্গলমক্খিকা. মকসাতি সব্বমক্খিকা. সৰীসপাতি যে কেচি সৰিত্ৱা গচ্ছন্তি. ৰিস্সমানোতি পীড়িযমানো ৰুপ্পমানো ঘট্টিযমানো. মীযমানোতি মৰমানো. অযং, ভিক্খৱেতি ভিক্খৱে, অযং মুদ্দাদীহি জীৱিককপ্পনং আগম্ম সীতাদিপচ্চযো আবাধো. কামানং আদীনৱোতি কামেসু উপদ্দৱো, উপসগ্গোতি অত্থো. সন্দিট্ঠিকোতি পচ্চক্খো সামং পস্সিতব্বো. দুক্খক্খন্ধোতি দুক্খৰাসি. কামহেতূতিআদীসু পচ্চযট্ঠেন কামা অস্স হেতূতি কামহেতু. মূলট্ঠেন কামা নিদানমস্সাতি কামনিদানো. লিঙ্গৱিপল্লাসেন পন ‘‘কামনিদান’’ন্তি ৱুত্তো. কাৰণট্ঠেন কামা অধিকৰণং অস্সাতি কামাধিকৰণো. লিঙ্গৱিপল্লাসেনেৱ পন ‘‘কামাধিকৰণ’’ন্তি ৱুত্তো. কামানমেৱ হেতূতি ইদং নিযমৱচনং কামপচ্চযা উপ্পজ্জতিযেৱাতি অত্থো.
উট্ঠহতোতি আজীৱসমুট্ঠাপকৱীৰিযেন উট্ঠহন্তস্স. ঘটতোতি তং ৱীৰিযং পুব্বেনাপৰং ঘটেন্তস্স. ৱাযমতোতি ৱাযামং পৰক্কমং পযোগং কৰোন্তস্স. নাভিনিপ্ফজ্জন্তীতি ন নিপ্ফজ্জন্তি, হত্থং নাভিৰুহন্তি. সোচতীতি চিত্তে উপ্পন্নবলৱসোকেন সোচতি. কিলমতীতি কাযে উপ্পন্নদুক্খেন কিলমতি. পৰিদেৱতীতি ৱাচায পৰিদেৱতি. উৰত্তাড়িন্তি উৰং তাড়েত্ৱা. কন্দতীতি ৰোদতি. সম্মোহং আপজ্জতীতি ৱিসঞ্ঞী ৱিয সম্মূড়্হো হোতি. মোঘন্তি তুচ্ছং. অফলোতি নিপ্ফলো.
আৰক্খাধিকৰণন্তি আৰক্খকাৰণা. কিন্তি মেতি কেন নু খো মে উপাযেন. যম্পি মেতি যম্পি ময্হং কসিকম্মাদীনি কত্ৱা উপ্পাদিতং ধনং অহোসি. তম্পি নো নত্থীতি তম্পি অম্হাকং ইদানি নত্থি.
পুন চপৰং, ভিক্খৱে, কামহেতূতিআদিনাপি কাৰণং দস্সেত্ৱাৱ আদীনৱং দীপেতি. তত্থ কামহেতূতি কামপচ্চযা ৰাজানোপি ৰাজূহি ৱিৱদন্তীতি অত্থো. কামনিদানন্তি ভাৱনপুংসকং, কামে নিদানং কত্ৱা ৱিৱদন্তীতি অত্থো. কামাধিকৰণন্তিপি ভাৱনপুংসকমেৱ, কামে অধিকৰণং কত্ৱা ৱিৱদন্তীতি অত্থো. কামানমেৱ হেতূতি গামনিগমসেনাপতিপুৰোহিতট্ঠানন্তৰাদীনং কামানংযেৱ হেতু ৱিৱদন্তীতি অত্থো. উপক্কমন্তীতি পহৰন্তি.
অসিচম্মন্তি অসিঞ্চেৱ খেটকফলকাদীনি চ.
ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৱাতি ধনুং গহেত্ৱা সৰকলাপং সন্নয্হিত্ৱা. উভতোব্যূড়্হন্তি উভতোৰাসিভূতং. পক্খন্দন্তীতি পৱিসন্তি. উসূসূতি কণ্ডেসু. ৱিজ্জোতলন্তেসূতি পৰিৱত্তমানেসু. তে তত্থাতি তে তস্মিং সঙ্গামে.
অদ্দাৱলেপনা উপকাৰিযোতি চেত্থ মনুস্সা পাকাৰপাদং অস্সখুৰসণ্ঠানেন ইট্ঠকাহি চিনিত্ৱা উপৰি সুধায লিম্পন্তি. এৱং কতপাকাৰপাদা ‘‘উপকাৰিযো’’তি ৱুচ্চন্তি. তা তিন্তেন কললেন সিত্তা অদ্দাৱলেপনা নাম হোন্তি. পক্খন্দন্তীতি তাসং হেট্ঠা তিখিণঅযসূলৰুক্খসূলাদীহি ৱিজ্ঝিযমানা পাকাৰস্স পিচ্ছিল্লভাৱেন আৰোহিতুং অসক্কোন্তাপি উপধাৱন্তিযেৱ. ছকণকাযাতি কুথিতগোমযেন. অভিৱগ্গেনাতি সতদন্তেন. তং অট্ঠদন্তাকাৰেন কত্ৱা ‘‘নগৰদ্ৱাৰং ভিন্দিত্ৱা পৱিসিস্সামা’’তি আগতে উপৰিদ্ৱাৰে ঠিতা তস্স বন্ধনযোত্তানি ছিন্দিত্ৱা তেন অভিৱগ্গেন ওমদ্দন্তি.
সন্ধিম্পি ছিন্দন্তীতি ঘৰসন্ধিম্পি. নিল্লোপন্তি গামে পহৰিত্ৱা মহাৱিলোপং কৰোন্তি. একাগাৰিকন্তি পণ্ণাসমত্তাপি সট্ঠিমত্তাপি পৰিৱাৰেত্ৱা জীৱগ্গাহং গহেত্ৱা ধনং আহৰাপেন্তি. পৰিপন্থেপি তিট্ঠন্তীতি পন্থদূহনকম্মং কৰোন্তি. অড্ঢদণ্ডকেহীতি মুগ্গৰেহি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৬৯). সেসং ৱুত্তত্থমেৱ.
ছট্ঠং.
১৩৭. সত্তমে এতীতি ঈতি, আগন্তুকানং অকুসলভাগিযানং ব্যসনহেতূনং এতং অধিৱচনং. তস্মা কামগুণাপি এতে অনেকব্যসনাৱহট্ঠেন দড়্হসন্নিপাতট্ঠেন চ ঈতি. গণ্ডোপি অসুচিং পগ্ঘৰতি, উদ্ধুমাতপৰিপক্কপৰিভিন্নো হোতি. তস্মা এতে কিলেসা অসুচিপগ্ঘৰণতো উপ্পাদজৰাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপৰিপক্কপৰিভিন্নভাৱতো চ গণ্ডো. উপদ্দৱতীতি উপদ্দৱো, অনত্থং জনেন্তো অভিভৱতি অজ্ঝোত্থৰতীতি অত্থো, ৰাগগণ্ডাদীনমেতং অধিৱচনং. তস্মা কামগুণাপেতে অৱিদিতনিব্বানত্থাৱহহেতুতায সব্বুপদ্দৱৱত্থুতায চ উপদ্দৱো. যস্মা পনেতে কিলেসাতুৰভাৱং জনেন্তা সীলসঙ্খাতমাৰোগ্যং লোলুপ্পং ৱা উপ্পাদেন্তা পাকতিকমেৱ আৰোগ্যং ৱিলুম্পন্তি, তস্মা ইমিনা আৰোগ্যৱিলুম্পনট্ঠেন ৰোগো. অব্ভন্তৰমনুপৱিট্ঠট্ঠেন পন অন্তোতুদনট্ঠেন দুন্নীহৰণীযট্ঠেন চ সল্লং. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকভযাৱহনতো ভযং. মেতন্তি এতং সেসমেত্থ পাকটমেৱ. নিগমনম্পি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং (সু. নি. অট্ঠ. ১.৫১).
কামৰাগৰত্তাযন্তি কামৰাগেন ৰত্তো অযং. ছন্দৰাগৱিনিবদ্ধোতি ছন্দৰাগেন স্নেহেন বদ্ধো. দিট্ঠধম্মিকাপি গব্ভাতি ইমস্মিং অত্তভাৱে ৱত্তমানসড়াযতনগব্ভা. সম্পৰাযিকাপি গব্ভাতি পৰলোকেপি সড়াযতনগব্ভা. ন পৰিমুচ্চতীতি পৰিমুচ্চিতুং ন সক্কোতি. ওতিণ্ণো সাতৰূপেনাতি মধুৰসভাৱেন ৰাগেন ওতিণ্ণো ওগাহিতো. পলিপথন্তি কামকললমগ্গং. দুগ্গন্তি দুগ্গমং.
সত্তমং.
১৩৮. অট্ঠমে সীতং দুব্বিধং অব্ভন্তৰধাতুক্খোভপচ্চযঞ্চ বাহিৰধাতুক্খোভপচ্চযঞ্চ. তথা উণ্হং. তত্থ ডংসাতি পিঙ্গলমক্খিকা. সৰীসপেতি যে কেচি দীঘজাতিকা সৰিত্ৱা গচ্ছন্তি. সেসং পাকটমেৱ. নিগমনম্পি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.