১. কামসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
তত্থ কামসুত্তং আদি. তস্মিম্পি ‘‘কামং কামযমানস্সা’’তি গাথা আদি. সা উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসৱসেন তিধা ঠিতা. ‘‘কামং কামযমানস্সা’’তি এৱমাদি উদ্দেসো. ‘‘কামাতি উদ্দানতো দ্ৱে কামা – ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চা’’তি নিদ্দেসো. ‘‘কতমে ৱত্থুকামা? মনাপিকা ৰূপা’’তি এৱমাদি পটিনিদ্দেসো.
১. তত্থ কামন্তি মনাপিযৰূপাদিতেভূমকধম্মসঙ্খাতং ৱত্থুকামং. কামযমানস্সাতি ইচ্ছমানস্স. তস্স চেতং সমিজ্ঝতীতি তস্স কামযমানস্স সত্তস্স তং কামসঙ্খাতং ৱত্থু সমিজ্ঝতি চে, সচে সো তং লভতীতি ৱুত্তং হোতি. অদ্ধা পীতিমনো হোতীতি একংসং তুট্ঠচিত্তো হোতি. লদ্ধাতি লভিত্ৱা. মচ্চোতি সত্তো. যদিচ্ছতীতি যং ইচ্ছতি. ইদং পন সঙ্খেপতো পদত্থসম্বন্ধমত্তমেৱ, ৱিত্থাৰো পন উপৰি পাড়িযং আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যথা চ ইমস্মিং, এৱং ইতো পৰং সব্বেসুপীতি.
কামাতি উদ্দিসিতব্বপদং. উদ্দানতোতি নিদ্দিসিতব্বপদং. উদ্দানতোতি ৱগ্গৱসেন ‘‘মচ্ছুদ্দানং কিনেয্যা’’তি আদীসু ৱিয. অথ ৱা উপৰূপৰি দানতো উদ্দানং, উদ্ধং উদ্ধং সোধনতো ব্যৱদানট্ঠেন ৱোদানং ৱিয. ৱিত্থাৰকৰণভাৱেন ৱা. কামা ইতি পাঠসেসং কত্ৱা ৱত্তব্বং. দ্ৱেতি গণনপৰিচ্ছেদো, ন একং, ন তযো. ৱত্থুকামা চাতি মনাপিযৰূপাদিৱত্থুকামা চ. উপতাপনট্ঠেন ৱিবাধনট্ঠেন চ কিলেসকামা চ. তেসু ৱত্থুকামো পৰিঞ্ঞেয্যো, কিলেসকামো পহাতব্বো. তত্থ ৱত্থুকামো কিলেসকামেন পত্থযিতব্বোতি কামীযতীতি কামো. কিলেসকামো ৱত্থুকামানং পচ্চাসীসনস্স কাৰণভাৱেন কামীযতে অনেনাতি কামো. তত্থ ৰূপাদিক্খন্ধে সঙ্গহিতো ৱত্থুকামো, সঙ্খাৰক্খন্ধে সঙ্গহিতো কিলেসকামো. ছহি ৱিঞ্ঞাণেহি ৱিজানিতব্বো ৱত্থুকামো, মনোৱিঞ্ঞাণেন জানিতব্বো কিলেসকামো. কিলেসানং পতিট্ঠট্ঠেন কাৰণট্ঠেন আৰম্মণট্ঠেন চ ৱত্থুকামো.
‘‘নেতে কামা যানি চিত্ৰানি লোকে, সঙ্কপ্পৰাগো পুৰিসস্স কামো;
তিট্ঠন্তি চিত্ৰানি তথেৱ লোকে, অথেত্থ ধীৰা ৱিনযন্তি ছন্দ’’ন্তি. (অ. নি. ৬.৬৩);
নন্দমাণৱক- (ধ. প. অট্ঠ. ১.৬৮ উপ্পলৱণ্ণত্থেৰীৱত্থু) সোৰেয্যসেট্ঠিপুত্তাদীনং (ধ. প. ৪৩) ৱত্থূনি চেত্থ নিদস্সনং. কিলেসকামো তাপনট্ঠেন বাধনট্ঠেন চ সযং কামেতীতি কামো. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগেন অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতী’’তি চ ‘‘ৰত্তো খো, ব্ৰাহ্মণ, পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পৰদাৰম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৪) চ এৱমাদি নিদস্সনং.
