২. গুহট্ঠকসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭. দুতিযে – সত্তোতি লগ্গো. গুহাযন্তি কাযে. কাযো হি ৰাগাদীনং ৱাড়ানং ৱসনোকাসতো ‘‘গুহা’’তি ৱুচ্চতি. বহুনাভিছন্নোতি বহুনা ৰাগাদিকিলেসজাতেন অভিচ্ছন্নো. এতেন অজ্ঝত্তবন্ধনং ৱুত্তং. তিট্ঠন্তি ৰাগাদিৱসেন তিট্ঠন্তো. মোহনস্মিং পগাড়্হোতি মোহনং ৱুচ্চতি কামগুণো. এত্থ হি দেৱমনুস্সা মুয্হন্তি তেসু অজ্ঝোগাড়্হা হুত্ৱা; এতেন বাহিৰবন্ধনং ৱুত্তং. দূৰে ৱিৱেকা হি তথাৱিধো সোতি সো তথাৰূপো নৰো তিৱিধাপি কাযৱিৱেকাদিৱিৱেকা দূৰে, অনাসন্নে. কিংকাৰণা? কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযাতি যস্মা লোকে কামা সুপ্পহাযা ন হোন্তি, তস্মাতি ৱুত্তং হোতি.
সত্তোতি হি খো ৱুত্তন্তি ‘‘সত্তো, নৰো, মানৱো’’তি এৱমাদিনা নযেন কথিতোযেৱ. গুহা তাৱ ৱত্তব্বাতি গুহা তাৱ কথেতব্বা. কাযোতি ৱাতিআদীসু অযং তাৱ পদযোজনা – কাযো ইতি ৱা গুহা ইতি ৱা…পে… কুম্ভো ইতি ৱাতি. তত্থ কাযোতি ‘‘কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো’’তিআদিনা হেট্ঠা সতিপট্ঠানকথাযং ৱুত্তোযেৱ. ৰাগাদিৱাড়ানং ৱসনোকাসট্ঠেন গুহা, ‘‘পটিচ্ছাদনট্ঠেনা’’তিপি একে. ‘‘দূৰঙ্গমং একচৰং, অসৰীৰং গুহাসয’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ৩৭) ৱিয. ৰাগাদীহি ঝাপনট্ঠেন দেহো ‘‘তে হিত্ৱা মানুসং দেহ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২ থোকং ৱিসদিসং) ৱিয. পমত্তকৰণট্ঠেন সন্দেহো ‘‘ভিজ্জতি পূতিসন্দেহো, মৰণন্তঞ্হি জীৱিত’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ১৪৮) ৱিয. সংসাৰে সঞ্চৰণট্ঠেন নাৱা ‘‘সিঞ্চ ভিক্খু ইমং নাৱং, সিত্তা তে লহুমেস্সতী’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬৯) ৱিয. ইৰিযাপথস্স অত্থিভাৱট্ঠেন ৰথো ‘‘ৰথো সীলপৰিক্খাৰো, ঝানক্খো চক্কৱীৰিযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪) ৱিয. অচ্চুগ্গতট্ঠেন ধজো ‘‘ধজো ৰথস্স পঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (জা. ২.২২.১৮৪১) ৱিয.
কিমিকুলানং আৱাসভাৱেন ৱম্মিকো ‘‘ৱম্মিকোতি খো, ভিক্খু, ইমস্সেতং চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স অধিৱচন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৫১) ৱিয. যথেৱ হি বাহিৰকো ৱম্মিকো, ৱমতি ৱন্তকো ৱন্তুস্সযো ৱন্তসিনেহসম্বদ্ধোতি চতূহি কাৰণেহি ‘‘ৱম্মিকো’’তি ৱুচ্চতি. সো হি অহিনকুলউন্দূৰঘৰগোড়িকাদযো নানপ্পকাৰে পাণকে ৱমতীতি ৱম্মিকো. উপচিকাহি ৱন্তকোতি ৱম্মিকো. উপচিকাহি ৱমিত্ৱা মুখতুণ্ডকেহি উক্খিত্তপংসুচুণ্ণেন কটিপ্পমাণেনপি পোৰিসপ্পমাণেনপি উস্সিতোতি ৱম্মিকো. উপচিকাহি ৱন্তখেড়সিনেহেন আবদ্ধতায সত্তসত্তাহং দেৱে ৱস্সন্তেপি ন ৱিপ্পকিৰীযতি, নিদাঘেপি ততো পংসুমুট্ঠিং গহেত্ৱা তস্মিং মুট্ঠিনা পীড়িযমানে সিনেহো নিক্খমতি, এৱং ৱন্তসিনেহেন সম্বদ্ধোতি ৱম্মিকো. এৱমযং কাযোপি ‘‘অক্খিম্হা অগ্গিগূথকো’’তিআদিনা নযেন নানপ্পকাৰং অসুচিকলিমলং ৱমতীতি ৱম্মিকো. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৱা ইমস্মিং অত্তভাৱে নিকন্তিপৰিযাদানেন অত্তভাৱং ছড্ডেত্ৱা গতাতি অৰিযেহি ৱন্তকোতিপি ৱম্মিকো. যেহি চাযং তীহি অট্ঠিসতেহি উস্সিতো নহাৰুসম্বদ্ধো মংসাৱলেপনো অল্লচম্মপৰিযোনদ্ধো ছৱিৰঞ্জিতো সত্তে ৱঞ্চেতি, তং সব্বং অৰিযেহি ৱন্তমেৱাতি ৱন্তুস্সযোতিপি ৱম্মিকো. ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং, চিত্তমস্স ৱিধাৱতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫-৫৭) এৱং তণ্হায জনিতত্তা অৰিযেহি ৱন্তেনেৱ তণ্হাসিনেহেন সম্বদ্ধো অযন্তি ৱন্তসিনেহেন সম্বদ্ধোতিপি ৱম্মিকো. যথা চ ৱম্মিকস্স অন্তো নানপ্পকাৰা পাণকা তত্থেৱ জাযন্তি, উচ্চাৰপস্সাৱং কৰোন্তি, গিলানা সযন্তি, মতা নিপতন্তি. ইতি সো তেসং সূতিঘৰং ৱচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতি. এৱং খত্তিযমহাসালাদীনম্পি কাযো ‘‘অযং গোপিতৰক্খিতো মণ্ডিতপসাদিতো মহানুভাৱানং কাযো’’তি অচিন্তেত্ৱা ছৱিনিস্সিতা পাণা চম্মনিস্সিতা পাণা মংসনিস্সিতা পাণা নহাৰুনিস্সিতা পাণা অট্ঠিনিস্সিতা পাণা অট্ঠিমিঞ্জনিস্সিতা পাণাতি এৱং কুলগণনায অসীতিমত্তানি কিমিকুলসহস্সানি অন্তোকাযস্মিংযেৱ জাযন্তি, উচ্চাৰপস্সাৱং কৰোন্তি, গেলঞ্ঞেন আতুৰিতানি সযন্তি, মতামতা নিপতন্তি. ইতি অযম্পি তেসং পাণানং সূতিঘৰং ৱচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতীতি ‘‘ৱম্মিকো’’তি সঙ্খং গতো.
মনাপামনাপপতনট্ঠেন নগৰং ‘‘সক্কাযনগৰ’’ন্তিআদীসু ৱিয. ৰোগাদীনং নীড়ভাৱেন কুলাৱকভাৱেন নীড়ং ‘‘ৰোগনীড়ং পভঙ্গুৰ’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ১৪৮) ৱিয. পটিসন্ধিযা নিৱাসগেহট্ঠেন কুটি ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰাযং কুটিকাযং পসক্কিযা’’তিআদীসু (থেৰগা. ১২৫) ৱিয. পূতিভাৱেন গণ্ডো ‘‘ৰোগোতি ভিক্খৱে, গণ্ডোতি ভিক্খৱে, সল্লোতি ভিক্খৱে, কাযস্সেতং অধিৱচন’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৯.১৫) ৱিয. ভিজ্জনট্ঠেন কুম্ভো ‘‘কুম্ভূপমং কাযমিমং ৱিদিত্ৱা’’তিআদীসু (ধ. প. ৪০) ৱিয. কাযস্সেতং অধিৱচনন্তি এতং ৱুত্তপ্পকাৰং চতুমহাভূতমযস্স কুচ্ছিতধম্মানং আযস্স অধিৱচনং, কথনন্তি অত্থো. গুহাযন্তি সৰীৰস্মিং. সত্তোতি অল্লীনো. ৱিসত্তোতি ৱণ্ণৰাগাদিৱসেন ৱিৱিধো অল্লীনো. সণ্ঠানৰাগৱসেন আসত্তো. তত্থেৱ ‘‘সুভং সুখ’’ন্তি গহণৱসেন লগ্গো. অত্তগ্গহণৱসেন লগ্গিতো. পলিবুদ্ধোতি ফস্সৰাগৱসেন অমুঞ্চিত্ৱা ঠিতো. ভিত্তিখিলেতি ভিত্তিযং আকোটিতখাণুকে. নাগদন্তেতি তথেৱ হত্থিদন্তসদিসে ৱঙ্কদণ্ডকে. সত্তন্তি ভিত্তিখিলে লগ্গং. ৱিসত্তন্তি নাগদন্তে লগ্গং. আসত্তন্তি চীৱৰৱংসে লগ্গং. লগ্গন্তি চীৱৰৰজ্জুযা লগ্গং. লগ্গিতন্তি পীঠপাদে লগ্গং. পলিবুদ্ধন্তি মঞ্চপাদে লগ্গন্তি এৱমাদিনা নযেন যোজেতব্বং.
লগ্গনাধিৱচনন্তি ৱিসেসেন অল্লীযনকথনং. ছন্নোতি ৱুত্তপ্পকাৰেহি কিলেসেহি ছাদিতো. পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৱসেন উপৰূপৰি ছন্নোতি উচ্ছন্নো. আৱুতোতি আৱৰিতো. নিৱুতোতি ৱাৰিতো. ওফুতোতি অৱত্থৰিত্ৱা ছাদিতো. পিহিতোতি ভাজনেন উক্খলিমুখং ৱিয পলিগুণ্ঠিতো. পটিচ্ছন্নোতি আৱটো. পটিকুজ্জিতোতি অধোমুখং ঠপিতো. তত্থ তিণপণ্ণাদীহি ছাদিতং ৱিয ছন্নো. উচ্ছন্নো নদিং আৱৰণসেতু ৱিয. আৱুতো জনসঞ্চৰণমগ্গাৱৰণং ৱিয.
ৱিনিবদ্ধো মানৱসেনাতি নানাৱিধেন মানাতিমানৱসেন নানাৱিধে আৰম্মণে বদ্ধো হুত্ৱা তিট্ঠতি. পৰামট্ঠো দিট্ঠিৱসেনাতি দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠীনং ৱসেন পৰামট্ঠো আমসিত্ৱা গহিতো. ৱিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৱসেনাতি আৰম্মণে অসন্তিট্ঠনৱসেন চিত্তৱিক্খেপং পত্তো উপগতো. অনিট্ঠঙ্গতো ৱিচিকিচ্ছাৱসেনাতি ৰতনত্তযাদীসু কঙ্খাসঙ্খাতায ৱিচিকিচ্ছায ৱসেন সন্নিট্ঠানং অপ্পত্তো. থামগতো অনুসযৱসেনাতি দুন্নীহৰণঅপ্পহীনানুসযৱসেন থিৰভাৱং পত্তো উপগতো হুত্ৱা তিট্ঠতি.
ৰূপূপযন্তি তণ্হাদিট্ঠূপযৱসেন ৰূপং উপগন্ত্ৱা আৰম্মণং কত্ৱা. ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতীতি তস্মিং আৰম্মণে ৰূপাৰম্মণং ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠন্তং তিট্ঠতি. ৰূপাৰম্মণং ৰূপপতিট্ঠন্তি ৰূপমেৱ আৰম্মণং আলম্বিত্ৱা ৰূপমেৱ পতিট্ঠং কত্ৱা. নন্দূপসেচনন্তি সপ্পীতিকতণ্হোদকেন আসিত্তং ৱিঞ্ঞাণং. ৱুদ্ধিন্তি ৱুদ্ধিভাৱং. ৱিৰূড়্হিন্তি জৱনৱসেন উপৰিতো ৱিৰূড়্হিভাৱং. ৱেপুল্লন্তি তদাৰম্মণৱসেন ৱেপুল্লং.
অত্থি ৰাগোতিআদীনি লোভস্সেৱ নামানি. সো হি ৰঞ্জনৱসেন ৰাগো, নন্দনৱসেন নন্দী, তণ্হাযনৱসেন তণ্হাতি ৱুচ্চতি. পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হন্তি কম্মং জৱাপেত্ৱা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতায পতিট্ঠিতঞ্চেৱ ৱিৰূড়্হঞ্চ. যত্থাতি তেভূমকৱট্টে ভুম্মং. সব্বত্থ ৱা পুৰিমপদে এতং ভুম্মং. অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধীতি ইদং ইমস্মিং ৱিপাকৱট্টে ঠিতস্স আযতিং ৱট্টহেতুকে সঙ্খাৰে সন্ধায ৱুত্তং. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তীতি যস্মিং ঠানে আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি অত্থি. তত্থ পুৰিমসুত্তং ৰূপাদিআৰম্মণলগ্গনৱসেন ৱুত্তং, দুতিযসুত্তং তদেৱাৰম্মণং অভিনন্দনৱসেন ৱুত্তং, ততিযং ৱিঞ্ঞাণপতিট্ঠানৱসেন ৱুত্তং, চতুত্থং চতুব্বিধআহাৰৱসেন, কুসলাকুসলৱিঞ্ঞাণপতিট্ঠানৱসেন ৱুত্তন্তি ঞাতব্বং.
যেভুয্যেনাতি পাযেন. মুয্হন্তীতি মোহং আপজ্জন্তি. সম্মুয্হন্তীতি ৱিসেসেন মুয্হন্তি. সম্পমুয্হন্তীতি সব্বাকাৰেন মুয্হন্তি. অথ ৱা ৰূপাৰম্মণং পটিচ্চ মুয্হন্তি, সদ্দাৰম্মণং পটিচ্চ সম্মুয্হন্তি, মুতাৰম্মণং পটিচ্চ সম্পমুয্হন্তি. অৱিজ্জায অন্ধীকতাতি অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণায অৱিজ্জায অন্ধীকতা. ‘‘গতা’’তি ৱা পাঠো, অন্ধভাৱং উপগতাতি অত্থো. পগাড়্হোতি পৱিট্ঠো. ওগাড়্হোতি হেট্ঠাভাগং পৱিট্ঠো. অজ্ঝোগাড়্হোতি অধিওগাহিত্ৱা অৱত্থৰিত্ৱা ৱিসেসেন পৱিট্ঠো নিমুগ্গোতি অধোমুখং হুত্ৱা পৱিট্ঠো. অথ ৱা দস্সনসংসগ্গেন ওগাড়্হো. সৱনসংসগ্গেন অজ্ঝোগাড়্হো. ৱচনসংসগ্গেন নিমুগ্গো. সপ্পুৰিসসংসগ্গৱিৰহিতো ৱা ওগাড়্হো. সদ্ধম্মসেৱনৱিৰহিতো ৱা অজ্ঝোগাড়্হো. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিৱিৰহিতো ৱা নিমুগ্গো.
ৱিৱেকাতি ৱিৱিত্তি, ৱিৱিচ্চনং ৱা ৱিৱেকো. তযোতি গণনপৰিচ্ছেদো. কাযৱিৱেকোতি কাযেন ৱিৱিত্তি, ৱিনা অপসক্কনং. চিত্তৱিৱেকাদীসুপি এসেৱ নযো. ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে. সংসাৰে ভযং ইক্খনতো ভিক্খু. ৱিৱিত্তন্তি সুঞ্ঞং, অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো. এতদেৱ হি সন্ধায ৱিভঙ্গে ‘‘ৱিৱিত্তন্তি সন্তিকে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি, তেন তং ৱিৱিত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৬) ৱুত্তং. সেতি চেৱ আসতি চ এত্থাতি সেনাসনং, মঞ্চপীঠাদীনমেতমধিৱচনং. তেনাহ –
‘‘সেনাসনন্তি মঞ্চোপি সেনাসনং, পীঠম্পি… ভিসিপি… বিব্বোহনম্পি… ৱিহাৰোপি… অড্ঢযোগোপি… পাসাদোপি… অট্টোপি… মাড়োপি… লেণম্পি… গুহাপি… ৰুক্খমূলম্পি… ৱেড়ুগুম্বোপি… যত্থ ৱা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি, সব্বমেতং সেনাসন’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৭).
