নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
মহানিদ্দেস-অট্ঠকথা
গন্থাৰম্ভকথা
অৱিজ্জালঙ্গিং ঘাতেন্তো, নন্দিৰাগঞ্চ মূলতো;
ভাৱেন্তট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, ফুসি যো অমতং পদং.
পাপুণিত্ৱা জিনো বোধিং, মিগদাযং ৱিগাহিয;
ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা, থেৰং কোণ্ডঞ্ঞমাদিতো.
অট্ঠাৰসন্নং কোটীনং, বোধেসি তাপসো তহিং;
ৱন্দেহং সিৰসা তঞ্চ, সব্বসত্তানমুত্তমং.
তথা ধম্মুত্তমঞ্চেৱ, সঙ্ঘঞ্চাপি অনুত্তৰং;
সংখিত্তেন হি যো ৱুত্তং, ধম্মচক্কং ৱিভাগসো.
সাৰিপুত্তো মহাপঞ্ঞো, সত্থুকপ্পো জিনত্ৰজো;
ধম্মচক্কং ৱিভাজেত্ৱা, মহানিদ্দেসমব্ৰৱি;
পাঠো ৱিসিট্ঠো নিদ্দেসো, তংনামৱিসেসিতো চ.
তং সাৰিপুত্তং জিনৰাজপুত্তং, থেৰং থিৰানেকগুণাধিৱাসং;
পঞ্ঞাপভাৱুগ্গতচাৰুকিত্তিং, সুনীচৱুত্তিঞ্চ অথো নমিত্ৱা.
খমাদযাদিযুত্তেন, যুত্তমুত্তাদিৱাদিনা;
বহুস্সুতেন থেৰেন, দেৱেন অভিযাচিতো.
মহাৱিহাৰৱাসীনং, সজ্ঝাযম্হি পতিট্ঠিতো;
গহেতব্বং গহেত্ৱান, পোৰাণেসু ৱিনিচ্ছযং.
অৱোক্কমেন্তো সমযং সকঞ্চ, অনামসন্তো সমযং পৰঞ্চ;
পুব্বোপদেসট্ঠকথানযঞ্চ, যথানুৰূপং উপসংহৰন্তো.
ঞাণপ্পভেদাৱহনস্স তস্স, যোগীহি নেকেহি নিসেৱিতস্স;
অত্থং অপুব্বং অনুৱণ্ণযন্তো, সুত্তঞ্চ যুত্তিঞ্চ অনুক্কমেন্তো.
আৰভিস্সং সমাসেন, মহানিদ্দেসৱণ্ণনং;
সদ্ধম্মবহুমানেন, নাত্তুক্কংসনকম্যতা.
ৱক্খামহং অট্ঠকথং জনস্স, হিতায সদ্ধম্মচিৰট্ঠিতত্থং;
সক্কচ্চ সদ্ধম্মপজোতিকং তং, সুণাথ ধাৰেথ চ সাধু সন্তোতি.
তত্থ ‘‘পাঠো ৱিসিট্ঠো নিদ্দেসো, তংনামৱিসেসিতো চা’’তি ৱুত্তত্তা দুৱিধো পাঠো – ব্যঞ্জনপাঠো, অত্থপাঠো চ. তেসু ব্যঞ্জনপাঠো অক্খৰপদব্যঞ্জনআকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছব্বিধো. অত্থপাঠো সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছব্বিধো. তত্থ তীসু দ্ৱাৰেসু পৰিসুদ্ধপযোগভাৱেন ৱিসুদ্ধকৰুণানং চিত্তেন পৱত্তিতদেসনা ৱাচাহি অকথিতত্তা অদেসিতত্তা অক্খৰমিতি সঞ্ঞিতা, তং পাৰাযনিকব্ৰাহ্মণানং মনসা পুচ্ছিতপঞ্হানং ৱসেন ভগৱতা ৰতনঘৰে নিসীদিত্ৱা সম্মসিতপট্ঠানমহাপকৰণৱসেন চ অক্খৰং নামাতি গহেতব্বং.
অথ ৱা অপৰিপুণ্ণং পদং অক্খৰমিতি গহেতব্বং ‘‘সট্ঠিৱস্সসহস্সানী’’তি এৱমাদীসু (পে. ৱ. ৮০২; জা. ১.৪.৫৪; নেত্তি. ১২০) ৱিয. এত্থ হি সকাৰ নকাৰ সোকাৰাদীনি অক্খৰমিতি, একক্খৰং ৱা পদং অক্খৰমিতি একে. ‘‘যাযং তণ্হা পোনোভৱিকা’’তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ১৪; ৱিভ. ২০৩; ম. নি. ৩.৩৭৪; পটি. ম. ২.৩০) ৱিভত্যন্তং অত্থজোতকং অক্খৰপিণ্ডং পদং. ‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি এৱমাদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৯; সু. নি. ৮৭৮; মহানি. ১০৭; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৬; নেত্তি. ৪৫) বহুঅক্খৰেহি যুত্তং পদং নাম. সংখিত্তেন ৱুত্তং পদং ৱিভাৱেতি. পদেন অভিহিতং ব্যঞ্জযতি ব্যত্তং পাকটং কৰোতীতি ব্যঞ্জনং, ৱাক্যমেৱ. ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা’’তি সঙ্খেপেন কথিতমত্থং. ‘‘কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. ৱীৰিযচিত্তৱীমংসসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতী’’তিআদীসু (ৱিভ. ৪৩১; সং. নি. ৫.৮১৩; দী. নি. ৩.৩০৬; অ. নি. ৪.২৭৬) পাকটকৰণভাৱেন ব্যঞ্জনং নাম. ব্যঞ্জনৱিভাগপকাসো আকাৰো. ‘‘তত্থ কতমো ছন্দো? যো ছন্দো ছন্দিকতা কত্তুকম্যতা’’তি এৱমাদীসু (ৱিভ. ৪৩৩) কথিতব্যঞ্জনং অনেকৱিধেন ৱিভাগকৰণং আকাৰো নাম. আকাৰাভিহিতস্স নিব্বচনং নিৰুত্তি. ‘‘ফস্সো, ৱেদনা’’তি এৱমাদীসু (ধ. স. ১) আকাৰেন কথিতং ‘‘ফুসতীতি ফস্সো. ৱেদিযতীতি ৱেদনা’’তি নীহৰিত্ৱা ৱচনং নিৰুত্তি নাম. নিব্বচনৱিত্থাৰো নিস্সেসতো দেসোতি নিদ্দেসো, ৱেদিযতীতি ৱেদনাতি নিব্বচনলদ্ধপদং ‘‘সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখা, সুখযতীতি সুখা, দুক্খযতীতি দুক্খা, নেৱ দুক্খযতি ন সুখযতীতি অদুক্খমসুখা’’তি অত্থৱিত্থাৰো নিৰৱসেসেন কথিতত্তা নিদ্দেসো নাম.
এৱং ছব্বিধানি ব্যঞ্জনপদানি জানিত্ৱা চ ছসু অত্থপদেসু সঙ্খেপতো কাসনা দীপনা সঙ্কাসনা, ‘‘মঞ্ঞমানো খো, ভিক্খু, বন্ধো মাৰস্স অমঞ্ঞমানো মুত্তো পাপিমতো’’তি এৱমাদীসু সঙ্খেপেন অত্থদীপনা সঙ্কাসনা নাম. এসো পন থেৰো ‘‘বুদ্ধেন ভগৱতা এৱং সঙ্খেপং কত্ৱা ৱুত্তমত্থং ‘অঞ্ঞাতং ভগৱা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’’তি কথেতুং সমত্থো পটিৱিজ্ঝি.
উপৰি ৱত্তব্বমত্থং আদিতো কাসনা দীপনা পকাসনা, ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, আদিত্ত’’ন্তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) পচ্ছা কথিতব্বমত্থং পঠমৱচনেন দীপনা পকাসনা নাম. এৱং পঠমং দীপিতং অত্থং পুন পাকটং কত্ৱা দীপনেন ‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সব্বং আদিত্তং? চক্খুং, ভিক্খৱে, আদিত্তং, ৰূপা আদিত্তা’’তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) কথিতেসু ‘‘তিক্খিন্দ্ৰিযো সঙ্খেপেন ৱুত্তং পটিৱিজ্ঝতী’’তি কথিতত্তা দ্ৱে অত্থপদানি তিক্খিন্দ্ৰিযস্স উপকাৰৱসেন ৱুত্তানি.
সংখিত্তস্স ৱিত্থাৰাভিধানং সকিং ৱুত্তস্স চ পুনপি অভিধানং ৱিৱৰণং, ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১) সঙ্খেপেন নিক্খিত্তস্স. ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ১) নিদ্দেসৱসেন ৱিত্থাৰণং ৱিত্থাৰৱসেন পুন কথনং ৱিৱৰণং নাম.
তং ৱিভাগকৰণং ৱিভজনং, ‘‘যস্মিং সমযে’’তি (ধ. স. ১) ৱিৱৰিতে কুসলে ধম্মে ‘‘তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতী’’তি (ধ. স. ১) ৱিভাগকৰণং ৱিভজনং নাম. ৱিৱৰস্স ৱিত্থাৰাভিধানেন ৱিভত্তস্স চ উপমাভিধানেন পটিপাদনং উত্তানীকৰণং, ৱিৱৰণেন ৱিৱৰিতত্থস্স ‘‘কতমো তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি? যো তস্মিং সমযে ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা’’তি (ধ. স. ২) অতিৱিৱৰিত্ৱা কথনঞ্চ ৱিভজনেন ৱিভত্তস্স ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, গাৱী নিচ্চম্মা, এৱমেৱ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ফস্সাহাৰো দট্ঠব্বোতি ৱদামী’’তি (সং. নি. ২.৬৩) এৱমাদিউপমাকথনঞ্চ উত্তানীকৰণং নাম. ধম্মং সুণন্তানং ধম্মদেসনেন চিত্তস্স অনেকৱিধেন সোমনস্সউপ্পাদনঞ্চ অতিখিণবুদ্ধীনং অনেকৱিধেন ঞাণস্স তিখিণভাৱকৰণঞ্চ পঞ্ঞত্তি নাম, তেসং সুণন্তানং তংচিত্ততোসনেন তংচিত্তনিসামনেন চ পঞ্ঞাযতীতি পঞ্ঞত্তি. তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসযতি, পদেহি পকাসযতি, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতি, আকাৰেহি ৱিভজতি, নিৰুত্তীহি উত্তানীকৰোতি, নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপযতীতি. কিং ৱুত্তং হোতি? বুদ্ধা ভগৱন্তো একচ্চে ৱেনেয্যে একস্মিং দেসনে অক্খৰেহি অত্থসঙ্কাসনং কৰোন্তি…পে… নিদ্দেসেহি অত্থপঞ্ঞাপনং কৰোন্তীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.
অথ ৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসযিত্ৱা পদেহি পকাসযতি, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰিত্ৱা আকাৰেহি ৱিভজতি, নিৰুত্তীহি উত্তানীকত্ৱা নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপযতি. কিং ৱুত্তং হোতি? এৱৰূপেন ধম্মদেসনেন একচ্চেসু ঠানেসু একচ্চানং ৱেনেয্যানং ৱিনযতীতি.
অথ ৱা অক্খৰেহি উগ্ঘাটযিত্ৱা পদেহি পকাসেন্তো ৱিনযতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুং, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰিত্ৱা আকাৰেহি ৱিভজন্তো ৱিনযতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নিৰুত্তীহি উত্তানীকত্ৱা নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপেন্তো ৱিনযতি নেয্যং. ইতি ৱেনেয্যৱসেনপি যোজেতব্বমেৱ.