তমেৱ পটিনিদ্দেসৱসেন ৱিত্থাৰেত্ৱা ৱত্তুকামো – ‘‘কতমে ৱত্থুকামা’’তিআদিমাহ. তত্থ কতমেতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৱিধা হি পুচ্ছা, তাসং ৱিভাগো উপৰি পাড়িযংযেৱ আৱি ভৱিস্সতি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. তত্থ মনাপিকাতি মনং অপ্পাযন্তি ৱদ্ধেন্তীতি মনাপা, মনাপা এৱ মনাপিকা. ৰূপাতি কম্মচিত্তউতুআহাৰসমুট্ঠানৱসেন চতুসমুট্ঠানিকা ৰূপাৰম্মণা. ৰূপযন্তীতি ৰূপা, ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানা হদযঙ্গতভাৱং পকাসেন্তীতি অত্থো.
তত্থ কেনট্ঠেন ৰূপন্তি? ৰুপ্পনট্ঠেন. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথ? ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি, পিপাসাযপি ৰুপ্পতি, ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেনপি ৰুপ্পতি. ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).
তত্থ ৰুপ্পতীতি কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীড়ীযতি, ভিজ্জতীতি অত্থো. সীতেন তাৱ ৰুপ্পনং লোকন্তৰিকনিৰযে পাকটং. মহিংসকৰট্ঠাদীসুপি হিমপাতসীতলেসু পদেসেসু এতং পাকটমেৱ. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নছিন্নসৰীৰা জীৱিতক্খযম্পি পাপুণন্তি.
উণ্হেন ৰুপ্পনং অৱীচিমহানিৰযে পাকটং. তত্থ হি তত্তায লোহপথৱিযা নিপজ্জাপেত্ৱা পঞ্চৱিধবন্ধনাদিকৰণকালে সত্তা মহাদুক্খং অনুভৱন্তি.
জিঘচ্ছায ৰুপ্পনং পেত্তিৱিসযে চেৱ দুব্ভিক্খকালে চ পাকটং. পেত্তিৱিসযস্মিঞ্হি সত্তা দ্ৱে তীণি বুদ্ধন্তৰানি কিঞ্চিদেৱ আমিসং হত্থেন গহেত্ৱা মুখে পক্খিপন্তা নাম ন হোন্তি, অন্তোউদৰং আদিত্তসুসিৰৰুক্খো ৱিয হোতি. দুব্ভিক্খে কঞ্জিকমত্তম্পি অলভিত্ৱা মৰণসত্তানং পমাণং নত্থি.
পিপাসায ৰুপ্পনং কালকঞ্জিকাদীসু পাকটং. তত্থ হি সত্তা দ্ৱে তীণি বুদ্ধন্তৰানি হদযতেমনমত্তং ৱা জিৱ্হাতেমনমত্তং ৱা উদকবিন্দুম্পি লদ্ধুং ন সক্কোন্তি. ‘‘পানীযং পিৱিস্সামা’’তি নদিং গতানং জলং ৱালুকাতলং সম্পজ্জতি. মহাসমুদ্দং পক্খন্তানম্পি সমুদ্দো পিট্ঠিপাসাণোযেৱ হোতি. তে সুস্সন্তা বলৱদুক্খপীড়িতা ৱিৰৱন্তি. ডংসাদীহি ৰুপ্পনং ডংসমক্খিকাদিবহুলেসু পদেসেসু পাকটং. তং পন – ‘‘কতমং তং ৰূপং সনিদস্সনং? সপ্পটিঘ’’ন্তি আদিনা নযেন অভিধম্মে (ধ. স. ৬৫৬, ৬৫৮) ৱিত্থাৰিতমেৱ.
সপ্পন্তীতি সদ্দা, উদাহৰীযন্তীতি অত্থো. উতুচিত্তৱসেন দ্ৱিসমুট্ঠানিকা সদ্দা. গন্ধযন্তীতি গন্ধা, অত্তনো ৱত্থূনি সূচযন্তীতি অত্থো. ৰসন্তি তে সত্তাতি ৰসা, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. ফুসীযন্তীতি ফোট্ঠব্বা. এতে গন্ধাদযো চতুসমুট্ঠানিকাৱ. তেসং ৱিভাগো অভিধম্মে (ধ. স. ৬২২-৬২৪) ৱিত্থাৰিতোযেৱ.
তমেৱত্থং ৱিত্থাৰৱসেন দস্সেন্তো ‘‘অত্থৰণা পাৱুৰণা’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্থৰিত্ৱা নিপজ্জিযন্তীতি অত্থৰণা. সৰীৰং ৱেঠেত্ৱা পাৰুপীযন্তীতি পাৱুৰণা. অন্তোজাতাদযো চত্তাৰো দাসী চ দাসো চ দাসিদাসা. খেত্তং নাম যস্মিং পুব্বণ্ণং ৰুহতি. ৱত্থু নাম যস্মিং অপৰণ্ণং ৰুহতি. যত্থ ৱা উভযম্পি ৰুহতি, তং খেত্তং. তদত্থায কতভূমিভাগো ৱত্থু. খেত্তৱত্থুসীসেন চেত্থ ৱাপীতড়াকাদীনিপি সঙ্গহিতানি. হিৰঞ্ঞন্তি কহাপণো. সুৱণ্ণন্তি জাতৰূপং. তেসং গহণেন লোহমাসকো জতুমাসকো দাৰুমাসকোতি সব্বেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. গামনিগমৰাজধানিযোতি এককুটিকাদি গামো. আপণযুত্তো নিগমো. একস্স ৰঞ্ঞো আণাপৱত্তিট্ঠানং ৰাজধানী. ৰট্ঠন্তি জনপদেকদেসং. জনপদোতি কাসিকোসলাদিজনপদো. কোসোতি চতুব্বিধো কোসো – হত্থী অস্সো ৰথো পত্তি. কোট্ঠাগাৰন্তি তিৱিধং কোট্ঠাগাৰং – ধনকোট্ঠাগাৰং ধঞ্ঞকোট্ঠাগাৰং ৱত্থকোট্ঠাগাৰং. যং কিঞ্চীতি অনৱসেসপৰিযাদানৱচনং. ৰজনীযন্তি ৰঞ্জেতুং যুত্তট্ঠেন.
ইতো পৰং তিকৱসেন দস্সেতুং অতীতত্তিকঅজ্ঝত্তত্তিকহীনত্তিকওকাসত্তিকসংযোগত্তিককামাৱচৰত্তিকৱসেন ছত্তিকে আহ. তত্থ অতীতত্তিকে তাৱ অত্তনো সভাৱং উপ্পাদাদিক্খণং ৱা পত্ৱা অতিক্কন্তাতি অতীতা. তদুভযম্পি ন আগতাতি অনাগতা. তং তং কাৰণং পটিচ্চ উপ্পন্নাতি পচ্চুপ্পন্না. ইদং ভৱেন পৰিচ্ছন্নং. পটিসন্ধিতো হি পট্ঠায অতীতভৱেসু নিব্বত্তা অনন্তৰভৱে ৱা নিব্বত্তা হোন্তু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বে অতীতাযেৱ নাম. চুতিতো পট্ঠায অনাগতভৱেসু নিব্বত্তনকা কামা অনন্তৰভৱে ৱা নিব্বত্তন্তু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বে অনাগতাযেৱ নাম. চুতিপটিসন্ধিঅন্তৰে পৱত্তা কামা পচ্চুপ্পন্না নাম.
অজ্ঝত্তত্তিকে ‘‘এৱং পৱত্তমানা মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৱিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তা অত্তনো সন্তানে পৱত্তা পাটিপুগ্গলিকা কামা অজ্ঝত্তা কামা নাম. ততো বহিভূতা পন ইন্দ্ৰিযবদ্ধা ৱা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা ৱা বহিদ্ধা নাম. ততিযপদং তদুভযৱসেন ৱুত্তং.