অপি চ ৱিহাৰো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহাতি ইদং ৱিহাৰসেনাসনং নাম. মঞ্চো পীঠং ভিসি বিব্বোহনন্তি ইদং মঞ্চপীঠসেনাসনং নাম. চিমিলিকা চম্মখণ্ডো তিণসন্থাৰো পণ্ণসন্থাৰোতি ইদং সন্থতসেনাসনং নাম. যত্থ ৱা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি, ইদং ওকাসসেনাসনং নামাতি এৱং চতুব্বিধং সেনাসনং হোতি. তং সব্বম্পি সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৱ.
ইধ পনস্স সকুণসদিসস্স চাতুদ্দিসস্স ভিক্খুনো অনুচ্ছৱিকসেনাসনং দস্সেন্তো ‘‘অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূল’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অৰঞ্ঞন্তি ‘‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৯) ইদং ভিক্খুনীনং ৱসেন আগতং. ‘‘আৰঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪) ইদং পন ইমস্স ভিক্খুনো অনুৰূপং. তস্স লক্খণং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ধুতঙ্গনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩১) ৱুত্তং. ৰুক্খমূলন্তি যংকিঞ্চি সন্তচ্ছাযং ৱিৱিত্তং ৰুক্খমূলং. পব্বতন্তি সেলং. তত্থ হি উদকসোণ্ডীসু উদককিচ্চং কত্ৱা সীতায ৰুক্খচ্ছাযায নিসিন্নস্স নানাদিসাসু খাযমানাসু সীতেন ৱাতেন বীজিযমানস্স চিত্তং একগ্গং হোতি. কন্দৰন্তি কং ৱুচ্চতি উদকং, তেন দাৰিতং, উদকেন ভিন্নং পব্বতপদেসং. যং ‘‘নদীতুম্ব’’ন্তিপি ‘‘নদীকুঞ্জ’’ন্তিপি ৱদন্তি. তত্থ হি ৰজতপট্টসদিসা ৱালুকা হোতি, মত্থকে মণিৱিতানং ৱিয ৱনগহনং, মণিখন্ধসদিসং উদকং সন্দতি. এৱৰূপং কন্দৰং ওৰুয্হ পানীযং পিৱিত্ৱা গত্তানি সীতানি কত্ৱা ৱালুকং উস্সাপেত্ৱা পংসুকূলচীৱৰং পঞ্ঞপেত্ৱা নিসিন্নস্স সমণধম্মং কৰোতো চিত্তং একগ্গং হোতি. গিৰিগুহন্তি দ্ৱিন্নং পব্বতানং অন্তৰং, একস্মিংযেৱ ৱা উমঙ্গসদিসং মহাৱিৱৰং. সুসানলক্খণং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩৪) ৱুত্তং.
ৱনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৱা মনুস্সানং অনুপচাৰট্ঠানং যত্থ ন কসন্তি ন ৱপন্তি. তেনেৱাহ ‘‘ৱনপত্থন্তি দূৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচন’’ন্তিআদি (ৱিভ. ৫৩১). অব্ভোকাসন্তি অচ্ছন্নং. আকঙ্খমানো পনেত্থ চীৱৰকুটিং কত্ৱা ৱসতি. পলালপুঞ্জন্তি পলালৰাসিং. মহাপলালপুঞ্জতো হি পলালং নিক্কড্ঢিত্ৱা পব্ভাৰলেণসদিসে আলযে কৰোন্তি, গচ্ছগুম্বাদীনম্পি উপৰি পলালং পক্খিপিত্ৱা হেট্ঠা নিসিন্না সমণধম্মং কৰোন্তি. সব্বমেতং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘কাযেন ৱিৱিত্তো ৱিহৰতী’’তিআদি. একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি পৱত্তযতীতি ৱুত্তং হোতি. ইৰিযতীতি ইৰিযাপথং ৱত্তযতি. ৱত্ততীতি ইৰিযাপথৱুত্তিং উপ্পাদেতি. পালেতীতি ইৰিযাপথং ৰক্খতি. যপেতীতি যপযতি. যাপেতীতি যাপযতি.
পঠমং ঝানং সমাপন্নস্সাতি কুসলজ্ঝানসমঙ্গিস্স. নীৱৰণেহি চিত্তং ৱিৱিত্তন্তি উপচাৰেন নীৱৰণেহি ৱিৱিত্তম্পি সমানং অন্তোঅপ্পনাযং সুট্ঠু ৱিৱিত্তং নাম হোতীতি দস্সেতুং ‘‘পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স নীৱৰণেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতী’’তি ৱুত্তং. এসেৱ নযো ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখদুক্খেহি দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি সমাপন্নানন্তি. ৰূপসঞ্ঞাযাতি কুসলৱিপাককিৰিযৱসেন পঞ্চদসন্নং ৰূপাৱচৰজ্ঝানানং সঞ্ঞায. পটিঘসঞ্ঞাযাতি চক্খুৰূপাদিসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্নায কুসলাকুসলৱিপাকৱসেন দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতায পটিঘসঞ্ঞায চ. নানত্তসঞ্ঞাযাতি নানাৰম্মণে পৱত্তায চতুচত্তালীসকামাৱচৰসঞ্ঞায চ চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি সুঞ্ঞং হোতি.
আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্সাতি এত্থ নাস্স অন্তোতি অনন্তং, আকাসং অনন্তং আকাসানন্তং, আকাসানন্তমেৱ আকাসানঞ্চং, তং আকাসানঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স দেৱানং দেৱাযতনমিৱাতি আকাসানঞ্চাযতনং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসাৰম্মণঝানস্সেতং অধিৱচনং. তং আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স কুসলকিৰিযঝানং সমাপন্নস্স. ৰূপসঞ্ঞাযাতি সঞ্ঞাসীসেন ৰূপাৱচৰজ্ঝানতো চেৱ তদাৰম্মণতো চ. ৰূপাৱচৰজ্ঝানম্পি হি ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুচ্চতি ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.২০৯), তস্স আৰম্মণম্পি ‘‘বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ১.২০৯). তস্মা ইধ ৰূপে সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞাতি এৱং সঞ্ঞাসীসেন ৰূপাৱচৰজ্ঝানস্সেতং অধিৱচনং. ৰূপে সঞ্ঞা অস্সাতি ৰূপসঞ্ঞং, ৰূপমস্স নামন্তি ৱুত্তং হোতি. এৱং পথৱীকসিণাদিভেদস্স তদাৰম্মণস্স চেতং অধিৱচনন্তি ৱেদিতব্বং. এতায কুসলৱিপাককিৰিযাৱসেন পঞ্চদসৱিধায ঝানসঙ্খাতায ৰূপসঞ্ঞায. এতায চ পথৱীকসিণাদিৱসেন অট্ঠৱিধায আৰম্মণসঙ্খাতায ৰূপসঞ্ঞায.
পটিঘসঞ্ঞাযাতি চক্খাদীনং ৱত্থূনং ৰূপাদীনং আৰম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন সমুপ্পন্না সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা, ৰূপসঞ্ঞাদীনং এতং অধিৱচনং. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমা পটিঘসঞ্ঞা? ৰূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা ৰসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ইমা ৱুচ্চন্তি পটিঘসঞ্ঞাযো’’তি (ৱিভ. ৬০৩). তা কুসলৱিপাকা পঞ্চ অকুসলৱিপাকা পঞ্চাতি এতায পটিঘসঞ্ঞায.
নানত্তসঞ্ঞাযাতি নানত্তে গোচৰে পৱত্তায সঞ্ঞায, নানত্তায ৱা সঞ্ঞায. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমা নানত্তসঞ্ঞা? অসমাপন্নস্স মনোধাতুসমঙ্গিস্স ৱা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসমঙ্গিস্স ৱা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং, ইমা ৱুচ্চন্তি নানত্তসঞ্ঞাযো’’তি (ৱিভ. ৬০৪) এৱং ৱিভঙ্গে ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তা. তা ইধ অধিপ্পেতা. অসমাপন্নস্স মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুসঙ্গহিতা সঞ্ঞা ৰূপসদ্দাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৱে গোচৰে পৱত্তন্তি. যস্মা চেসা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলসঞ্ঞা, দ্ৱাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৱচৰকুসলৱিপাকসঞ্ঞা, দ্ৱে অকুসলৱিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৱচৰকিৰিযসঞ্ঞাতি এৱং চতুচত্তালীসম্পি সঞ্ঞা নানত্তা নানাসভাৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা, তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’তি ৱুত্তা, তায নানত্তসঞ্ঞায.
চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতীতি আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৰূপসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞাসঙ্খাতাহি সঞ্ঞাহি ঝানচিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি ৱিনা হোতি অপসক্কনং হোতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনন্তি এতদেৱ ৱিঞ্ঞাণং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্সাতি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, আকাসে পৱত্তৱিঞ্ঞাণাৰম্মণস্স ঝানস্সেতং অধিৱচনং. তং ঝানং সমাপন্নস্স ৱুত্তপ্পকাৰায আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতি.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি এত্থ পন নাস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অস্স অৱসিট্ঠং নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. অকিঞ্চনস্স ভাৱো আকিঞ্চঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনৱিঞ্ঞাণাপগমস্সেতং অধিৱচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্সাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, আকাসে পৱত্তিতৱিঞ্ঞাণাপগমাৰম্মণঝানস্সেতং অধিৱচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স তায ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৱিৱিত্তং.
নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি এত্থ পন যায সঞ্ঞায ভাৱতো তং ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৱুচ্চতি, যথাপটিপন্নস্স সা সঞ্ঞা হোতি, তং তাৱ দস্সেতুং ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৬২০) ‘‘নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি উদ্ধৰিত্ৱা তঞ্ঞেৱ ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সন্ততো মনসি কৰোতি, সঙ্খাৰাৱসেসসমাপত্তিং ভাৱেতি, তেন ৱুচ্চতি নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি ৱুত্তং. তত্থ সন্ততো মনসি কৰোতীতি ‘‘সন্তোৱতাযং সমাপত্তি, যত্ৰ হি নাম নত্থিভাৱম্পি আৰম্মণং কৰিত্ৱা ৱসতী’’তি এৱং সন্তাৰম্মণতায নং ‘‘সন্তা’’তি মনসি কৰোতি. তং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অপ্পেত্ৱা নিসিন্নস্স তায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায ঝানচিত্তং সুঞ্ঞং হোতি.
সোতাপন্নস্সাতি সোতাপত্তিফলং পত্তস্স. সক্কাযদিট্ঠিযাতি ৱীসতিৱত্থুকায সক্কাযদিট্ঠিযা. ৱিচিকিচ্ছাযাতি অট্ঠসু ঠানেসু কঙ্খায. সীলব্বতপৰামাসাতি ‘‘সীলেন সুদ্ধি, ৱতেন সুদ্ধী’’তি পৰামসিত্ৱা উপ্পজ্জনকদিট্ঠি. দিট্ঠানুসযাতি অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে অনুসযকা দিট্ঠানুসযা. তথা ৱিচিকিচ্ছানুসযা. তদেকট্ঠেহি চাতি তেহি সক্কাযদিট্ঠিআদীহি একতো ঠিতেহি চ. উপতাপেন্তি ৱিবাধেন্তি চাতি কিলেসা, তেহি সক্কাযদিট্ঠিযাদিকিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং সুঞ্ঞং হোতি. এত্থ ‘‘তদেকট্ঠ’’ন্তি দুৱিধং একট্ঠং পহানেকট্ঠং সহজেকট্ঠঞ্চ. অপাযগমনীযা হি কিলেসা যাৱ সোতাপত্তিমগ্গেন ন পহীযন্তি, তাৱ দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাহি সহ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতাতি পহানেকট্ঠা. দসসু হি কিলেসেসু ইধ দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা এৱ আগতা. অনুসযেসু দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযা আগতা. সেসা পন অপাযগমনীযো লোভো দোসো মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি অট্ঠ কিলেসা দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাহি সহ পহানেকট্ঠা হুত্ৱা দ্ৱীহি অনুসযেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি. ৰাগদোসমোহপমুখেসু ৱা দিযড্ঢেসু কিলেসসহস্সেসু সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠিযা পহীযমানায দিট্ঠিযা সহ ৱিচিকিচ্ছা পহীনা, দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযেহি সহ অপাযগমনীযা সব্বকিলেসা পহানেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি. সহজেকট্ঠা পন দিট্ঠিযা সহ ৱিচিকিচ্ছায চ সহ একেকস্মিং চিত্তে ঠিতা অৱসেসকিলেসা.
সোতাপত্তিমগ্গেন হি চত্তাৰি দিট্ঠিসহগতানি ৱিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চাতি পঞ্চ চিত্তানি পহীযন্তি. তত্থ দ্ৱীসু দিট্ঠিসম্পযুত্তঅসঙ্খাৰিকচিত্তেসু পহীযমানেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি, দ্ৱীসু দিট্ঠিসম্পযুত্তসসঙ্খাৰিকচিত্তেসু পহীযমানেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি, ৱিচিকিচ্ছাসহগতচিত্তে পহীযমানে তেন সহজাতো মোহো উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি. তেহি দুৱিধেকট্ঠেহি কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং হোতীতি মগ্গচিত্তং ৱিৱিচ্চতি, ফলচিত্তং ৱিৱিত্তং ৱিযুত্তং অপসক্কিতং সুঞ্ঞং হোতীতি অত্থো.
সকদাগামিস্স ওড়াৰিকা কামৰাগসঞ্ঞোজনাতি ওড়াৰিকভূতা কাযদ্ৱাৰে ৱীতিক্কমস্স পচ্চযভাৱেন থূলভূতা মেথুনৰাগসঙ্খাতা সঞ্ঞোজনা. সো হি কামভৱে সঞ্ঞোজেতীতি ‘‘সঞ্ঞোজন’’ন্তি ৱুচ্চতি. পটিঘসঞ্ঞোজনাতি ব্যাপাদসঞ্ঞোজনা. সো হি আৰম্মণে পটিহঞ্ঞতীতি ‘‘পটিঘ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তে এৱ থামগতট্ঠেন সন্তানে অনুসেন্তীতি অনুসযা. অণুসহগতাতি সুখুমভূতা কামৰাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা অণুসহগতা কামৰাগানুসযা পটিঘানুসযাতি অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে অনুসযনৱসেন সুখুমভূতা কামৰাগপটিঘানুসযা. তদেকট্ঠেহি চাতি ৱুত্তত্থেহি দুৱিধেকট্ঠেহি কিলেসেহি চিত্তং ৱিৱিত্তং সুঞ্ঞং হোতি.
অৰহতোতি কিলেসাৰীনং হতত্তা ‘‘অৰহা’’তি লদ্ধনামস্স. ৰূপৰাগাতি ৰূপভৱে ছন্দৰাগা. অৰূপৰাগাতি অৰূপভৱে ছন্দৰাগা. মানাতি অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা মানা এৱ. তথা উদ্ধচ্চঅৱিজ্জামানানুসযাদযো অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা. এতেসু উণ্ণতিলক্খণো মানো. অৱূপসমলক্খণং উদ্ধচ্চং. অন্ধভাৱলক্খণা অৱিজ্জা. ৰূপৰাগঅৰূপৰাগৱসেন পৱত্তা ভৱৰাগানুসযা. তদেকট্ঠেহি চাতি তেহি একতো ঠিতেহি চ কিলেসেহি. বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহীতি অজ্ঝত্তচিত্তসন্তানে অকুসলক্খন্ধে উপাদায ‘‘বহিদ্ধা’’তি সঙ্খং গতেহি অজ্ঝত্তং মুঞ্চিত্ৱা বহিদ্ধা পৱত্তেহি সব্বসঙ্খাৰনিমিত্তেহি মগ্গচিত্তং ৱিৱিচ্চতি ৱিনা হোতি অপসক্কতি, ফলচিত্তং ৱিৱিত্তং ৱিযুত্তং অপসক্কিতং হোতি.
তত্থ কিলেসপটিপাটিযা মগ্গপটিপাটিযা চাতি দ্ৱিধা অনুসযানং অভাৱো ৱেদিতব্বো. কিলেসপটিপাটিযা হি কামৰাগানুসযপটিঘানুসযানং ততিযমগ্গেন অভাৱো হোতি, মানানুসযস্স চতুত্থমগ্গেন, দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযানং পঠমমগ্গেন, ভৱৰাগানুসযাৱিজ্জানুসযানং চতুত্থমগ্গেনেৱ. মগ্গপটিপাটিযা পন পঠমমগ্গেন দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযানং অভাৱো হোতি, দুতিযমগ্গেন কামৰাগানুসযপটিঘানুসযানং তনুভাৱো, ততিযমগ্গেন সব্বসো অভাৱো, চতুত্থমগ্গেন মানানুসযভৱৰাগানুসযাৱিজ্জানুসযানং অভাৱো হোতি. চিত্তৱিৱেকোতি মহগ্গতলোকুত্তৰচিত্তানং কিলেসেহি সুঞ্ঞভাৱো, তুচ্ছভাৱোতি অত্থো.
উপধিৱিৱেকোতি কিলেসক্খন্ধঅভিসঙ্খাৰসঙ্খাতানং উপধীনং সুঞ্ঞভাৱো. উপধিং তাৱ দস্সেতুং ‘‘উপধি ৱুচ্চন্তি কিলেসা চা’’তিআদিমাহ. ৰাগাদযো যস্স উপ্পজ্জন্তি, তং উপতাপেন্তি ৱিবাধেন্তীতি কিলেসা চ. উপাদানগোচৰা ৰূপাদযো পঞ্চক্খন্ধা চ. উপাদানসম্ভূতা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞআনেঞ্জাভিসঙ্খাৰা চ. অমতন্তি নত্থি এতস্স মৰণসঙ্খাতং মতন্তি অমতং, কিলেসৱিসপটিপক্খত্তা অগদন্তিপি অমতং. সংসাৰযোনিগতিউপপত্তিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু সংসিব্বতি ৱিনতীতি তণ্হা ‘‘ৱান’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং তত্থ নত্থীতি নিব্বানং. ৱিৱেকট্ঠকাযানন্তি গণসঙ্গণিকায অপগতসৰীৰানং. নেক্খম্মাভিৰতানন্তি নেক্খম্মে কামাদিতো নিক্খন্তে পঠমজ্ঝানাদিকে অভিৰতানং তন্নিন্নানং. পৰমৱোদানপ্পত্তানন্তি উত্তমপৰিসুদ্ধভাৱফলং পাপুণিত্ৱা ঠিতানং. ‘‘উপক্কিলেসাভাৱেন পৰিসুদ্ধচিত্তানং, কিলেসেহি মুত্তভাৱেন পৰমৱোদানপ্পত্তানং. ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন পৰিসুদ্ধচিত্তানং, সমুচ্ছেদপ্পহানেন পৰমৱোদানপ্পত্তান’’ন্তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি. নিৰূপধীনন্তি ৱিগতূপধীনং. ৱিসঙ্খাৰগতানন্তি সঙ্খাৰাৰম্মণং চজিত্ৱা ৱিগতসঙ্খাৰং নিব্বানং আৰম্মণৱসেন উপগতানং. ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তন্তি এত্থপি হি নিব্বানমেৱ ‘‘ৱিসঙ্খাৰ’’ন্তি ৱুত্তং.
ৱিদূৰেতি ৱিৱিধে দূৰে. সুৱিদূৰেতি সুট্ঠু ৱিদূৰে. ন সন্তিকেতি ন সমীপে. ন সামন্তাতি ন একপস্সে. অনাসন্নেতি অনচ্চন্তসমীপে. ৱিৱেকট্ঠেতি অতিদূৰে, ৱিগতেতি অত্থো. তাদিসোতি তংসদিসো. তস্সণ্ঠিতোতি তেন আকাৰেন ঠিতো. তপ্পকাৰোতি তেন পকাৰেন ঠিতো. তপ্পটিভাগোতি তংকোট্ঠাসিকো. অথ ৱা ‘‘অত্তভাৱগুহায লগ্গভাৱেন তাদিসো. কিলেসেহি ছন্নভাৱেন তস্সণ্ঠিতো. মোহনস্মিং পগাড়্হভাৱেন তপ্পকাৰো. তীহি ৱিৱেকেহি দূৰভাৱেন তপ্পটিভাগোতি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
দুপ্পহাযাতি সুখেন পহাতব্বা ন হোন্তি. দুচ্চজ্জাতি সুখেন জহিতুং ন সক্কা. দুপ্পৰিচ্চজ্জাতি সব্বাকাৰেন জহিতুং ন সক্কা. দুন্নিম্মদযাতি নিম্মদং অমদং কাতুং ন সক্কা. দুব্বিনিৱেঠযাতি ৱিনিৱেঠনং মোচনং কাতুং ন সক্কা. দুত্তৰাতি উত্তৰিত্ৱা অতিক্কন্তুং ন সক্কা. দুপ্পতৰাতি ৱিসেসেত্ৱা তৰিতুং ন সক্কা. দুস্সমতিক্কমাতি দুক্খেন অতিক্কমিতব্বা. দুব্বিনিৱত্তাতি নিৱত্তেতুং দুক্খা. অথ ৱা ‘‘পকতিৱসেন দুপ্পৰিচ্চজ্জা. গোণপতাসং ৱিয দুন্নিম্মদযা. নাগপাসং ৱিয দুব্বিনিৱেঠযা. গিম্হসমযে মৰুকন্তাৰং ৱিয দুত্তৰা দুপ্পতৰা. ব্যগ্ঘপৰিগ্গহিতা অটৱী ৱিয দুস্সমতিক্কমা. সমুদ্দৱীচি ৱিয দুব্বিনিৱত্তাতি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
৮. এৱং পঠমগাথায ‘‘দূৰে ৱিৱেকা হি তথাৱিধো’’তি সাধেত্ৱা পুন তথাৱিধানং সত্তানং ধম্মতং আৱি কৰোন্তো ‘‘ইচ্ছানিদানা’’তিআদিগাথমাহ. তত্থ ইচ্ছানিদানাতি তণ্হাহেতুকা. ভৱসাতবদ্ধাতি সুখৱেদনাদিম্হি ভৱসাতেন বদ্ধা. তে দুপ্পমুঞ্চাতি তে ভৱসাতৱত্থুভূতা ধম্মা. তে ৱা তত্থ বদ্ধা ইচ্ছানিদানা সত্তা দুপ্পমোচযা. ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি অঞ্ঞে চ মোচেতুং ন সক্কোন্তি. কাৰণৱচনং ৱা এতং. তে সত্তা দুপ্পমুঞ্চা. কস্মা? যস্মা অঞ্ঞেন মোচেতব্বা ন হোন্তি. যদি সত্তা মুঞ্চেয্যুং, সকেন থামেন মুঞ্চেয্যুন্তি অযমস্স অত্থো. পচ্ছা পুৰে ৱাপি অপেক্খমানাতি অনাগতে অতীতে ৱা কামে অপেক্খমানা. ইমে ৱ কামে পুৰিমে ৱ জপ্পন্তি ইমে ৱা পচ্চুপ্পন্নে কামে পুৰিমে ৱা দুৱিধেপি অতীতানাগতে বলৱতণ্হায পত্থযমানা. ইমেসঞ্চ দ্ৱিন্নং পদানং ‘‘তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা’’তি ইমিনাৱ সহ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. ইতৰথা অপেক্খমানা জপ্পং কিং কৰোন্তি, কিং ৱা কতাতি ন পঞ্ঞাযেয্যুং.
ভৱসাতবদ্ধাতি ভৱে সাতং ভৱসাতং, তেন ভৱসাতেন সুখস্সাদেন বদ্ধা হুত্ৱা ঠিতা. তং ভাজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘একং ভৱসাতং – সুখা ৱেদনা’’তিআদিমাহ. যোব্বনভাৱো যোব্বঞ্ঞং. অৰোগভাৱো আৰোগ্যং. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স পৱত্তভাৱো জীৱিতং. লাভোতি চতুন্নং পচ্চযানং লাভো. যসোতি পৰিৱাৰো. পসংসাতি কিত্তি. সুখন্তি কাযিকচেতসিকং সুখং. মনাপিকা ৰূপাতি মনৱড্ঢনকা ৰূপা. সেসেসুপি এসেৱ নযো.
চক্খুসম্পদাতি চক্খুস্স সম্পদা. ‘‘ময্হং চক্খু সম্পন্নং মণিৱিমানে উগ্ঘাটিতসীহপঞ্জৰং ৱিয খাযতী’’তি উপ্পন্নং সুখস্সাদং সন্ধায ‘‘চক্খুসম্পদা’’তি ৱুত্তং. সোতসম্পদাদীসুপি এসেৱ নযো. সুখায ৱেদনায সাতবদ্ধা…পে… ৱিবদ্ধাতি ৱিৱিধাকাৰেন বদ্ধা. আবদ্ধাতি ৱিসেসেন আদিতো বদ্ধা. লগ্গাতি আৰম্মণেন সদ্ধিং অপ্পিতা. লগ্গিতাতি নাগদন্তে ফাণিতৱাৰকো ৱিয লগ্গিতা. যমেত্থ চ অৱুত্তং, তং সত্তো ৱিসত্তোতিআদিম্হি ৱুত্তনযেন গহেতব্বং.
ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি ন পৰেহি মোক্খা. তে ৱা ভৱসাতৱত্থূ দুপ্পমুঞ্চাতি ভৱে সুখস্সাদৱত্থুভূতা ধম্মা তে মুঞ্চিতুং দুক্খা. সত্তা ৱা এত্তো দুম্মোচযাতি সত্তা এৱ ৱা এতস্মা ভৱসাতৱত্থুতো মোচেতুং দুক্খা.
দুৰুদ্ধৰাতি উদ্ধৰিতুং দুক্খা. দুস্সমুদ্ধৰাতি সমন্ততো ছিন্নতটে নৰকাৱাটে পতিতো ৱিয উদ্ধং কত্ৱা উদ্ধৰিতুং দুক্খা. দুব্বুট্ঠাপযাতি উট্ঠাপেতুং দুক্খা. দুস্সমুট্ঠাপযাতি সুখুমঅত্তভাৱং পথৱিযং পতিট্ঠাপনং ৱিয উস্সাপেতুং অতিৱিয দুক্খা.
তে অত্তনা পলিপপলিপন্নাতি গম্ভীৰকদ্দমে যাৱ সীসতো নিমুগ্গা ন সক্কোন্তি. পৰং পলিপপলিপন্নং উদ্ধৰিতুন্তি অপৰং তথেৱ নিমুগ্গং হত্থে ৱা সীসে ৱা গহেত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা থলে পতিট্ঠাপেতুং ন সক্কোন্তি. সো ৱত চুন্দাতি সোতি ৱত্তব্বাকাৰপুগ্গলনিদ্দেসো. তস্স ‘‘যো’’তি ইমং উদ্দেসৱচনং আহৰিত্ৱা যো অত্তনা পলিপপলিপন্নো, সো ৱত, চুন্দ, পৰং পলিপপলিপন্নং উদ্ধৰিস্সতীতি. এৱং সেসপদেসু সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. পলিপপলিপন্নোতি গম্ভীৰকদ্দমে নিমুগ্গো ৱুচ্চতি. যথা, চুন্দ, কোচি পুৰিসো যাৱ সীসতো গম্ভীৰকদ্দমে নিমুগ্গো, পৰম্পি তথেৱ নিমুগ্গং হত্থে ৱা সীসে ৱা গহেত্ৱা উদ্ধৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ন হি তং কাৰণমত্থি, যেন সো তং উদ্ধৰিত্ৱা থলে পতিট্ঠাপেয্যাতি. অদন্তো অৱিনীতো অপৰিনিব্বুতোতি এত্থ পন অনিব্বিসেৱনতায অদন্তো. অসিক্খিতৱিনযতায অৱিনীতো. অনিব্বুতকিলেসতায অপৰিনিব্বুতোতি ৱেদিতব্বো. সো তাদিসো পৰং দমেস্সতি নিব্বিসেৱনং কৰিস্সতি, ৱিনেস্সতি তিস্সো সিক্খা সিক্খাপেস্সতি. পৰিনিব্বাপেস্সতি তস্স কিলেসে নিব্বাপেস্সতি.
নত্থঞ্ঞো কোচীতি অঞ্ঞো কোচি পুগ্গলো মোচেতুং সমত্থো নত্থি. সকেন থামেনাতি অত্তনো ঞাণথামেন. বলেনাতি ঞাণবলেন. ৱীৰিযেনাতি ঞাণসম্পযুত্তচেতসিকৱীৰিযেন. পুৰিসপৰক্কমেনাতি পৰং পৰং ঠানং অক্কমনেন মহন্তৱীৰিযেন.
নাহং সহিস্সামীতি অহং ন সহিস্সামি ন সক্কোমি, ন ৱাযমিস্সামীতি ৱুত্তং হোতি. পমোচনাযাতি পমোচেতুং. কথংকথিন্তি সকঙ্খং. ধোতকাতি আলপনং. তৰেসীতি তৰেয্যাসি.
‘‘অত্তনা হি কতং পাপং, অত্তনা সংকিলিস্সতি;
অত্তনা অকতং পাপং, অত্তনাৱ ৱিসুজ্ঝতি;
সুদ্ধী অসুদ্ধি পচ্চত্তং, নাঞ্ঞো অঞ্ঞং ৱিসোধযে’’তি. (ধ. প. ১৬৫; কথা. ৭৪৩) –
এত্থাযমত্থো – যেন অত্তনা অকুসলং কম্মং কতং হোতি, সো চতূসু অপাযেসু দুক্খং অনুভৱন্তো অত্তনাৱ সংকিলিস্সতি. যেন পন অত্তনা অকতং পাপং, সো সুগতিঞ্চেৱ অগতিঞ্চ গচ্ছন্তো অত্তনাৱ ৱিসুজ্ঝতি. কুসলকম্মসঙ্খাতা সুদ্ধি অকুসলকম্মসঙ্খাতা চ অসুদ্ধি পচ্চত্তং কাৰকসত্তানং অত্তনিযেৱ ৱিপচ্চতি. অঞ্ঞো পুগ্গলো অঞ্ঞং পুগ্গলং ন ৱিসোধযে নেৱ ৱিসোধেতি, ন কিলেসেতীতি ৱুত্তং হোতি.
তিট্ঠতেৱ নিব্বানন্তি অমতমহানিব্বানং তিট্ঠতিযেৱ. নিব্বানগামিমগ্গোতি পুব্বভাগৱিপস্সনাতো পট্ঠায অৰিযমগ্গো. তিট্ঠামহং সমাদপেতাতি অহং গণ্হাপেতা পতিট্ঠাপেতা তিট্ঠামি. এৱং ওৱদিযমানা এৱং অনুসাসিযমানাতি মযা এৱং ওৱদিযমানা এৱং অনুসাসিযমানা. এত্থ উপ্পন্নে ৱত্থুস্মিং ৱদন্তো ওৱদতি নাম, অনুপ্পন্নে ৱত্থুস্মিং অনুসাসন্তো ‘‘অযসোপি তে ভৱিস্সতী’’তিআদিৱসেন অনাগতং দস্সেন্তো অনুসাসতি নাম. সম্মুখা ৱদন্তোপি ওৱদতি নাম, পৰম্মুখা দূতসাসনং ৱা পেসেন্তো অনুসাসতি নাম. সকিং ৱদন্তোপি ওৱদতি নাম, পুনপ্পুনং ৱদন্তো অনুসাসতি নাম. ওৱদন্তো এৱ ৱা অনুসাসতি নাম. অপ্পেকচ্চেতি অপি একচ্চে, একেতি অত্থো. অচ্চন্তনিট্ঠং নিব্বানং আৰাধেন্তীতি খযৱযসঙ্খাতং অন্তং অতীতন্তি অচ্চন্তং, অচ্চন্তঞ্চ তং সব্বসঙ্খাৰানং অপ্পৱত্তিট্ঠানত্তা নিট্ঠঞ্চাতি অচ্চন্তনিট্ঠং, একন্তনিট্ঠং, সততনিট্ঠন্তি অত্থো. তং অচ্চন্তনিব্বানং আৰাধেন্তি সম্পাদেন্তি. নাৰাধেন্তীতি ন সম্পাদেন্তি, ন পটিলভন্তীতি অত্থো. এত্থ ক্যাহন্তি এতেসু কিং অহং, কিং কৰোমীতি অত্থো. মগ্গক্খাযীতি পটিপদামগ্গক্খাযী. আচিক্খতি কথেতি. অত্তনা পটিপজ্জমানা মুঞ্চেয্যুন্তি পটিপজ্জন্তা মযং মুঞ্চেয্যুং.
অতীতং উপাদাযাতি অতীতং পটিচ্চ. কথং পুৰে অপেক্খং কৰোতীতি কেন পকাৰেন ইক্খং ওলোকনং কৰোতি. এৱংৰূপো অহোসিন্তি দীঘৰস্সঅণুকথূলাদিৱসেন এৱংজাতিকো এৱৰূপো অভৱিং. তত্থ নন্দিং সমন্নানেতীতি তস্মিং ৰূপাৰম্মণে তণ্হং সম্মা আনযতি উপনেতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.
‘‘ইতি মে চক্খূ’’তিআদযো ৱত্থুআৰম্মণৱসেন তণ্হুপ্পত্তিং দস্সেন্তো আহ. ইতি ৰূপাতীতি এৱং ৰূপা ইতি. তত্থ ছন্দৰাগপটিবদ্ধন্তি তেসু চক্খুৰূপেসু দুব্বলসঙ্খাতো ছন্দো চ বলৱসঙ্খাতো ৰাগো চ, তেন ছন্দৰাগেন পটিবদ্ধং অল্লীনং. ৱিঞ্ঞাণন্তি জৱনচিত্তং. ছন্দৰাগপটিবদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্সাতি তস্স জৱনৱিঞ্ঞাণস্স ছন্দৰাগেন বদ্ধভাৱা. তদভিনন্দতীতি তং আৰম্মণং তণ্হাৱসেন অভিনন্দতি.
যানিস্স তানীতি যানি অস্স তানি. পুব্বেতি অতীতে. সদ্ধিন্তি একতো. হসিতলপিতকীড়িতানীতি দন্তৱিদংসাদিহসিতানি চ, ৱচীভেদং কত্ৱা লপিতানি চ, কাযখিড্ডাদিকীড়িতানি চ. তদস্সাদেতীতি তং অস্সাদযতি অস্সাদং ৱিন্দতি সাদিযতি. তং নিকামেতীতি তং নিকামযতি পচ্চাসীসতি. ৱিত্তিং আপজ্জতীতি তুট্ঠিং পাপুণাতি.
সিযন্তি ভৱেয্যং. অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভাযাতি অপ্পত্তস্স পাপুণনত্থায. চিত্তং পণিদহতীতি চিত্তং ঠপেতি. চেতসো পণিধানপচ্চযাতি চিত্তস্স ঠপনকাৰণা.
সীলেন ৱাতি পঞ্চসীলাদিসীলেন ৱা. ৱতেন ৱাতি ধুতঙ্গসমাদানেন ৱা. তপেন ৱাতি ৱীৰিযসমাদানেন ৱা. ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱাতি মেথুনৱিৰতিযা ৱা. দেৱো ৱাতি মহানুভাৱো দেৱৰাজা ৱা. দেৱঞ্ঞতৰো ৱাতি তেসং অঞ্ঞতৰো ৱা.
জপ্পন্তাতি গুণৱসেন কথেন্তা. পজপ্পন্তাতি পকাৰেন কথেন্তা. অভিজপ্পন্তাতি ৱিসেসেন কথেন্তা, উপসগ্গৱসেন ৱা ৱড্ঢিতং.
৯. এৱং পঠমগাথায ‘‘দূৰে ৱিৱেকা হি তথাৱিধো’’তি সাধেত্ৱা দুতিযগাথায চ তথাৱিধানং ধম্মতং আৱি কত্ৱা ইদানি তেসং পাপকৰণং আৱি কৰোন্তো ‘‘কামেসু গিদ্ধা’’তি গাথমাহ.
তস্সত্থো – তে সত্তা কামেসু পৰিভোগতণ্হায গিদ্ধা, পৰিযেসনাদিমনুযুত্তত্তা পসুতা, সম্মোহমাপন্নত্তা পমূড়্হা, অৱগমনতায মচ্ছৰিযতায বুদ্ধাদীনং ৱচনং অনাদিযতায চ অৱদানিযা, কাযৱিসমাদিম্হি ৱিসমে নিৱিট্ঠা, অন্তকালে মৰণদুক্খূপনীতা, ‘‘কিংসু ভৱিস্সাম ইতো চুতাসে’’তি পৰিদেৱযন্তীতি.
গিদ্ধাতি কামৰাগেন গিদ্ধা. গধিতাতি সঙ্কপ্পৰাগেন পচ্চাসীসমানা হুত্ৱা গধিতা. মুচ্ছিতাতি কামতণ্হায মুচ্ছাপৰেতা. অজ্ঝোসন্নাতি কামনন্দিযা অধিওসন্না অজ্ঝোত্থটা. লগ্গাতি কামসিনেহেন অল্লীনা. লগ্গিতাতি কামপৰিড়াহেন একীভূতা. পলিবুদ্ধাতি কামসঞ্ঞায আৱট্টিতা. অথ ৱা ‘‘দিট্ঠিদস্সনে গিদ্ধা. অভিণ্হদস্সনে গধিতা. সংসগ্গকিৰিযস্মিং মুচ্ছিতা. ৱিস্সাসকিৰিযস্মিং অজ্ঝোসন্না. সিনেহৱড়ঞ্জস্মিং লগ্গা. দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিম্হি লগ্গিতা. অপৰাপৰং অমুঞ্চমানা হুত্ৱা পলিবুদ্ধা’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
এসন্তীতি পচ্চাসীসন্তি. গৱেসন্তীতি মগ্গযন্তি. পৰিযেসন্তীতি সব্বাকাৰেন ইচ্ছন্তি পত্থেন্তি. অথ ৱা দিট্ঠাৰম্মণে সুভাসুভং অত্থি, নত্থীতি এসন্তি. সুভাসুভাৰম্মণে পচ্চক্খং কত্ৱা ৱড়ঞ্জনত্থায পিযং কৰোন্তা গৱেসন্তি. চিত্তৱসেন এসন্তি. পযোগৱসেন গৱেসন্তি. কৰণৱসেন পৰিযেসন্তি. তে দুৱিধে কামে পটিচ্চ ওতৰিত্ৱা চৰন্তীতি তচ্চৰিতা. তে চ কামে বহুলং যেভুয্যেন ৱড্ঢেন্তি পৱত্তযন্তীতি তব্বহুলা. তে চ কামে গৰুং কত্ৱা ৰহন্তীতি তগ্গৰুকা. তেসু কামেসু নিন্না নমিতা হুত্ৱা ৱসন্তীতি তন্নিন্না. তেসু কামেসু সন্নিন্না হুত্ৱা ৱসন্তীতি তপ্পোণা. তেসু কামেসু অৱলম্বিতা হুত্ৱা তেসুযেৱ নমিতা ৱসন্তীতি তপ্পব্ভাৰা. তেসু কামেসু অৱত্থৰিত্ৱা মুচ্ছাপৰেতপ্পসঙ্গা হুত্ৱা ৱদন্তীতি তদধিমুত্তা. তে চ কামে অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা ৱসন্তীতি তদধিপতেয্যা. অথ ৱা ‘‘আৰম্মণস্স ইট্ঠভাৱেন তচ্চৰিতা. আৰম্মণস্স কন্তভাৱেন তব্বহুলা. আৰম্মণস্স মনাপভাৱেন তগ্গৰুকা. আৰম্মণস্স পিযভাৱেন তন্নিন্না. আৰম্মণস্স কামুপসংহিতভাৱেন তপ্পোণা. আৰম্মণস্স ৰজনীযভাৱেন তপ্পব্ভাৰা. আৰম্মণস্স মুচ্ছনীযভাৱেন তদধিমুত্তা. আৰম্মণস্স বন্ধনীযভাৱেন তদধিপতেয্যা’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
ৰূপে পৰিযেসন্তীতিআদীসু পৰিযেসন্তীতি অলদ্ধস্স লাভায এসনৱসেন. পটিলভন্তীতি হত্থগতৱসেন. পৰিভুঞ্জন্তীতি ৱড়ঞ্জনৱসেন ৱুত্তন্তি ঞাতব্বং. কলহং ৱিৱাদং কৰোতীতি কলহকাৰকো. তস্মিং নিযুত্তোতি কলহপসুতো. কম্মকাৰকাদীসুপি এসেৱ নযো. গোচৰে চৰন্তোতি ৱেসিযাদিগোচৰে, সতিপট্ঠানাদিগোচৰে ৱা চৰমানো. তেসু নিযুত্তো গোচৰপসুতো. আৰম্মণূপনিজ্ঝানৱসেন ঝানং অস্স অত্থীতি ঝাযী. তস্মিং নিযুত্তো ঝানপসুতো.
অৱগচ্ছন্তীতি অপাযং গচ্ছন্তি. মচ্ছৰিনোতি সকসম্পত্তিং নিগুহন্তা. ৱচনন্তি কথনং. ব্যপথন্তি ৱাক্যপথং. দেসনন্তি ৱিস্সজ্জনওৱাদং. অনুসিট্ঠিন্তি অনুসাসনিং. নাদিযন্তীতি ন গণ্হন্তি ন গৰুং কৰোন্তি. ‘‘ন পটিস্সন্তী’’তি ৱা পাঠো, সোযেৱ অত্থো. ৱত্থুতো মচ্ছৰিযদস্সনত্থং ‘‘পঞ্চ মচ্ছৰিযানি আৱাসমচ্ছৰিয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আৱাসে মচ্ছৰিযং আৱাসমচ্ছৰিযং. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.
আৱাসো নাম সকলাৰামোপি পৰিৱেণম্পি একোৱৰকোপি ৰত্তিট্ঠানাদীনিপি. তেসু ৱসন্তা সুখং ৱসন্তি, পচ্চযে লভন্তি. একো ভিক্খু ৱত্তসম্পন্নস্সেৱ পেসলস্স ভিক্খুনো তত্থ আগমনং ন ইচ্ছতি, আগতোপি ‘‘খিপ্পং গচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি, ইদং আৱাসমচ্ছৰিযং নাম. ভণ্ডনকাৰকাদীনং পন তত্থ ৱাসং অনিচ্ছতো আৱাসমচ্ছৰিযং নাম ন হোতি.
কুলন্তি উপট্ঠাককুলম্পি ঞাতিকুলম্পি. তত্থ অঞ্ঞস্স উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতো কুলমচ্ছৰিযং হোতি. পাপপুগ্গলস্স পন উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতোপি মচ্ছৰিযং নাম ন হোতি. সো হি তেসং পসাদভেদায পটিপজ্জতি. পসাদং ৰক্খিতুং সমত্থস্সেৱ পন ভিক্খুনো তত্থ উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতো মচ্ছৰিযং নাম হোতি.
লাভোতি চতুপচ্চযলাভোৱ. তং অঞ্ঞস্মিং সীলৱন্তেযেৱ লভন্তে ‘‘মা লভতূ’’তি চিন্তেন্তস্স লাভমচ্ছৰিযং হোতি. যো পন সদ্ধাদেয্যং ৱিনিপাতেতি, অপৰিভোগদুপ্পৰিভোগাদিৱসেন ৱিনাসেতি, পূতিভাৱং গচ্ছন্তম্পি অঞ্ঞস্স ন দেতি, তং দিস্ৱা ‘‘সচে ইমং এস ন লভেয্য, অঞ্ঞো সীলৱা লভেয্য, পৰিভোগং গচ্ছেয্যা’’তি চিন্তেন্তস্স মচ্ছৰিযং নাম নত্থি.
ৱণ্ণো নাম সৰীৰৱণ্ণোপি গুণৱণ্ণোপি. তত্থ সৰীৰৱণ্ণে মচ্ছৰী ‘‘পৰো পাসাদিকো ৰূপৱা’’তি ৱুত্তে তং ন কথেতুকামো হোতি. গুণৱণ্ণমচ্ছৰী পৰস্স সীলেন ধুতঙ্গেন পটিপদায আচাৰেন ৱণ্ণং ন কথেতুকামো হোতি.
ধম্মোতি পৰিযত্তিধম্মো চ পটিৱেধধম্মো চ. তত্থ অৰিযসাৱকা পটিৱেধধম্মং ন মচ্ছৰাযন্তি, অত্তনা পটিৱিদ্ধধম্মে সদেৱকস্স লোকস্স পটিৱেধং ইচ্ছন্তি. তং পন পটিৱেধং ‘‘পৰে জানন্তূ’’তি ইচ্ছন্তি, তন্তিধম্মেযেৱ পন ধম্মমচ্ছৰিযং নাম হোতি. তেন সমন্নাগতো পুগ্গলো যং গুড়্হং গন্থং ৱা কথামগ্গং ৱা জানাতি, তং অঞ্ঞে ন জানাপেতুকামো হোতি. যো পন পুগ্গলং উপপৰিক্খিত্ৱা ধম্মানুগ্গহেন ধম্মং ৱা উপপৰিক্খিত্ৱা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছৰী নাম ন হোতি. তত্থ একচ্চো পুগ্গলো লোলো হোতি, কালেন সমণো হোতি, কালেন ব্ৰাহ্মণো, কালেন নিগণ্ঠো. যো হি ভিক্খু ‘‘অযং পুগ্গলো পৱেণিআগতং তন্তিং সণ্হং সুখুমং ধম্মন্তৰং ভিন্দিত্ৱা আলুড়েস্সতী’’তি ন দেতি, অযং পুগ্গলং উপপৰিক্খিত্ৱা ধম্মানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘‘অযং ধম্মো সণ্হো সুখুমো, সচাযং পুগ্গলো গণ্হিস্সতি, অঞ্ঞং ব্যাকৰিত্ৱা অত্তানং আৱি কত্ৱা নস্সিস্সতী’’তি ন দেতি, অযং ধম্মং উপপৰিক্খিত্ৱা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘‘সচাযং ইমং ধম্মং গণ্হিস্সতি, অম্হাকং সমযং ভিন্দিতুং সমত্থো ভৱিস্সতী’’তি ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছৰী নাম হোতি.
ইমেসু পঞ্চসু মচ্ছৰিযেসু আৱাসমচ্ছৰিযেন তাৱ যক্খো ৱা পেতো ৱা হুত্ৱা তস্সেৱ আৱাসস্স সঙ্কাৰং সীসেন উক্খিপিত্ৱা ৱিচৰতি. কুলমচ্ছৰিযেন তস্মিং কুলে অঞ্ঞেসং দানমাননাদীনি কৰোন্তে দিস্ৱা ‘‘ভিন্নং ৱতিদং কুলং মমা’’তি চিন্তযতো লোহিতম্পি মুখতো উগ্গচ্ছতি, কুচ্ছিৱিৰেচনম্পি হোতি, অন্তানিপি খণ্ডাখণ্ডানি হুত্ৱা নিক্খমন্তি. লাভমচ্ছৰিযেন সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা সন্তকে লাভে মচ্ছৰাযিত্ৱা পুগ্গলিকপৰিভোগং ৱিয পৰিভুঞ্জিত্ৱা যক্খো ৱা পেতো ৱা মহাঅজগৰো ৱা হুত্ৱা নিব্বত্ততি. সৰীৰৱণ্ণগুণৱণ্ণমচ্ছৰেন পন পৰিযত্তিধম্মমচ্ছৰিযেন চ অত্তনোৱ ৱণ্ণং ৱণ্ণেতি, পৰেসং ৱণ্ণে ‘‘কিং ৱণ্ণো এসো’’তি তং তং দোসং ৱদন্তো পৰিযত্তিধম্মঞ্চ কস্সচি কিঞ্চি অদেন্তো দুব্বণ্ণো চেৱ এড়মূগো চ হোতি.
অপি চ আৱাসমচ্ছৰিযেন লোহগেহে পচ্চতি, কুলমচ্ছৰিযেন অপ্পলাভো হোতি, লাভমচ্ছৰিযেন গূথনিৰযে নিব্বত্ততি, ৱণ্ণমচ্ছৰিযেন ভৱে ভৱে নিব্বত্তস্স ৱণ্ণো নাম ন হোতি, ধম্মমচ্ছৰিযেন কুক্কুড়নিৰযে নিব্বত্ততীতি.
মচ্ছৰাযনৱসেন মচ্ছৰিযং. মচ্ছৰাযনাকাৰো মচ্ছৰাযনা. মচ্ছৰেন অযিতস্স মচ্ছেৰসমঙ্গিনো ভাৱো মচ্ছৰাযিতত্তং. ‘‘ময্হমেৱ হোন্তু, মা অঞ্ঞস্সা’’তি সব্বাপি অত্তনো সম্পত্তিযো ব্যাপেতুং ন ইচ্ছতীতি ৱিৱিচ্ছো, ৱিৱিচ্ছস্স ভাৱো ৱেৱিচ্ছং, মুদুমচ্ছৰিযস্সেতং নামং. কদৰিযো ৱুচ্চতি অনাদৰো, তস্স ভাৱো কদৰিযং, থদ্ধমচ্ছৰিযস্সেতং নামং. তেন হি সমন্নাগতো পুগ্গলো পৰম্পি পৰেসং দদমানং নিৱাৰেতি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘কদৰিযো পাপসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাদিট্ঠিঅনাদৰো;
দদমানং নিৱাৰেতি, যাচমানান ভোজন’’ন্তি. (সং. নি. ১.১৩২);
যাচকে দিস্ৱা কটুকভাৱেন চিত্তং অঞ্চতি সঙ্কোচেতীতি কটুকঞ্চুকো, তস্স ভাৱো কটুকঞ্চুকতা. অপৰো নযো – কটুকঞ্চুকতা ৱুচ্চতি কটচ্ছুগ্গাহো. সমতিত্তিকপুণ্ণায হি উক্খলিযা ভত্তং গণ্হন্তো সব্বতোভাগেন সঙ্কুটিতেন অগ্গকটচ্ছুনা গণ্হাতি পূৰেত্ৱা গহেতুং ন সক্কোতি, এৱং মচ্ছৰিপুগ্গলস্স চিত্তং সঙ্কুচতি, তস্মিং সঙ্কুচিতে কাযোপি তথেৱ সঙ্কুচতি পটিকুটতি পটিনিৱট্টতি ন সম্পসাৰীযতীতি মচ্ছেৰং ‘‘কটুকঞ্চুকতা’’তি ৱুত্তং.
অগ্গহিতত্তং চিত্তস্সাতি পৰেসং উপকাৰকৰণে দানাদিনা আকাৰেন যথা ন সম্পসাৰীযতি, এৱং আৱৰিত্ৱা গহিতভাৱো চিত্তস্স. যস্মা পন মচ্ছৰিপুগ্গলো অত্তনো সন্তকং পৰেসং অদাতুকামো হোতি, পৰসন্তকং গণ্হিতুকামো. তস্মা ‘‘ইদং অচ্ছৰিযং ময্হমেৱ হোতু, মা অঞ্ঞস্সা’’তি পৱত্তিৱসেনস্স অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণতা পৰসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা চ ৱেদিতব্বা.
খন্ধমচ্ছৰিযম্পি মচ্ছৰিযন্তি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতং উপপত্তিভৱং অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং ‘‘অচ্ছৰিযং ময্হমেৱ হোতু, মা অঞ্ঞস্সা’’তি পৱত্তং মচ্ছৰিযং খন্ধমচ্ছৰিযং নাম. ধাতুআযতনমচ্ছৰিযেসুপি এসেৱ নযো. গাহোতি গাহনিচ্ছযৱসেন গহণং. অৱদঞ্ঞুতাযাতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানম্পি কথিতং অজাননভাৱেন. যাচকানং অদদমানো হি তেহি কথিতং ন জানাতি নাম. জনা পমত্তাতি সতিৱিপ্পৱাসা জনা. ৱচনন্তি সঙ্খেপৱচনং. ব্যপ্পথন্তি ৱিত্থাৰৱচনং. দেসনন্তি উপমং দস্সেত্ৱা অত্থসন্দস্সনৱচনং. অনুসিট্ঠিন্তি পুনপ্পুনং সংলক্খাপনৱচনং. অথ ৱা দস্সেত্ৱা কথনং ৱচনং নাম. গণ্হাপেত্ৱা কথনং ব্যপ্পথং নাম. তোসেত্ৱা কথনং দেসনং নাম. পদস্সেত্ৱা কথনং অনুসিট্ঠি নাম. অথ ৱা পৰিতাপদুক্খং নাসেত্ৱা কথনং ৱচনং নাম. পৰিড়াহদুক্খং নাসেত্ৱা কথনং ব্যপ্পথং নাম. অপাযদুক্খং নাসেত্ৱা কথনং দেসনং নাম. ভৱদুক্খং নাসেত্ৱা কথনং অনুসিট্ঠি নাম. অথ ৱা দুক্খসচ্চপৰিঞ্ঞাপটিৱেধযুত্তং ৱচনং. সমুদযসচ্চপহানপটিৱেধযুত্তং ব্যপ্পথং. নিৰোধসচ্চসচ্ছিকিৰিযপটিৱেধযুত্তং দেসনং. মগ্গসচ্চভাৱনাপটিৱেধযুত্তং অনুসিট্ঠীতি এৱমাদিনা নযেন একে ৱণ্ণযন্তি.
ন সুস্সুসন্তীতি ন সুণন্তি. ন সোতং ওদহন্তীতি সৱনত্থং কণ্ণসোতং ন ঠপেন্তি. ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তীতি জাননত্থং চিত্তং ন পতিট্ঠপেন্তি. অনস্সৱাতি ওৱাদং অসুণমানা. অৱচনকৰাতি সুণমানাপি ৱচনং ন কৰোন্তীতি অৱচনকৰা. পটিলোমৱুত্তিনোতি পটাণী হুত্ৱা পৱত্তনকা. অঞ্ঞেনেৱ মুখং কৰোন্তীতি কৰোন্তাপি মুখং ন দেন্তীতি অত্থো.
ৱিসমেতি কাযসুচৰিতাদিসম্মতস্স সমস্স পটিপক্খত্তা ৱিসমং, তস্মিং ৱিসমে. নিৱিট্ঠাতি পৱিট্ঠা দুন্নীহৰা. কাযকম্মেতি কাযতো পৱত্তে, কাযেন ৱা পৱত্তে কাযকম্মে. ৱচীকম্মাদীসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ কাযকম্মৱচীকম্মমনোকম্মানি দুচ্চৰিতৱসেন ৱিভত্তানি, পাণাতিপাতাদযো দসঅকুসলকম্মপথৱসেন ৱিভত্তাতি ঞাতব্বং. অযং তাৱেত্থ সাধাৰণপদৱণ্ণনা, অসাধাৰণেসু পন পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো, পাণৱধো পাণঘাতোতি ৱুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৱোহাৰতো সত্তো, পৰমত্থতো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিতা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপৱত্তা ৱধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৱিৰহিতেসু তিৰচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৱজ্জো, মহাসৰীৰে মহাসাৱজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায, পযোগসমত্তেপি ৱত্থুমহন্ততায. গুণৱন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণে অপ্পসাৱজ্জো, মহাগুণে মহাসাৱজ্জো. সৰীৰগুণানং পন সমভাৱে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৱজ্জো, তিব্বতায মহাসাৱজ্জোতি ৱেদিতব্বো.
তস্স পঞ্চ সম্ভাৰা হোন্তি – পাণো পাণসঞ্ঞিতা ৱধকচিত্তং উপক্কমো তেন মৰণন্তি. ছপ্পযোগা – সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো থাৱৰো ৱিজ্জামযো ইদ্ধিমযোতি. ইমস্মিং পনত্থে ৱিত্থাৰিযমানে অতিপপঞ্চো হোতি, তস্মা নং ন ৱিত্থাৰযিস্সাম. অঞ্ঞঞ্চ এৱৰূপং, অত্থিকেহি পন সমন্তপাসাদিকং ৱিনযট্ঠকথং (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭২) ওলোকেত্ৱা গহেতব্বং.
অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পৰস্স হৰণং থেয্যং চোৰিকাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পৰপৰিগ্গহিতং, যত্থ পৰো যথাকামকাৰিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডাৰহো অনুপৱজ্জো চ হোতি, তস্মিং পন পৰপৰিগ্গহিতে পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পৰসন্তকে ৱত্থুস্মিং অপ্পসাৱজ্জং, পণীতে মহাসাৱজ্জং. কস্মা? ৱত্থুপণীততায, ৱত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৱত্থুস্মিং মহাসাৱজ্জং. তং তং গুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৱত্থুস্মিং অপ্পসাৱজ্জং.
তস্স পঞ্চ সম্ভাৰা হোন্তি – পৰপৰিগ্গহিতং পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিতা থেয্যচিত্তং উপক্কমো তেন হৰণন্তি. ছপ্পযোগা সাহত্থিকাদযোৱ. তে চ খো যথানুৰূপং থেয্যাৱহাৰো পসয্হাৱহাৰো পটিচ্ছন্নাৱহাৰো পৰিকপ্পাৱহাৰো কুসাৱহাৰোতি ইমেসং পঞ্চন্নং অৱহাৰানং ৱসেন পৱত্তন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন সমন্তপাসাদিকাযং ৱুত্তো.
কামেসুমিচ্ছাচাৰোতি এত্থ পন কামেসূতি মেথুনসমাচাৰেসু. মিচ্ছাচাৰোতি একন্তনিন্দিতো লামকাচাৰো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মসেৱনাধিপ্পাযেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অগমনীযট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচাৰো.
তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুৰিসানং তাৱ মাতুৰক্খিতা পিতুৰক্খিতা মাতাপিতুৰক্খিতা ভাতুৰক্খিতা ভগিনিৰক্খিতা ঞাতিৰক্খিতা গোত্তৰক্খিতা ধম্মৰক্খিতা সাৰক্খা সপৰিদণ্ডাতি মাতুৰক্খিতাদযো দস, ধনক্কীতা ছন্দৱাসিনী ভোগৱাসিনী পটৱাসিনী ওদপত্তকিনী ওভতচুম্বটকা দাসী চ ভৰিযা কম্মকাৰী চ ভৰিযা ধজাহটা মুহুত্তিকাতি এতা ধনক্কীতাদযো দসাতি ৱীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৱীন্নং সাৰক্খসপৰিদণ্ডানং দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৱাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুৰিসা, ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম.
সো পনেস মিচ্ছাচাৰো সীলাদিগুণৰহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৱজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৱজ্জো. তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা – অগমনীযৱত্থু তস্মিং সেৱনচিত্তং সেৱনপযোগো মগ্গেন মগ্গপটিপত্তিঅধিৱাসনন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকো এৱ.
মুসাতি ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্স অত্থভঞ্জনকো ৱচীপযোগো কাযপযোগো ৱা. ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পৰৱিসংৱাদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. অপৰো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৱত্থু. ৱাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৱিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৱত্থুং তথতো পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৱজ্জো, মহন্ততায মহাসাৱজ্জো. অপি চ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায ‘‘নত্থী’’তিআদিনযপ্পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো, সক্খিনা হুত্ৱা অত্থভঞ্জনত্থং ৱুত্তো মহাসাৱজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৱা সপ্পিং ৱা লভিত্ৱা হসাধিপ্পাযেন ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূৰণকথানযেন পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো, অদিট্ঠংযেৱ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৱদন্তানং মহাসাৱজ্জো.
তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা হোন্তি – অতথং ৱত্থু ৱিসংৱাদনচিত্তং তজ্জো ৱাযামো পৰস্স তদত্থৱিজাননন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকোৱ. সো চ কাযেন ৱা কাযপটিবদ্ধেন ৱা ৱাচায ৱা পৰৱিসংৱাদককিৰিযাকৰণে দট্ঠব্বো. তায চে কিৰিযায পৰো তমত্থং জানাতি, অযং কিৰিযসমুট্ঠাপিকা চেতনাক্খণেযেৱ মুসাৱাদকম্মুনা বজ্ঝতি.
পিসুণৱাচাতিআদীসু যায ৱাচায যস্স তং ৱাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৱং পৰস্স চ সুঞ্ঞভাৱং কৰোতি, সা পিসুণৱাচা. যায পন অত্তানম্পি পৰম্পি ফৰুসং কৰোতি, যা ৱাচা সযম্পি ফৰুসা নেৱ কণ্ণসুখা ন হদযঙ্গমা, অযং ফৰুসৱাচা. যেন সম্ফং পলপতি নিৰত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. তেসং মূলভূতাপি চেতনা পিসুণৱাচাদিনামমেৱ লভতি, সা এৱ ইধ অধিপ্পেতাতি.
তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পৰেসং ৱা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৱা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৱাচা. সা যস্স ভেদং কৰোতি, তস্স অপ্পগুণায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জা.
তস্সা চত্তাৰো সম্ভাৰা হোন্তি – ভিন্দিতব্বো পৰো ‘‘ইতি ইমে নানা ভৱিস্সন্তি ৱিনা ভৱিস্সন্তী’’তি ভেদপুৰেক্খাৰতা ৱা, ‘‘ইতি অহং পিযো ভৱিস্সামি ৱিস্সাসিকো’’তি ৱিযকম্যতা ৱা, তজ্জো ৱাযামো, তস্স তদত্থৱিজাননন্তি.
পৰস্স মম্মচ্ছেদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফৰুসচেতনা ফৰুসৱাচা. মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ফৰুসৱাচা ন হোতি. মাতাপিতৰো হি কদাচি পুত্তকে এৱম্পি ৱদন্তি ‘‘চোৰা ৱো খণ্ডাখণ্ডিকং কৰোন্তূ’’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপৰি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচৰিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৱং ৱদন্তি ‘‘কিং ইমে অহিৰিকা অনোত্তপ্পিনো চৰন্তি, নিদ্ধমথ নে’’তি. অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফৰুসৱাচা ন হোতি, এৱং ৱচনসণ্হতায অফৰুসৱাচাপি ন হোতি. ন হি মাৰাপেতুকামস্স ‘‘ইমং সুখং সযাপেথা’’তি ৱচনং অফৰুসৱাচা হোতি, চিত্তফৰুসতায পনেসা ফৰুসৱাচাৱ, সা যং সন্ধায পৱত্তিতা. তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জা. তস্সা তযো সম্ভাৰা – অক্কোসিতব্বো পৰো কুপিতচিত্তং অক্কোসনন্তি.
অনত্থৱিঞ্ঞাপিকা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. সো আসেৱনমন্দতায অপ্পসাৱজ্জো, আসেৱনমহন্ততায মহাসাৱজ্জো. তস্স দ্ৱে সম্ভাৰা হোন্তি – ভাৰতযুদ্ধসীতাহৰণাদিনিৰত্থককথাপুৰেক্খাৰতা তথাৰূপীকথাকথনঞ্চাতি.
অভিজ্ঝাযতীতি অভিজ্ঝা, পৰভণ্ডাভিমুখী হুত্ৱা তন্নিন্নতায পৱত্ততীতি অত্থো. সা ‘‘অহো ৱত ইদং মমাস্সা’’তি এৱং পৰভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা. অদিন্নাদানং ৱিয অপ্পসাৱজ্জা মহাসাৱজ্জা চ. তস্সা দ্ৱে সম্ভাৰা হোন্তি – পৰভণ্ডং অত্তনো পৰিণামনঞ্চাতি. পৰভণ্ডৱত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৱ কম্মপথভেদো হোতি, যাৱ ‘‘অহো ৱতিদং মমাস্সা’’তি অত্তনো ন পৰিণামেতি.
হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ব্যাপাদো, সো পৰৱিনাসায মনোপদোসলক্খণো. ফৰুসৱাচা ৱিয অপ্পসাৱজ্জো মহাসাৱজ্জো চ. তস্স দ্ৱে সম্ভাৰা হোন্তি – পৰসত্তো চ তস্স চ ৱিনাসচিন্তাতি. পৰসত্তৱত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৱ কম্মপথভেদো হোতি, যাৱ ‘‘অহো ৱতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৱিনস্সেয্যা’’তি তস্স ৱিনাসং ন চিন্তেসি.
যথাভুচ্চগহণাভাৱেন মিচ্ছা পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন ৱিপৰীতদস্সনলক্খণা. সম্ফপ্পলাপো ৱিয অপ্পসাৱজ্জা মহাসাৱজ্জা চ.
সঞ্ঞী, অসঞ্ঞী, নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৱিস্সামাতি ৰূপাদিৱসেন কঙ্খন্তি. ভৱিস্সাম নু খো মযন্তিআদিনা অত্তানং কঙ্খন্তি. তত্থ ভৱিস্সাম নু খো. ন নু খো ভৱিস্সামাতি তস্স সস্সতাকাৰঞ্চ উচ্ছেদাকাৰঞ্চ নিস্সায অনাগতে অত্তানং ৱিজ্জমানতঞ্চ অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খন্তি. কিং নু খো ভৱিস্সামাতি জাতিলিঙ্গুপপত্তিযো নিস্সায ‘‘খত্তিযা নু খো ভৱিস্সাম, ব্ৰাহ্মণৱেস্সসুদ্দগহট্ঠপব্বজিতদেৱমনুস্সানং অঞ্ঞতৰা’’তি কঙ্খন্তি. কথং নু খো ভৱিস্সামাতি সণ্ঠানাকাৰং নিস্সায ‘‘দীঘা নু খো ভৱিস্সাম, ৰস্সওদাতকণ্হপমাণিকঅপ্পমাণিকাদীনং অঞ্ঞতৰা’’তি কঙ্খন্তি. কেচি পন ‘‘ইস্সৰনিম্মানাদীনি নিস্সায ‘কেন নু খো কাৰণেন ভৱিস্সামা’তি হেতুতো কঙ্খন্তী’’তি ৱদন্তি. কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সাম নু খো মযন্তি জাতিআদীনি নিস্সায ‘‘খত্তিযা হুত্ৱা নু খো ব্ৰাহ্মণা ভৱিস্সাম…পে… দেৱা হুত্ৱা মনুস্সা’’তি অত্তনো পৰম্পৰং কঙ্খন্তি. সব্বত্থেৱ পন অদ্ধানন্তি কালাধিৱচনমেতং.
১০. যস্মা এতদেৱ তস্মা হি সিক্খেথ…পে… আহু ধীৰাতি. তত্থ সিক্খেথাতি তিস্সো সিক্খা আৱজ্জেয্য. ইধেৱাতি ইমস্মিংযেৱ সাসনে. তত্থ সিক্খিতব্বাতি সিক্খা. তিস্সোতি গণনপৰিচ্ছেদো. অধিসীলসিক্খাতি অধিকং উত্তমং সীলন্তি অধিসীলং, অধিসীলঞ্চ তং সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা চাতি অধিসীলসিক্খা. এস নযো অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খাসু.
কতমং পনেত্থ সীলং, কতমং অধিসীলং, কতমং চিত্তং, কতমং অধিচিত্তং, কতমা পঞ্ঞা, কতমা অধিপঞ্ঞাতি? ৱুচ্চতে – পঞ্চঙ্গদসঙ্গসীলং তাৱ সীলমেৱ. তঞ্হি বুদ্ধে উপ্পন্নেপি অনুপ্পন্নেপি লোকে পৱত্ততি. উপ্পন্নে বুদ্ধে তস্মিং সীলে বুদ্ধাপি সাৱকাপি মহাজনং সমাদপেন্তি, অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পচ্চেকবুদ্ধা চ কম্মৱাদিনো চ ধম্মিকা সমণব্ৰাহ্মণা চ চক্কৱত্তী চ মহাৰাজানো মহাবোধিসত্তা চ সমাদপেন্তি, সামম্পি পণ্ডিতা সমণব্ৰাহ্মণা সমাদিযন্তি. তে তং কুসলং ধম্মং পৰিপূৰেত্ৱা দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সম্পত্তিং অনুভোন্তি.
পাতিমোক্খসংৱৰসীলং পন ‘‘অধিসীল’’ন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্হি সূৰিযো ৱিয পজ্জোতানং সিনেৰু ৱিয পব্বতানং সব্বলোকিযসীলানং অধিকঞ্চেৱ উত্তমঞ্চ, বুদ্ধুপ্পাদেযেৱ চ পৱত্ততি, ন ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদা. ন হি তং পঞ্ঞত্তিং উদ্ধৰিত্ৱা অঞ্ঞো সত্তো ঠপেতুং সক্কোতি. বুদ্ধাযেৱ পন সব্বসো কাযৱচীদ্ৱাৰঅজ্ঝাচাৰসোতং ছিন্দিত্ৱা তস্স তস্স ৱীতিক্কমস্স অনুচ্ছৱিকং তং সীলসংৱৰং পঞ্ঞপেন্তি. পাতিমোক্খসংৱৰতোপি চ মগ্গফলসম্পযুত্তমেৱ সীলং অধিসীলং.
কামাৱচৰানি পন অট্ঠ কুসলচিত্তানি লোকিযঅট্ঠসমাপত্তিচিত্তানি চ একজ্ঝং কত্ৱা চিত্তমেৱাতি ৱেদিতব্বানি. বুদ্ধুপ্পাদানুপ্পাদে চস্স পৱত্তি, সমাদপনং সমাদানঞ্চ সীলে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
ৱিপস্সনাপাদকং অট্ঠসমাপত্তিচিত্তং পন ‘‘অধিচিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্হি অধিসীলং ৱিয সীলানং, সব্বলোকিযচিত্তানং অধিকঞ্চেৱ উত্তমঞ্চ, বুদ্ধুপ্পাদেযেৱ চ হোতি, ন ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদা. ততোপি চ মগ্গফলচিত্তমেৱ অধিচিত্তং.
‘‘অত্থি দিন্নং অত্থি যিট্ঠ’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তং (ম. নি. ২.৯৪) পন কম্মস্সকতাঞাণং পঞ্ঞা. সা হি বুদ্ধে উপ্পন্নেপি অনুপ্পন্নেপি লোকে পৱত্ততি. উপ্পন্নে বুদ্ধে তস্সা পঞ্ঞায বুদ্ধাপি সাৱকাপি মহাজনং সমাদপেন্তি, অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পচ্চেকবুদ্ধা চ কম্মৱাদিনো চ ধম্মিকা সমণব্ৰাহ্মণা চ চক্কৱত্তী চ মহাৰাজানো মহাবোধিসত্তা চ সমাদপেন্তি, সামম্পি পণ্ডিতা সত্তা সমাদিযন্তি. তথা হি অঙ্কুৰো দসৱস্সসহস্সানি মহাদানং অদাসি. ৱেলামো ৱেস্সন্তৰো অঞ্ঞে চ বহূ পণ্ডিতমনুস্সা মহাদানানি অদংসু. তে তং কুসলং ধম্মং পৰিপূৰেত্ৱা দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সম্পত্তিং অনুভৱিংসু.
তিলক্খণাকাৰপৰিচ্ছেদকং পন ৱিপস্সনাঞাণং ‘‘অধিপঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি. সা হি অধিসীলঅধিচিত্তানি ৱিয সীলচিত্তানং, সব্বলোকিযপঞ্ঞানং অধিকা চেৱ উত্তমা চ, ন চ ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদা লোকে পৱত্ততি. ততোপি চ মগ্গফলপঞ্ঞাৱ অধিপঞ্ঞা.
ইদানি একেকং দস্সেন্তো ‘‘কতমা অধিসীলসিক্খা – ইধ ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতী’’তিআদিমাহ. ইধাতি ৱচনং পুব্বভাগকৰণীযসম্পদায সম্পন্নস্স সব্বপকাৰসীলপৰিপূৰকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপৰিদীপনং, অঞ্ঞসাসনস্স চ তথাভাৱপটিসেধনং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯-১৪০). ভিক্খূতি তস্স সীলস্স পৰিপূৰকস্স পুগ্গলস্স পৰিদীপনং. পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতোতি ইদমস্স পাতিমোক্খসংৱৰে পতিট্ঠিতভাৱপৰিদীপনং. ৱিহৰতীতি ইদমস্স তদনুৰূপৱিহাৰসমঙ্গীভাৱপৰিদীপনং. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি ইদমস্স পাতিমোক্খসংৱৰস্স উপকাৰকধম্মপৰিদীপনং. অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱীতি ইদমস্স পাতিমোক্খতো অচৱনধম্মতাপৰিদীপনং. সমাদাযাতি ইদমস্স সিক্খাপদানং অনৱসেসতো আদানপৰিদীপনং. সিক্খতীতি ইদমস্স সিক্খায সমঙ্গীভাৱপৰিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি ইদমস্স সিক্খিতব্বধম্মপৰিদীপনং.
তত্থ ভিক্খূতি সংসাৰে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. সীলমস্স অত্থীতি সীলৱাতি এত্থ সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং ৱা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৱসেন অৱিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধাৰণং ৱা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠাৱসেন আধাৰভাৱোতি অত্থো. এতদেৱ হি এত্থ অত্থদ্ৱযং সদ্দলক্খণৱিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘অধিসেৱনট্ঠেন আচাৰট্ঠেন সীলনট্ঠেন সিৰট্ঠেন সীতলট্ঠেন সিৱট্ঠেন সীল’’ন্তি ৱণ্ণযন্তি.
সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;
সনিদস্সনত্তং ৰূপস্স, যথা ভিন্নস্সনেকধা.
যথা হি নীলপীতাদিভেদেননেকধা ভিন্নস্সাপি ৰূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সনভাৱানতিক্কমনতো. তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৱসেন, কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠাৱসেন ৱুত্তং সীলনং, তদেৱ লক্খণং চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠাভাৱানতিক্কমনতো. এৱং লক্খণস্স পনস্স –
দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনতা, অনৱজ্জগুণো তথা;
কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন, ৰসো নাম পৱুচ্চতি.
তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন ৰসেন দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনৰসং, সম্পত্তিঅত্থেন ৰসেন অনৱজ্জৰসন্তি ৱেদিতব্বং.
সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৱিঞ্ঞুভি;
ওত্তপ্পঞ্চ হিৰী চেৱ, পদট্ঠানন্তি ৱণ্ণিতং.
তঞ্হিদং সীলং ‘‘কাযসোচেয্যং ৱচীসোচেয্যং মনোসোচেয্য’’ন্তি এৱং ৱুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সোচেয্যভাৱেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৱং গচ্ছতি. হিৰোত্তপ্পঞ্চ পন তস্স ৱিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৱণ্ণিতং, আসন্নকাৰণন্তি অত্থো. হিৰোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৱ তিট্ঠতি চ, অসতি নেৱ উপ্পজ্জতি চেৱ ন তিট্ঠতি চাতি এৱংৱিধেন সীলেন সীলৱা হোতি. এতং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৱা ৱিৰমন্তস্স, ৱত্তপটিপত্তিং ৱা পূৰেন্তস্স চেতনাদযো ধম্মা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কিং সীলন্তি? চেতনা সীলং, চেতসিকং সীলং, সংৱৰো সীলং, অৱীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯).
তত্থ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৱা ৱিৰমন্তস্স ৱত্তপটিপত্তিং ৱা পূৰেন্তস্স চেতনা. চেতসিকং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰমন্তস্স ৱিৰতি. অপি চ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীনি পজহন্তস্স সত্তকম্মপথচেতনা. চেতসিকং সীলং নাম ‘‘অভিজ্ঝং পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৭) নযেন সংযুত্তমহাৱগ্গে ৱুত্তা অনভিজ্ঝাব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা. সংৱৰো সীলন্তি এত্থ পঞ্চৱিধেন সংৱৰো ৱেদিতব্বো – পাতিমোক্খসংৱৰো সতিসংৱৰো ঞাণসংৱৰো খন্তিসংৱৰো ৱীৰিযসংৱৰো. তস্স নানাকৰণং উপৰি আৱি ভৱিস্সতি. অৱীতিক্কমো সীলন্তি সমাদিন্নসীলস্স কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো. এত্থ চ সংৱৰসীলং, অৱীতিক্কমসীলন্তি ইদমেৱ নিপ্পৰিযাযতো সীলং. চেতনাসীলং, চেতসিকং সীলন্তি পৰিযাযতো সীলন্তি ৱেদিতব্বং.
পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহি, তস্মা ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি ৱুত্তং. পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতোতি পাতিমোক্খসংৱৰসীলেন সমন্নাগতো. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি আচাৰেন চেৱ গোচৰেন চ সম্পন্নো. অণুমত্তেসূতি অপ্পমত্তকেসু. ৱজ্জেসূতি অকুসলধম্মেসু. ভযদস্সাৱীতি ভযদস্সী. সমাদাযাতি সম্মা আদিযিত্ৱা. সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি তং তং সিক্খাপদং সমাদিযিত্ৱা সিক্খতি. অপি চ সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যংকিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খাকোট্ঠাসেসু সিক্খিতব্বং কাযিকং ৱা চেতসিকং ৱা, তং সব্বং সমাদায সিক্খতি.
খুদ্দকো সীলক্খন্ধোতি সঙ্ঘাদিসেসাদিসাৱসেসো সীলক্খন্ধো. মহন্তোতি পাৰাজিকাদিনিৰৱসেসো. যস্মা পন পাতিমোক্খসীলেন ভিক্খু সাসনে পতিট্ঠাতি নাম, তস্মা তং ‘‘পতিট্ঠা’’তি ৱুত্তং. পতিট্ঠহতি ৱা এত্থ ভিক্খু, কুসলা ধম্মা এৱ ৱা এত্থ পতিট্ঠহন্তীতি পতিট্ঠা. অযমত্থো ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২) চ, ‘‘পতিট্ঠানলক্খণং, মহাৰাজ, সীলং সব্বেসং কুসলানং ধম্মান’’ন্তি (মি. প. ২.১.৯) চ, ‘‘সীলে পতিট্ঠিতো খো, মহাৰাজ…পে… সব্বে কুসলা ধম্মা ন পৰিহাযন্তী’’তি (মি. প. ২.১.৯) চ আদিসুত্তৱসেন ৱেদিতব্বো.
তদেতং পুব্বুপ্পত্তিঅত্থেন আদি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং উত্তিয আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৮২). যথা হি নগৰৱড্ঢকী নগৰং মাপেতুকামো পঠমং নগৰট্ঠানং সোধেতি, ততো অপৰভাগে ৱীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকাদিপৰিচ্ছেদেন ৱিভজিত্ৱাৱ নগৰং মাপেতি. এৱমেৱ যোগাৱচৰো আদিতো সীলং ৱিসোধেতি, ততো অপৰভাগে সমাধিৱিপস্সনামগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকৰোতি. যথা ৱা পন ৰজকো পঠমং তীহি খাৰেহি ৱত্থং ধোৱিত্ৱা পৰিসুদ্ধে ৱত্থে যদিচ্ছকং ৰঙ্গজাতং উপনেতি, যথা ৱা পন ছেকো চিত্তকাৰো ৰূপং লিখিতুকামো আদিতোৱ ভিত্তিপৰিকম্মং কৰোতি, ততো অপৰভাগে ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. এৱমেৱ যোগাৱচৰো আদিতোৱ সীলং ৱিসোধেত্ৱা অপৰভাগে সমথৱিপস্সনাদযো ধম্মে সচ্ছিকৰোতি. তস্মা সীলং ‘‘আদী’’তি ৱুত্তং.
তদেতং চৰণসৰিক্খতায চৰণং. চৰণাতি হি পাদা ৱুচ্চন্তি. যথা হি ছিন্নচৰণস্স পুৰিসস্স দিসং গমনাভিসঙ্খাৰো ন জাযতি, পৰিপুণ্ণপাদস্সেৱ জাযতি, এৱমেৱ যস্স সীলং ভিন্নং হোতি খণ্ডং অপৰিপুণ্ণং, তস্স নিব্বানগমনায ঞাণগমনং ন সম্পজ্জতি. যস্স পন তং অভিন্নং হোতি অখণ্ডং পৰিপুণ্ণং, তস্স নিব্বানগমনায ঞাণগমনং সম্পজ্জতি. তস্মা সীলং ‘‘চৰণ’’ন্তি ৱুত্তং.
তদেতং সংযমনৱসেন সংযমো. সংৱৰণৱসেন সংৱৰোতি উভযেনাপি সীলসংযমো চেৱ সীলসংৱৰো চ কথিতো. ৱচনত্থো পনেত্থ সংযমেতি ৱীতিক্কমৱিপ্ফন্দনং, পুগ্গলং ৱা সংযমেতি ৱীতিক্কমৱসেন তস্স ৱিপ্ফন্দিতুং ন দেতীতি সংযমো. ৱীতিক্কমস্স পৱেসনদ্ৱাৰং সংৱৰতি পিদহতীতি সংৱৰো.
মোক্খন্তি উত্তমং মুখভূতং ৱা. যথা হি সত্তানং চতুব্বিধো আহাৰো মুখেন পৱিসিত্ৱা অঙ্গমঙ্গানি ফৰতি, এৱং যোগিনোপি চতুভূমককুসলং সীলমুখেন পৱিসিত্ৱা অত্থসিদ্ধিং সম্পাদেতি. তেন ‘‘মোক্খ’’ন্তি. পমুখে সাধূতি পামোক্খং, পুব্বঙ্গমং সেট্ঠং পধানন্তি অত্থো. কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযাতি চতুভূমককুসলানং পটিলাভত্থায পামোক্খং পুব্বঙ্গমং সেট্ঠং পধানন্তি ৱেদিতব্বং.
ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি কামেহি ৱিৱিচ্চ ৱিনা হুত্ৱা অপক্কমিত্ৱা. যো পনাযমেত্থ এৱকাৰো, সো নিযমত্থোতি ৱেদিতব্বো. যস্মা চ নিযমত্থো, তস্মা তস্মিং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰণসমযে অৱিজ্জমানানম্পি কামানং তস্স পঠমজ্ঝানস্স পটিপক্খভাৱং কামপৰিচ্চাগেনেৱ চস্স অধিগমং দীপেতি. কথং? ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি এৱঞ্হি নিযমে কৰিযমানে ইদং পঞ্ঞাযতি, নূনিমস্স ঝানস্স কামা পটিপক্খভূতা, যেসু সতি ইদং ন পৱত্ততি অন্ধকাৰে সতি পদীপোভাসো ৱিয, তেসং পৰিচ্চাগেনেৱ চস্স অধিগমো হোতি ওৰিমতীৰপৰিচ্চাগেন পাৰিমতীৰস্সেৱ. তস্মা নিযমং কৰোতীতি.
তত্থ সিযা ‘‘কস্মা পনেস পুব্বপদেযেৱ ৱুত্তো ন উত্তৰপদে, কিং অকুসলেহি ধম্মেহি অৱিৱিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যা’’তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং. তংনিস্সৰণতো হি পুব্বপদে এৱ এস ৱুত্তো. কামধাতুসমতিক্কমনতো হি কামৰাগপটিপক্খতো চ ইদং ঝানং কামানমেৱ নিস্সৰণং. যথাহ – ‘‘কামানমেতং নিস্সৰণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৱু. ৭২). উত্তৰপদেপি পন যথা ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯) এত্থ এৱকাৰো আনেত্ৱা ৱুচ্চতি, এৱং ৱত্তব্বো. ন হি সক্কা ইতো অঞ্ঞেহিপি নীৱৰণসঙ্খাতেহি অকুসলেহি ধম্মেহি অৱিৱিচ্চ ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিতুং. তস্মা ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চেৱ অকুসলেহি ধম্মেহীতি এৱং পদদ্ৱযেপি এস দট্ঠব্বো. পদদ্ৱযেপি চ কিঞ্চাপি ৱিৱিচ্চাতি ইমিনা সাধাৰণৱচনেন তদঙ্গৱিৱেকাদযো কাযৱিৱেকাদযো চ সব্বেপি ৱিৱেকা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তথাপি পুব্বভাগে কাযৱিৱেকচিত্তৱিৱেকৱিক্খম্ভনৱিৱেকা দট্ঠব্বা. লোকুত্তৰমগ্গক্খণে কাযৱিৱেকচিত্তৱিৱেকসমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সৰণৱিৱেকা.
কামেহীতি ইমিনা পন পদেন যে চ ইধ ‘‘কতমে ৱত্থুকামা মনাপিকা ৰূপা’’তিআদিনা নযেন ৱত্থুকামা ৱুত্তা, যে চ ইধেৱ ৱিভঙ্গে ‘‘ছন্দো কামো ৰাগো কামো ছন্দৰাগো কামো সঙ্কপ্পো কামো ৰাগো কামো সঙ্কপ্পৰাগো কামো’’তি এৱং কিলেসকামা ৱুত্তা, তে সব্বেপি সঙ্গহিতা ইচ্চেৱ দট্ঠব্বা. এৱঞ্হি সতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি ৱত্থুকামেহিপি ৱিৱিচ্চেৱাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন কাযৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি.
ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি কিলেসকামেহি সব্বাকুসলেহি ৱা ৱিৱিচ্চাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন চিত্তৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি. পুৰিমেন চেত্থ ৱত্থুকামেহি ৱিৱেকৱচনতো এৱ কামসুখপৰিচ্চাগো, দুতিযেন কিলেসকামেহি ৱিৱেকৱচনতো নেক্খম্মসুখপৰিগ্গহো ৱিভাৱিতো হোতি. এৱং ৱত্থুকামকিলেসকামৱিৱেকৱচনতোযেৱ চ এতেসং পঠমেন সংকিলেসৱত্থুপ্পহানং, দুতিযেন সংকিলেসপ্পহানং. পঠমেন লোলভাৱস্স হেতুপৰিচ্চাগো, দুতিযেন বালভাৱস্স. পঠমেন চ পযোগসুদ্ধি, দুতিযেন আসযপোসনং ৱিভাৱিতং হোতীতি ঞাতব্বং. এস তাৱ নযো ‘‘কামেহী’’তি এত্থ ৱুত্তকামেসু ৱত্থুকামপক্খে.
কিলেসকামপক্খে পন ছন্দোতি চ ৰাগোতি চ এৱমাদীহি অনেকভেদো কামচ্ছন্দোৱ ‘‘কামো’’তি অধিপ্পেতো. সো চ অকুসলপৰিযাপন্নোপি সমানো ‘‘তত্থ কতমো কামচ্ছন্দো, কামো’’তিআদিনা নযেন ৱিভঙ্গে ঝানপটিপক্খতো ৱিসুং ৱুত্তো. কিলেসকামত্তা ৱা পুৰিমপদে ৱুত্তো, অকুসলপৰিযাপন্নত্তা দুতিযপদে. অনেকভেদতো চস্স কামতোতি অৱত্ৱা কামেহীতি ৱুত্তং. অঞ্ঞেসম্পি চ ধম্মানং অকুসলভাৱে ৱিজ্জমানে ‘‘তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা, কামচ্ছন্দো’’তিআদিনা নযেন ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫৬৪) উপৰিঝানঙ্গানং পচ্চনীকপটিপক্খভাৱদস্সনতো নীৱৰণানেৱ ৱুত্তানি. নীৱৰণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি তেসং ঝানঙ্গানেৱ পটিপক্খানি, ৱিদ্ধংসকানি ৱিঘাতকানীতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি ‘‘সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো, পীতি ব্যাপাদস্স, ৱিতক্কো থিনমিদ্ধস্স, সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৱিচাৰো ৱিচিকিচ্ছাযা’’তি পেটকে ৱুত্তং.
এৱমেত্থ ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি ইমিনা কামচ্ছন্দস্স ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি, ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি ইমিনা পঞ্চন্নম্পি নীৱৰণানং. অগ্গহিতগ্গহণেন পন পঠমেন কামচ্ছন্দস্স, দুতিযেন সেসনীৱৰণানং. তথা পঠমেন তীসু অকুসলমূলেসু পঞ্চকামগুণভেদৱিসযস্স লোভস্স, দুতিযেন আঘাতৱত্থুভেদাদিৱিসযানং দোসমোহানং. ওঘাদীসু ৱা ধম্মেসু পঠমেন কামোঘকামযোগকামাসৱকামুপাদানঅভিজ্ঝাকাযগন্থকামৰাগসংযোজনানং, দুতিযেন অৱসেসওঘযোগাসৱউপাদানগন্থসংযোজনানং. পঠমেন চ তণ্হায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ, দুতিযেন অৱিজ্জায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ. অপি চ পঠমেন লোভসম্পযুত্তঅট্ঠচিত্তুপ্পাদানং, দুতিযেন সেসানং চতুন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
এত্তাৱতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৱা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আৰম্মণে চিত্তস্স অভিনিৰোপনলক্খণো ৱিতক্কো, আৰম্মণানুমজ্জনলক্খণো ৱিচাৰো. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৱিযোগে ওড়াৰিকট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ ঘণ্ডাভিঘাতো ৱিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৱিতক্কো, সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৱেন চ ঘণ্ডানুৰৱো ৱিয অনুপবন্ধো ৱিচাৰো. ৱিপ্ফাৰৱা চেত্থ ৱিতক্কো পঠমুপ্পত্তিকালে পৰিপ্ফন্দনভূতো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতুকামস্স পক্খিনো পক্খৱিক্খেপো ৱিয, পদুমাভিমুখপাতো ৱিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসো ভমৰস্স. সন্তৱুত্তি ৱিচাৰো নাতিপৰিপ্ফন্দনভাৱো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপ্পসাৰণং ৱিয, পৰিব্ভমনং ৱিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমৰস্স পদুমস্স উপৰিভাগে.
দুকনিপাতট্ঠকথাযং পন ‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৱাতং গহেত্ৱা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৱা গমনং ৱিয আৰম্মণে চেতসো অভিনিৰোপনভাৱেন পৱত্তো ৱিতক্কো, ৱাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৱিয অনুমজ্জনভাৱেন পৱত্তো ৱিচাৰো’’তি ৱুত্তং. তং অনুপ্পবন্ধেন পৱত্তিযং যুজ্জতি. সো পন নেসং ৱিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি. অপি চ মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দড়্হং গহেত্ৱা ইতৰেন হত্থেন চুণ্ণতেলৱালণ্ডুপকেন পৰিমজ্জন্তস্স দড়্হগ্গহণহত্থো ৱিয ৱিতক্কো. পৰিমজ্জনহত্থো ৱিয ৱিচাৰো. তথা কুম্ভকাৰস্স দণ্ডপ্পহাৰেন চক্কং ভমযিত্ৱা ভাজনং কৰোন্তস্স উপ্পীড়নহত্থো ৱিয ৱিতক্কো. ইতো চিতো চ সঞ্চৰণহত্থো ৱিয ৱিচাৰো. তথা মণ্ডলং কৰোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিৰুম্ভিত্ৱা ঠিতকণ্টকো ৱিয অভিনিৰোপনো ৱিতক্কো. বহি পৰিব্ভমনকণ্টকো ৱিয অনুমজ্জমানো ৱিচাৰো. ইতি ইমিনা চ ৱিতক্কেন ইমিনা চ ৱিচাৰেন সহ ৱত্ততি ৰুক্খো ৱিয পুপ্ফেন চ ফলেন চাতি ইদং ঝানং ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি.
ৱিৱেকজন্তি এত্থ ৱিৱিত্তি ৱিৱেকো, নীৱৰণৱিগমোতি অত্থো. ৱিৱিত্তোতি ৱা ৱিৱেকো, নীৱৰণৱিৱিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মৰাসীতি অত্থো. তস্মা ৱিৱেকা, তস্মিং ৱা ৱিৱেকে জাতন্তি ৱিৱেকজং. পীতিসুখন্তি এত্থ পিণযতীতি পীতি, সা সম্পিযাযনলক্খণা. সা পনেসা খুদ্দিকাপীতি, খণিকাপীতি, ওক্কন্তিকাপীতি, উব্বেগাপীতি, ফৰণাপীতীতি পঞ্চৱিধা হোতি.
তত্থ খুদ্দিকাপীতি সৰীৰে লোমহংসমত্তমেৱ কাতুং সক্কোতি. খণিকাপীতি খণে খণে ৱিজ্জুপ্পাদসদিসা হোতি. ওক্কন্তিকাপীতি সমুদ্দতীৰং ৱীচি ৱিয, কাযং ওক্কমিত্ৱা ওক্কমিত্ৱা ভিজ্জতি. উব্বেগাপীতি বলৱতী হোতি, কাযং উদ্ধগ্গং কত্ৱা আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণপত্তা.
ফৰণাপীতি অতিবলৱতী হোতি. তায হি উপ্পন্নায সকলসৰীৰং ধমিত্ৱা পূৰিতৱত্থি ৱিয মহতা উদকোঘেন পক্খন্দপব্বতকুচ্ছি ৱিয চ অনুপৰিপ্ফুটং হোতি. সা পনেসা পঞ্চৱিধা পীতি গব্ভং গণ্হন্তী পৰিপাকং গচ্ছন্তী দুৱিধং পস্সদ্ধিং পৰিপূৰেতি কাযপস্সদ্ধিঞ্চ চিত্তপস্সদ্ধিঞ্চ, পস্সদ্ধি গব্ভং গণ্হন্তী পৰিপাকং গচ্ছন্তী দুৱিধম্পি সুখং পৰিপূৰেতি কাযিকং চেতসিকঞ্চ, সুখং গব্ভং গণ্হন্তং পৰিপাকং গচ্ছন্তং তিৱিধং সমাধিং পৰিপূৰেতি খণিকসমাধিং উপচাৰসমাধিং অপ্পনাসমাধিঞ্চাতি. তাসু যা অপ্পনাসমাধিস্স মূলং হুত্ৱা ৱড্ঢমানা সমাধিসম্পযোগঙ্গতা ফৰণাপীতি, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা পীতীতি.
ইতৰং পন সুখযতীতি সুখং, যস্স উপ্পজ্জতি, তং সুখিতং কৰোতীতি অত্থো. সুখনং ৱা সুখং, সুট্ঠু ৱা খাদতি খণতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং, সোমনস্সৱেদনাযেতং নামং. তং সাতলক্খণং. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৱিপ্পযোগে ইট্ঠাৰম্মণপটিলাভতুট্ঠি পীতি, পটিলদ্ধৰসানুভৱনং সুখং. যত্থ পীতি, তত্থ সুখং, যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতি. সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহিতা পীতি, ৱেদনাক্খন্ধসঙ্গহিতং সুখং. কন্তাৰখিন্নস্স ৱনন্তোদকদস্সনসৱনেসু ৱিয পীতি, ৱনচ্ছাযপ্পৱেসনউদকপৰিভোগেসু ৱিয সুখং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৱতো চেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইতি অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৱা ঝানে অত্থীতি ইদং ঝানং ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি ৱুচ্চতি.
অথ ৱা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং ধম্মৱিনযাদযো ৱিয. ৱিৱেকজং পীতিসুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৱা ঝানে অত্থীতি এৱম্পি ৱিৱেকজংপীতিসুখং. যথেৱ হি ঝানং, এৱং পীতিসুখম্পেত্থ ৱিৱেকজমেৱ হোতি, তঞ্চস্স অত্থি, তস্মা অলোপসমাসং কত্ৱা একপদেনেৱ ‘‘ৱিৱেকজংপীতিসুখ’’ন্তিপি ৱত্তুং যুজ্জতি.
পঠমন্তি গণনানুপুব্বতা পঠমং, ইদং পঠমং উপ্পন্নন্তিপি পঠমং. ঝানন্তি দুৱিধং ঝানং আৰম্মণূপনিজ্ঝানং লক্খণূপনিজ্ঝানঞ্চাতি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো পথৱীকসিণাদিআৰম্মণং উপনিজ্ঝাযন্তীতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানন্তি সঙ্খ্যং গতা. ৱিপস্সনামগ্গফলানি পন লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম. তত্থ ৱিপস্সনা অনিচ্চাদিলক্খণস্স উপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানং. ৱিপস্সনায কতকিচ্চস্স মগ্গেন ইজ্ঝনতো মগ্গো লক্খণূপনিজ্ঝানং, ফলং পন নিৰোধসচ্চং তথলক্খণং উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং. তেসু ইধ পুব্বভাগে আৰম্মণূপনিজ্ঝানং, লোকুত্তৰমগ্গক্খণে লক্খণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং. তস্মা আৰম্মণূপনিজ্ঝানতো চ লক্খণূপনিজ্ঝানতো চ পচ্চনীকঝাপনতো চ ঝানন্তি ৱেদিতব্বং.
উপসম্পজ্জাতি উপগন্ত্ৱা, পাপুণিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. উপসম্পাদযিত্ৱা ৱা, নিপ্ফাদেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিহৰতীতি তদনুৰূপেন ইৰিযাপথৱিহাৰেন ইৰিযতি, ৱুত্তপ্পকাৰঝানসমঙ্গী হুত্ৱা অত্তভাৱস্স ইৰিযনং ৱুত্তিং অভিনিপ্ফাদেতি.
তং পনেতং পঠমজ্ঝানং পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৱিধকল্যাণং, দসলক্খণসম্পন্নং. তত্থ কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো থিনমিদ্ধং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ৱিচিকিচ্ছাতি ইমেসং পঞ্চন্নং নীৱৰণানং পহানৱসেন পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনতা ৱেদিতব্বা. ন হি এতেসু অপ্পহীনেসু ঝানং উপ্পজ্জতি. তেনস্সেতানি পহানঙ্গানীতি ৱুচ্চন্তি. কিঞ্চাপি হি ঝানক্খণে অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, তথাপি এতানেৱ ৱিসেসেন ঝানন্তৰাযকৰানি. কামচ্ছন্দেন হি নানাৱিসযপ্পলোভিতং চিত্তং ন একত্তাৰম্মণে সমাধিযতি, কামচ্ছন্দাভিভূতং ৱা, তং ন কামধাতুপ্পহানায পটিপদং পটিপজ্জতি. ব্যাপাদেন ৱা আৰম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন নিৰন্তৰং পৱত্ততি. থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতং অৱূপসন্তমেৱ হুত্ৱা পৰিব্ভমতি. ৱিচিকিচ্ছায উপহতং ঝানাধিগমসাধিকং পটিপদং নাৰোহতি. ইতি ৱিসেসেন ঝানন্তৰাযকৰত্তা এতানেৱ পহানঙ্গানীতি ৱুত্তানি.
যস্মা পন ৱিতক্কো আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপেতি, ৱিচাৰো অনুপবন্ধতি, তেহি অৱিক্খেপায সম্পাদিতপযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসম্ভৱা পীতি পীণনং সুখঞ্চ উপব্ৰূহনং কৰোতি. অথস্স সেসসম্পযুত্তধম্মা এতেহি অভিনিৰোপনানুবন্ধনপীণনুপব্ৰূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা একত্তাৰম্মণে সমং সম্মা চ আধিযতি. তস্মা ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সুখং চিত্তেকগ্গতাতি ইমেসং পঞ্চন্নং উপ্পত্তিৱসেন পঞ্চঙ্গসমন্নাগততা ৱেদিতব্বা. উপ্পন্নেসু হি এতেসু পঞ্চসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি. তেনস্স এতানি পঞ্চঙ্গসমন্নাগতানীতি ৱুচ্চন্তি. তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৱ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন অঙ্গমত্তৱসেনেৱ চতুৰঙ্গিনী সেনা, পঞ্চঙ্গিকং তূৰিযং, অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গোতি ৱুচ্চতি, এৱমিদম্পি অঙ্গমত্তৱসেনেৱ পঞ্চঙ্গিকন্তি ৱা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতন্তি ৱা ৱুচ্চতীতি ৱেদিতব্বং.
এতানি চ পঞ্চঙ্গানি কিঞ্চাপি উপচাৰক্খণেপি অত্থি, অথ খো উপচাৰে পকতিচিত্ততো বলৱতৰানি. ইধ পন উপচাৰতোপি বলৱতৰানি ৰূপাৱচৰলক্খণপ্পত্তানি নিপ্ফন্নানি. এত্থ হি ৱিতক্কো সুৱিসদেন আকাৰেন আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপযমানো উপ্পজ্জতি. ৱিচাৰো অতিৱিয আৰম্মণং অনুমজ্জমানো. পীতিসুখং সব্বাৱন্তম্পি কাযং ফৰমানং. তেনেৱাহ – ‘‘নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স ৱিৱেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতী’’তি (দী. নি. ১.২২৬). চিত্তেকগ্গতাপি হেট্ঠিমম্হি সমুগ্গপটলে উপৰিমং সমুগ্গপটলং ৱিয আৰম্মণেসু ফুসিতা হুত্ৱা উপ্পজ্জতি, অযমেতেসং ইতৰেহি ৱিসেসো. তত্থ চিত্তেকগ্গতা কিঞ্চাপি ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তি ইমস্মিং পাঠে ন নিদ্দিট্ঠা, তথাপি ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫৬৫) ‘‘ঝানন্তি ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সুখং চিত্তেকগ্গতা’’তি এৱং ৱুত্তত্তা অঙ্গমেৱ. যেন হি অধিপ্পাযেন ভগৱতা উদ্দেসো কতো, সোযেৱ তেন ৱিভঙ্গে পকাসিতোতি.
তিৱিধকল্যাণং
তিৱিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নন্তি এত্থ পন আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেনতিৱিধকল্যাণতা. তেসংযেৱ চ আদিমজ্ঝপৰিযোসানানং লক্খণৱসেন দসলক্খণসম্পন্নতা ৱেদিতব্বা. তত্ৰাযং পাড়ি –
‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পৰিযোসানং, পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি. আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি – যো তস্স পৰিপন্থো, ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. যঞ্চ পৰিপন্থতো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৱ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চা’তি.
‘‘পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে. মজ্ঝস্স কতি লক্খণানি? মজ্ঝস্স তীণি লক্খণানি – ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. যঞ্চ ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং মজ্ঝেকল্যাণঞ্চেৱ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চা’তি.
‘‘পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং. পৰিযোসানস্স কতি লক্খণানি? পৰিযোসানস্স চত্তাৰি লক্খণানি – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰাসট্ঠেন সম্পহংসনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন সম্পহংসনা, আসেৱনট্ঠেন সম্পহংসনা. পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং, পৰিযোসানস্স ইমানি চত্তাৰি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি ‘পঠমং ঝানং পৰিযোসানকল্যাণঞ্চেৱ হোতি চতুলক্খণসম্পন্নঞ্চা’’’তি (পটি. ম. ১.১৫৮).
‘‘তত্ৰ পটিপদাৱিসুদ্ধি নাম সসম্ভাৰিকো উপচাৰো. উপেক্খানুব্ৰূহনা নাম অপ্পনা. সম্পহংসনা নাম পচ্চৱেক্খণা’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি. যস্মা পন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৱ হোতি উপেক্খানুব্ৰূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি পাড়িযং ৱুত্তং, তস্মা অন্তোঅপ্পনাযমেৱ আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি, তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা, ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা চ ৱেদিতব্বা.
কথং? যস্মিঞ্হি ৱাৰে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৱৰণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পৰিপন্থো, ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি. ৱিসুদ্ধত্তা আৱৰণৱিৰহিতং হুত্ৱা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমসমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৱত্তো অপ্পনাসমাধিযেৱ. তদনন্তৰং পন পুৰিমচিত্তং একসন্ততিপৰিণামনযেন তথত্তং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম, এৱং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৱং তাৱ পুৰিমচিত্তে ৱিজ্জমানাকাৰনিপ্ফাদিকা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি ৱেদিতব্বা.
এৱং ৱিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৱিসোধেতব্বাভাৱতো ৱিসোধনে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৱূপগমনেন সমথপটিপন্নস্স পুন সমাধানে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপটিপন্নভাৱতো এৱ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৱং তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা ৱেদিতব্বা.
যে পনেতে এৱং উপেক্খানুব্ৰূহিতে তত্থ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তমানা হুত্ৱা পৱত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি নানাকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তিৰসেন একৰসানি হুত্ৱা পৱত্তানি, যঞ্চেস তদুপগং তেসং অনতিৱত্তনএকৰসভাৱানং অনুচ্ছৱিকং ৱীৰিযং ৱাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৱত্তা আসেৱনা, সব্বেপি তে আকাৰা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৱোদানেসু তং তং আদীনৱঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৱা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৱিসোধিতত্তা পৰিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্নাৱ, তস্মা ‘‘ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা ৱেদিতব্বা’’তি ৱুত্তং.
ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমাতি ৱিতক্কস্স চ ৱিচাৰস্স চাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং ৱূপসমা সমতিক্কমা, দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৱাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ কিঞ্চাপি দুতিযজ্ঝানে সব্বেপি পঠমজ্ঝানধম্মা ন সন্তি, অঞ্ঞেযেৱ হি পঠমজ্ঝানে ফস্সাদযো, অঞ্ঞে ইধ. ওড়াৰিকস্স পন ওড়াৰিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পৰেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমো হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা’’তি এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, ৱিভঙ্গে পন ‘‘অজ্ঝত্তং পচ্চত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫৭৩) এত্তকমেৱ ৱুত্তং. যস্মা নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা অত্তনি জাতং, অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তন্তি অযমেত্থ অত্থো.
সম্পসাদনন্তি সম্পসাদনং ৱুচ্চতি সদ্ধা. সম্পসাদনযোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং, নীলৱণ্ণযোগতো নীলৱত্থং ৱিয. যস্মা ৱা তং ঝানং সম্পসাদনসমন্নাগতত্তা ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভৱূপসমনেন চ চেতো সম্পসাদযতি, তস্মাপি ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৱুত্তং. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে সম্পসাদনং চেতসোতি এৱং পদসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. পুৰিমস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে চেতসোতি এতং একোদিভাৱেন সদ্ধিং যোজেতব্বং.
তত্ৰাযং অত্থযোজনা – একো উদেতীতি একোদি, ৱিতক্কৱিচাৰেহি অনজ্ঝাৰূড়্হত্তা অগ্গো সেট্ঠো হুত্ৱা উদেতীতি অত্থো. সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৱুচ্চতি. ৱিতক্কৱিচাৰৱিৰহিতো ৱা একো অসহাযো হুত্ৱাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. অথ ৱা সম্পযুত্তধম্মে উদাযতীতি উদি, উট্ঠাপেতীতি অত্থো. সেট্ঠট্ঠেন একো চ সো উদি চাতি একোদি, সমাধিস্সেতং অধিৱচনং. ইতি ইমং একোদিং ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি ইদং দুতিযজ্ঝানং একোদিভাৱং. সো পনাযং একোদি যস্মা চেতসো, ন সত্তস্স, ন জীৱস্স. তস্মা এতং ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তি ৱুত্তং.
ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, অযঞ্চ একোদিনামকো সমাধি, অথ কস্মা ইদমেৱ ‘‘সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তি ৱুত্তন্তি? ৱুচ্চতে – অদুঞ্হি পঠমজ্ঝানং ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভেন ৱীচিতৰঙ্গসমাকুলমিৱ জলং ন সুপ্পসন্নং হোতি, তস্মা সতিযাপি সদ্ধায সম্পসাদনন্তি ন ৱুত্তং. ন সুপ্পসন্নত্তাযেৱ চেত্থ সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো, তস্মা একোদিভাৱন্তিপি ন ৱুত্তং. ইমস্মিং পন ঝানে ৱিতক্কৱিচাৰপলিবোধাভাৱেন লদ্ধোকাসা বলৱতী সদ্ধা, বলৱসদ্ধাসহাযপটিলাভেনেৱ চ সমাধিপি পাকটো. তস্মা ইদমেৱ এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
অৱিতক্কং অৱিচাৰন্তি ভাৱনায পহীনত্তা এতস্মিং, এতস্স ৱা ৱিতক্কো নত্থীতি অৱিতক্কং. ইমিনাৱ নযেন অৱিচাৰং. এত্থাহ ‘‘ননু চ ‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা’তি ইমিনাপি অযমত্থো সিদ্ধো. অথ কস্মা পুন ৱুত্তং ‘অৱিতক্কং অৱিচাৰ’’’ন্তি? ৱুচ্চতে – এৱমেতং, সিদ্ধোৱাযমত্থো. ন পনেতং তদত্থদীপকং, ননু অৱোচুম্হ ‘‘ওড়াৰিকস্স পন ওড়াৰিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পৰেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং সমধিগমো হোতীতি দস্সনত্থং ‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা’তি এৱং ৱুত্ত’’ন্তি.
অপি চ ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা ইদং সম্পসাদনং, ন কিলেসকালুস্সিযস্স. ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমা একোদিভাৱং, ন উপচাৰজ্ঝানমিৱ নীৱৰণপ্পহানা, ন পঠমজ্ঝানমিৱ চ অঙ্গপাতুভাৱাতি এৱং সম্পসাদনএকোদিভাৱানং হেতুপৰিদীপকমিদং ৱচনং. তথা ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা ইদং অৱিতক্কং অৱিচাৰং, ন ততিযচতুত্থজ্ঝানানি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ৱিয চ অভাৱাতি, এৱং অৱিতক্কঅৱিচাৰভাৱস্স হেতুপৰিদীপকঞ্চ, ন ৱিতক্কৱিচাৰাভাৱমত্তপৰিদীপকং. ৱিতক্কৱিচাৰাভাৱমত্তপৰিদীপকমেৱ পন ‘‘অৱিতক্কং অৱিচাৰ’’ন্তি ইদং ৱচনং. তস্মা পুৰিমং ৱত্ৱাপি পুন ৱত্তব্বমেৱাতি.
সমাধিজন্তি পঠমজ্ঝানসমাধিতো সম্পযুত্তসমাধিতো ৱা জাতন্তি অত্থো. তত্থ কিঞ্চাপি পঠমম্পি সম্পযুত্তসমাধিতো জাতং, অথ খো অযমেৱ সমাধি ‘‘সমাধী’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভৱিৰহেন অতিৱিয অচলত্তা সুপ্পসন্নত্তা চ. তস্মা ইমস্স ৱণ্ণভণনত্থং ইদমেৱ ‘‘সমাধিজ’’ন্তি ৱুত্তং. পীতিসুখন্তি ইদং ৱুত্তনযমেৱ.
দুতিযন্তি গণনানুপুব্বতা দুতিযং. ইদং দুতিযং উপ্পন্নন্তিপি দুতিযং.
পীতিযা চ ৱিৰাগাতি ৱিৰাগো নাম ৱুত্তপ্পকাৰায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৱা সমতিক্কমো ৱা. উভিন্নং পন অন্তৰা চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, সো ৱূপসমং ৱা সম্পিণ্ডেতি ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমং ৱা. তত্থ যদা ৱূপসমমেৱ সম্পিণ্ডেতি, তদা পীতিযা ৱিৰাগা চ, কিঞ্চ ভিয্যো ৱূপসমা চাতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৱিৰাগো জিগুচ্ছনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা জিগুচ্ছনা চ সমতিক্কমা চাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো. যদা পন ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমং সম্পিণ্ডেতি, তদা পীতিযা চ ৱিৰাগা, কিঞ্চ ভিয্যো ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমাতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৱিৰাগো সমতিক্কমনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা চ সমতিক্কমা ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো.
কামঞ্চেতে ৱিতক্কৱিচাৰা দুতিযজ্ঝানেযেৱ ৱূপসন্তা, ইমস্স পন ঝানস্স মগ্গপৰিদীপনত্থং ৱণ্ণভণনত্থঞ্চেতং ৱুত্তং. ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা’’তি হি ৱুত্তে ইদং পঞ্ঞাযতি ‘‘নূন ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমো মগ্গো ইমস্স ঝানস্সা’’তি. যথা চ ততিযে অৰিযমগ্গে অপ্পহীনানম্পি সক্কাযদিট্ঠাদীনং ‘‘পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা’’তি (ম. নি. ২.১৩২-১৩৩) এৱং পহানং ৱুচ্চমানং ৱণ্ণভণনং হোতি, তদধিগমায উস্সুক্কানং উস্সাহজনকং, এৱমেৱ ইধ অৱূপসন্তানম্পি ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমো ৱুচ্চমানো ৱণ্ণভণনং হোতি, তেনাযমত্থো ৱুত্তো ‘‘পীতিযা চ সমতিক্কমা ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমা’’তি.