অত্থতো পনেত্থ কতমো ব্যঞ্জনপাঠো, কতমো অত্থপাঠোতি? বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ধম্মং দেসেন্তানং যো অত্থাৱগমকো সৱিঞ্ঞত্তিকসদ্দো, সো ব্যঞ্জনপাঠো. যো তেন অভিসমেতব্বো লক্খণৰসাদিসহিতো ধম্মো, সো অত্থপাঠোতি ৱেদিতব্বো. পুনপি সন্ধাযভাসিতো ব্যঞ্জনভাসিতো সাৱসেসপাঠো অনৱসেসপাঠো নীতো নেয্যোতি ছব্বিধো পাঠো. তত্থ অনেকত্থৱত্তা সন্ধাযভাসিতো ‘‘মাতৰং পিতৰং হন্ত্ৱা, ৰাজানো দ্ৱে চ খত্তিযে’’তি এৱমাদি (ধ. প. ২৯৪). একত্থৱত্তা ব্যঞ্জনভাসিতো ‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি এৱমাদি (ধ. প. ১.২; নেত্তি. ৮৯, ৯২; পেটকো. ১৪). সাৱসেসো ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, আদিত্ত’’ন্তি এৱমাদি (মহাৱ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮). ৱিপৰীতো অনৱসেসো ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তি এৱমাদি (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). যথা ৱচনং, তথা অৱগন্তব্বো নীতো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি এৱমাদি. যুত্তিযা অনুস্সৰিতব্বো নেয্যো ‘‘একপুগ্গলো ভিক্খৱে’’তি এৱমাদি (অ. নি. ১.১৭০).
অত্থো পন অনেকপ্পকাৰো পাঠত্থো সভাৱত্থো ঞাযত্থো পাঠানুৰূপো নপাঠানুৰূপো সাৱসেসত্থো নিৰৱসেসত্থো নীতত্থো নেয্যত্থো ইচ্চাদি. তত্থ যো অপ্পস্সত্থস্স ঞাপনত্থমুচ্চাৰিযতে, সো পাঠত্থো ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ১; দী. নি. ১.১৯০) ৱিয. ৰূপাৰূপধম্মানং লক্খণৰসাদিসভাৱত্থো ‘‘সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতী’’তিআদীসু (ৱিভ. ৪৮৫; সং. নি. ৫.৩) ৱিয. যো ঞাযমানো হিতায সংৱত্ততি, সো ঞাতুং অৰহতীতি ঞাযত্থো – ‘‘অত্থৱাদী ধম্মৱাদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৯, ১৯৪; ৩.২৩৮; ম. নি. ১.৪১১) ৱিয. যথাপাঠং ভাসিতো পাঠানুৰূপো ‘‘চক্খু, ভিক্খৱে, পুৰাণকম্ম’’ন্তি (সং. নি. ৪.১৪৬) ভগৱতা ৱুত্তং. তস্মা চক্খুমপি কম্মন্তি. ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং পটিবাহযমানেন ৱুত্তো অত্থো নপাঠানুৰূপো, সো পাঠতো অননুঞ্ঞাতো অকতপটিক্খেপো ৱিযুত্তো. সো চ সঙ্গহেতব্বম্পি অসঙ্গহেত্ৱা, পৰিৱজ্জেতব্বম্পি ৱা কিঞ্চি অপৰিৱজ্জেত্ৱা পৰিসেসং কত্ৱা ৱুত্তো সাৱসেসত্থো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং (সং. নি. ৪.৬০; মহানি. ১০৭). সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’’তিআদীসু (ধ. প. ১২৯) ৱিয. ৱিপৰীতো নিৰৱসেসত্থো ‘‘সন্ধাৱিতং সংসৰিতং মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ (দী. নি. ২.১৫৫; মহাৱ. ২৮৭; নেত্তি. ১১৪). তত্ৰ, ভিক্খৱে, কো মন্তা কো সদ্ধাতা…পে… অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠপদেহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬৬) ৱিয. সদ্দৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো নীতত্থো ‘‘ৰূপা সদ্দা ৰসা গন্ধা, ফোট্ঠব্বা চ মনোৰমা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৫১, ১৬৫; মহাৱ. ৩৩) ৱিয. সম্মুতিৱসেন ৱেদিতব্বো নেয্যত্থো ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ৱলাহকূপমা পুগ্গলা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০১-১০২) ৱিয. এৱমিধ পাঠঞ্চ অত্থঞ্চ ৱিৱৰিত্ৱা ঠিতো অসংহীৰো ভৱতি পৰৱাদীহি দীঘৰত্তং তিত্থৱাসেন.
ইতি অসংহীৰভাৱেন যাৱ আগমাধিগমসম্পদং, তাৱ ৱত্তুং সক্কোতি. সঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন হেতুদাহৰণাদীহি অৱবোধযিতুং সমত্থো. এৱংৱিধো অত্তানঞ্চ পৰঞ্চ সোধেতুং সমত্থভাৱেন দুস্সীল্যদিট্ঠিমলৱিৰহিতত্তা সুচি. দুস্সীলো হি অত্তানং উপহনতি, তেন নাদেয্যৱাচো চ ভৱতি সব্যোহাৰমানো ইধ নিচ্চাতুৰো ৱেজ্জোৱ. দুদ্দিট্ঠি পৰং উপহনতি, নাৱস্সযো চ ভৱতি ৱাড়গহাকুলো ইৱ কমলসণ্ডো. উভযৱিপন্নো পন সব্বথাপি অনুপাসনীযো ভৱতি গূথগতমিৱ ছৱালাতং গূথগতো ৱিয চ কণ্হসপ্পো. উভযসম্পন্নো পন সব্বথাপি উপাসনীযো সেৱিতব্বো চ ৱিঞ্ঞূহি, নিৰুপদ্দৱো ইৱ ৰতনাকৰো, এৱং ভূতো এৱং অমচ্ছৰো অহীনাচৰিযমুট্ঠি. সুত্তসুত্তানুলোমআচৰিযৱাদঅত্তনোমতিসঙ্খাতানঞ্চ চতুন্নং অপৰিচ্চাগী, তেসং ৱসেন ব্যাখ্যাতো.
‘‘একংসৱচনং একং, ৱিভজ্জৱচনং পদং;
ততিযং পটিপুচ্ছেয্য, চতুত্থং পন ঠাপযে’’তি.
এতেসং ৱা অপৰিচ্চাগী. ততো এৱ সোতূনং হিতে নিযুত্তত্তা নেসং অৱবোধনং পতি অকিলাসু ভৱতীতি. আহ চেত্থ –
‘‘পাঠত্থৱিদসংহীৰো, ৱত্তা সুচি অমচ্ছৰো;
চতুন্নং অপৰিচ্চাগী, দেসকস্স হিতান্ৱিতো’’তি.
এত্থ দেসকস্সাতি দেসকো অস্স, ভৱেয্যাতি অত্থো. হিতান্ৱিতোতি হিতে অনুগতো হিতচিত্তো. সো এসো সুচিত্তা পিযো, চতুন্নং অপৰিচ্চাগিত্তা গৰু, অসংহীৰত্তা ভাৱনীযো, দেসকত্তা ৱত্তা, হিতান্ৱিতত্তা ৱচনক্খমো, পাঠত্থৱিদত্তা গম্ভীৰকথং কত্তা, অমচ্ছৰত্তা ন চাট্ঠানে নিযোজকো ইতি –
‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চাট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩);
‘‘অভিহিতো দেসকো সো, তাৱ দানি অভিধীযতে’’.
তত্থ ধম্মগৰুত্তা কথং ন পৰিভৱতি, আচৰিযগৰুত্তা কথিকং ন পৰিভৱতি, সদ্ধাপঞ্ঞাদিগুণপটিমণ্ডিতত্তা অত্তানং ন পৰিভৱতি, অসঠামাযাৱিত্তা অমতাভিমুখত্তা চ অৱিক্খিত্তচিত্তো ভৱতি, সুমেধত্তা যোনিসো মনসি কৰোতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পৰিভোতি, ন কথিকং পৰিভোতি, ন অত্তানং পৰিভোতি, অৱিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো মনসি কৰোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৫১).
তংলক্খণপ্পত্তত্তা ভাৱনং ভজতীতি. আহ চেত্থ –
‘‘ধম্মাচৰিযগৰু সদ্ধাপঞ্ঞাদিগুণমণ্ডিতো;
অসঠামাযাৱিকস্স, সুমেধো অমতাভিমুখো’’. –
ইতি ৱত্তা চ সোতা চ.
এৱং ৱুত্তপ্পকাৰং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি যো অতিঅগ্গং কত্ৱা কথিতত্তা মহাসমুদ্দমহাপথৱী ৱিয মহা চ সো নিদ্দেসো চাতি মহানিদ্দেসো, তং মহানিদ্দেসং ৱণ্ণযিস্সামি.
তদেতং মহানিদ্দেসং অত্থসম্পন্নং ব্যঞ্জনসম্পন্নং গম্ভীৰং গম্ভীৰত্থং লোকুত্তৰপ্পকাসকং সুঞ্ঞতপ্পটিসংযুত্তং পটিপত্তিমগ্গফলৱিসেসসাধনং পটিপত্তিপটিপক্খপটিসেধনং যোগাৱচৰানং ঞাণৱৰৰতনাকৰভূতং ধম্মকথিকানং ধম্মকথাৱিলাসৱিসেসহেতুভূতং সংসাৰভীৰুকানং দুক্খনিস্সৰণতদুপাযদস্সনেন অস্সাসজননত্থং তপ্পটিপক্খনাসনত্থঞ্চ গম্ভীৰত্থানঞ্চ অনেকেসং সুত্তন্তপদানং অত্থৱিৱৰণেন সুজনহদযপৰিতোসজননত্থং, তথাগতেন অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সব্বত্থ অপ্পটিহতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমহাদীপোভাসেন সকলজনৱিত্থতমহাকৰুণাসিনেহেন ৱেনেয্যজনহদযগতকিলেসন্ধকাৰৱিধমনত্থং সমুজ্জলিতস্স সদ্ধম্মমহাপদীপস্স তদধিপ্পাযৱিকাসনসিনেহপৰিসেকেন পঞ্চৱস্সসহস্সমতিচিৰসমুজ্জলনমিচ্ছতা লোকানুকম্পকেন সত্থুকপ্পেন ধম্মৰাজস্স ধম্মসেনাপতিনা আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেন ভাসিতং সুত্ৱা আযস্মা আনন্দো পঠমমহাসঙ্গীতিকালে যথাসুতমেৱ সঙ্গহং আৰোপেসি.
সো পনেস ৱিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্নো, দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো সংযুত্তনিকাযো অঙ্গুত্তৰনিকাযো খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু মহানিকাযেসু খুদ্দকমহানিকাযপৰিযাপন্নো, সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লন্তি নৱসু সত্থুসাসনঙ্গেসু যথাসম্ভৱং গাথঙ্গৱেয্যাকৰণঙ্গদ্ৱযসঙ্গহিতো.
‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱেসহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুৰাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. (থেৰগা. ১০২৭) –
ধম্মভণ্ডাগাৰিকত্থেৰেন পঞ্চসু ঠানেসু এতদগ্গং আৰোপিতেন পটিঞ্ঞাতানং চতুৰাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সানং ভিক্খুতো গহিতেসু দ্ৱীসু ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু অনেকসতধম্মক্খন্ধসঙ্গহিতো. তস্স দ্ৱে ৱগ্গা অট্ঠকৱগ্গো পাৰাযনৱগ্গো খগ্গৱিসাণসুত্তঞ্চ, একেকস্মিং ৱগ্গে সোড়স সোড়স কত্ৱা খগ্গৱিসাণসুত্তঞ্চাতি তেত্তিংস সুত্তানি কামসুত্তাদিখগ্গৱিসাণসুত্তপৰিযোসানানি. এৱং অনেকধা ৱৱত্থাপিতস্স ইমস্স মহানিদ্দেসস্স অনুপুব্বপদত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামি. অযঞ্হি মহানিদ্দেসো পাঠতো অত্থতো চ উদ্দিসন্তেন নিদ্দিসন্তেন চ সক্কচ্চং উদ্দিসিতব্বো নিদ্দিসিতব্বো চ, উগ্গণ্হন্তেনাপি সক্কচ্চং উগ্গণ্হিতব্বো ধাৰেতব্বো চ. তং কিস্স হেতু? গম্ভীৰত্তা ইমস্স মহানিদ্দেসস্স লোকহিতায লোকে চিৰট্ঠিতত্থন্তি.
১. অট্ঠকৱগ্গো
১. কামসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
তত্থ কামসুত্তং আদি. তস্মিম্পি ‘‘কামং কামযমানস্সা’’তি গাথা আদি. সা উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসৱসেন তিধা ঠিতা. ‘‘কামং কামযমানস্সা’’তি এৱমাদি উদ্দেসো. ‘‘কামাতি উদ্দানতো দ্ৱে কামা – ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চা’’তি নিদ্দেসো. ‘‘কতমে ৱত্থুকামা? মনাপিকা ৰূপা’’তি এৱমাদি পটিনিদ্দেসো.
১. তত্থ কামন্তি মনাপিযৰূপাদিতেভূমকধম্মসঙ্খাতং ৱত্থুকামং. কামযমানস্সাতি ইচ্ছমানস্স. তস্স চেতং সমিজ্ঝতীতি তস্স কামযমানস্স সত্তস্স তং কামসঙ্খাতং ৱত্থু সমিজ্ঝতি চে, সচে সো তং লভতীতি ৱুত্তং হোতি. অদ্ধা পীতিমনো হোতীতি একংসং তুট্ঠচিত্তো হোতি. লদ্ধাতি লভিত্ৱা. মচ্চোতি সত্তো. যদিচ্ছতীতি যং ইচ্ছতি. ইদং পন সঙ্খেপতো পদত্থসম্বন্ধমত্তমেৱ, ৱিত্থাৰো পন উপৰি পাড়িযং আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যথা চ ইমস্মিং, এৱং ইতো পৰং সব্বেসুপীতি.
কামাতি উদ্দিসিতব্বপদং. উদ্দানতোতি নিদ্দিসিতব্বপদং. উদ্দানতোতি ৱগ্গৱসেন ‘‘মচ্ছুদ্দানং কিনেয্যা’’তি আদীসু ৱিয. অথ ৱা উপৰূপৰি দানতো উদ্দানং, উদ্ধং উদ্ধং সোধনতো ব্যৱদানট্ঠেন ৱোদানং ৱিয. ৱিত্থাৰকৰণভাৱেন ৱা. কামা ইতি পাঠসেসং কত্ৱা ৱত্তব্বং. দ্ৱেতি গণনপৰিচ্ছেদো, ন একং, ন তযো. ৱত্থুকামা চাতি মনাপিযৰূপাদিৱত্থুকামা চ. উপতাপনট্ঠেন ৱিবাধনট্ঠেন চ কিলেসকামা চ. তেসু ৱত্থুকামো পৰিঞ্ঞেয্যো, কিলেসকামো পহাতব্বো. তত্থ ৱত্থুকামো কিলেসকামেন পত্থযিতব্বোতি কামীযতীতি কামো. কিলেসকামো ৱত্থুকামানং পচ্চাসীসনস্স কাৰণভাৱেন কামীযতে অনেনাতি কামো. তত্থ ৰূপাদিক্খন্ধে সঙ্গহিতো ৱত্থুকামো, সঙ্খাৰক্খন্ধে সঙ্গহিতো কিলেসকামো. ছহি ৱিঞ্ঞাণেহি ৱিজানিতব্বো ৱত্থুকামো, মনোৱিঞ্ঞাণেন জানিতব্বো কিলেসকামো. কিলেসানং পতিট্ঠট্ঠেন কাৰণট্ঠেন আৰম্মণট্ঠেন চ ৱত্থুকামো.
‘‘নেতে কামা যানি চিত্ৰানি লোকে, সঙ্কপ্পৰাগো পুৰিসস্স কামো;
তিট্ঠন্তি চিত্ৰানি তথেৱ লোকে, অথেত্থ ধীৰা ৱিনযন্তি ছন্দ’’ন্তি. (অ. নি. ৬.৬৩);
নন্দমাণৱক- (ধ. প. অট্ঠ. ১.৬৮ উপ্পলৱণ্ণত্থেৰীৱত্থু) সোৰেয্যসেট্ঠিপুত্তাদীনং (ধ. প. ৪৩) ৱত্থূনি চেত্থ নিদস্সনং. কিলেসকামো তাপনট্ঠেন বাধনট্ঠেন চ সযং কামেতীতি কামো. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতী’’তি চ ‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৪) চ এৱমাদি নিদস্সনং.
তমেৱ পটিনিদ্দেসৱসেন ৱিত্থাৰেত্ৱা ৱত্তুকামো – ‘‘কতমে ৱত্থুকামা’’তিআদিমাহ. তত্থ কতমেতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৱিধা হি পুচ্ছা, তাসং ৱিভাগো উপৰি পাড়িযংযেৱ আৱি ভৱিস্সতি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. তত্থ মনাপিকাতি মনং অপ্পাযন্তি ৱদ্ধেন্তীতি মনাপা, মনাপা এৱ মনাপিকা. ৰূপাতি কম্মচিত্তউতুআহাৰসমুট্ঠানৱসেন চতুসমুট্ঠানিকা ৰূপাৰম্মণা. ৰূপযন্তীতি ৰূপা, ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানা হদযঙ্গতভাৱং পকাসেন্তীতি অত্থো.
তত্থ কেনট্ঠেন ৰূপন্তি? ৰুপ্পনট্ঠেন. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথ? ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি, পিপাসাযপি ৰুপ্পতি, ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেনপি ৰুপ্পতি. ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).
তত্থ ৰুপ্পতীতি কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীড়ীযতি, ভিজ্জতীতি অত্থো. সীতেন তাৱ ৰুপ্পনং লোকন্তৰিকনিৰযে পাকটং. মহিংসকৰট্ঠাদীসুপি হিমপাতসীতলেসু পদেসেসু এতং পাকটমেৱ. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নছিন্নসৰীৰা জীৱিতক্খযম্পি পাপুণন্তি.
উণ্হেন ৰুপ্পনং অৱীচিমহানিৰযে পাকটং. তত্থ হি তত্তায লোহপথৱিযা নিপজ্জাপেত্ৱা পঞ্চৱিধবন্ধনাদিকৰণকালে সত্তা মহাদুক্খং অনুভৱন্তি.
জিঘচ্ছায ৰুপ্পনং পেত্তিৱিসযে চেৱ দুব্ভিক্খকালে চ পাকটং. পেত্তিৱিসযস্মিঞ্হি সত্তা দ্ৱে তীণি বুদ্ধন্তৰানি কিঞ্চিদেৱ আমিসং হত্থেন গহেত্ৱা মুখে পক্খিপন্তা নাম ন হোন্তি, অন্তোউদৰং আদিত্তসুসিৰৰুক্খো ৱিয হোতি. দুব্ভিক্খে কঞ্জিকমত্তম্পি অলভিত্ৱা মৰণসত্তানং পমাণং নত্থি.
পিপাসায ৰুপ্পনং কালকঞ্জিকাদীসু পাকটং. তত্থ হি সত্তা দ্ৱে তীণি বুদ্ধন্তৰানি হদযতেমনমত্তং ৱা জিৱ্হাতেমনমত্তং ৱা উদকবিন্দুম্পি লদ্ধুং ন সক্কোন্তি. ‘‘পানীযং পিৱিস্সামা’’তি নদিং গতানং জলং ৱালুকাতলং সম্পজ্জতি. মহাসমুদ্দং পক্খন্তানম্পি সমুদ্দো পিট্ঠিপাসাণোযেৱ হোতি. তে সুস্সন্তা বলৱদুক্খপীড়িতা ৱিৰৱন্তি. ডংসাদীহি ৰুপ্পনং ডংসমক্খিকাদিবহুলেসু পদেসেসু পাকটং. তং পন – ‘‘কতমং তং ৰূপং সনিদস্সনং? সপ্পটিঘ’’ন্তি আদিনা নযেন অভিধম্মে (ধ. স. ৬৫৬, ৬৫৮) ৱিত্থাৰিতমেৱ.
সপ্পন্তীতি সদ্দা, উদাহৰীযন্তীতি অত্থো. উতুচিত্তৱসেন দ্ৱিসমুট্ঠানিকা সদ্দা. গন্ধযন্তীতি গন্ধা, অত্তনো ৱত্থূনি সূচযন্তীতি অত্থো. ৰসন্তি তে সত্তাতি ৰসা, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. ফুসীযন্তীতি ফোট্ঠব্বা. এতে গন্ধাদযো চতুসমুট্ঠানিকাৱ. তেসং ৱিভাগো অভিধম্মে (ধ. স. ৬২২-৬২৪) ৱিত্থাৰিতোযেৱ.
তমেৱত্থং ৱিত্থাৰৱসেন দস্সেন্তো ‘‘অত্থৰণা পাৱুৰণা’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্থৰিত্ৱা নিপজ্জিযন্তীতি অত্থৰণা. সৰীৰং ৱেঠেত্ৱা পাৰুপীযন্তীতি পাৱুৰণা. অন্তোজাতাদযো চত্তাৰো দাসী চ দাসো চ দাসিদাসা. খেত্তং নাম যস্মিং পুব্বণ্ণং ৰুহতি. ৱত্থু নাম যস্মিং অপৰণ্ণং ৰুহতি. যত্থ ৱা উভযম্পি ৰুহতি, তং খেত্তং. তদত্থায কতভূমিভাগো ৱত্থু. খেত্তৱত্থুসীসেন চেত্থ ৱাপীতড়াকাদীনিপি সঙ্গহিতানি. হিৰঞ্ঞন্তি কহাপণো. সুৱণ্ণন্তি জাতৰূপং. তেসং গহণেন লোহমাসকো জতুমাসকো দাৰুমাসকোতি সব্বেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. গামনিগমৰাজধানিযোতি এককুটিকাদি গামো. আপণযুত্তো নিগমো. একস্স ৰঞ্ঞো আণাপৱত্তিট্ঠানং ৰাজধানী. ৰট্ঠন্তি জনপদেকদেসং. জনপদোতি কাসিকোসলাদিজনপদো. কোসোতি চতুব্বিধো কোসো – হত্থী অস্সো ৰথো পত্তি. কোট্ঠাগাৰন্তি তিৱিধং কোট্ঠাগাৰং – ধনকোট্ঠাগাৰং ধঞ্ঞকোট্ঠাগাৰং ৱত্থকোট্ঠাগাৰং. যং কিঞ্চীতি অনৱসেসপৰিযাদানৱচনং. ৰজনীযন্তি ৰঞ্জেতুং যুত্তট্ঠেন.
ইতো পৰং তিকৱসেন দস্সেতুং অতীতত্তিকঅজ্ঝত্তত্তিকহীনত্তিকওকাসত্তিকসংযোগত্তিককামাৱচৰত্তিকৱসেন ছত্তিকে আহ. তত্থ অতীতত্তিকে তাৱ অত্তনো সভাৱং উপ্পাদাদিক্খণং ৱা পত্ৱা অতিক্কন্তাতি অতীতা. তদুভযম্পি ন আগতাতি অনাগতা. তং তং কাৰণং পটিচ্চ উপ্পন্নাতি পচ্চুপ্পন্না. ইদং ভৱেন পৰিচ্ছন্নং. পটিসন্ধিতো হি পট্ঠায অতীতভৱেসু নিব্বত্তা অনন্তৰভৱে ৱা নিব্বত্তা হোন্তু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বে অতীতাযেৱ নাম. চুতিতো পট্ঠায অনাগতভৱেসু নিব্বত্তনকা কামা অনন্তৰভৱে ৱা নিব্বত্তন্তু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বে অনাগতাযেৱ নাম. চুতিপটিসন্ধিঅন্তৰে পৱত্তা কামা পচ্চুপ্পন্না নাম.
অজ্ঝত্তত্তিকে ‘‘এৱং পৱত্তমানা মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৱিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তা অত্তনো সন্তানে পৱত্তা পাটিপুগ্গলিকা কামা অজ্ঝত্তা কামা নাম. ততো বহিভূতা পন ইন্দ্ৰিযবদ্ধা ৱা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা ৱা বহিদ্ধা নাম. ততিযপদং তদুভযৱসেন ৱুত্তং.
হীনত্তিকে হীনাতি লামকা. মজ্ঝিমাতি হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৱাতি মজ্ঝিমা. অৱসেসা উত্তমট্ঠেন পণীতা. অপি চ উপাদাযুপাদায হীনমজ্ঝিমপণীততা ৱেদিতব্বা. নেৰযিকানঞ্হি কামা কোটিপ্পত্তা হীনা নাম. তে উপাদায তিৰচ্ছানেসু নাগসুপণ্ণানং কামা পণীতা নাম. সেসতিৰচ্ছানগতানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি কামা হীনা. তে উপাদায মহেসক্খপেতানং কামা পণীতা নাম. অৱসেসানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায জানপদানং কামা পণীতা নাম. পচ্চন্তৱাসীনং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায গামভোজকানং কামা পণীতা নাম. তেসং পৰিচাৰিকানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায জনপদসামিকানং কামা পণীতা নাম. তেসং পৰিচাৰিকানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায পদেসৰাজূনং কামা পণীতা নাম. তেসং অমচ্চানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো কামা পণীতা নাম. তস্স অমচ্চানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তস্সপি হীনা. তে উপাদায ভুম্মদেৱানং কামা পণীতা নাম. তেসং পৰিচাৰিকানং দেৱানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং কামা পণীতাতিআদিনা নযেন যাৱ অকনিট্ঠদেৱানং কামা মত্থকপ্পত্তা পণীতা নাম. এৱং উপাদাযুপাদায হীনমজ্ঝিমপণীততা ৱেদিতব্বা.
ওকাসত্তিকে আপাযিকা কামাতি অৱড্ঢিসঙ্খাতেসু অপগতঅযেসু চতূসু অপাযেসু নিব্বত্তকামা আপাযিকা. মনুস্সেসু নিব্বত্তকামা মানুসিকা. দেৱেসু নিব্বত্তকামা দিব্বা.
সংযোগত্তিকে পচ্চুপট্ঠিতানং কামানং পৰিভুঞ্জনতো ঠপেত্ৱা নেৰযিকে সেসঅপাযসত্তানং মনুস্সানং চাতুমহাৰাজিকে দেৱে উপাদায যাৱ তুসিতকাযিকানঞ্চ দেৱানং কামা পচ্চুপট্ঠিতা কামা নাম. পকতিপটিযত্তাৰম্মণতো অতিৰেকেন ৰমিতুকামতাকালে যথাৰুচিতং আৰম্মণং নিম্মিনিত্ৱা নিম্মিনিত্ৱা ৰমন্তীতি নিম্মানৰতীনং দেৱানং কামা নিম্মিতা কামা নাম. অত্তনো অজ্ঝাসযং ঞত্ৱা পৰেহি নিম্মিতে আৰম্মণে সেৱন্তীতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং কামা পৰনিম্মিতা কামা নাম. পৰিগ্গহিতাতি ‘‘ময্হং এত’’ন্তি গহিতা কামা. অপৰিগ্গহিতাতি তথা অপৰিগ্গহিতা উত্তৰকুৰুকানং কামা. মমাযিতাতি তণ্হাৱসেন ‘‘মম এত’’ন্তি গহিতা. অমমাযিতাতি ৱুত্তপটিপক্খা.
সব্বেপি কামাৱচৰা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৭) নযেন ৱুত্তেসু কামাৱচৰধম্মেসু পৰিযাপন্না. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – উদ্দানতো দ্ৱে কামা, ৱত্থুকামো চ কিলেসকামো চাতি. তত্থ কিলেসকামো অত্থতো ছন্দৰাগো. ৱত্থুকামো তেভূমকং ৱট্টং. কিলেসকামো চেত্থ কামেতীতি কামো. ইতৰো কামীযতীতি. যস্মিং পন পদেসে দুৱিধোপেসো কামো পৱত্তিৱসেন অৱচৰতি, সো চতুন্নং অপাযানং মনুস্সানং ছন্নঞ্চ দেৱলোকানং ৱসেন একাদসৱিধো পদেসো কামো এত্থ অৱচৰতীতি কামাৱচৰো. তত্থ পৰিযাপন্নধম্মে সন্ধায ‘‘সব্বেপি কামাৱচৰা ধম্মা’’তি ৱুত্তং. অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. ৰূপাৱচৰা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো ব্ৰহ্মলোকং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো অকনিট্ঠে দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৯) নযেন ৱুত্তানং ৰূপাৱচৰধম্মানং ৱসেন সব্বেপি ধম্মা ৰূপাৱচৰা. অৰূপাৱচৰা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনুপগে দেৱে পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনুপগে দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৯১) নযেন ৱুত্তা সব্বেপি অৰূপাৱচৰা ধম্মা. তত্থ ৰূপে অৱচৰন্তীতি ৰূপাৱচৰা. অৰূপে অৱচৰন্তীতি অৰূপাৱচৰা. তণ্হাৱত্থুকাতি পতিট্ঠট্ঠেন কাৰণট্ঠেন চ তণ্হায ৱত্থুভূতা. তণ্হাৰম্মণাতি তণ্হাপৱত্তিৱসেন তণ্হায আৰম্মণভূতা. কামনীযট্ঠেনাতি পচ্চাসীসিতব্বট্ঠেন. ৰজনীযট্ঠেনাতি ৰঞ্জেতুং যুত্তট্ঠেন. মদনীযট্ঠেনাতি কুলমদাদিমদং উপ্পাদনীযট্ঠেন.
তত্থ ‘‘কতমে ৱত্থুকামা? মনাপিকা ৰূপা’’তিআদিং কত্ৱা ‘‘যং কিঞ্চি ৰজনীযং ৱত্থূ’’তি পৰিযোসানং সৱিঞ্ঞাণকঅৱিঞ্ঞাণকৱসেন ৱুত্তং. অৱসেসং একচতুক্কাদিকছত্তিকন্তি ৱেদিতব্বং.
এৱং ৱত্থুকামং দস্সেত্ৱা কিলেসকামং দস্সেতুং ‘‘কতমে কিলেসকামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ছন্দোতি দুব্বলৰাগো. ৰাগোতি ততো বলৱতৰো. উপৰি তযোপি ৰাগা ইমেহি বলৱতৰা. কামেসূতি পঞ্চসু কামগুণেসু. কামচ্ছন্দোতি কামসঙ্খাতো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো, ন ধম্মচ্ছন্দো. কামনৱসেন ৰজ্জনৱসেন চ কামোযেৱ ৰাগো কামৰাগো. কামনৱসেন নন্দনৱসেন চ কামোযেৱ নন্দী কামনন্দী. এৱং সব্বত্থ কামত্থং ৱিদিত্ৱা তণ্হাযনট্ঠেন কামতণ্হা. সিনেহনট্ঠেন কামস্নেহো. পৰিডয্হনট্ঠেন কামপৰিড়াহো. মুচ্ছনট্ঠেন কামমুচ্ছা. গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপনট্ঠেন কামজ্ঝোসানং. ৱট্টস্মিং ওঘেহি ওসীদাপেতীতি কামোঘো. ৱট্টস্মিং যোজেতীতি কামযোগো. দড়্হৱসেন তণ্হাদিট্ঠিগ্গহণং উপাদানং. চিত্তং নীৱৰতি পৰিযোনন্ধতীতি নীৱৰণং.
অদ্দসন্তি অদ্দক্খিং. কামাতি আলপনং. তেতি তৱ. মূলন্তি পতিট্ঠং. সঙ্কপ্পাতি পৰিকপ্পেন. ন তং সঙ্কপ্পযিস্সামীতি তং পৰিকপ্পনং ন কৰিস্সামি. ন হোহিসীতি ন ভৱিস্সসি.
ইচ্ছমানস্সাতি পচ্চাসীসন্তস্স. সাদিযমানস্সাতি অস্সাদিযমানস্স. পত্থযমানস্সাতি পত্থনং উপ্পাদেন্তস্স. পিহযমানস্সাতি পাপুণিতুং ইচ্ছং উপ্পাদেন্তস্স. অভিজপ্পমানস্সাতি তণ্হাৱসেন তিত্তিং উপ্পাদেন্তস্স. অথ ৱা অভিৱদন্তস্স.
খত্তিযস্স ৱাতিআদি চতুজ্জাতিৱসেন ৱুত্তং. গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱাতি লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং. দেৱস্স ৱা মনুস্সস্স ৱাতি উপপত্তিৱসেন ৱুত্তং. ইজ্ঝতীতি নিপ্ফজ্জতি. সমিজ্ঝতীতি সম্মা নিপ্ফজ্জতি. ইজ্ঝতি ৱিসেসৰূপপটিলাভৱসেন. লভতি দস্সনীযৰূপপটিলাভৱসেন. পটিলভতি পসাদনীযৰূপপটিলাভৱসেন. অধিগচ্ছতি সণ্ঠানৰূপপটিলাভৱসেন. ৱিন্দতি ছৱিপ্পসাদৰূপপটিলাভৱসেন. অথ ৱা পুঞ্ঞমহত্তেন ইজ্ঝতি. জাতিমহত্তেন লভতি. ইস্সৰিযমহত্তেন পটিলভতি. সুখমহত্তেন অধিগচ্ছতি. সম্পত্তিমহত্তেন ৱিন্দতীতি.
একংসৱচনন্তি এককোট্ঠাসৱচনং. ‘‘একংসং চীৱৰং কত্ৱা (পাৰা. ৩৪৯, ৩৬৭), একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩১২; অ. নি. ৪.৪২) ৱিয অনেকংসগহণপটিক্খেপো. নিস্সংসযৱচনন্তি সংসযৱিৰহিতৱচনং, সন্দেহপটিক্খেপৱচনন্তি অত্থো. নিক্কঙ্খাৱচনন্তি ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি কঙ্খাপটিক্খেপৱচনং. অদ্ৱেজ্ঝৱচনন্তি দ্ৱিধাভাৱং দ্ৱেজ্ঝং, তংঅভাৱেন অদ্ৱেজ্ঝৱচনং. দ্ৱিধাভাৱৱিৰহিতং ‘‘অদ্ৱেজ্ঝৱচনা বুদ্ধা’’তিআদীসু ৱিয ৱিমতিপটিক্খেপো. অদ্ৱেড়্হকৱচনন্তি দ্ৱিহদযাভাৱেন অদ্ৱেড়্হকং. ‘‘ইতিহাস, ইতিহাসা’’তি দ্ৱেড়্হকপটিক্খেপৱচনং. নিযোগৱচনন্তি একস্মিং অত্থে দ্ৱে ন যুজ্জন্তীতি নিযোগৱচনং দ্ৱিধাপথপটিক্খেপো. অঞ্ঞত্থ পন ‘‘নিযোগা অনাগতাৰম্মণা নত্থী’’তি আগতং. অপণ্ণকৱচনন্তি পলাসৰহিতং সাৰৱচনং অৱিৰদ্ধকাৰণং ‘‘অপণ্ণকং ঠানমেকে’’তিআদীসু (জা. ১.১.১) ৱিয, অপণ্ণকমণি ৱিয সপ্পতিট্ঠৱচনং. অৱত্থাপনৱচনমেতন্তি এতং ৱচনং ওতৰিত্ৱা পতিট্ঠিতং সন্তিট্ঠাপনং ঠপনং.
যানি ইমস্মিং মহানিদ্দেসে ৱিভত্তিং আৰোপিতানি পদানি, তানি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তানি তীহি কাৰণেহি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তি, নানা হোন্তানি চতূহি কাৰণেহি নানা ভৱন্তি. অপৰদীপনা পনেত্থ দ্ৱে ঠানানি গচ্ছন্তি. কথং? তানি হি ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন ৱাতি ইমেহি তীহি কাৰণেহি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তি. তত্থ ‘‘কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্ত’’ন্তি (ধ. স. ১০৬৬) এৱং ব্যঞ্জনৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং. তত্থ হি একোৱ কোধো ব্যঞ্জনৱসেন এৱং ৱিভত্তিং লভতি. ‘‘ইজ্ঝতি সমিজ্ঝতি লভতি পটিলভতি গচ্ছতি অধিগচ্ছতী’’তি এৱং পন উপসগ্গৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং. ‘‘পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খা’’তি (ধ. স. ১৬) এৱং অত্থৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং.
তেসু পীতিপদনিদ্দেসে তাৱ ইমা তিস্সো ৱিভত্তিযো লব্ভন্তি. পীতি পামোজ্জন্তি হি ব্যঞ্জনৱসেন ৱিভত্তিগমনং হোতি. আমোদনা পমোদনা পহাসোতি উপসগ্গৱসেন. ৱিত্তি তুট্ঠি ওদগ্যং অত্তমনতাতি অত্থৱসেন. ইমিনা নযেন সব্বপদনিদ্দেসেসু ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং.