হীনত্তিকে হীনাতি লামকা. মজ্ঝিমাতি হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৱাতি মজ্ঝিমা. অৱসেসা উত্তমট্ঠেন পণীতা. অপি চ উপাদাযুপাদায হীনমজ্ঝিমপণীততা ৱেদিতব্বা. নেৰযিকানঞ্হি কামা কোটিপ্পত্তা হীনা নাম. তে উপাদায তিৰচ্ছানেসু নাগসুপণ্ণানং কামা পণীতা নাম. সেসতিৰচ্ছানগতানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি কামা হীনা. তে উপাদায মহেসক্খপেতানং কামা পণীতা নাম. অৱসেসানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায জানপদানং কামা পণীতা নাম. পচ্চন্তৱাসীনং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায গামভোজকানং কামা পণীতা নাম. তেসং পৰিচাৰিকানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায জনপদসামিকানং কামা পণীতা নাম. তেসং পৰিচাৰিকানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায পদেসৰাজূনং কামা পণীতা নাম. তেসং অমচ্চানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো কামা পণীতা নাম. তস্স অমচ্চানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তস্সপি হীনা. তে উপাদায ভুম্মদেৱানং কামা পণীতা নাম. তেসং পৰিচাৰিকানং দেৱানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং কামা পণীতাতিআদিনা নযেন যাৱ অকনিট্ঠদেৱানং কামা মত্থকপ্পত্তা পণীতা নাম. এৱং উপাদাযুপাদায হীনমজ্ঝিমপণীততা ৱেদিতব্বা.
ওকাসত্তিকে আপাযিকা কামাতি অৱড্ঢিসঙ্খাতেসু অপগতঅযেসু চতূসু অপাযেসু নিব্বত্তকামা আপাযিকা. মনুস্সেসু নিব্বত্তকামা মানুসিকা. দেৱেসু নিব্বত্তকামা দিব্বা.
সংযোগত্তিকে পচ্চুপট্ঠিতানং কামানং পৰিভুঞ্জনতো ঠপেত্ৱা নেৰযিকে সেসঅপাযসত্তানং মনুস্সানং চাতুমহাৰাজিকে দেৱে উপাদায যাৱ তুসিতকাযিকানঞ্চ দেৱানং কামা পচ্চুপট্ঠিতা কামা নাম. পকতিপটিযত্তাৰম্মণতো অতিৰেকেন ৰমিতুকামতাকালে যথাৰুচিতং আৰম্মণং নিম্মিনিত্ৱা নিম্মিনিত্ৱা ৰমন্তীতি নিম্মানৰতীনং দেৱানং কামা নিম্মিতা কামা নাম. অত্তনো অজ্ঝাসযং ঞত্ৱা পৰেহি নিম্মিতে আৰম্মণে সেৱন্তীতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং কামা পৰনিম্মিতা কামা নাম. পৰিগ্গহিতাতি ‘‘ময্হং এত’’ন্তি গহিতা কামা. অপৰিগ্গহিতাতি তথা অপৰিগ্গহিতা উত্তৰকুৰুকানং কামা. মমাযিতাতি তণ্হাৱসেন ‘‘মম এত’’ন্তি গহিতা. অমমাযিতাতি ৱুত্তপটিপক্খা.
সব্বেপি কামাৱচৰা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৭) নযেন ৱুত্তেসু কামাৱচৰধম্মেসু পৰিযাপন্না. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – উদ্দানতো দ্ৱে কামা, ৱত্থুকামো চ কিলেসকামো চাতি. তত্থ কিলেসকামো অত্থতো ছন্দৰাগো. ৱত্থুকামো তেভূমকং ৱট্টং. কিলেসকামো চেত্থ কামেতীতি কামো. ইতৰো কামীযতীতি. যস্মিং পন পদেসে দুৱিধোপেসো কামো পৱত্তিৱসেন অৱচৰতি, সো চতুন্নং অপাযানং মনুস্সানং ছন্নঞ্চ দেৱলোকানং ৱসেন একাদসৱিধো পদেসো কামো এত্থ অৱচৰতীতি কামাৱচৰো. তত্থ পৰিযাপন্নধম্মে সন্ধায ‘‘সব্বেপি কামাৱচৰা ধম্মা’’তি ৱুত্তং. অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. ৰূপাৱচৰা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো ব্ৰহ্মলোকং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো অকনিট্ঠে দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৯) নযেন ৱুত্তানং ৰূপাৱচৰধম্মানং ৱসেন সব্বেপি ধম্মা ৰূপাৱচৰা. অৰূপাৱচৰা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনুপগে দেৱে পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনুপগে দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৯১) নযেন ৱুত্তা সব্বেপি অৰূপাৱচৰা ধম্মা. তত্থ ৰূপে অৱচৰন্তীতি ৰূপাