১৫. মোঘৰাজমাণৱসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
৮৫. পন্নৰসমে মোঘৰাজসুত্তে – দ্ৱাহন্তি দ্ৱে ৱাৰে অহং. সো হি পুব্বে অজিতসুত্তস্স (সু. নি. ১০৩৮ আদযো) চ তিস্সমেত্তেয্যসুত্তস্স (সু. নি. ১০৪৬ আদযো) চ অৱসানে দ্ৱিক্খত্তুং ভগৱন্তং পুচ্ছি, ভগৱা পনস্স ইন্দ্ৰিযপৰিপাকং আগমযমানো ন ব্যাকাসি. তেনাহ – ‘‘দ্ৱাহং সক্কং অপুচ্ছিস্স’’ন্তি. যাৱততিযঞ্চ দেৱীসি, ব্যাকৰোতীতি মে সুতন্তি যাৱততিযঞ্চ সহধম্মিকং পুট্ঠো ৱিসুদ্ধিদেৱভূতো ইসি ভগৱা সম্মাসম্বুদ্ধো ব্যাকৰোতীতি এৱং মে সুতং. গোধাৱৰীতীৰেযেৱ কিৰ সো এৱমস্সোসি. তেনাহ – ‘‘ব্যাকৰোতীতি মে সুত’’ন্তি. ইমিস্সা গাথায নিদ্দেসে যং ৱত্তব্বং সিযা, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযং এৱ.
৮৬. অযং লোকোতি মনুস্সলোকো. পৰো লোকোতি তং ঠপেত্ৱা অৱসেসো. সদেৱকোতি ব্ৰহ্মলোকং ঠপেত্ৱা অৱসেসো উপপত্তিদেৱসম্মুতিদেৱযুত্তো. ‘‘ব্ৰহ্মলোকো সদেৱকো’’তি এতং ৱা ‘‘সদেৱকো লোকো’’তিআদিনযনিদস্সনমত্তং. তেন সব্বোপি তথাৱুত্তপ্পকাৰলোকো ৱেদিতব্বো.
৮৭. এৱং অভিক্কন্তদস্সাৱিন্তি এৱং অগ্গদস্সাৱিং, সদেৱকস্স লোকস্স অজ্ঝাসযাধিমুত্তিগতিপৰাযণাদীনি পস্সিতুং সমত্থন্তি দস্সেতি.
৮৮. সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূতি অৱসিযপৱত্তসল্লক্খণৱসেন ৱা তুচ্ছসঙ্খাৰসমনুপস্সনাৱসেন ৱাতি দ্ৱীহাকাৰেহি সুঞ্ঞতো লোকং পস্স. অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চাতি সক্কাযদিট্ঠিং উদ্ধৰিত্ৱা.
লুজ্জতীতি ভিজ্জতি. চক্খতীতি চক্খু. তদেতং সসম্ভাৰচক্খুনো সেতমণ্ডলপৰিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে অভিমুখে ঠিতানং সৰীৰসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসভূতে দিট্ঠমণ্ডলে চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. ৰূপযন্তীতি ৰূপা, ৱণ্ণৱিকাৰমাপজ্জন্তা হদযঙ্গতভাৱং পকাসেন্তীতি অত্থো. চক্খুতো পৱত্তং ৱিঞ্ঞাণং, চক্খুস্স ৱা চক্খুসন্নিস্সিতং ৱা ৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং. চক্খুতো পৱত্তো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তফস্সপচ্চযা. ৱেদযিতন্তি ৱিন্দনং, ৱেদনাতি অত্থো. তদেৱ সুখযতীতি সুখং, যস্স উপ্পজ্জতি, তং সুখিতং কৰোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৱা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং. দুক্খযতীতি দুক্খং. যস্স উপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং কৰোতীতি অত্থো. ন দুক্খং ন সুখন্তি অদুক্খমসুখং. ম-কাৰো সন্ধিপদৱসেন ৱুত্তো. সো পন চক্খুসম্ফস্সে অত্তনা সম্পযুত্তায ৱেদনায সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকআহাৰসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি, সম্পটিচ্ছনসম্পযুত্তায অনন্তৰসমনন্তৰূপনিস্সযনত্থিৱিগতৱসেন পঞ্চধা, সন্তীৰণাদিসম্পযুত্তানং উপনিস্সযৱসেনেৱ পচ্চযো হোতি.
সুণাতীতি সোতং, তং সসম্ভাৰসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৱেধকসণ্ঠানে পদেসে সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. সদ্দীযন্তীতি সদ্দা, উদাহৰীযন্তীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং, তং সসম্ভাৰঘানবিলস্স অন্তো অজপদসণ্ঠানে পদেসে ঘানৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. গন্ধিযন্তীতি গন্ধা, অত্তনো ৱত্থুং সূচিযন্তীতি অত্থো. জীৱিতং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা, সাযনট্ঠেন ৱা জিৱ্হা. সা সসম্ভাৰজিৱ্হায অতিঅগ্গমূলপস্সানি ৱজ্জেত্ৱা উপৰিমতলমজ্ঝে ভিন্নউপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানা তিট্ঠতি. ৰসন্তি তে সত্তাতি ৰসা, অস্সাদেন্তীতি অত্থো.
কুচ্ছিতানং আসৱধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. সো যাৱতা ইমস্মিং কাযে উপাদিন্নপৱত্তি নাম অত্থি, তত্থ যেভুয্যেন কাযপ্পসাদো কাযৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানো তিট্ঠতি. ফুসিযন্তীতি ফোট্ঠব্বা. মনতীতি মনো, ৱিজানাতীতি অত্থো. অত্তনো লক্খণং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. মনোতি সহাৱজ্জনভৱঙ্গং. ধম্মাতি নিব্বানং মুঞ্চিত্ৱা অৱসেসা ধম্মাৰম্মণধম্মা. মনোৱিঞ্ঞাণন্তি জৱনমনোৱিঞ্ঞাণং. মনোসম্ফস্সোতি তংসম্পযুত্তো ফস্সো, সো সম্পযুত্তায ৱেদনায ৱিপাকপচ্চযৱজ্জেহি সেসেহি সত্তহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. অনন্তৰায তেহেৱ সেসানং উপনিস্সযেনেৱ পচ্চযো হোতি.
অৱসিযপৱত্তসল্লক্খণৱসেন ৱাতি অৱসো হুত্ৱা পৱত্তসঙ্খাৰে পস্সনৱসেন ওলোকনৱসেনাতি অত্থো. ৰূপে ৱসো ন লব্ভতীতি ৰূপস্মিং ৱসৱত্তিভাৱো ইস্সৰভাৱো ন লব্ভতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.
নাযং, ভিক্খৱে, কাযো তুম্হাকন্তি অত্তনি সতি অত্তনিযং নাম হোতি, অত্তাযেৱ চ নত্থি. তস্মা ‘‘নাযং, ভিক্খৱে, কাযো তুম্হাক’’ন্তি আহ. নাপি অঞ্ঞেসন্তি অঞ্ঞো নাম পৰেসং অত্তা. তস্মিং সতি অঞ্ঞেসং নাম সিযা, সোপি নত্থি. তস্মা ‘‘নাপি অঞ্ঞেস’’ন্তি আহ. পুৰাণমিদং, ভিক্খৱে, কম্মন্তি নযিদং পুৰাণকম্মমেৱ, পুৰাণকম্মনিব্বত্তো পনেস কাযো. তস্মা পচ্চযৱোহাৰেন এৱং ৱুত্তো. অভিসঙ্খতন্তিআদি কম্মৱোহাৰস্সেৱ ৱসেন পুৰিমলিঙ্গসভাৱতায ৱুত্তং. অযং পনেত্থ অত্থো – অভিসঙ্খতন্তি পচ্চযেহি কতোতি দট্ঠব্বো. অভিসঞ্চেতযিতন্তি চেতনাৱত্থুকো, চেতনামূলকোতি দট্ঠব্বো. ৱেদনিযন্তি ৱেদনায ৱত্থূতি দট্ঠব্বো.
ৰূপে সাৰো ন লব্ভতীতি ৰূপস্মিং নিচ্চাদিসাৰো ন লব্ভতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. ৰূপং অস্সাৰং নিস্সাৰন্তি ৰূপং অস্সাৰং সাৰৱিৰহিতঞ্চ. সাৰাপগতন্তি সাৰতো অপগতং. নিচ্চসাৰসাৰেন ৱাতি ভঙ্গং অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তমানেন নিচ্চসাৰেন ৱা. কস্সচি নিচ্চসাৰস্স অভাৱতো নিচ্চসাৰেন সাৰো নত্থি. সুখসাৰসাৰেন ৱাতি ঠিতিসুখং অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তমানস্স কস্সচি সুখসাৰস্স অভাৱতো সুখসাৰসাৰেন ৱা. অত্তসাৰসাৰেন ৱাতি অত্তত্তনিযসাৰসাৰেন ৱা. নিচ্চেন ৱাতি ভঙ্গং অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তমানস্স কস্সচি নিচ্চস্স অভাৱতো নিচ্চেন ৱা. ধুৱেন ৱাতি ৱিজ্জমানকালেপি পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায থিৰস্স কস্সচি অভাৱতো ধুৱেন ৱা. সস্সতেন ৱাতি অব্বোচ্ছিন্নস্স সব্বকালে ৱিজ্জমানস্স কস্সচি অভাৱতো সস্সতেন ৱা. অৱিপৰিণামধম্মেন ৱাতি জৰাভঙ্গৱসেন অৱিপৰিণামপকতিকস্স কস্সচি অভাৱতো অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা.
চক্খু সুঞ্ঞং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱাতি ‘‘কাৰকো ৱেদকো সযংৱসী’’তি এৱং পৰিকপ্পিকেন অত্তনা ৱা অত্তাভাৱতোযেৱ অত্তনো সন্তকেন পৰিক্খাৰেন চ সুঞ্ঞং. সব্বং চক্খাদিলোকিযধম্মজাতং যস্মা অত্তা চ এত্থ নত্থি, অত্তনিযঞ্চ এত্থ নত্থি, তস্মা ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি ৱুচ্চতীতি অত্থো. লোকুত্তৰাপি ধম্মা অত্তত্তনিযেহি সুঞ্ঞাযেৱ, সুঞ্ঞাতীতধম্মা নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. তস্মিং ধম্মে অত্তত্তনিযসাৰস্স নত্থিভাৱো ৱুত্তো হোতি. লোকে চ ‘‘সুঞ্ঞং ঘৰং সুঞ্ঞো ঘটো’’তি ৱুত্তো ঘৰস্স ঘটস্স চ নত্থিভাৱো ন হোতি, তস্মিং ঘটে চ অঞ্ঞস্স নত্থিভাৱো ৱুত্তো হোতি. ভগৱতা চ ইতি যম্পি কোচি তত্থ ন হোতি, তেন তং সুঞ্ঞং. যং পন তত্থ অৱসিট্ঠং হোতি, তং সন্তং ইদমত্থীতি পজানাতীতি অযমেৱত্থো ৱুত্তো. তথা ঞাযগন্থে সদ্দগন্থে চ অযমেৱত্থো. ইতি ইমস্মিং সুত্তে অনত্তলক্খণমেৱ কথিতং. অনিস্সৰিযতোতি অত্তনো ইস্সৰিযে অৱসৱত্তনতো. অকামকাৰিযতোতি অত্তনো অকামং অৰুচিকৰণৱসেন. অপাপুণিযতোতি ঠাতুং পতিট্ঠাভাৱতো. অৱসৱত্তনতোতি অত্তনো ৱসে অৱত্তনতো. পৰতোতি অনিচ্চতো পচ্চযাযত্তৱুত্তিতো. ৱিৱিত্ততোতি নিস্সৰতো.
সুদ্ধন্তি কেৱলং ইস্সৰকালপকতীহি ৱিনা কেৱলং পচ্চযাযত্তপৱত্তিৱসেন পৱত্তমানং সুদ্ধং নাম. অত্তনিযৱিৰহিতো সুদ্ধধম্মপুঞ্জোতি চ. সুদ্ধং ধম্মসমুপ্পাদং, সুদ্ধং সঙ্খাৰসন্ততিন্তি সুদ্ধং পস্সন্তস্স জানন্তস্স সঙ্খাৰানং সন্ততিং অব্বোচ্ছিন্নসঙ্খাৰসন্ততিং. তথেৱ সুদ্ধং পস্সন্তস্স সঙ্খাৰাদীনি, একট্ঠানি আদৰেন দ্ৱত্তিক্খত্তুং ৱুত্তানি. এৱং পস্সন্তস্স মৰণমুখে ভযং ন হোতি. গামণীতি আলপনং. তিণকট্ঠসমং লোকন্তি ইমং উপাদিন্নক্খন্ধসঙ্খাতং লোকং. যদা তিণকট্ঠসমং পঞ্ঞায পস্সতি. যথা অৰঞ্ঞে তিণকট্ঠাদীসু গণ্হন্তেসু অত্তানং ৱা অত্তনিযং ৱা গণ্হাতীতি ন হোতি, তেসু ৱা তিণকট্ঠাদীসু সযমেৱ নস্সন্তেসুপি ৱিনস্সন্তেসুপি অত্তা নস্সতি, অত্তনিযো নস্সতীতি ন হোতি. এৱং ইমস্মিং কাযেপি নস্সন্তে ৱা ৱিনস্সন্তে ৱা অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱা ভিজ্জতীতি অপস্সন্তো পঞ্ঞায তিণকট্ঠসমং পস্সতীতি ৱুচ্চতি. নাঞ্ঞং পত্থযতে কিঞ্চি, অঞ্ঞত্ৰপ্পটিসন্ধিযাতি পটিসন্ধিৱিৰহিতং নিব্বানং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং ভৱং ৱা অত্তভাৱং ৱা ন পত্থেতি.
ৰূপং সমন্নেসতীতি ৰূপস্স সাৰং পৰিযেসতি. অহন্তি ৱাতি দিট্ঠিৱসেন. মমন্তি ৱাতি তণ্হাৱসেন. অস্মীতি ৱাতি মানৱসেন. তম্পি তস্স ন হোতীতি তং তিৱিধম্পি তস্স পুগ্গলস্স ন হোতি.
ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো, স্ৱাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; দী. নি. ২.২১৪). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –
‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্স, দেৱভূতস্স মে সতো;
পুনৰাযু চ মে লদ্ধো, এৱং জানাহি মাৰিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);
কত্থচি পদপূৰণমত্তমেৱ. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. অস্সুতৱা পুথুজ্জনোতি এত্থ পন আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো ‘‘অস্সুতৱা’’ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱিনিচ্ছযৰহিতত্তা দিট্ঠিপটিসেধকো নেৱ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা নেৱ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো ‘‘অস্সুতৱা’’ ইতি. স্ৱাযং –
পুথূনং জননাদীহি, কাৰণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৱাযং জনো ইতি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০);
সো হি পুথূনং নানপ্পকাৰানং কিলেসাদীনং জননাদীহিপি কাৰণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৱিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থাৰানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৱুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৱুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপৰিড়াহেহি পৰিডয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুঞ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৱৰণেহি আৱুটা নিৱুটা ওৱুটা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা (মহানি. ৫১, ৯৪), পুথূনং ৱা গণনপথমতীতানং অৰিযধম্মপৰম্মুখানং নীচধম্মসমাচাৰানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথুৱ অযং ৱিসুংযেৱ সঙ্খ্যং গতো, ৱিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অৰিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৱমেতেহি ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৱীহি পদেহি যে তে –
‘‘দুৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬১; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭) –
দ্ৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
অৰিযানং অদস্সাৱীতিআদীসু অৰিযাতি আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে ইৰিযনতো, সদেৱকেন চ লোকেন অৰণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ ৱুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৱ ৱা ইধ অৰিযা. যথাহ – ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… তথাগতো অৰিযোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).
সপ্পুৰিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ ‘‘সপ্পুৰিসা’’তি ৱেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তৰগুণযোগেন সোভনা পুৰিসাতি সপ্পুৰিসা. সব্বেৱ ৱা এতে দ্ৱিধাপি ৱুত্তা. বুদ্ধাপি হি অৰিযা চ সপ্পুৰিসা চ পচ্চেকবুদ্ধাপি বুদ্ধসাৱকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো, কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতি;
দুখিতস্স সক্কচ্চ কৰোতি কিচ্চং, তথাৱিধং সপ্পুৰিসং ৱদন্তী’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭);
‘‘কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতী’’তি এত্তাৱতা হি বুদ্ধসাৱকো ৱুত্তো. কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি, যো ইমেসং অৰিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকাৰী, সো অৰিযানং অদস্সাৱীতি ৱেদিতব্বো. সো চক্খুনা অদস্সাৱী, ঞাণেন অদস্সাৱীতি দুৱিধো, তেসু ঞাণেন অদস্সাৱী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৱা অৰিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৱ হোন্তি তেসং চক্খুনা ৱণ্ণমত্তগহণতো, ন অৰিযভাৱগোচৰতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চক্খুনা অৰিযে পস্সন্তি, ন চ তে অৰিযানং দস্সাৱিনো.
তত্ৰিদং ৱত্থু – চিত্তলপব্বতৱাসিনো কিৰ খীণাসৱত্থেৰস্স উপট্ঠাকো ৱুড্ঢপব্বজিতো একদিৱসং থেৰেন সদ্ধিং পিণ্ডায চৰিত্ৱা থেৰস্স পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেৰং পুচ্ছি – ‘‘অৰিযা নাম, ভন্তে, কীদিসা’’তি? থেৰো আহ – ‘‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অৰিযানং পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱত্তপটিপত্তিং কত্ৱা সহ চৰন্তোপি নেৱ অৰিযে জানাতি, এৱং দুজ্জানা, আৱুসো, অৰিযা’’তি. এৱং ৱুত্তেপি সো নেৱ অঞ্ঞাসি. তস্মা চক্খুনা দস্সনং ন দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৱ দস্সনং. যথাহ – ‘‘অলং তে, ৱক্কলি, কিং তে ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অৰিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো, অৰিযানং অধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো, অৰিযকৰধম্মানং অৰিযভাৱস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱেদিতব্বো.
অৰিযধম্মস্স অকোৱিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অৰিযধম্মে অকুসলো. অৰিযধম্মে অৱিনীতোতি এত্থ পন –
দুৱিধো ৱিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
অভাৱতো তস্স অযং, ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২; সু. নি. অট্ঠ. ১.উৰগসুত্তৱণ্ণনা; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭);
অযঞ্হি সংৱৰৱিনযো পহানৱিনযোতি দুৱিধো ৱিনযো. এত্থ চ দুৱিধেপি ৱিনযে একমেকোপি ৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৱৰৱিনযোপি হি সীলসংৱৰো সতিসংৱৰো ঞাণসংৱৰো খন্তিসংৱৰো ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চৱিধো. পহানৱিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধো.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) অযং সীলসংৱৰো. ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৱৰো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৱা,)
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধিয্যৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪; নেত্তি. ১১, ৪৫; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭) –
অযং ঞাণসংৱৰো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৱৰো. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৱীৰিযসংৱৰো. সব্বোপি চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং ৱিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো ‘‘সংৱৰো’’, ৱিনযনতো ‘‘ৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ সংৱৰৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.
তথা যং নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৱতো দীপালোকেনেৱ তমস্স, তেন তেন ৱিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং – নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৱ অপৰভাগেন কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিৰতিসঞ্ঞায, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুঞ্চিতুকামতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৱস্স, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং. এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.
যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিভাৱনিৱাৰণতো ঘটপ্পহাৰেনেৱ উদকপিট্ঠে সেৱালস্স তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৱিভ. ৬২৮) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তঅপ্পৱত্তিভাৱেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সৰণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৱিনযনট্ঠেন ৱিনযো, তস্মা ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. তং তং পহানৱতো ৱা তস্স তস্স ৱিনযস্স সম্ভৱতোপেতং ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং পহানৱিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো (ম. নি. অট্ঠ. ১.২; সু. নি. অট্ঠ. ১.উৰগসুত্তৱণ্ণনা; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০).
এৱমযং সঙ্খেপতো দুৱিধো ভেদতো চ দসৱিধো ৱিনযো ভিন্নসংৱৰত্তা, পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৱতো তস্স অযং ‘‘অৱিনীতো’’তি ৱুচ্চতীতি. এসেৱ নযো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো, সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতোতি এত্থপি. নিন্নানাকৰণঞ্হি এতমত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৱ তে অৰিযা, তেৱ তে সপ্পুৰিসা. যেৱ তে সপ্পুৰিসা, তেৱ তে অৰিযা. যো এৱ সো অৰিযানং ধম্মো, সো এৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো. যো এৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো, সো এৱ সো অৰিযানং ধম্মো. যেৱ তে অৰিযৱিনযা, তেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা. যেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা, তেৱ তে অৰিযৱিনযা. অৰিযেতি ৱা, সপ্পুৰিসেতি ৱা, অৰিযধম্মেতি ৱা, সপ্পুৰিসধম্মেতি ৱা, অৰিযৱিনযেতি ৱা, সপ্পুৰিসৱিনযেতি ৱা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৱাতি (ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০).
ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ‘‘যং ৰূপং, সো অহং, যো অহং, তং ৰূপ’’ন্তি ৰূপঞ্চ অত্তানঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি, সো ৱণ্ণো. যো ৱণ্ণো, সা অচ্চী’’তি অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি, এৱমেৱ ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো…পে… সমনুপস্সতীতি (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) এৱং ৰূপং ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানন্তি অৰূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা ছাযাৱন্তং ৰুক্খং ৱিয তং ৰূপৱন্তং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি অৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৱিয অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি অৰূপমেৱ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা কৰণ্ডকে মণিং ৱিয তং অত্তানং ৰূপস্মিং সমনুপস্সতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি সুদ্ধৰূপংযেৱ ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ‘‘ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং অত্ততো… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩১) ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অৰূপং ‘‘অত্তা’’তি কথিতং, ‘‘ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱেদনা, ৱেদনায ৱা অত্তান’’ন্তি এৱং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেন দ্ৱাদসসু ঠানেসু ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তত্থ ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা. অৱসেসেসু সস্সতদিট্ঠি. এৱমেত্থ পন্নৰস ভৱদিট্ঠিযো পঞ্চ ৱিভৱদিট্ঠিযো হোন্তি. তা সব্বাপি মগ্গাৱৰণা, ন সগ্গাৱৰণা, পঠমমগ্গৱজ্ঝাতি ৱেদিতব্বা.
আৰঞ্ঞিকোতি অৰঞ্ঞে নিৱাসং. পৱনেতি মহন্তে গম্ভীৰৱনে. চৰমানোতি তহিং তহিং ৱিচৰমানো. ৱিস্সত্থো গচ্ছতীতি নিব্ভযো নিৰাসঙ্কো চৰতি. অনাপাথগতো লুদ্দস্সাতি মিগলুদ্দস্স পৰম্মুখগতো. অন্তমকাসি মাৰন্তি কিলেসমাৰং ৱা দেৱপুত্তমাৰং ৱা অন্তং অকাসি. অপদং ৱধিত্ৱাতি কিলেসপদং হন্ত্ৱা নাসেত্ৱা. মাৰচক্খুং অদস্সনং গতোতি মাৰস্স অদস্সনৱিসযং পত্তো. অনাপাথগতোতি মাৰস্স পৰম্মুখং পত্তো. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৱ.
এৱং ভগৱা ইদম্পি সুত্তং অৰহত্তনিকূটেনেৱ দেসেসি, দেসনাপৰিযোসানে চ ৱুত্তসদিসোযেৱ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায চূড়নিদ্দেস-অট্ঠকথায
মোঘৰাজমাণৱসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.