নানা হোন্তানিপি নামনানত্তেন লক্খণনানত্তেন কিচ্চনানত্তেন পটিক্খেপনানত্তেনাতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি নানা হোন্তি. তত্থ ‘‘কতমো তস্মিং সমযে ব্যাপাদো হোতি? যো তস্মিং সমযে দোসো দুস্সনা’’তি এত্থ ব্যাপাদোতি ৱা দোসোতি ৱা দ্ৱেপি এতে কোধো এৱ, নামেন পন নানত্তং গতাতি এৱং নামনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.
ৰাসট্ঠেন চ পঞ্চপি খন্ধা একোৱ খন্ধো হোতি. এত্থ পন ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণং, ৱেদনা ৱেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননলক্খণন্তি ইমিনা লক্খণনানত্তেন পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. এৱং লক্খণনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.
‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানা – ইধ ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায…পে… চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতী’’তি (ৱিভ. ৩৯০; দী. নি. ২.৪০২) একমেৱ ৱীৰিযং কিচ্চনানত্তেন চতূসু ঠানেসু আগতং. এৱং কিচ্চনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.
‘‘চত্তাৰো অসদ্ধম্মা কোধগৰুতা, ন সদ্ধম্মগৰুতা, মক্খগৰুতা, ন সদ্ধম্মগৰুতা, লাভগৰুতা, ন সদ্ধম্মগৰুতা, সক্কাৰগৰুতা, ন সদ্ধম্মগৰুতা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.৪৪) পন পটিক্খেপনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.
ইমানি পন চত্তাৰি নানত্তানি ন পীতিযাযেৱ লব্ভন্তি, সব্বেসুপি যথালাভৱসেন লব্ভন্তি. পীতিযা হি পীতীতি নামং, চিত্তস্স চিত্তন্তি নামং. পীতি চ ফৰণলক্খণা, ৱেদনা ৱেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননলক্খণং.
তথা পীতি ফৰণকিচ্চা, ৱেদনা অনুভৱনকিচ্চা, সঞ্ঞা সঞ্জাননকিচ্চা, চেতনা চেতযিতকিচ্চা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননকিচ্চন্তি এৱং কিচ্চনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং. পটিক্খেপনানত্তং পীতিপদে নত্থি.
অলোভাদিনিদ্দেসে পন ‘‘অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৩৫) নযেন লব্ভতীতি এৱং পটিক্খেপনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং. এৱং সব্বপদনিদ্দেসেসু লব্ভমানৱসেন চতুব্বিধম্পি নানত্তং ৱেদিতব্বং.
অপৰদীপনা পন পদত্থুতি ৱা হোতি দড়্হীকম্মং ৱাতি এৱং দ্ৱে ঠানানি গচ্ছতি. যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তেন ৱিয হি সকিমেৱ ‘‘পীতী’’তি ৱুত্তে এতং পদং ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং নাম ন হোতি, পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন ‘‘পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তী’’তি (ধ. স. ৯) ৱুত্তে ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং নাম হোতি. যথা হি দহৰকুমাৰং নহাপেত্ৱা মনোৰমং ৱত্থং পৰিদহাপেত্ৱা পুপ্ফানি পিড়ন্ধাপেত্ৱা অক্খীনি অঞ্জেত্ৱা অথস্স নলাটে একমেৱ মনোসিলাবিন্দুং কৰেয্য, ন তস্স এত্তাৱতা চিত্ততিলকো নাম হোতি, নানাৱণ্ণেহি পন পৰিৱাৰেত্ৱা বিন্দূসু কতেসু চিত্ততিলকো নাম হোতি. এৱং সম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. অযং পদত্থুতি নাম.
ব্যঞ্জনৱসেন পন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন চ পুনপ্পুনং ভণনমেৱ দড়্হীকম্মং নাম. যথা হি ‘‘আৱুসো’’তি ৱা ‘‘ভন্তে’’তি ৱা ‘‘যক্খো’’তি ৱা ‘‘সপ্পো’’তি ৱা ৱুত্তে দড়্হীকম্মং নাম ন হোতি, ‘‘আৱুসো আৱুসো, ভন্তে ভন্তে, যক্খো যক্খো, সপ্পো সপ্পো’’তি ৱুত্তে পন দড়্হীকম্মং নাম হোতি, এৱমেৱ সকিংদেৱ যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তেন ৱিয ‘‘পীতী’’তি ৱুত্তমত্তে দড়্হীকম্মং নাম ন হোতি, পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন ‘‘পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তী’’তি ৱুত্তেযেৱ দড়্হীকম্মং নাম হোতীতি এৱং অপৰদীপনা দ্ৱে ঠানানি গচ্ছতি. এতিস্সাপি ৱসেন লব্ভমানকপদনিদ্দেসেসু সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
তত্থ পীনযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা, কাযচিত্তপীণনৰসা ফৰণৰসা ৱা, ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. যা পঞ্চকামগুণপটিসঞ্ঞুত্তাতি যা ৰূপাদিপঞ্চকামকোট্ঠাসপটিসংযুত্তা পীতি, সা পীনযতীতি পীতি, ইদং সভাৱপদং. পমুদিতস্স ভাৱো পামোজ্জং. আমোদনাকাৰো আমোদনা. পমোদনাকাৰো পমোদনা. যথা ৱা ভেসজ্জানং ৱা তেলানং ৱা উণ্হোদকসীতোদকানং ৱা একতো কৰণং ‘‘মোদনা’’তি ৱুচ্চতি, এৱমযম্পি পীতিধম্মানং একতো কৰণেন মোদনা. উপসগ্গৱসেন পন মণ্ডেত্ৱা ‘‘আমোদনা পমোদনা’’তি ৱুত্তা.
হাসেতীতি হাসো. পহাসেতীতি পহাসো, হট্ঠপহট্ঠাকাৰানমেতং অধিৱচনং. ৱিত্তীতি ৱিত্তং, ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৱিত্তিসৰিক্খতায ৱিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৱং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তস্মা ‘‘ৱিত্তী’’তি ৱুত্তা. তুট্ঠীতি সভাৱসণ্ঠিতায পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গো’’তি ৱুচ্চতি, উদগ্গস্স ভাৱো ওদগ্যং.
অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিৰদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা ন অত্তনো মনো নাম হোতি, অভিৰদ্ধস্স সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি, ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা, সকমনস্স ভাৱোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৱ পনেসা ভাৱো চেতসিকো ধম্মো, তস্মা ‘‘অত্তমনতা চিত্তস্সা’’তি ৱুত্তা.
চিত্তৱিচিত্ততায চিত্তং. আৰম্মণং মিনমানং জানাতীতি মনো. মানসন্তি মনো এৱ, ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (মহাৱ. ৩৩; সং. নি. ১.১৫১) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো ‘‘মানসো’’তি ৱুত্তো.
‘‘কথঞ্হি ভগৱা তুয্হং, সাৱকো সাসনে ৰতো;
অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালংকযিৰা জনে সুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯) –
এত্থ অৰহত্তং ‘‘মানস’’ন্তি ৱুত্তং. ইধ পন মনো এৱ মানসং, ব্যঞ্জনৱসেন হেতং পদং ৱড্ঢিতং.
হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৱা তে খিপিস্সামি, হদযং ৱা তে ফালেস্সামী’’তি (সু. নি. আড়ৱকসুত্তং; সং. নি. ১.২৩৭; ২৪৬) এত্থ উৰো ‘‘হদয’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৱক্কং হদয’’ন্তি (খু. পা. ৩.দ্ৱতিংসাকাৰো; দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০) এত্থ হদযৱত্থু. ইধ পন চিত্তমেৱ অব্ভন্তৰট্ঠেন ‘‘হদয’’ন্তি ৱুত্তং. তমেৱ পৰিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডৰং, ভৱঙ্গং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যথাহ – ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৱিয গোধাৱৰিতো নিক্খন্তা গোধাৱৰী ৱিয চ ‘‘পণ্ডৰ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং.
মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগ্গহণং মনস্সেৱ আযতনভাৱদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি ‘‘নযিদং দেৱাযতনং ৱিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৱ আযতনং মনাযতন’’ন্তি. তত্থ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন আকৰট্ঠেন সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কাৰণট্ঠেন চ আযতনং ৱেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সৰাযতনং, ৱাসুদেৱাযতন’’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং ‘‘আযতন’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং, ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰো. সাসনে পন ‘‘মনোৰমে আযতনে, সেৱন্তি নং ৱিভঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২; ৫.২৩; ম. নি. ৩.১৫৮) কাৰণং. ইধ পন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন সমোসৰণঠানট্ঠেন কাৰণট্ঠেনাতি তিধাপি ৱট্টতি.
ফস্সাদযো হি ধম্মা এত্থ সঞ্জাযন্তীতি সঞ্জাতিদেসট্ঠেনপি এতং আযতনং. বহিদ্ধা ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বা আৰম্মণভাৱেনেত্থ ওসৰন্তীতি সমোসৰণঠানট্ঠেনপি আযতনং. ফস্সাদীনং পন সহজাতাদিপচ্চযট্ঠেন কাৰণত্তা কাৰণট্ঠেনপি আযতনন্তি ৱেদিতব্বং. তদেৱ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, মনো এৱ ইন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযং.
ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. ৱিঞ্ঞাণমেৱ খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. তস্স ৰাসিআদিৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (অ. নি. ৪.৫১) এত্থ হি ৰাসট্ঠেন খন্ধো ৱুত্তো. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৫৫৫) গুণট্ঠেন. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১-২৪২) এত্থ পণ্ণত্তিমত্তট্ঠেন. ইধ পন ৰুড়্হিতো খন্ধো ৱুত্তো. ৰাসট্ঠেন হি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৱিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা ৰুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো ‘‘ৰুক্খং ছিন্দতী’’তি ৱুচ্চতি, এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৱিঞ্ঞাণং ৰূড়্হিতো ‘‘ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং.
তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং অনুচ্ছৱিকা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৱ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৱিজাননট্ঠেন ৱিঞ্ঞাণং, সভাৱট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন ৱা ধাতূতি তীহি নামেহি ৱুত্তং. সহগতোতি অৱিজহিতো. সহজাতোতি সদ্ধিং নিগ্গতো. সংসট্ঠোতি সংসগ্গো হুত্ৱা ঠিতো. সম্পযুত্তোতি সমং পকাৰেহি যুত্তো. কতমেহি পকাৰেহীতি? একুপ্পাদাদীহি. নত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সম্পযুত্তাতি? আমন্তা. ইতি হি ইমস্স পঞ্হস্স পটিক্খেপে ‘‘ননু অত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা একুপ্পাদা একনিৰোধা একৱত্থুকা একাৰম্মণা’’তি (কথা. ৪৭৩) এৱং একুপ্পাদতাদীনং ৱসেন সম্পযোগত্থো ৱুত্তো. ইতি ইমেহি একুপ্পাদতাদীহি সমং পকাৰেহি যুত্তো সম্পযুত্তো. একুপ্পাদোতি একতো উপ্পন্নো, ন ৱিনাতি অত্থো. একনিৰোধোতি একতো নিৰোধো. একৱত্থুকোতি হদযৱত্থুৱসেন একৱত্থুকো. একাৰম্মণোতি ৰূপাদিৱসেন একাৰম্মণো.
এত্থ সহগতসদ্দো তব্ভাৱে, ৱোকিণ্ণে, আৰম্মণে, নিস্সযে, সংসট্ঠেতি পঞ্চসু অত্থেসু দিস্সতি জিনৱচনে. ‘‘যাযং তণ্হা পোনোভৱিকা নন্দিৰাগসহগতা’’তি (মহাৱ. ১৪; ৱিভ. ২০৩; ম. নি. ৩.৩৭৪; সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ২.৩০) এত্থ তব্ভাৱে ৱেদিতব্বো, নন্দিৰাগভূতাতি অত্থো. ‘‘যা, ভিক্খৱে, ৱীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তি (সং. নি. ৫.৮৩২) এত্থ ৱোকিণ্ণে, অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানেন কোসজ্জেন ৱোকিণ্ণাতি অযমেত্থ অত্থো. ‘‘লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং অৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীন’’ন্তি (পু. প. ৩-৬) এত্থ আৰম্মণে, ৰূপাৰম্মণানং অৰূপাৰম্মণানন্তি অত্থো. ‘‘অট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৮) এত্থ নিস্সযে, অট্ঠিকসঞ্ঞং নিস্সায অট্ঠিকসঞ্ঞং ভাৱেত্ৱা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সম্পযুত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫৭৮) এত্থ সংসট্ঠে, সংমিস্সন্তি অত্থো. ইমস্মিম্পি ঠানে সংসট্ঠে আগতো.
সহজাতসদ্দো ‘‘সহজাতং পুৰেজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি (পট্ঠ. ১.১.৪৩৫) এত্থ ৱিয সহজাতে. সংসট্ঠসদ্দো ‘‘গিহীহি সংসট্ঠো’’তি চ, ‘‘এৱং সংসট্ঠো, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৩.৩) চাতি এৱমাদীসু সংসগ্গে. ‘‘কিসে থূলে ৱিৱজ্জেত্ৱা সংসট্ঠা যোজিতা হযা’’তি (জা. ২.২২.৭০) এত্থ সদিসে.
‘‘পুচিমন্দপৰিৱাৰো, অম্বো তে দধিৱাহন;
মূলং মূলেন সংসট্ঠং, সাখা সাখা নিসেৱৰে’’তি. (জা. ১.২.৭২) –
এত্থ উপচিতে. ‘‘চিত্তসংসট্ঠা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৫৯) এত্থ চিত্তসম্পযুত্তধম্মে. ইধ পন যো ফলপ্পদানে অৱিযোগধম্মো ৱিনিব্ভোগং অকত্ৱা একুপ্পাদাদিধম্মো হুত্ৱা ‘‘সম্পযুত্তো’’তি ৱুচ্চতি. তংৱিসযো. অথ ৱা ‘‘সহগতো’’তি ৱত্ৱা পচ্ছতো পচ্ছতো আগতসুত্তেন ৱিয সো ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সহজাতো’’তি ৱুত্তং. একতো উপ্পন্নৰূপাৰূপং ৱিয সোপি ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সংসট্ঠো’’তি ৱুত্তং.
খীৰোদকং ৱিয চ সোপি ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্তো’’তি ৱুত্তং. ৱিনিব্ভোগং কাতুং অসক্কুণেয্যট্ঠেন হি সহুপ্পন্না ধম্মা সম্পযুত্তাপি অত্থি খীৰতেলং ৱিয. তথা ৱিপ্পযুত্তাপি খীৰতো অপনীতং নৱনীতং ৱিয. এৱং লক্খণসম্পযুত্তো একুপ্পাদাদিলক্খণোযেৱ হোতীতি দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদো’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ একুপ্পাদসহজাতানং কিং নানত্তং? উপ্পাদে অন্তৰৱিৰহিতো একুপ্পাদো. খীৰকালমুত্তস্সাপি দধিনো মথনে মথনে পাকটং নৱনীতং ৱিয পুৰেভত্তপচ্ছাভত্তৱসেন একদিৱসমেৱ জাতো ৱিয সো ন হোতীতি দস্সেতুং একক্খণে নিব্বত্তোতি সহজাতো. একৱত্থুকোতি পতিট্ঠট্ঠেন একপৰিচ্ছেদেন একৱত্থুকো, দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং একৱত্থুকতা ৱিয ঠানন্তৰৱিৰহিতো. একাৰম্মণোতি অনিযতেকাৰম্মণো ন চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিযাতি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
মচ্চোতি মূলপদং. ৰূপাদীসু সত্তো লগ্গো লগ্গিতোতি সত্তো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সত্তো সত্তোতি, ভন্তে, ৱুচ্চতি, কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, ‘সত্তো’তি ৱুচ্চতীতি? ৰূপে খো, ৰাধ, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্ৰ সত্তো তত্ৰ ৱিসত্তো, তস্মা ‘সত্তো’তি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.১৬১; মহানি. ৭). সত্তযোগেন ৱা সত্তো. সুগতিদুগ্গতিং নৰতীতি নৰো. মনুনো পুত্তোতি মানৱো. উপকৰণেন সযং পোসযতীতি পোসো. পুং ৱুচ্চতি নিৰযো, তং গলতীতি পুগ্গলো. জীৱিতিন্দ্ৰিযং ধাৰেতীতি জীৱো. চুতিতো জাতিং গচ্ছতীতি জাগু. জিযতীতি জন্তু. ইন্দ্ৰিযেন গচ্ছতীতি ইন্দগু. অথ ৱা ইন্দভূতেন কম্মুনা গচ্ছতীতি ইন্দগু. ‘‘হিন্দগূ’’তিপি পাড়ি. হিন্দন্তি মৰণং, তং গচ্ছতীতি হিন্দগু. মনুতো জাতোতি মনুজো. যং সাদিযতীতি যং ৰূপাদিং অস্সাদিযতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ইতো পৰং ৱুত্তমত্থং নিগমেন্তো তেনাহ ভগৱা –
‘‘কামং কামযমানস্স…পে… লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি;
ইতো পৰং এত্তকম্পি অৱত্ৱা ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খাম.
২. তস্স চে কামযানস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কামে ইচ্ছমানস্স, কামেন ৱা যাযমানস্স. ছন্দজাতস্সাতি জাততণ্হস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. তে কামা পৰিহাযন্তীতি তে কামা পৰিহাযন্তি চে. সল্লৱিদ্ধোৱ ৰুপ্পতীতি অথ সো অযোমযাদিনা সল্লেন ৱিদ্ধো ৱিয পীড়ীযতি. ইতো পৰং ৱুত্তং ৱজ্জেত্ৱা অৱুত্তেসু যং যং অনুত্তানং, তং তদেৱ কথযিস্সামি.
চক্খুপীণনং আৰম্মণং পাপুণনৱসেন যাযতি গচ্ছতি. দস্সনীযৱসেন পিযত্তং আৰম্মণৱসেন অপ্পাপেতীতি নিয্যতি. সৱনীযং হুত্ৱা কণ্ণসোতপীণনং আৰম্মণৱসেন পৰিকড্ঢতীতি ৱুয্হতি. সৰিতব্বং হুত্ৱা চিত্তপীণনং আৰম্মণৱসেন গহেত্ৱা উপসংহৰীযতীতি সংহৰীযতি. যথাতি ওপম্মত্থে নিপাতো. হত্থিনা যাযতি গচ্ছতীতি হত্থিযানেন ৱা, ৱাইতি ৱিকপ্পত্থে. অস্সেন যাযতি গচ্ছতীতি অস্সযানেন ৱা. গোযুত্তং ৱয্হাদিযানং গোযানং, তেন গোযানেন. অজযানাদীসুপি এসেৱ নযো. ইট্ঠৱসেন জাতো সঞ্জাতো.
আৰম্মণপিযত্তৱসেন নিব্বত্তো অভিনিব্বত্তো. আৰম্মণমনাপভাৱেন পাতুভূতো. অথ ৱা কামৰাগৱসেন জাতো সঞ্জাতো. কামনন্দিৱসেন নিব্বত্তো অভিনিব্বত্তো. কামতণ্হাৱসেন কামসিনেহৱসেন কামচ্ছন্দৱসেন কামপৰিড়াহৱসেন চ পাতুভূতোতি ৱেদিতব্বো.
তে ৱা কামা পৰিহাযন্তীতি তে ৱত্থুকামাদযো পৰিহাযন্তি ৱিগচ্ছন্তি. সো ৱা কামেহি পৰিহাযতীতি এসো খত্তিযাদিপুগ্গলো ৱত্থুকামাদিকামেহি পৰিহাযতি ৱিগচ্ছতি ‘‘পুব্বেৱ মচ্চং ৱিজহন্তি ভোগা, মচ্চো ধনে পুব্বতৰং জহাতী’’তি (জা. ১.৫.২) এৱমাদীসু ৱিয. কথন্তি কেন পকাৰেন. তিট্ঠন্তস্সেৱাতি ধৰন্তস্সেৱ. তে ভোগেতি তে ৱত্থুকামাদযো ভোগে. ৰাজানো ৱাতি পথব্যাদিৰাজানো. হৰন্তীতি গহেত্ৱা গচ্ছন্তি, অপহৰন্তি ৱা. চোৰা ৱাতি সন্ধিচ্ছেদাদিকা. অগ্গি ৱাতি দাৱগ্গিআদি. দহতীতি ঝাপেতি ভস্মং কৰোতি. উদকং ৱাতি ওঘাদিউদকং. ৱহতীতি গহেত্ৱা মহাসমুদ্দং পাপেতি. অপ্পিযা ৱাতি অকন্তা অমনাপা. দাযাদা হৰন্তীতি দাযজ্জৱিৰহিতা অস্সামিকা হৰন্তি. নিহিতং ৱাতি নিধানং কত্ৱা ঠপিতং. নাধিগচ্ছতীতি ন ৱিন্দতি ন পটিলভতি, ন পস্সতীতি অত্থো. দুপ্পযুত্তাতি ৱিসমপযোগেন যোজিতা কসিৱাণিজ্জাদিকম্মন্তা. ভিজ্জন্তীতি ভেদং পাপুণন্তি, ন পৱত্তন্তীতি অত্থো. ‘‘ভঞ্জন্তি ৰথং অযানকা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.২৯৬) সম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
কুলে ৱা কুলঙ্গাৰো উপ্পজ্জতীতি খত্তিযাদিকুলে কুলঝাপকো কুলে অন্তিমপুৰিসো নিব্বত্ততি. ‘‘কুলঙ্কৰো’’তিপি পাড়ি. যো তে ভোগে ৱিকিৰতীতি যো এসো কুলে পচ্ছিমকো তে হিৰঞ্ঞাদিকে ভোগে খেপেতি. ৱিধমতীতি ৱিযোগং কৰোতি, দূৰে খিপতি. ৱিদ্ধংসেতীতি নাসেতি অদস্সনং গমেতি. অথ ৱা ইত্থিধুত্তো হুত্ৱা ৱিকিৰতি. সুৰাধুত্তো হুত্ৱা ৱিধমতি. অক্খধুত্তো হুত্ৱা ৱিদ্ধংসেতি. ৱিকিৰতি ৱা উপ্পন্নং আযং অজাননেন. ৱিধমতি ৱিস্সজ্জনমুখং অজাননেন. ৱিদ্ধংসেতি ঠপিতট্ঠানে আৰক্খং অসংৱিধানেনাতি এৱমাদিনা যোজেতব্বং.
অনিচ্চতাযেৱ অট্ঠমীতি ৱিনাসভাৱো এৱ অট্ঠমো. হাযন্তীতি অদস্সনং যন্তি. পৰিহাযন্তীতি ন পুন পঞ্ঞাযন্তি. পৰিধংসেন্তীতি ঠানতো অপগচ্ছন্তি. পৰিপতন্তীতি পগ্ঘৰন্তি. অন্তৰধাযন্তীতি অন্তৰধানং অদস্সনং গচ্ছন্তি. ৱিপ্পলুজ্জন্তীতি চুণ্ণৱিচুণ্ণা হুত্ৱা অপগচ্ছন্তি.
তিট্ঠন্তেৱ তে ভোগেতি তেসং ধনানং ঠিতকালে ‘‘তিট্ঠন্তে নিব্বুতে চাপী’’তি এৱমাদীসু (ৱি. ৱ. ৮০৬) ৱিয. সোতি সো ভোগসামিকো পুগ্গলো. চৱতি দেৱলোকতো. মৰতি মনুস্সলোকতো. ৱিপ্পলুজ্জতি নাগসুপণ্ণাদিলোকতো. অথ ৱা হাযতি ধঞ্ঞকোট্ঠাগাৰৱসেন. পৰিহাযতি ধনকোট্ঠাগাৰৱসেন. পৰিধংসতি বলিবদ্দহত্থিঅস্সাদিৱসেন. পৰিপততি দাসিদাসৱসেন. অন্তৰধাযতি দাৰাভৰণৱসেন. নস্সতি উদকাদিৱসেনাতি একে ৱণ্ণযন্তি.
অযোমযেনাতি কাড়লোহাদিনিব্বত্তেন. সল্লেনাতি কণ্ডেন. অট্ঠিমযেনাতি মনুস্সট্ঠিং ঠপেত্ৱা অৱসেসেন. দন্তমযেনাতি হত্থিদন্তাদিনা. ৱিসাণমযেনাতি গোৱিসাণাদিনা. কট্ঠমযেনাতি ৱেড়ুকট্ঠাদিনা. ৱিদ্ধোতি ৱুত্তপ্পকাৰসল্লানং অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন পহটো. ৰুপ্পতীতি ৱিকিৰতি, ৱিকাৰং আপজ্জতি. কুপ্পতীতি চলতি, কোপং উপ্পাদেতি. ঘট্টীযতীতি ঘট্টিতো হোতি. পীড়ীযতীতি পীড়িতো হোতি, লদ্ধপ্পহাৰো কুপ্পতি. ‘‘ততিযদিৱসে সলাকং পৱেসেত্ৱা ধোৱনকালে ঘট্টীযতি. খাৰপ্পদানে পীড়ীযতি. পহাৰধোৱনে ৱা ৰুপ্পতি. তস্মিং দুক্খুপ্পাদনে কুপ্পতি. সলাকপৱেসনে পীড়ীযতি. খাৰপ্পদানে ঘট্টীযতী’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
ব্যাধিতোতি লদ্ধপ্পহাৰো হুত্ৱা পীড়িতো. দোমনস্সিতোতি দোমনস্সপ্পত্তো. ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱাতি পকতিভাৱং জহিত্ৱা অঞ্ঞথাভাৱং উপনীতেন, অন্তোসোসাদি সোকো চ ৱাচাৱিপ্পলাপো পৰিদেৱো চ কাযপীড়নাদি দুক্খঞ্চ চিত্তপীড়নাদি দোমনস্সঞ্চ ভুসো আযাসো উপাযাসো চ. এতে ৱুত্তপ্পকাৰা সোকাদযো উপ্পজ্জন্তি সমুদাচাৰং গচ্ছন্তি.
৩. ততিযগাথাযং সঙ্খেপত্থো – যো পন ইমে কামে তত্থ ছন্দৰাগৱিক্খম্ভনেন ৱা সমুচ্ছেদেন ৱা অত্তনো পাদেন সপ্পস্স সিৰং ৱিয পৰিৱজ্জেতি, সো ভিক্খু সব্বলোকং ৱিপ্ফাৰেত্ৱা ঠিতত্তা লোকে ৱিসত্তিকাসঙ্খাতং তণ্হং সতো হুত্ৱা সমতিৱত্ততীতি.
যোতি ৱিভজিতব্বং পদং. যো যাদিসোতিআদীনি তস্স ৱিভজনপদানি. এত্থ চ যস্মা যোতি অত্থপদং. তঞ্চ অনিযমেন পুগ্গলং দীপেতি. তস্মা তস্স অত্থং দস্সেন্তো অনিযমেন পুগ্গলদীপকং যো-সদ্দমেৱ আহ. তস্মা এত্থ এৱমত্থো ৱেদিতব্বো – যোতি যো কোচীতি. যস্মা যো যো কোচি নাম, সো অৱস্সং যথালিঙ্গযথাযুত্তযথাৱিহিতযথাপ্পকাৰযংঠানপত্তযংধম্মসমন্নাগতৱসেন একেনাকাৰেন পঞ্ঞাযতি, তস্মা তং তত্থ ঞাপেতুং তং ভেদং পকাসেন্তো ‘‘যাদিসো’’তিআদিমাহ. তত্থ যাদিসোতি লিঙ্গৱসেন যাদিসো ৱা তাদিসো ৱা হোতু, দীঘো ৱা ৰস্সো ৱা কাড়ো ৱা ওদাতো ৱা মঙ্গুৰচ্ছৱি ৱা কিসো ৱা থূলো ৱাতি অত্থো.
যথাযুত্তোতি যোগৱসেন যেন ৱা তেন ৱা যুত্তো হোতু, নৱকম্মযুত্তো ৱা উদ্দেসযুত্তো ৱা ৱাসধুৰযুত্তো ৱাতি অত্থো. যথাৱিহিতোতি যথাঠপিতো নৱকম্মাধিট্ঠাযিকাদিৱসেন. যথাপকাৰোতি যথাপকাৰেন পতিট্ঠিতো পদীপনাযকাদিৱসেন. যংঠানপ্পত্তোতি যং ঠানন্তৰং পত্তো সেনাপতিসেট্ঠিট্ঠানাদিৱসেন. যংধম্মসমন্নাগতোতি যেন ধম্মেন উপাগতো ধুতঙ্গাদিৱসেন.
ৱিক্খম্ভনতো ৱাতি উপচাৰপ্পনাসমাধীতি কিলেসানং দূৰীকৰণতো ৱা ঘটপ্পহাৰেন সেৱালানং ৱিয. সমুচ্ছেদতো ৱাতি পুন অপ্পৱত্তিং কত্ৱা অচ্চন্ততো মগ্গেন কিলেসানং উচ্ছিন্নমূলতো পহানৱসেন সমুচ্ছেদতো ৱা. অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামাতিআদীনি একাদস পদানি ৱিপস্সনাৱসেন ৱুত্তানি.
বুদ্ধানুস্সতিং ভাৱেন্তোপীতিআদীনি ছ পদানি মৰণস্সতিং ভাৱেন্তোপি, উপসমানুস্সতিং ভাৱেন্তোপীতি ইমানি চ উপচাৰজ্ঝানৱসেন ৱুত্তানি. আনাপানস্সতিং ভাৱেন্তোপি, কাযগতাসতিং ভাৱেন্তোপি, পঠমং ঝানং ভাৱেন্তোপীতিআদীনি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং ভাৱেন্তোপীতি পৰিযোসানানি অপ্পনাজ্ঝানৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামাতি সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং অট্ঠিকঙ্কলং উপমা এতেসং কামানন্তি অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা. অপ্পস্সাদট্ঠেনাতি ‘‘অপ্পং পৰিত্তং সুখস্সাদং আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’’তি দস্সনট্ঠেন. পস্সন্তোতি ‘‘যাৱদেৱ পন সো কুক্কুৰো কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি ঞাণচক্খুনা পস্সন্তো. পৰিৱজ্জেতীতি দূৰঙ্গমেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, কুক্কুৰো জিঘচ্ছাদুব্বল্যপৰেতো গোঘাতকসূনং পচ্চুপট্ঠিতো অস্স, তমেনং দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং উপসুম্ভেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অপি নু খো সো কুক্কুৰো অম্হং অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং পলেহন্তো জিঘচ্ছাদুব্বল্যং পটিৱিনেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভন্তে, অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং, যাৱদেৱ পন সো কুক্কুৰো কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা, যত্থ সব্বসো লোকামিসুপাদানা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি, তমেৱূপেক্খং ভাৱেতী’’তি (ম. নি. ২.৪২).
গিজ্ঝাদীহি সাধাৰণা মংসপেসি উপমা এতেসন্তি মংসপেসূপমা. বহূনং সাধাৰণট্ঠেন বহুসাধাৰণা. আদিত্তং তিণুক্কং উপমা এতেসন্তি তিণুক্কূপমা. অনুদহনট্ঠেনাতি হত্থাদিঝাপনট্ঠেন. সাধিকপোৰিসপ্পমাণা ৱীতচ্চিকানং ৱীতধূমানং অঙ্গাৰানং পূৰা অঙ্গাৰকাসু উপমা এতেসন্তি অঙ্গাৰকাসূপমা. মহাপৰিড়াহট্ঠেনাতি মহন্তপৰিতাপনট্ঠেন. আৰামৰামণেয্যাদিকং সুপিনং উপমা এতেসন্তি সুপিনকূপমা. ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানট্ঠেনাতি অপ্পত্ৱা, ন উপগন্ত্ৱা তিট্ঠনট্ঠেন. যাচিতেন লদ্ধং যানাদিভণ্ডং উপমা এতেসন্তি যাচিতকূপমা. তাৱকালিকট্ঠেনাতি অনিবন্ধনট্ঠেন. সম্পন্নফলৰুক্খো উপমা এতেসন্তি ৰুক্খফলূপমা. সম্ভঞ্জনপৰিভঞ্জনট্ঠেনাতি সাখাভঞ্জনট্ঠেন চেৱ সমন্ততো ভঞ্জিত্ৱা ৰুক্খপাতনট্ঠেন চ. অসি চ সূনা চ উপমা এতেসন্তি অসিসূনূপমা. অধিকুট্টনট্ঠেনাতি ছিন্দনট্ঠেন. সত্তিসূলং উপমা এতেসন্তি সত্তিসূলূপমা. ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেনাতি নিপতেত্ৱা গমনট্ঠেন. ভযজননট্ঠেন সপ্পসিৰং উপমা এতেসন্তি সপ্পসিৰূপমা. সপ্পটিভযট্ঠেনাতি সহ অভিমুখে ভযট্ঠেন. দুক্খজননং অগ্গিক্খন্ধং উপমা এতেসন্তি অগ্গিক্খন্ধূপমা. মহাভিতাপনট্ঠেনাতি মহন্তঅভিতাপকাযপীড়াউপ্পাদনট্ঠেনাতি কামং পৰিৱজ্জেতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, গিজ্ঝো ৱা কঙ্কো ৱা কুললো ৱা মংসপেসিং আদায উড্ডীযেয্য, তমেনং গিজ্ঝাপি কঙ্কাপি কুললাপি অনুপতিত্ৱা অনুপতিত্ৱা ৱিতচ্ছেয্যুং ৱিস্সজ্জেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো গিজ্ঝো ৱা কঙ্কো ৱা কুললো ৱা তং মংসপেসিং ন খিপ্পমেৱ পটিনিস্সজ্জেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য, মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘মংসপেসূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো আদিত্তং তিণুক্কং আদায পটিৱাতং গচ্ছেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো পুৰিসো তং আদিত্তং তিণুক্কং ন খিপ্পমেৱ পটিনিস্সজ্জেয্য, তস্স সা আদিত্তা তিণুক্কা হত্থং ৱা দহেয্য, বাহুং ৱা দহেয্য, অঞ্ঞতৰং ৱা অঞ্ঞতৰং ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গং দহেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য, মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘তিণুক্কূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, অঙ্গাৰকাসু সাধিকপোৰিসা পূৰা অঙ্গাৰানং ৱীতচ্চিকানং ৱীতধূমানং. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিক্কূলো, তমেনং দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুং উপকড্ঢেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি গহপতি, অপি নু সো পুৰিসো ইতি চিতি চেৱ কাযং সন্নামেয্যা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্সহেতু’’? ‘‘ৱিদিতঞ্হি, ভন্তে, তস্স পুৰিসস্স ‘ইমঞ্চ অহং অঙ্গাৰকাসুং পপতিস্সামি, ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছিস্সামি মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো গহপতি অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘অঙ্গাৰকাসূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো সুপিনকং পস্সেয্য আৰামৰামণেয্যকং ৱনৰামণেয্যকং ভূমিৰামণেয্যকং পোক্খৰণিৰামণেয্যকং, সো পটিবুদ্ধো ন কিঞ্চি পটিপস্সেয্য. এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘সুপিনকূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো যাচিতকং ভোগং যাচিত্ৱা যানং ৱা পোৰিসেয্যং পৱৰমণিকুণ্ডলং. সো তেহি যাচিতকেহি ভোগেহি পুৰক্খতো পৰিৱুতো অন্তৰাপণং পটিপজ্জেয্য. তমেনং জনো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য ‘ভোগী ৱত ভো পুৰিসো, এৱং কিৰ ভো ভোগিনো ভোগানি ভুঞ্জন্তী’তি. তমেনং সামিকা যত্থ যত্থেৱ তানি পস্সেয্যুং, তত্থ তত্থেৱ তানি হৰেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অলং নু খো তস্স পুৰিসস্স অঞ্ঞথত্তাযা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্সহেতু’’? ‘‘সামিনো হি, ভন্তে, তানি হৰন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘যাচিতকূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে তিব্বো ৱনসণ্ডো, তত্ৰস্স ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ. ন চস্সু কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৱেসী ফলপৰিযেসনং চৰমানো. সো তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা তং ৰুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৱমস্স ‘অযং খো ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি, জানামি খো পনাহং ৰুক্খং আৰোপিতুং. যংনূনাহং ইমং ৰুক্খং আৰোহিত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্যং, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য’ন্তি? সো তং ৰুক্খং আৰোহিত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্য, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৱেসী ফলপৰিযেসনং চৰমানো তিণ্হং কুঠাৰিং আদায. সো তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা তং ৰুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৱমস্স ‘অযং খো ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি, ন খো পনাহং জানামি ৰুক্খং আৰোহিতুং. যংনূনাহং ইমং ৰুক্খং মূলতো ছেত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্যং, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য’ন্তি. সো তং ৰুক্খং মূলতোৱ ছিন্দেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অমুকো সো পুৰিসো পঠমং ৰুক্খং আৰূড়্হো, সচে সো ন খিপ্পমেৱ ওৰোহেয্য, তস্স সো ৰুক্খো পপতন্তো হত্থং ৱা ভঞ্জেয্য পাদং ৱা ভঞ্জেয্য অঞ্ঞতৰং ৱা অঞ্ঞতৰং ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গং ভঞ্জেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য, মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘ৰুক্খফলূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা. যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি. তমেৱূপেক্খং ভাৱেতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩-৪৮).
এৱং অট্ঠিকঙ্কলাদিকঅগ্গিক্খন্ধূপমপৰিযোসানতো ৱিপস্সনং দস্সেত্ৱা ইদানি উপচাৰসমাধিং দস্সেন্তো ‘‘বুদ্ধানুস্সতিং ভাৱেন্তো’’তিআদিমাহ.
তত্থ পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতি এৱ অনুস্সতি. পৱত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৱ চ পৱত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুৰূপা সতীতিপি অনুস্সতি. বুদ্ধং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি. অৰহতাদিবুদ্ধগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং, তং বুদ্ধানুস্সতিং. ভাৱেন্তোতি ৱড্ঢেন্তো ব্যূহেন্তো. ধম্মং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি, স্ৱাক্খাততাদিধম্মগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. সঙ্ঘং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি, সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. সীলং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সীলানুস্সতি, অত্তনো অখণ্ডতাদিসীলগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. চাগং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি চাগানুস্সতি, অত্তনো মুত্তচাগতাদিচাগগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. দেৱতা আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি দেৱতানুস্সতি, দেৱতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৱা অত্তনো সদ্ধাদিগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. আনাপানে আৰব্ভ উপ্পন্না সতি আনাপানস্সতি, আনাপাননিমিত্তাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. মৰণং আৰব্ভ উপ্পন্না সতি মৰণস্সতি, একভৱপৰিযাপন্নজীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদসঙ্খাতমৰণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং.
কুচ্ছিতানং কেসাদীনং পটিক্কূলানং আযত্তা আকৰত্তা কাযোতি সঙ্খং গতে সৰীৰে গতা পৱত্তা সতি কাযগতাসতি, তাদিসং ৱা কাযং গতা সতি ‘‘কাযগতসতী’’তি ৱত্তব্বে ৰস্সং অকত্ৱা ‘‘কাযগতাসতী’’তি ৱুত্তং. কেসাদিকেসু কাযকোট্ঠাসেসু পটিক্কূলনিমিত্তাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. উপসমং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি. উপসমানুস্সতি, সব্বদুক্খূপসমাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং.
ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমজ্ঝানং ভাৱেন্তো. পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযজ্ঝানং ভাৱেন্তো. সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযজ্ঝানং ভাৱেন্তো. উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থজ্ঝানং ভাৱেন্তো…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ভাৱেন্তোপি কামে পৰিৱজ্জেতীতি.
ৱিক্খম্ভনপ্পহানং দস্সেত্ৱা ইদানি সমুচ্ছেদেন কামানং পহানং দস্সেতুং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গং ভাৱেন্তোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ মগ্গসোতস্স আপজ্জনং সোতাপত্তি, সোতাপত্তিযা মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো. অপাযগমনীযে কামেতি যেহি অপাযং গচ্ছন্তি, তে অপাযগমনীযে কামে সমুচ্ছেদতো সোতাপত্তিমগ্গং ভাৱেন্তো পৰিৱজ্জেতি. পটিসন্ধিৱসেন সকিংযেৱ ইমং লোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. তং মগ্গং ভাৱেন্তো. ওড়াৰিকেতি পৰিড়াহপ্পত্তে. পটিসন্ধিৱসেনেৱ কামভৱং নাগচ্ছতীতি অনাগামী, তস্স মগ্গো অনাগামিমগ্গো. তং মগ্গং ভাৱেন্তো. অনুসহগতেতি সুখুমভাৱপ্পত্তে. কিলেসেহি আৰকত্তা, কিলেসাৰীনং হতত্তা, সংসাৰচক্কস্স অৰানং হতত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা চ অৰহং, অৰহতো ভাৱো অৰহত্তং. কিং তং? অৰহত্তফলং. অৰহত্তস্স মগ্গো অৰহত্তমগ্গো. তং অৰহত্তমগ্গং ভাৱেন্তো. সব্বেন সব্বন্তি সব্বেনাকাৰেন সব্বং. সব্বথা সব্বন্তি সব্বপ্পকাৰেন সব্বং. অসেসং নিস্সেসন্তি নিৰৱসেসং গন্ধমত্তম্পি অট্ঠপেত্ৱা. অথ ৱা সব্বেন সব্বং মূলৱসেন. সব্বথা সব্বং আকাৰনিপ্পদেসৱসেন. অসেসং নিস্সেসং ভাৱনানিপ্পদেসৱসেন. তথা পুৰিমেন দুচ্চৰিতাভাৱেন. দুতিযেন পৰিযুট্ঠানাভাৱেন. ততিযেন অনুসযাভাৱেন এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
সপ্পো ৱুচ্চতি অহীতি যো কোচি সৰন্তো গচ্ছতি. কেনট্ঠেনাতি কেন অত্থেন. সংসপ্পন্তো গচ্ছতীতি যস্মা সম্মা সংসৰন্তো গচ্ছতীতি সপ্পো. ভুজন্তোতি ৱঙ্কৱঙ্কো হুত্ৱা. পন্নসিৰোতি নিপন্নসীসো হুত্ৱা. সিৰেন সুপতীতি সীসং ভোগন্তৰে কত্ৱা সুপনভাৱেন সিৰসা সুপতীতি সৰীসপো. বিলে সযতীতি বিলাসযো. ‘‘বিলসযো’’তিপি পাড়ি, তং সুন্দৰং. গুহাযং সেতীতি গুহাসযো. দাঠা তস্স আৱুধোতি তস্স সপ্পস্স দুৱে দাঠা পহৰণসত্থসঙ্খাতো আৱুধো. ৱিসং তস্স ঘোৰন্তি তস্স সপ্পস্স ব্যাপকসঙ্খাতং ৱিসং দাৰুণং কক্খড়ং. জিৱ্হা তস্স দুৱিধাতি তস্স সপ্পস্স দ্ৱেধা জিৱ্হা. দ্ৱীহি জিৱ্হাহি ৰসং সাযতীতি দুৱিধাহি জিৱ্হাহি ৰসং জানাতি অস্সাদং ৱিন্দতি সাদিযতীতি. জীৱিতুং কামযতীতি জীৱিতুকামো. অমৰিতুং কামযতীতি অমৰিতুকামো. সুখং কামযতীতি সুখকামো. দুক্খপ্পটিক্কূলোতি দুক্খং অনিচ্ছমানো. পাদেনাতি অত্তনো পাদেন. সপ্পসিৰন্তি সপ্পস্স সীসং. ৱজ্জেয্যাতি দূৰতো ৱজ্জেয্য. ৱিৱজ্জেয্যাতি তস্স পমাণেন. পৰিৱজ্জেয্যাতি সমন্ততো. অভিনিৱজ্জেয্যাতি চতুত্থপ্পমাণেন. অথ ৱা পুৰিমেন সীসতো. দুতিযততিযেন দ্ৱীহি পস্সেহি. চতুত্থেন পচ্ছতো. ‘‘কামে পন অপ্পত্তস্স পৰিযেসনমূলদুক্খৱত্থুভাৱেন ৱজ্জেয্য. পত্তস্স আৰক্খমূলদুক্খৱত্থুভাৱেন ৱিৱজ্জেয্য. অঞ্ঞাণপৰিড়াহদুক্খৱত্থুভাৱেন পৰিৱজ্জেয্য. ৱিনাসমুখে পিযৱিপ্পযোগদুক্খৱত্থুভাৱেন অভিনিৱজ্জেয্যা’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
ৰঞ্জনৱসেন ৰাগো. বলৱৰঞ্জনট্ঠেন সাৰাগো. ৱিসযে সত্তানং অনু অনু নযনতো অনুনযো. অনুৰুজ্ঝতীতি অনুৰোধো, কামেতীতি অত্থো. যত্থ কত্থচি ভৱে সত্তা এতায নন্দন্তীতি নন্দী, সযং ৱা নন্দতীতি নন্দী. নন্দী চ সা ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো চাতি নন্দিৰাগো. তত্থ একস্মিং আৰম্মণে সকিং উপ্পন্না তণ্হা নন্দী, পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানা নন্দিৰাগোতি ৱুচ্চতি. চিত্তস্স সাৰাগোতি যো হেট্ঠা ‘‘বলৱৰঞ্জনট্ঠেন সাৰাগো’’তি ৱুত্তো, সো ন সত্তস্স, চিত্তস্সেৱ সাৰাগোতি অত্থো.
ইচ্ছন্তি এতায আৰম্মণানীতি ইচ্ছা. বহলকিলেসভাৱেন মুচ্ছন্তি এতায পাণিনোতি মুচ্ছা. গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গহণৱসেন অজ্ঝোসানং. ইমিনা সত্তা গিজ্ঝন্তি গেধং আপজ্জন্তীতি গেধো. বহলট্ঠেন ৱা গেধো. ‘‘গেধং ৱা পন পৱনসণ্ড’’ন্তি হি বহলট্ঠেনেৱ ৱুত্তং. অনন্তৰপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং, সব্বতোভাগেন ৱা গেধোতি পলিগেধো. সজ্জন্তি এতেনাতি সঙ্গো. লগ্গনট্ঠেন ৱা সঙ্গো. ওসীদনট্ঠেন পঙ্কো. আকড্ঢনৱসেন এজা. ‘‘এজা ইমং পুৰিসং পৰিকড্ঢতি তস্স তস্সেৱ ভৱস্স অভিনিব্বত্তিযা’’তি হি ৱুত্তং. ৱঞ্চনট্ঠেন মাযা. ৱট্টস্মিং সত্তানং জননট্ঠেন জনিকা. ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং, চিত্তমস্স ৱিধাৱতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫) হি ৱুত্তং. ৱট্টস্মিং সত্তে দুক্খেন সংযোজযমানা জনেতীতি সঞ্জননী. ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী. অযঞ্হি ৱট্টস্মিং সত্তে চুতিপটিসন্ধিৱসেন সিব্বতি ঘটেতি তুন্নকাৰো ৱিয পিলোতিকায পিলোতিকং, তস্মা ‘‘ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী’’তি ৱুত্তা. অনেকপ্পকাৰং ৱিসযজালং তণ্হাৱিপ্ফন্দিতনিৱেসসঙ্খাতং ৱা জালমস্সা অত্থীতি জালিনী.
আকড্ঢনট্ঠেন সীঘসোতা সৰিতা ৱিযাতি সৰিতা. অল্লট্ঠেন ৱা সৰিতা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সৰিতানি সিনেহিতানি চ সোমনস্সানি ভৱন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১). অল্লানি চেৱ সিনিদ্ধানি চাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অনযব্যসনাপাদনট্ঠেন কুম্মানুবন্ধসুত্তকং ৱিযাতি সুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সুত্তন্তি খো, ভিক্খৱে, নন্দিৰাগস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৯). ৰূপাদীসু ৱিত্থতট্ঠেন ৱিসতা. তস্স তস্স পটিলাভত্থায সত্তে আযূহাপেতীতি আযূহিনী. উক্কণ্ঠিতুং অপদানতো সহাযট্ঠেন দুতিযা. অযঞ্হি সত্তানং ৱট্টস্মিং উক্কণ্ঠিতুং ন দেতি, গতগতট্ঠানে পিযসহাযো ৱিয অভিৰমাপেতি. তেনেৱ ৱুত্তং –
‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধানসংসৰং;
ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততী’’তি. (ইতিৱু. ১৫; অ. নি. ৪.৯; মহানি. ১৯১; চূড়নি. পাযাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭);