৪. সুদ্ধট্ঠকসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩. চতুত্থে সুদ্ধট্ঠকে পঠমগাথায তাৱত্থো – ন, ভিক্খৱে, এৱৰূপেন দস্সনেন সুদ্ধি হোতি, অপি চ খো কিলেসমলীনত্তা অসুদ্ধং, কিলেসৰোগানং অধিগমা সৰোগমেৱ চন্দাভং ব্ৰাহ্মণং, অঞ্ঞং ৱা এৱৰূপং দিস্ৱা দিট্ঠিগতিকো বালো অভিজানাতি ‘‘পস্সামি সুদ্ধং পৰমং অৰোগং, তেন চ দিট্ঠিসঙ্খাতেন দস্সনেন সংসুদ্ধি নৰস্স হোতী’’তি, সো এৱং অভিজানন্তো তং দস্সনং ‘‘পৰম’’ন্তি ঞত্ৱা তস্মিং দস্সনে সুদ্ধানুপস্সী সমানো তং দস্সনং ‘‘মগ্গঞাণ’’ন্তি পচ্চেতি. তং পন মগ্গঞাণং ন হোতি.

পৰমং আৰোগ্যপ্পত্তন্তি উত্তমং নিব্যাধিং পাপুণিত্ৱা ঠিতং. তাণপ্পত্তন্তি তথা পালনপ্পত্তং. লেণপ্পত্তন্তি নিলীযনপ্পত্তং.সৰণপ্পত্তন্তি পতিট্ঠাপত্তং, দুক্খনাসনং ৱা পত্তং. অভযপ্পত্তন্তি নিব্ভযভাৱপ্পত্তং. অচ্চুতপ্পত্তন্তি নিচ্চলভাৱং পত্তং. অমতপ্পত্তন্তি অমতং মহানিব্বানং পত্তং. নিব্বানপ্পত্তন্তি ৱানৱিৰহিতং পত্তং.

অভিজানন্তোতি ৱিসেসেন জানন্তো. আজানন্তোতি আজানমানো. ৱিজানন্তোতি অনেকৱিধেন জানমানো. পটিৱিজানন্তোতি তং তং পটিচ্চ ৱিজানমানো. পটিৱিজ্ঝন্তোতি হদযে কুৰুমানো.

চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৰূপদস্সনেনাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপদস্সনং. ঞাণন্তি পচ্চেতীতি পঞ্ঞা ইতি সদ্দহতি. মগ্গোতি পচ্চেতীতি ‘‘উপাযো’’তি সদ্দহতি. পথোতি সঞ্চাৰো. নীযানন্তি গহেত্ৱা যাতীতি নীযানং. ‘‘নিয্যান’’ন্তি ৱা পাঠো.

২৪. ‘‘দিট্ঠেন চে সুদ্ধী’’তি দুতিযগাথা. তস্সত্থো – তেন ৰূপদস্সনসঙ্খাতেন দিট্ঠেন যদি কিলেসসুদ্ধি নৰস্স হোতি, তেন ৱা ঞাণেন সো যদি জাতিআদিদুক্খং পজহাতি, এৱং সন্তে অৰিযমগ্গতো অঞ্ঞেন অসুদ্ধিমগ্গেনেৱ সো সুজ্ঝতি, ৰাগাদীহি উপধীহি সউপধিকো এৱ সমানো সুজ্ঝতীতি ৱত্তব্বতং আপন্নো হোতি, ন চ এৱংৱিধো সুজ্ঝতি. তস্মা দিট্ঠী হি নং পাৱ তথা ৱদানং, সা নং দিট্ঠিযেৱ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো অয’’ন্তি কথেতি, দিট্ঠিঅনুৰূপং ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনা নযেন তথা তথা ৱদতীতি.

ৰাগেন সহ ৱত্ততীতি সৰাগো, ৰাগৱাতি অত্থো. সদোসোতিআদীসুপি এসেৱ নযো.

২৫. ন ব্ৰাহ্মণোতি ততিযগাথা. তস্সত্থো – যো পন বাহিতপাপত্তা ব্ৰাহ্মণো হোতি, সো মগ্গেন অধিগতাসৱক্খযো খীণাসৱব্ৰাহ্মণো অৰিযমগ্গঞাণতো অঞ্ঞেন অভিমঙ্গলসম্মতৰূপসঙ্খাতে দিট্ঠে, তথাৱিধসদ্দসঙ্খাতে সুতে, অৱীতিক্কমসঙ্খাতে সীলে, হত্থিৱতাদিভেদে ৱতে, পথৱিআদিভেদে মুতে চ উপ্পন্নেন মিচ্ছাঞাণেন সুদ্ধিং ন আহাতি. সেসমস্স ব্ৰাহ্মণস্স ৱণ্ণভণনায ৱুত্তং. সো হি তেধাতুকপুঞ্ঞে সব্বস্মিঞ্চ পাপে অনূপলিত্তো, কস্মা? তস্স পহীনত্তা তস্স অত্তদিট্ঠিযা, যস্স কস্সচি ৱা গহণস্স পহীনত্তা অত্তঞ্জহো, পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং অকৰণতো ‘‘নযিধ পকুব্বমানো’’তি ৱুচ্চতি. তস্মা নং এৱং পসংসন্তো আহ. সব্বস্সেৱ চস্স পুৰিমপাদেন সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো – পুঞ্ঞে চ পাপে চ অনূপলিত্তো অত্তঞ্জহো নযিধ পকুব্বমানো ন ব্ৰাহ্মণো অঞ্ঞতো সুদ্ধিমাহাতি. নাতি পটিক্খেপোতি ন ইতি পটিসেধো.

বাহিত্ৱা সব্বপাপকানীতি গাথাযত্থো – যো চতুত্থমগ্গেন বাহিত্ৱা সব্বপাপকানি ঠিতত্তো ঠিতোইচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি. বাহিতপাপত্তা এৱ চ ৱিমলো ৱিমলভাৱং ব্ৰহ্মভাৱং সেট্ঠভাৱং পত্তো, পটিনিস্সট্ঠসমাধিৱিক্খেপকৰকিলেসমলেন অগ্গমগ্গফলসমাধিনা সাধুসমাহিতো, সংসাৰহেতুসমতিক্কমেন সংসাৰমতিচ্চ পৰিনিট্ঠিতকিচ্চতায কেৱলীতি চ, তণ্হাদিট্ঠীহি অনিস্সিতত্তা অনিস্সিতোতি চ, লোকধম্মেহি নিব্বিকাৰত্তা তাদীতি চ পৱুচ্চতি. এৱং থুতিৰহো স ব্ৰহ্মা সো ব্ৰাহ্মণোতি.

অঞ্ঞত্ৰ সতিপট্ঠানেহীতি চত্তাৰো সতিপট্ঠানে মুঞ্চিত্ৱা. সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৱ নযো.

সন্তেকে সমণব্ৰাহ্মণাতি একচ্চে লোকসঙ্কেতেন ‘‘সমণব্ৰাহ্মণা’’তি লদ্ধৱোহাৰা সংৱিজ্জন্তি. দিট্ঠসুদ্ধিকাতি দিট্ঠেন সুদ্ধিং ইচ্ছমানা. তে একচ্চানং ৰূপানং দস্সনন্তি এতে দিট্ঠসুদ্ধিকা এতেসং ৰূপাৰম্মণানং ওলোকনং. মঙ্গলং পচ্চেন্তীতি ইদ্ধিকাৰণং বুদ্ধিকাৰণং সব্বসম্পত্তিকাৰণং পতিট্ঠাপেন্তি. অমঙ্গলং পচ্চেন্তীতি অনিদ্ধিকাৰণং ন বুদ্ধিকাৰণং ন সম্পত্তিকাৰণং পতিট্ঠাপেন্তি. তে কালতো ৱুট্ঠহিত্ৱাতি এতে দিট্ঠাদিমঙ্গলিকা পুৰেতৰমেৱ উট্ঠহিত্ৱা. অভিমঙ্গলগতানীতি ৱিসেসেন ৱুড্ঢিকাৰণগতানি. ৰূপানি পস্সন্তীতি নানাৱিধানি ৰূপাৰম্মণানি দক্খন্তি. চাটকসকুণন্তি এৱংনামকং. ফুস্সৱেড়ুৱলট্ঠিন্তি ফুস্সনক্খত্তেন উপ্পন্নং তৰুণবেড়ুৱলট্ঠিং. গব্ভিনিত্থিন্তি সগব্ভং ইত্থিং. কুমাৰকং খন্ধে আৰোপেত্ৱা গচ্ছন্তন্তি তৰুণদাৰকং অংসে উস্সাপেত্ৱা গচ্ছমানং. পুণ্ণঘটন্তি উদকপুণ্ণঘটং. ৰোহিতমচ্ছন্তি ৰত্তৰোহিতমচ্ছং. আজঞ্ঞৰথন্তি সিন্ধৱযুত্তৰথং. উসভন্তি মঙ্গলউসভং. গোকপিলন্তি কপিলগাৱিং.

পলালপুঞ্জন্তি থুসৰাসিং. তক্কঘটন্তি গোতক্কাদিপূৰিতচাটিং. ৰিত্তঘটন্তি তুচ্ছঘটং. নটন্তি নটকাদিং. ‘‘ধুত্তকিৰিয’’ন্তি একে. নগ্গসমণকন্তি নিচ্চোড়সমণং. খৰন্তি গদ্ৰভং. খৰযানন্তি গদ্ৰভযুত্তং ৱয্হাদিকং. একযুত্তযানন্তি একেন ৱাহনেন সংযুত্তং যানং. কাণন্তি একক্খিউভযক্খিকাণং. কুণিন্তি হত্থকুণিং. খঞ্জন্তি খঞ্জপাদং তিৰিযগতপাদং. পক্খহতন্তি পীঠসপ্পিং. জিণ্ণকন্তি জৰাজিণ্ণং. ব্যাধিকন্তি ব্যাধিপীড়িতং. মতন্তি কালঙ্কতং.

সুতসুদ্ধিকাতি সোতৱিঞ্ঞাণেন সুতেন সুদ্ধিং ইচ্ছমানা. সদ্দানং সৱনন্তি সদ্দাৰম্মণানং সৱনং. ৱড্ঢাতি ৱাতিআদযো লোকে পৱত্তসদ্দমত্তানি গহেত্ৱা ৱুত্তা. অমঙ্গলং পন ‘‘কাণো’’তিআদিনা তেন তেন নামেন ৱুত্তসদ্দাযেৱ. ‘‘ছিন্দ’’ন্তি ৱাতি হত্থপাদাদিচ্ছিন্নন্তি ৱা. ‘‘ভিন্দ’’ন্তি ৱাতি সীসাদিভিন্নন্তি ৱা. ‘‘দড্ঢ’’ন্তি ৱাতি অগ্গিনা ঝাপিতন্তি ৱা. ‘‘নট্ঠ’’ন্তি ৱাতি চোৰাদীহি ৱিনাসিতন্তি ৱা. ‘‘নত্থী’’তি ৱাতি ন ৱিজ্জতীতি ৱা.

সীলসুদ্ধিকাতি সীলেন ৱিসুদ্ধিং ইচ্ছনকা. সীলমত্তেনাতি সংৱৰণমত্তেন. সংযমমত্তেনাতি উপৰমমত্তেন. সংৱৰমত্তেনাতি দ্ৱাৰথকনমত্তেন. অৱীতিক্কমমত্তেনাতি ন অতিক্কমিতমত্তেন. সমণো মুণ্ডিকাপুত্তোতি মাতিতো লদ্ধনামং. সম্পন্নকুসলন্তি পৰিপুণ্ণকুসলং. পৰমকুসলন্তি উত্তমকুসলং. উত্তমপত্তিপ্পত্তন্তি উত্তমং অৰহত্তং পাপুণিতব্বতং পত্ৱা ঠিতং. অযোজ্জন্তি পৰাজেতুং অসক্কুণেয্যং সমণং.

ৱতসুদ্ধিকাতি সমাদানেন ৱতেন সুদ্ধিং ইচ্ছনকা. হত্থিৱতিকা ৱাতি সমাদিন্নং হত্থিৱতং এতেসং অত্থীতি হত্থিৱতিকা, সব্বহত্থিকিৰিযং কৰোন্তীতি অত্থো. কথং? ‘‘অজ্জ পট্ঠায হত্থীহি কাতব্বং কৰিস্সামী’’তি এৱং উপ্পন্নচিত্তা হত্থীনং গমনাকাৰং তিট্ঠনাকাৰং নিসীদনাকাৰং সযনাকাৰং উচ্চাৰপস্সাৱকৰণাকাৰং, অঞ্ঞে হত্থী দিস্ৱা সোণ্ডং উস্সাপেত্ৱা গমনাকাৰঞ্চ সব্বং কৰোন্তীতি হত্থিৱতিকা. অস্সৱতিকাদীসুপি লব্ভমানৱসেন যথাযোগং যোজেতব্বং. তেসু অৱসানে দিসাৱতিকা ৱাতি পুৰত্থিমাদিদিসানং নমস্সনৱসেন সমাদিন্নদিসাৱতিকা, এতেসং ৱুত্তপ্পকাৰানং সমণব্ৰাহ্মণানং ৱতসমাদানং সম্পজ্জমানং হত্থিআদীনং সহব্যতং উপনেতি. সচে খো পনস্স মিচ্ছাদিট্ঠি হোতি ‘‘ইমিনাহং সীলৱতসমাদানব্ৰহ্মচৰিযেন দেৱো ৱা দেৱঞ্ঞতৰো ৱা হোমী’’তি চিন্তযন্তস্স নিৰযতিৰচ্ছানযোনীনং অঞ্ঞতৰো হোতীতি ঞাতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা (ম. নি. ২.৭৯) –

‘‘ইধ, পুণ্ণ, একচ্চো কুক্কুৰৱতং ভাৱেতি পৰিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুৰসীলং ভাৱেতি পৰিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুৰচিত্তং ভাৱেতি পৰিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুৰাকপ্পং ভাৱেতি পৰিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং. সো কুক্কুৰৱতং ভাৱেত্ৱা পৰিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুৰসীলং ভাৱেত্ৱা পৰিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুৰচিত্তং ভাৱেত্ৱা পৰিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুৰাকপ্পং ভাৱেত্ৱা পৰিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা কুক্কুৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সচে খো পনস্স এৱংদিট্ঠি হোতি ‘ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা তপেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা’তি, সাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিস্স খো অহং, পুণ্ণ, দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰং গতিং ৱদামি নিৰযং ৱা তিৰচ্ছানযোনিং ৱা. ইতি খো, পুণ্ণ, সম্পজ্জমানং কুক্কুৰৱতং কুক্কুৰানং সহব্যতং উপনেতি, ৱিপজ্জমানং নিৰয’’ন্তি.

গন্ধব্বৱতিকাদযো গন্ধব্বাদীনং সহব্যতং উপগচ্ছন্তীতি অত্থো ন গহেতব্বো, মিচ্ছাদিট্ঠিযা গহিতত্তা নিৰযতিৰচ্ছানযোনিমেৱ উপগচ্ছন্তীতি গহেতব্বো.

মুতসুদ্ধিকাতি ফুসিতেন সুদ্ধিকা. পথৱিং আমসন্তীতি সসম্ভাৰিকং মহাপথৱিং কাযেন ফুসন্তি. হৰিতন্তি অল্লনীলসদ্দলং. গোমযন্তি গৱাদিগোমযং. কচ্ছপন্তি অট্ঠিকচ্ছপাদিঅনেকৱিধং. ফালং অক্কমন্তীতি অযফালং মদ্দন্তি. তিলৱাহন্তি তিলসকটং তিলৰাসিং ৱা. ফুস্সতিলং খাদন্তীতি মঙ্গলপটিসংযুত্তং তিলং খাদন্তি. ফুস্সতেলং মক্খেন্তীতি তথাৰূপং তিলতেলং সৰীৰব্ভঞ্জনং কৰোন্তি. দন্তকট্ঠন্তি দন্তপোণং. মত্তিকায ন্হাযন্তীতি কুঙ্কুট্ঠাদিকায সণ্হমত্তিকায সৰীৰং উব্বট্টেত্ৱা ন্হাযন্তি. সাটকং নিৱাসেন্তীতি মঙ্গলপটিসংযুত্তং ৱত্থং পৰিদহন্তি. ৱেঠনং ৱেঠেন্তীতি সীসৱেঠনং পত্তুণ্ণাদিপটং সীসে ঠপেন্তি পটিমুচ্চন্তি.

তেধাতুকং কুসলাভিসঙ্খাৰন্তি কামধাতুৰূপধাতুঅৰূপধাতূসু পটিসন্ধিদাযকং কোসল্লসম্ভূতং পচ্চযাভিসঙ্খাৰং. সব্বং অকুসলন্তি দ্ৱাদসৱিধং অকোসল্লসম্ভূতং অকুসলং. যতোতি যদা. তে দসৱিধো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো চ, দ্ৱাদসৱিধো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো চ, চতুব্বিধো আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো চ যথানুৰূপং সমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীনা হোন্তি. অত্তদিট্ঠিজহোতি ‘‘এসো মে অত্তা’’তি গহিতদিট্ঠিং জহো. গাহং জহোতি ‘‘এসোহমস্মী’’তি মানসম্পযুত্তগহণং জহো. পুন অত্তঞ্জহোতি ‘‘এতং মমা’’তি তণ্হাগহণৱসেন চ দিট্ঠিগহণৱসেন চ পৰামসিত্ৱা গহিতং, পৰতো আমট্ঠঞ্চ, তস্মিং অভিনিৱিট্ঠঞ্চ, বলৱতণ্হাৱসেন গিলিত্ৱা অজ্ঝোসিতঞ্চ, বলৱমুচ্ছিতঞ্চ. সব্বং তং চত্তং হোতীতিআদযো ৱুত্তনযাযেৱ.

২৬. এৱং ‘‘ন ব্ৰাহ্মণো অঞ্ঞতো সুদ্ধিমাহা’’তি ৱত্ৱা ইদানি যে দিট্ঠিগতিকা অঞ্ঞতো সুদ্ধিং ব্ৰুৱন্তি, তেসং তস্সা দিট্ঠিযা অনিব্বাহকভাৱং দস্সেন্তো ‘‘পুৰিমং পহাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – তেহি অঞ্ঞতো সুদ্ধিৱাদা সমানাপি যস্সা দিট্ঠিযা অপ্পহীনত্তা গহণমুঞ্চনং হোতি, তায পুৰিমং সত্থাৰাদিং পহায অপৰং নিস্সিতা, এজাসঙ্খাতায তণ্হায অনুগতা অভিভূতা ৰাগাদিভেদং ন তৰন্তি সঙ্গং, তঞ্চ অতৰন্তা তং তং ধম্মং উগ্গণ্হন্তি চ নিৰস্সজন্তি চ মক্কটোৱ সাখন্তি.

পুৰিমং সত্থাৰং পহাযাতি পুৰিমগহিতং সত্থুপটিঞ্ঞং ৱজ্জেত্ৱা. পৰং সত্থাৰং নিস্সিতাতি অঞ্ঞং সত্থুপটিঞ্ঞং নিস্সিতা অল্লীনা. পুৰিমং ধম্মক্খানং পহাযাতিআদীসুপি এসেৱ নযো.

এজানুগাতি তণ্হায অনুগা. এজানুগতাতি তণ্হায অনুগতা. এজানুসটাতি তণ্হায অনুসটা পক্খন্দা ৱা. এজায পন্না পতিতাতি তণ্হায নিমুগ্গা চ নিক্খিপিতা চ.

মক্কটোতি ৱানৰো. অৰঞ্ঞেতি ৱিপিনে. পৱনেতি মহাৱনে. চৰমানোতি গচ্ছমানো. এৱমেৱাতি ওপম্মসংসন্দনং. পুথূতি নানা. পুথুদিট্ঠিগতানীতি নানাৱিধানি দিট্ঠিগতানি. গণ্হন্তি চ মুঞ্চন্তি চাতি গহণৱসেন গণ্হন্তি চ চজনৱসেন মুঞ্চন্তি চ. আদিযন্তি চ নিৰস্সজন্তি চাতি পলিবোধং কৰোন্তি চ ৱিস্সজ্জেন্তি চ খিপন্তি চ.

২৭. পঞ্চমগাথায চ সম্বন্ধো – যো চ সো ‘‘দিট্ঠী হি নং পাৱ তথা ৱদান’’ন্তি ৱুত্তো, সো সযং সমাদাযাতি. তত্থ সযন্তি সামং. সমাদাযাতি গহেত্ৱা. ৱতানীতি হত্থিৱতাদীনি. উচ্চাৱচন্তি অপৰাপৰং, হীনপণীতং ৱা সত্থাৰতো সত্থাৰাদিং. সঞ্ঞসত্তোতি কামসঞ্ঞাদীসু লগ্গো. ৱিদ্ৱা চ ৱেদেহি সমেচ্চ ধম্মন্তি পৰমত্থৱিদ্ৱা চ অৰহা চতূহি মগ্গঞাণৱেদেহি চতুসচ্চধম্মং অভিসমেচ্চাতি. সেসং পাকটমেৱ.

সামং সমাদাযাতি সযমেৱ গহেত্ৱা. আদাযাতি আদিযিত্ৱা গণ্হিত্ৱা. সমাদাযাতি সম্মা আদায. আদিযিত্ৱাতি পলিবোধং কত্ৱা. সমাদিযিত্ৱাতি সম্মা পলিবোধং কত্ৱা. গণ্হিত্ৱাতি অৱিস্সজ্জেত্ৱা. পৰামসিত্ৱাতি দস্সিত্ৱা. অভিনিৱিসিত্ৱাতি পতিট্ঠহিত্ৱা. কামসঞ্ঞাদযো ৱুত্তনযা এৱ.

ৱিদ্ৱাতি মেধাৱী. ৱিজ্জাগতোতি ৱিজাননভাৱং গতো. ঞাণীতি পঞ্ঞাসম্পন্নো. ৱিভাৱীতি ঞাণেন ৱীমংসকো. মেধাৱীতি অনিচ্চাদীহি তুলিতঞাণো. পঞ্ঞাতিআদযো হেট্ঠা ৱুত্তনযাযেৱ. চতুসচ্চধম্মং ৱিচিনাতীতি ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো. বোজ্ঝঙ্গত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ. ৱীমংসাতি চতুসচ্চধম্মৱিচিননা পঞ্ঞাৱ. ‘‘ৱীমংসা ধম্মচিন্তনা’’তি হি ৱুত্তা. ৱিপস্সনাতি মগ্গসম্পযুত্তা ৱিৱিধাকাৰেন পস্সনা পঞ্ঞাৱ. সম্মাদিট্ঠীতি সোভনা পসট্ঠা সুন্দৰা মগ্গসম্পযুত্তা সম্মাদিট্ঠি. তেহি ৱেদেহীতি এতেহেৱ চতূহি মগ্গঞাণেহি. অন্তগতোতি জাতিজৰামৰণস্স পৰিযোসানং গতো. কোটিগতোতিআদযো হেট্ঠা ৱুত্তনযাৱ. ৱেদানং ৱা অন্তগতোতি জানিতব্বানং অৱসানপ্পত্তো. ৱেদেহি ৱা অন্তগতোতি চতূহি মগ্গঞাণৱেদেহি ৱট্টদুক্খস্স পৰিযন্তভাৱেন অন্তসঙ্খাতং নিব্বানং গতো. ৱিদিতত্তাতি ৱিদিতভাৱেন জানিতভাৱেন.

ৱেদানি ৱিচেয্য কেৱলানীতি গাথায অযমত্থো – যো চতূহি মগ্গঞাণৱেদেহি কিলেসক্খযং কৰোন্তো গতো, সো পৰমত্থতো ৱেদগূ নাম হোতি. সোৱ সব্বসমণব্ৰাহ্মণানং সত্থসঞ্ঞিতানি ৱেদানি তাযেৱ মগ্গভাৱনায কিচ্চতো অনিচ্চাদিৱসেন ৱিচেয্য. তত্থ ছন্দৰাগপ্পহানেন তমেৱ সব্বং ৱেদমতিচ্চ যাপি ৱেদপচ্চযা, অঞ্ঞথা ৱা উপ্পজ্জন্তি ৱেদনা, তাসু সব্বৱেদনাসু ৱীতৰাগো হোতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কিং পত্তিনমাহু ৱেদগু’’ন্তি (সু. নি. ৫৩৩) পুট্ঠো ‘‘ইদং পত্তিন’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘ৱেদানি ৱিচেয্য…পে… ৱেদগূ সো’’তি আহ. যস্মা ৱা যো পৱিচযপঞ্ঞায ৱেদানি ৱিচেয্য, তত্থ ছন্দৰাগপ্পহানেন সব্বং ৱেদমতিচ্চ ৱত্ততি. সো সত্থসঞ্ঞিতানি ৱেদানি গতো ঞাতো অতিক্কন্তোৱ হোতি. যো ৱেদনাসু ৱীতৰাগো, সোপি ৱেদনাসঞ্ঞিতানি ৱেদানি গতো অতিক্কন্তো, অতিৱেদনং গতোতিপি ৱেদগূ. তস্মা তম্পি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদং পত্তিন’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘ৱেদানি ৱিচেয্য…পে… ৱেদগূ সো’’তি আহ.

সমেচ্চাতি ঞাণেন সমাগন্ত্ৱা. অভিসমেচ্চাতি ঞাণেন পটিৱিজ্ঝিত্ৱা. ধম্মন্তি চতুসচ্চধম্মং. সব্বে সঙ্খাৰাতি সব্বে সপ্পচ্চযা ধম্মা. তে হি সঙ্খতসঙ্খাৰা নাম. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কৰীযন্তীতি সঙ্খাৰা, তে এৱং পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা ‘‘সঙ্খতা’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তা. ‘‘কম্মনিব্বত্তা তেভূমকৰূপাৰূপধম্মা অভিসঙ্খতসঙ্খাৰা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৮৭) অট্ঠকথাসু ৱুত্তা. তেপি ‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬) সঙ্খতসঙ্খাৰেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ‘‘অৱিজ্জাগতোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাৱ আগতা. তেভূমিককুসলাকুসলচেতনা অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰা নাম. ‘‘যাৱতিকা অভিসঙ্খাৰস্স গতি, তাৱতিকং গন্ত্ৱা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১৫) আগতং কাযিকচেতসিকৱীৰিযং পযোগাভিসঙ্খাৰো নাম. ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্স খো, আৱুসো ৱিসাখ, ভিক্খুনো পঠমং নিৰুজ্ঝতি ৱচীসঙ্খাৰো, ততো কাযসঙ্খাৰো, ততো চিত্তসঙ্খাৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৬৪) আগতা ৱিতক্কৱিচাৰা ৱাচং সঙ্খৰোন্তীতি ৱচীসঙ্খাৰা, অস্সাসপস্সাসা কাযেন সঙ্খৰীযন্তীতি কাযসঙ্খাৰা, সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চিত্তেন সঙ্খৰীযন্তীতি চিত্তসঙ্খাৰা. ইধ পন সঙ্খতসঙ্খাৰা অধিপ্পেতা. অনিচ্চা হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন. দুক্খা পটিপীড়নট্ঠেন. সব্বে ধম্মাতি নিব্বানম্পি অন্তোকত্ৱা ৱুত্তা. অনত্তা অৱসৱত্তনট্ঠেন. অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি এত্থ যং পটিচ্চ ফলমেতি, সো পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৱিনা, অপচ্চক্খিত্ৱাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকাৰকট্ঠো পচ্চযট্ঠো. অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তীতি নিব্বত্তন্তি, এৱং সম্ভৱন্তিসদ্দস্স সেসপদেহিপি যোজনা কাতব্বা.

তত্থ কতমা অৱিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপৰন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপৰন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং. কতমে সঙ্খাৰা? পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো, কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো চিত্তসঙ্খাৰো, অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা, পঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলচেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, দ্ৱাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, চতস্সো অৰূপাৱচৰকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো, কাযসঞ্চেতনা কাযসঙ্খাৰো, ৱচীসঞ্চেতনা ৱচীসঙ্খাৰো, মনোসঞ্চেতনা চিত্তসঙ্খাৰো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইমে সঙ্খাৰা অৱিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি? অৱিজ্জাভাৱে ভাৱতো. যস্স হি দুক্খাদীসু অৱিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৱ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসাৰদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৱা তস্সেৱ হেতুভূতে তিৱিধেপি সঙ্খাৰে আৰভতি. সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেপি তণ্হাপৰিক্খাৰে সঙ্খাৰে সুখহেতুতো মঞ্ঞমানো আৰভতি. নিৰোধে পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন দুক্খস্স অনিৰোধভূতেপি গতিৱিসেসে দুক্খনিৰোধসঞ্ঞী হুত্ৱা নিৰোধস্স চ অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামৰতপাদীসু নিৰোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৱা দুক্খনিৰোধং পত্থযমানো যঞ্ঞামৰতপাদিমুখেন তিৱিধেপি সঙ্খাৰে আৰভতি.

অপি চ সো তায চতূসু সচ্চেসু অপ্পহীনাৱিজ্জতায ৱিসেসতো জাতিজৰাৰোগমৰণাদিঅনেকাদীনৱৱোকিণ্ণম্পি পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খতো অজানন্তো তস্স অধিগমায কাযৱচীচিত্তসঙ্খাৰভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি দেৱচ্ছৰকামকো ৱিয মৰুপ্পপাতং. সুখসম্মতস্সাপি চ তস্স পুঞ্ঞফলস্স অন্তে মহাপৰিড়াহজনিকং ৱিপৰিণামদুক্খতং অপ্পস্সাদতঞ্চ অপস্সন্তোপি তপ্পচ্চযং ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি সলভো ৱিয দীপসিখাভিনিপাতং, মধুবিন্দুগিদ্ধো ৱিয চ মধুলিত্তসত্থধাৰালেহনং.

কামুপসেৱনাদীসু চ সৱিপাকেসু আদীনৱং অপস্সন্তো সুখসঞ্ঞায চেৱ কিলেসাভিভূততায চ দ্ৱাৰত্তযপ্পৱত্তম্পি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি বালো ৱিয গূথকীড়নং, মৰিতুকামো ৱিয চ ৱিসখাদনং. আৰুপ্পৱিপাকেসু চাপি সঙ্খাৰৱিপৰিণামদুক্খতং অনৱবুজ্ঝমানো সস্সতাদিৱিপল্লাসেন চিত্তসঙ্খাৰভূতং আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰং আৰভতি দিসামূড়্হো ৱিয পিসাচনগৰাভিমুখমগ্গগমনং. এৱং যস্মা অৱিজ্জাভাৱতোৱ সঙ্খাৰভাৱো, ন অভাৱতো. তস্মা জানিতব্বমেতং ‘‘ইমে সঙ্খাৰা অৱিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি.

এত্থাহ – গণ্হাম তাৱ এতং ‘‘অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো’’তি, কিং পনাযমেকাৱ অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো, উদাহু অঞ্ঞেপি পচ্চযা সন্তীতি? কিং পনেত্থ যদি তাৱ একাৱ, এককাৰণৱাদো আপজ্জতি. অথ অঞ্ঞেপি সন্তি, ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি এককাৰণনিদ্দেসো নুপপজ্জতীতি? ন নুপপজ্জতি. কস্মা? যস্মা –

‘‘একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;

ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো’’. (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬, সঙ্খাৰপদনিদ্দেস; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.১০৫; ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৭);

ভগৱা হি কত্থচি পধানত্তা, কত্থচি পাকটত্তা, কত্থচি অসাধাৰণত্তা দেসনাৱিলাসস্স চ ৱেনেয্যানঞ্চ অনুৰূপতো একমেৱ হেতুং ৱা ফলং ৱা দীপেতি. তস্মা অযমিধ অৱিজ্জা ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৱত্থাৰম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খাৰকাৰণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ, ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা আসৱসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৱচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খাৰহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৱিদ্ৱা, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতী’’তি পাকটত্তা, অসাধাৰণত্তা চ সঙ্খাৰানং হেতুভাৱেন দীপিতাতি ৱেদিতব্বা. এতেনেৱ চ একেকহেতুফলদীপনপৰিহাৰৱচনেন সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে পযোজনং ৱেদিতব্বন্তি.

এত্থাহ – এৱং সন্তেপি একন্তানিট্ঠফলায সাৱজ্জায অৱিজ্জায কথং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰপচ্চযত্তং যুজ্জতি? ন হি নিম্ববীজতো উচ্ছু উপ্পজ্জতীতি. কথং ন যুজ্জিস্সতি? লোকস্মিঞ্হি –

‘‘ৱিৰুদ্ধো চা ৱিৰুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা;

ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো, ৱিপাকা এৱ তে চ ন’’.

ইতি অযং অৱিজ্জা ৱিপাকৱসেন একন্তানিট্ঠফলা, সভাৱৱসেন চ সাৱজ্জাপি সমানা সব্বেসম্পি এতেসং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং যথানুৰূপং ঠানকিচ্চসভাৱৱিৰুদ্ধাৱিৰুদ্ধপচ্চযৱসেন, সদিসাসদিসপচ্চযৱসেন চ পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বা. অপি চ অযং অঞ্ঞোপি পৰিযাযো –

‘‘চুতূপপাতে সংসাৰে, সঙ্খাৰানঞ্চ লক্খণে;

যো পটিচ্চসমুপ্পন্ন-ধম্মেসু চ ৱিমুয্হতি.

‘‘অভিসঙ্খৰোতি সো এতে, সঙ্খাৰে তিৱিধে যতো;

অৱিজ্জা পচ্চযো তেসং, তিৱিধানম্পযং ততো.

‘‘যথাপি নাম জচ্চন্ধো, নৰো অপৰিণাযকো;

একদা যাতি মগ্গেন, উম্মগ্গেনাপি একদা.

‘‘সংসাৰে সংসৰং বালো, তথা অপৰিণাযকো;

কৰোতি একদা পুঞ্ঞং, অপুঞ্ঞমপি একদা.

‘‘যদা চ ঞত্ৱা সো ধম্মং, সচ্চানি অভিসমেস্সতি;

তদা অৱিজ্জূপসমা, উপসন্তো চৰিস্সতী’’তি.

সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি ছৱিঞ্ঞাণকাযা চক্খুৱিঞ্ঞাণং সোতৱিঞ্ঞাণং ঘানৱিঞ্ঞাণং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং কাযৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণং. তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণং কুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকন্তি দুৱিধং. তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানি. মনোৱিঞ্ঞাণং পন দ্ৱে ৱিপাকমনোধাতুযো, তিস্সো অহেতুকৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো, অট্ঠ সহেতুকৱিপাকচিত্তানি, পঞ্চ ৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানি, চত্তাৰি অৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানীতি বাৱীসতিৱিধং. ইতি সব্বানি বাত্তিংসলোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণানি.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইদং ৱুত্তপ্পকাৰং ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰপচ্চযা হোতী’’তি? উপচিতকম্মাভাৱে ৱিপাকাভাৱতো. ৱিপাকঞ্হেতং, ৱিপাকঞ্চ ন উপচিতকম্মাভাৱে উপ্পজ্জতি, যদি উপ্পজ্জেয্য, সব্বেসং সব্বৱিপাকানি উপ্পজ্জেয্যুং, ন চ উপ্পজ্জন্তীতি জানিতব্বমেতং ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ইদং ৱিঞ্ঞাণং হোতী’’তি. সব্বমেৱ হি ইদং পৱত্তিপটিসন্ধিৱসেন দ্ৱেধা পৱত্ততি. তত্থ দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, দ্ৱে মনোধাতুযো, সোমনস্সসহগতা অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ইমানি তেৰস পঞ্চৱোকাৰভৱে পৱত্তিযংযেৱ পৱত্তন্তি. সেসানি একূনৱীসতি তীসু ভৱেসু যথানুৰূপং পৱত্তিযম্পি পটিসন্ধিযম্পি পৱত্তন্তি.

‘‘লদ্ধপ্পচ্চযমিতি ধম্ম-মত্তমেতং ভৱন্তৰমুপেতি;

নাস্স ততো সঙ্কন্তি, ন ততো হেতুং ৱিনা হোতি’’.

ইতি হেতং লদ্ধপ্পচ্চযং ৰূপাৰূপধম্মমত্তং উপ্পজ্জমানং ‘‘ভৱন্তৰমুপেতী’’তি ৱুচ্চতি, ন সত্তো ন জীৱো. তস্স চ নাপি অতীতভৱতো ইধ সঙ্কন্তি অত্থি, নাপি ততো হেতুং ৱিনা ইধ পাতুভাৱো. এত্থ চ পুৰিমং চৱনতো চুতি, পচ্ছিমং ভৱন্তৰাদিপটিসন্ধানতো পটিসন্ধীতি ৱুচ্চতি.

এত্থাহ – ননু এৱং অসঙ্কন্তিপাতুভাৱে সতি যে ইমস্মিং মনুস্সত্তভাৱে খন্ধা, তেসং নিৰুদ্ধত্তা, ফলপচ্চযস্স চ কম্মস্স তত্থ অগমনতো, অঞ্ঞস্স অঞ্ঞতো চ তং ফলং সিযা, উপভুঞ্জকে চ অসতি কস্স তং ফলং সিযা, তস্মা ন সুন্দৰমিদং ৱিধানন্তি? তত্ৰিদং ৱুচ্চতি –

‘‘সন্তানে যং ফলং এতং, নাঞ্ঞস্স ন চ অঞ্ঞতো;

বীজানং অভিসঙ্খাৰো, এতস্সত্থস্স সাধকো.

‘‘ফলস্সুপ্পত্তিযা এৱ, সিদ্ধা ভুঞ্জকসম্মুতি;

ফলুপ্পাদেন ৰুক্খস্স, যথা ফলতি সম্মুতী’’তি.

যোপি ৱদেয্য ‘‘এৱং সন্তেপি এতে সঙ্খাৰা ৱিজ্জমানা ৱা ফলস্স পচ্চযা সিযুং, অৱিজ্জমানা ৱা. যদি চ ৱিজ্জমানা, পৱত্তিক্খণেযেৱ নেসং ৱিপাকেন ভৱিতব্বং. অথ অৱিজ্জমানা, পৱত্তিতো পুব্বে পচ্ছা চ নিচ্চং ফলাৱহা সিযু’’ন্তি. সো এৱং ৱত্তব্বো –

‘‘কতত্তা পচ্চযা এতে, ন চ নিচ্চং ফলাৱহা;

পাটিভোগাদিকং তত্থ, ৱেদিতব্বং নিদস্সন’’ন্তি.

ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি ইধ ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধা নামং, চত্তাৰি মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপং ৰূপং. অভাৱকগব্ভসেয্যকানং অণ্ডজানঞ্চ পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুদসকং কাযদসকন্তি ৱীসতি ৰূপৰূপানি, তযো চ অৰূপিনো খন্ধাতি এতে তেৱীসতি ধম্মা ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি ৱেদিতব্বা. সভাৱকানং ভাৱদসকং পক্খিপিত্ৱা তেত্তিংস, ওপপাতিকসত্তেসু ব্ৰহ্মকাযিকাদীনং পটিসন্ধিক্খণে চক্খুসোতৱত্থুদসকানি জীৱিতিন্দ্ৰিযনৱকঞ্চাতি একূনচত্তালীস ৰূপৰূপানি, তযো চ অৰূপিনো খন্ধাতি এতে বাচত্তালীস ধম্মা ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি ৱেদিতব্বা. কামভৱে পন সেসওপপাতিকানং, সংসেদজানং ৱা সভাৱকপৰিপুণ্ণাযতনানং পটিসন্ধিক্খণে চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযৱত্থুভাৱদসকানীতি সত্ততি ৰূপৰূপানি, তযো চ অৰূপিনো খন্ধাতি এতে তেসত্ততি ধম্মা ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি ৱেদিতব্বা. এস উক্কংসো, অৱকংসেন পন তংতংদসকৱিকলানং তস্স তস্স ৱসেন হাপেত্ৱা হাপেত্ৱা পটিসন্ধিযং ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপসঙ্খা ৱেদিতব্বা. অৰূপীনং পন তযোৱ অৰূপিনো খন্ধা. অসঞ্ঞীনং ৰূপতো জীৱিতিন্দ্ৰিযনৱকমেৱাতি. এস তাৱ পটিসন্ধিযং নযো.

পৱত্তে পন সব্বত্থ ৰূপপৱত্তিদেসে পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে পটিসন্ধিচিত্তেন সহ পৱত্তউতুতো উতুসমুট্ঠানং সুদ্ধট্ঠকং পাতুভৱতি. পঠমভৱঙ্গতো পভুতি চিত্তসমুট্ঠানং সুদ্ধট্ঠকং, সদ্দপাতুভাৱকালে উতুতো চেৱ চিত্ততো চ সদ্দনৱকং, কবড়ীকাৰাহাৰূপজীৱীনং আহাৰসমুট্ঠানং সুদ্ধট্ঠকন্তি এৱং আহাৰসমুট্ঠানস্স, সুদ্ধট্ঠকস্স, উতুচিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ দ্ৱিন্নং নৱকানং ৱসেন ছব্বীসতিৱিধং, একেকচিত্তে তিক্খত্তুং উপ্পজ্জমানং ৱুত্তকম্মসমুট্ঠানঞ্চ সত্ততিৱিধন্তি ছন্নৱুতিৱিধং ৰূপং, তযো চ অৰূপিনো খন্ধাতি নৱনৱুতিধম্মা যথাসম্ভৱং ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি ৱেদিতব্বা.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘পটিসন্ধিনামৰূপং ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতী’’তি? সুত্ততো যুত্তিতো চ. সুত্তে হি ‘‘চিত্তানুপৰিৱত্তিনো ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. দুকমাতিকা ৬২) নযেন বহুধা ৱেদনাদীনং ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা সিদ্ধা. যুত্তিতো পন –

‘‘চিত্তজেন হি ৰূপেন, ইধ দিট্ঠেন সিজ্ঝতি;

অদিট্ঠস্সাপি ৰূপস্স, ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযো ইতী’’তি.

নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি নামং ৱুত্তমেৱ. ইধ পন ৰূপং নিযমতো চত্তাৰি মহাভূতানি, ছ ৱত্থূনি, জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি একাদসৱিধং. সড়াযতনং পন চক্খাযতনং সোতঘানজিৱ্হাকাযমনাযতনং.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘নামৰূপং সড়াযতনস্স পচ্চযো’’তি? নামৰূপভাৱে ভাৱতো. তস্স তস্স হি নামস্স ৰূপস্স চ ভাৱে তং তং আযতনং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি.

সড়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি –

‘‘ছড়েৱ ফস্সা সঙ্খেপা, চক্খুসম্ফস্সআদযো;

ৱিঞ্ঞাণমিৱ বাত্তিংস, ৱিত্থাৰেন ভৱন্তি তে’’.

ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি –

‘‘দ্ৱাৰতো ৱেদনা ৱুত্তা, চক্খুসম্ফস্সজাদিকা;

ছড়েৱ তা পভেদেন, ইধ বাত্তিংস ৱেদনা’’.

ৱেদনাপচ্চযা তণ্হাতি –

‘‘ৰূপতণ্হাদিভেদেন, ছ তণ্হা ইধ দীপিতা;

একেকা তিৱিধা তত্থ, পৱত্তাকাৰতো মতা.

‘‘দুক্খী সুখং পত্থযতি, সুখী ভিয্যোপি ইচ্ছতি;

উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৱ ভাসিতা.

‘‘তণ্হায পচ্চযা তস্মা, হোন্তি তিস্সোপি ৱেদনা;

ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, ইতি ৱুত্তা মহেসিনা’’তি.

তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি চত্তাৰি উপাদানানি কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৱাদুপাদানং. উপাদানপচ্চযা ভৱোতি ইধ কম্মভৱো অধিপ্পেতো, উপপত্তিভৱো পন পদুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তো. ভৱপচ্চযা জাতীতি কম্মভৱপচ্চযা জাতি পটিসন্ধিখন্ধানং পাতুভৱো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ভৱো জাতিযা পচ্চযো’’তি চে? বাহিৰপচ্চযসমত্তেপি হীনপণীততাদিৱিসেসদস্সনতো. বাহিৰানঞ্হি জনকজননিসুক্কসোণিতাহাৰাদীনং পচ্চযানং সমত্তেপি সত্তানং যমকানম্পি সতং হীনপণীততাদিৱিসেসো দিস্সতি. সো চ ন অহেতুকো সব্বদা চ সব্বেসঞ্চ অভাৱতো, ন কম্মভৱতো অঞ্ঞহেতুকো তদভিনিব্বত্তকসত্তানং অজ্ঝত্তসন্তানে অঞ্ঞস্স কাৰণস্স অভাৱতোতি কম্মভৱহেতুকোৱ. কম্মঞ্হি সত্তানং হীনপণীততাদিৱিসেসস্স হেতু. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কম্মং সত্তে ৱিভজতি যদিদং হীনপণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯). তস্মা জানিতব্বমেতং ‘‘ভৱো জাতিযা পচ্চযো’’তি.

জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তিআদীসু যস্মা অসতি জাতিযা জৰামৰণঞ্চেৱ সোকাদযো চ ধম্মা ন হোন্তি, জাতিযা পন সতি জৰামৰণঞ্চেৱ জৰামৰণসঙ্খাতদুক্খধম্মফুট্ঠস্স বালস্স জৰামৰণাদিসম্বন্ধা ৱা তেন তেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স অনভিসম্বন্ধা ৱা সোকাদযো চ ধম্মা হোন্তি. তস্মা জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি. সমেচ্চ অভিসমেচ্চ ধম্মন্তি ঞাণেন সমাগন্ত্ৱা চতুসচ্চধম্মং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা.

এৱং দ্ৱাদসপদিকং পচ্চযাকাৰপ্পৱত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিৱট্টৱসেন অৱিজ্জাদীনং নিৰোধদস্সনত্থং ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধোতি সমেচ্চ অভিসমেচ্চ ধম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অৱিজ্জানিৰোধাতি অৱিজ্জায অনুপ্পাদনিৰোধা পুন অপ্পৱত্তিনিৰোধেন. সঙ্খাৰনিৰোধোতি সঙ্খাৰানং অনুপ্পাদনিৰোধো হোতি. এৱং সেসপদেসুপি. ইদং দুক্খন্তিআদযো পুব্বে ৱুত্তনযা এৱ. ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি ইমে তেভূমকা ধম্মা সভাৱলক্খণাৱবোধৱসেন সোভনাকাৰেন, অধিকেন ঞাণেন ৱা সভাৱতো জানিতব্বা. পৰিঞ্ঞেয্যাতি সামঞ্ঞলক্খণাৱবোধৱসেন, কিচ্চসমাপনৱসেন চ ব্যাপিত্ৱা জানিতব্বা. ইমে ধম্মা পহাতব্বাতি ইমে সমুদযপক্খিকা ধম্মা তেন তেন গুণঙ্গেন পহাতব্বা. ভাৱেতব্বাতি ৱড্ঢেতব্বা. সচ্ছিকাতব্বাতি পচ্চক্খং কাতব্বা. দুৱিধা সচ্ছিকিৰিযা পটিলাভসচ্ছিকিৰিযা চ আৰম্মণসচ্ছিকিৰিযা চ. ছন্নং ফস্সাযতনানন্তি চক্খাদীনং ছন্নং আযতনানং. সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চাতি উপ্পাদঞ্চ নিৰোধঞ্চ.

ভূৰিপঞ্ঞোতি ভূৰি ৱিযাতি ভূৰি, তায ভূৰিপঞ্ঞায সমন্নাগতো ভূৰিপঞ্ঞো. মহাপঞ্ঞোতিআদীসু মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো.

তত্ৰিদং মহাপঞ্ঞাদীনং নানত্তং – কতমা মহাপঞ্ঞা? মহন্তে অত্থে পৰিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা. মহন্তে ধম্মে…পে… মহন্তা নিৰুত্তিযো… মহন্তানি পটিভানানি পৰিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা. মহন্তে সীলক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা. মহন্তে সমাধিক্খন্ধে…পে… পঞ্ঞাক্খন্ধে… ৱিমুত্তিক্খন্ধে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা. মহন্তানি ঠানাঠানানি…পে… মহাৱিহাৰসমাপত্তিযো… মহন্তানি অৰিযসচ্চানি… মহন্তে সতিপট্ঠানে… সম্মপ্পধানে… ইদ্ধিপাদে… মহন্তানি ইন্দ্ৰিযানি … বলানি… বোজ্ঝঙ্গানি… মহন্তে অৰিযমগ্গে… মহন্তানি সামঞ্ঞফলানি… মহাঅভিঞ্ঞাযো… মহন্তং পৰমত্থং নিব্বানং পৰিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা.

কতমা পুথুপঞ্ঞা? পুথুনানাখন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাধাতূসু…পে… পুথুনানাআযতনেসু… পুথুনানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসু… পুথুনানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসু… পুথুনানাঅত্থেসু… ধম্মেসু… নিৰুত্তীসু… পটিভানেসু… পুথুনানাসীলক্খন্ধেসু… পুথুনানাসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেসু… পুথুনানাঠানাঠানেসু… পুথুনানাৱিহাৰসমাপত্তীসু… পুথুনানাঅৰিযসচ্চেসু… পুথুনানাসতিপট্ঠানেসু… সম্মপ্পধানেসু… ইদ্ধিপাদেসু… ইন্দ্ৰিযেসু… বলেসু… বোজ্ঝঙ্গেসু… পুথুনানাঅৰিযমগ্গেসু… সামঞ্ঞফলেসু… অভিঞ্ঞাসু… পুথুনানাজনসাধাৰণে ধম্মে সমতিক্কম্ম পৰমত্থে নিব্বানে ঞাণং পৱত্ততীতি পুথুপঞ্ঞা.

কতমা হাসপঞ্ঞা? ইধেকচ্চো হাসবহুলো ৱেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো সীলং পৰিপূৰেতি. ইন্দ্ৰিযসংৱৰং পৰিপূৰেতি. ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং…পে… জাগৰিযানুযোগং… সীলক্খন্ধং… সমাধিক্খন্ধং… পঞ্ঞাক্খন্ধং… ৱিমুত্তিক্খন্ধং… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পৰিপূৰেতীতি হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো…পে… পামোজ্জবহুলো ঠানাঠানং পটিৱিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো ৱিহাৰসমাপত্তিযো পৰিপূৰেতীতি হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা. সতিপট্ঠানে ভাৱেতি সম্মপ্পধানে… ইদ্ধিপাদে… ইন্দ্ৰিযানি… বলানি… বোজ্ঝঙ্গে… অৰিযমগ্গং ভাৱেতীতি হাসপঞ্ঞা, হাসবহুলো সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকৰোতীতি হাসপঞ্ঞা, অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা, হাসবহুলো পৰমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতীতি হাসপঞ্ঞা.

কতমা জৱনপঞ্ঞা? যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৱতীতি জৱনপঞ্ঞা. দুক্খতো, অনত্ততো খিপ্পং জৱতীতি জৱনপঞ্ঞা. যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো… দুক্খতো… অনত্ততো খিপ্পং জৱতীতি জৱনপঞ্ঞা. চক্খুং…পে… জৰামৰণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো… দুক্খতো… অনত্ততো খিপ্পং জৱতীতি জৱনপঞ্ঞা.

ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসাৰকট্ঠেনাতি তুলযিত্ৱা তীৰযিত্ৱা ৱিভাৱযিত্ৱা ৱিভূতং কত্ৱা ৰূপনিৰোধে নিব্বানে খিপ্পং জৱতীতি জৱনপঞ্ঞা. ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জৰামৰণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসাৰকট্ঠেনাতি তুলযিত্ৱা…পে… ৱিভূতং কত্ৱা জৰামৰণনিৰোধে নিব্বানে খিপ্পং জৱতীতি জৱনপঞ্ঞা.

ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি তুলযিত্ৱা…পে… ৱিভূতং কত্ৱা ৰূপনিৰোধে নিব্বানে খিপ্পং জৱতীতি জৱনপঞ্ঞা. ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জৰামৰণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং…পে… নিৰোধধম্মন্তি তুলযিত্ৱা…পে… ৱিভূতং কত্ৱা জৰামৰণনিৰোধে নিব্বানে খিপ্পং জৱতীতি জৱনপঞ্ঞা.

কতমা তিক্খপঞ্ঞা? খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা. উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি. উপ্পন্নং ব্যাপাদৱিতক্কং… উপ্পন্নং ৱিহিংসাৱিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে… উপ্পন্নং ৰাগং… উপ্পন্নং দোসং… মোহং… কোধং… উপনাহং… মক্খং… পড়াসং… ইস্সং… মচ্ছৰিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সাৰম্ভং… মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চৰিতে… সব্বে অভিসঙ্খাৰে… সব্বে ভৱগামিকম্মে নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতীতি তিক্খপঞ্ঞা. একম্হি আসনে চত্তাৰো অৰিযমগ্গা, চত্তাৰি চ সামঞ্ঞফলানি, চতস্সো চ পটিসম্ভিদাযো, ছ অভিঞ্ঞাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞাযাতি তিক্খপঞ্ঞা.

কতমা নিব্বেধিকপঞ্ঞা? ইধেকচ্চো সব্বসঙ্খাৰেসু উব্বেগবহুলো হোতি উত্তাসবহুলো উক্কণ্ঠনবহুলো অৰতিবহুলো অনভিৰতিবহুলো বহিমুখো ন ৰমতি সব্বসঙ্খাৰেসু, অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপঞ্ঞা. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং…পে… মোহক্খন্ধং… কোধং… উপনাহং…পে… সব্বে ভৱগামিকম্মে নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপঞ্ঞা.

২৮. স সব্বধম্মেসু ৱিসেনিভূতো, যং কিঞ্চি দিট্ঠং ৱ সুতং মুতং ৱাতি সো ভূৰিপঞ্ঞো খীণাসৱো যং কিঞ্চি দিট্ঠং ৱা সুতং ৱা মুতং ৱা তেসু সব্বধম্মেসু মাৰসেনং ৱিনাসেত্ৱা ঠিতভাৱেন ৱিসেনিভূতো. তমেৱ দস্সিন্তি তং এৱ ৱিসুদ্ধদস্সিং. ৱিৱটং চৰন্তন্তি তণ্হাছদনাদিৱিগমেন ৱিৱটং হুত্ৱা চৰন্তং. কেনীধ লোকস্মি ৱিকপ্পযেয্যাতি কেন ইধ লোকে তণ্হাকপ্পেন ৱা দিট্ঠিকপ্পেন ৱা কোচি ৱিকপ্পেয্য, তেসং ৱা পহীনত্তা ৰাগাদিনা পুব্বে ৱুত্তেনাতি.

কামা তে পঠমা সেনাতিআদীসু চতূসু গাথাসু অযমত্থো – যস্মা আদিতোৱ অগাৰিযভূতে সত্তে ৱত্থুকামেসু কিলেসকামা মোহযন্তি, তে অভিভুয্য অনগাৰিযভাৱং উপগতানং পন্তেসু ৱা সেনাসনেসু, অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি উপ্পজ্জতি. ৱুত্তঞ্চেতং – ‘‘পব্বজিতেন খো, আৱুসো, অভিৰতি দুক্কৰা’’তি (সং. নি. ৪.৩৩১). ততো তে পৰপটিবদ্ধজীৱিকত্তা খুপ্পিপাসা বাধেতি, তায বাধিতানং পৰিযেসনতণ্হা চিত্তং কিলমযতি, অথ নেসং কিলন্তচিত্তানং থিনমিদ্ধং ওক্কমতি ততো ৱিসেসমনধিগচ্ছন্তানং দুৰভিসম্ভৱেসু অৰঞ্ঞৱনপত্থেসু সেনাসনেসু ৱিহৰতং উত্ৰাসসঞ্ঞিতা ভীৰু জাযতি, তেসং উস্সঙ্কিতপৰিসঙ্কিতানং দীঘৰত্তং ৱিৱেকৰসমনস্সাদযমানানং ৱিহৰতং ‘‘ন সিযা নু খো এস মগ্গো’’তি পটিপত্তিযং ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, তং ৱিনোদেত্ৱা ৱিহৰতং অপ্পমত্তকেন ৱিসেসাধিগমেন মানমক্খথম্ভা জাযন্তি, তেপি ৱিনোদেত্ৱা ৱিহৰতং ততো অধিকতৰং ৱিসেসাধিগমং নিস্সায লাভসক্কাৰসিলোকা উপ্পজ্জন্তি, লাভাদিমুচ্ছিতা ধম্মপটিৰূপকানি পকাসেন্তা মিচ্ছাযসং অধিগন্ত্ৱা তত্থ ঠিতা জাতিআদীহি অত্তানং উক্কংসেন্তি, পৰং ৱম্ভেন্তি. তস্মা কামাদীনং পঠমসেনাদিভাৱো ৱেদিতব্বো.

এৱমেতং দসৱিধং সেনং উদ্দিসিত্ৱা যস্মা সা কণ্হধম্মসমন্নাগতত্তা কণ্হস্স নমুচিনো উপকাৰায সংৱত্ততি, তস্মা নং ‘‘তৱ সেনা’’তি নিদ্দিসন্তো আহ – ‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহাৰিনী’’তি. তত্থ অভিপ্পহাৰিনীতি সমণব্ৰাহ্মণানং ঘাতিনী নিপ্পোথিনী, অন্তৰাযকৰীতি অত্থো. ন নং অসূৰো জিনাতি, জেত্ৱাৱ লভতে সুখন্তি এৱং তৱ সেনং অসূৰো কাযে চ জীৱিতে চ সাপেক্খো পুৰিসো ন জিনাতি, সূৰো পন জিনাতি, জেত্ৱাৱ মগ্গসুখং ফলসুখঞ্চ অধিগচ্ছতি.

যতো চতূহি অৰিযমগ্গেহীতি যদা চতূহি নিদ্দোসনিব্বানমগ্গনসঙ্খাতেহি মগ্গেহি. মাৰসেনাতি মাৰস্স সেনা ৱচনকৰা কিলেসা. পটিসেনিকৰাতি পটিপক্খকৰা. জিতা চাতি পৰাজযমানা হনিতা চ. পৰাজিতা চাতি নিগ্গহিতা চ. ভগ্গাতি ভিন্না. ৱিপ্পলুগ্গাতি চুণ্ণৱিচুণ্ণা. পৰম্মুখাতি ৱিমুখভাৱং পাপিতা. ৱিসেনিভূতোতি নিক্কিলেসো হুত্ৱা ঠিতো.

ৱোদাতদস্সিন্তি ব্যৱদাতদস্সিং. তানি ছদনানীতি এতানি তণ্হাদিকিলেসছদনানি. ৱিৱটানীতি পাকটীকতানি. ৱিদ্ধংসিতানীতি ঠিতট্ঠানতো অপহতানি. উগ্ঘাটিতানীতি উপ্পাটিতানি. সমুগ্ঘাটিতানীতি ৱিসেসেন উপ্পাটিতানি.

২৯. ন কপ্পযন্তীতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ – কিঞ্চ ভিয্যো? তে হি তাদিসা সন্তো দ্ৱিন্নং কপ্পানং পুৰেক্খাৰানঞ্চ কেনচি ন কপ্পযন্তি, ন পুৰেক্খৰোন্তি. পৰমত্থং অচ্চন্তসুদ্ধিং অধিগতত্তা অনচ্চন্তসুদ্ধিংযেৱ অকিৰিযসস্সতদিট্ঠিং ‘‘অচ্চন্তসুদ্ধী’’তি ন তে ৱদন্তি. আদানগন্থং গতিতং ৱিসজ্জাতি চতুব্বিধম্পি ৰূপাদীনং আদাযকত্তা আদানগন্থং অত্তনো চিত্তসন্তানে গথিতং বদ্ধং অৰিযমগ্গসত্থেন ৱিস্সজ্জ ছিন্দিত্ৱা. সেসং পাকটমেৱ.

অচ্চন্তসুদ্ধিন্তি অচ্চন্তং পৰমত্থং সুদ্ধিং. সংসাৰসুদ্ধিন্তি সংসাৰতো সুদ্ধিং. অকিৰিযদিট্ঠিন্তি কৰোতো ন কৰীযতি পাপন্তি অকিৰিযদিট্ঠিং. সস্সতৱাদন্তি ‘‘নিচ্চো ধুৱো সস্সতো’’তি ৱচনং. ন ৱদন্তি ন কথেন্তি.

গন্থাতি নামকাযং গন্থেন্তি, চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং ঘটেন্তীতি গন্থা. অভিজ্ঝা চ সা নামকাযঘটনৱসেন গন্থো চাতি অভিজ্ঝাকাযগন্থো. হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ব্যাপাদো. ব্যাপাদো চ সো ৱুত্তনযেন গন্থো চাতি ব্যাপাদো কাযগন্থো. সীলব্বতপৰামাসোতি ‘‘ইতো বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধী’’তি (ধ. স. ১১৪৩, ১২২২) পৰতো আমাসো. ইদংসচ্চাভিনিৱেসোতি সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ধ. স. ১১৪৪) ইমিনা আকাৰেন অভিনিৱেসো ইদংসচ্চাভিনিৱেসো. অত্তনো দিট্ঠিযা ৰাগোতি অত্তনা অভিনিৱিসিত্ৱা গহিতায দিট্ঠিযা ছন্দৰাগো. পৰৱাদেসু আঘাতোতি পৰস্স ৱচনেসু কোপো. অপ্পচ্চযোতি অতুট্ঠাকাৰো. অত্তনো সীলং ৱাতি অত্তনা সমাদিন্নং গোসীলাদিসীলং ৱা. অত্তনো দিট্ঠীতি অত্তনা গহিতা পৰামট্ঠা দিট্ঠি. তেহি গন্থেহীতি এতেহি ৱুত্তেহি নামকাযঘটনেহি. ৰূপং আদিযন্তীতি চতুসমুট্ঠানিকং ৰূপাৰম্মণং আদিযন্তি গণ্হন্তি. উপাদিযন্তীতি উপগন্ত্ৱা গণ্হন্তি তণ্হাগহণেন. পৰামসন্তি দিট্ঠিগহণেন. অভিনিৱিসন্তি মানগহণেন. ৱট্টন্তি তেভূমকৱট্টং. গন্থেতি বন্ধনে.

ৱোসজ্জিত্ৱা ৱাতি সম্মা ৱিস্সজ্জিত্ৱা ৱা. গথিতেতি বন্ধনে. গন্থিতেতি গন্থনেন গন্থিতে. ৱিবন্ধেতি ৱিসেসেন বন্ধে. আবন্ধেতি অনেকৱিধেন বন্ধে. পলিবুদ্ধেতি অমুঞ্চিতে. বন্ধনে পোটযিত্ৱাতি তণ্হামানদিট্ঠিবন্ধনানি পপ্পোটযিত্ৱা. ৱিসজ্জাতি চজিত্ৱা.

ইমে পন চত্তাৰো গন্থে কিলেসপটিপাটিযাপি আহৰিতুং ৱট্টতি, মগ্গপটিপাটিযাপি – কিলেসপটিপাটিযা অভিজ্ঝাকাযগন্থো অৰহত্তমগ্গেন পহীযতি, ব্যাপাদো কাযগন্থো অনাগামিমগ্গেন, সীলব্বতপৰামাসো কাযগন্থো ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থো সোতাপত্তিমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সীলব্বতপৰামাসো কাযগন্থো ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থো সোতাপত্তিমগ্গেন, ব্যাপাদো কাযগন্থো অনাগামিমগ্গেন, অভিজ্ঝাকাযগন্থো অৰহত্তমগ্গেনাতি. এতে চত্তাৰো গন্থা যস্স সংৱিজ্জন্তি, তং চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. তে চতুপ্পভেদা অভিজ্ঝাযন্তি এতায, সযং ৱা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৱ ৱা এসাতি অভিজ্ঝা. লোভোযেৱ নামকাযং গন্থেতি চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিভাৱং গচ্ছতি, ব্যাপাদযতি ৱা ৱিনযাচাৰৰূপসম্পত্তিহিতসুখাদীনীতি ব্যাপাদো. ‘‘ইতো বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধী’’তি পৰামসনং সীলব্বতপৰামাসো, সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা আকাৰেন অভিনিৱিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৱেসো. যথা ৱয্হং ৱাতিআদিং ৱয্হাদিৱিসঙ্খৰণং গন্থানং ৱিযোগকৰণে উপমং দস্সেন্তো আহ.

ন জনেন্তীতি ন উপ্পাদেন্তি. ন সঞ্জনেন্তীতি ন নিব্বত্তেন্তি. নাভিনিব্বত্তেন্তীতি উপসগ্গৱসেন পদং ৱড্ঢিতং. ন সঞ্জনেন্তীতি উপ্পাদক্খণং. ন নিব্বত্তেন্তি নাভিনিব্বত্তেন্তীতি পৱত্তিক্খণং সন্ধায ৱুত্তং.

৩০. সীমাতিগোতি গাথা একপুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৱুত্তা. পুব্বসদিসো এৱ পনস্সা সম্বন্ধো, সো এৱং অত্থৱণ্ণনায সদ্ধিং ৱেদিতব্বো – কিঞ্চ ভিয্যো? সো ঈদিসো ভূৰিপঞ্ঞো চতুন্নং কিলেসসীমানং অতীতত্তা সীমাতিগো, বাহিতপাপত্তা চ ব্ৰাহ্মণো, ইত্থম্ভূতস্স চ তস্স নত্থি, পৰচিত্তপুব্বেনিৱাসঞাণেহি ঞত্ৱা ৱা মংসদিব্বচক্খূহি দিস্ৱা ৱা কিঞ্চি সমুগ্গহীতং, অভিনিৱিট্ঠন্তি ৱুত্তং হোতি. সো চ কামৰাগাভাৱতো ন ৰাগৰাগী ৰূপাৰূপৰাগাভাৱতো ন ৱিৰাগৰত্তো, যতো এৱংৱিধস্স তস্স ‘‘ইদং পৰম’’ন্তি কিঞ্চি ইধ উগ্গহীতং নত্থীতি অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.

চতস্সো সীমাযোতি চত্তাৰো পৰিচ্ছেদা. দিট্ঠানুসযোতি দিট্ঠি চ সা অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি দিট্ঠানুসযো. ৱিচিকিচ্ছানুসযাদীসুপি এসেৱ নযো. কেনট্ঠেন অনুসযা? অনুসযনট্ঠেন. কো এস অনুসযট্ঠো নামাতি? অপ্পহীনট্ঠো. এতে হি অপ্পহীনট্ঠেন তস্স তস্স সন্তানে অনুসেন্তি নাম, তস্মা ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তি. অনুসেন্তীতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অথাপি সিযা – অনুসযট্ঠো নাম অপ্পহীনাকাৰো, অপ্পহীনাকাৰো চ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱত্তুং ন যুজ্জতি, তস্মা ন অনুসযা উপ্পজ্জন্তীতি. তত্ৰিদং পটিৱচনং – অপ্পহীনাকাৰো অনুসযো, অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা কিলেসা ৱুচ্চন্তি. সো চিত্তসম্পযুত্তো সাৰম্মণো সপ্পচ্চযট্ঠেন সহেতুকো একন্তাকুসলো অতীতোপি হোতি অনাগতোপি পচ্চুপ্পন্নোপি, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱত্তুং যুজ্জতি.

তত্ৰিদং পমাণং – পটিসম্ভিদাযং তাৱ অভিসমযকথাযং (পটি. ম. ৩.২১) ‘‘পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা অনুসযানং পচ্চুপ্পন্নভাৱস্স অত্থিতায ‘‘থামগতো অনুসযং পজহতী’’তি ৱুত্তং. ধম্মসঙ্গণিযং মোহস্স পদভাজনে (ধ. স. ৩৯০) ‘‘অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং, অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং, অযং তস্মিং সমযে মোহো হোতী’’তি অকুসলচিত্তেন সদ্ধিং অৱিজ্জানুসযস্স উপ্পন্নভাৱো ৱুত্তো. কথাৱত্থুস্মিং ‘‘অনুসযা অব্যাকতা অনুসযা অহেতুকা অনুসযা চিত্তৱিপ্পযুত্তা’’তি (কথা. ৬০৫) সব্বে ৱাদা পটিসেধিতা. অনুসযযমকে সত্তন্নং মহাৱাৰানং অঞ্ঞতৰস্মিং উপ্পজ্জনৱাৰে ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদি ৱুত্তং. তস্মা ‘‘অনুসেন্তীতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং ৱুত্তং, তং ইমিনা তন্তিপ্পমাণেন সুৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যম্পি ‘‘চিত্তসম্পযুত্তো সাৰম্মণো’’তিআদি ৱুত্তং, তম্পি সুৱুত্তমেৱ. অনুসযো হি নামেস পৰিনিপ্ফন্নো চিত্তসম্পযুত্তো অকুসলধম্মোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

তত্থ দিট্ঠানুসযো চতূসু দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু, ৱিচিকিচ্ছানুসযো ৱিচিকিচ্ছাসহগতে, অৱিজ্জানুসযো দ্ৱাদসসু অকুসলচিত্তেসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চ; তযোপি অৱসেসতেভূমকধম্মেসু আৰম্মণৱসেন দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছামোহা. কামৰাগানুসযো চেত্থ লোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চ, মনাপেসু অৱসেসকামাৱচৰধম্মেসু আৰম্মণৱসেন উপ্পজ্জমানো লোভো. পটিঘানুসযো দোমনস্সসহগতচিত্তেসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চ, অমনাপেসু অৱসেসকামাৱচৰধম্মেসু আৰম্মণৱসেনেৱ উপ্পজ্জমানো দোসো. মানানুসযো দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চ, দুক্খৱেদনাৱজ্জেসু অৱসেসকামাৱচৰধম্মেসু ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেসু চ আৰম্মণৱসেনেৱ উপ্পজ্জমানো মানো. ভৱৰাগানুসযো চতূসু দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জমানোপি সহজাতৱসেন ৱুত্তো. আৰম্মণৱসেনেৱ পন ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেসু উপ্পজ্জমানো লোভো ৱুত্তো.

তত্থ দিট্ঠানুসযোতি দ্ৱাসট্ঠিৱিধা দিট্ঠি. ৱিচিকিচ্ছানুসযোতি অট্ঠৱত্থুকা ৱিচিকিচ্ছা. তদেকট্ঠা চ কিলেসাতি সহজেকট্ঠৱসেন দিট্ঠিযা ৱিচিকিচ্ছায, সহজেকট্ঠৱসেন একতো ঠিতা. মানানুসযোতি নৱৱিধমানো. পৰমত্থঞাণেন ৱা ঞত্ৱাতি পৰেসং চিত্তাচাৰজাননপঞ্ঞায জানিত্ৱা, চেতোপৰিযঞাণেন জানিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন ৱাতি অতীতে নিৱুট্ঠক্খন্ধানুস্সৰণঞাণেন জানিত্ৱা. মংসচক্খুনা ৱাতি পকতিচক্খুনা. দিব্বচক্খুনা ৱাতি দিব্বসদিসেন দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতেন ৱা দিব্বচক্খুনা পস্সিত্ৱা. ৰাগৰত্তাতি ৰাগেন ৰঞ্জিতা. যে পঞ্চসু কামগুণেসূতি যে পঞ্চসু ৰূপাদিৱত্থুকামকোট্ঠাসেসু. ৱিৰাগৰত্তাতি ৱিৰাগসঙ্খাতাসু ৰূপাৰূপসমাপত্তীসু অতিৰত্তা অল্লীনা. যতো কামৰাগো চাতি যদা কামভৱে ৰাগো চ. ৰূপাৰূপৰাগেসুপি এসেৱ নযো.

সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায মহানিদ্দেসট্ঠকথায

সুদ্ধট্ঠকসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.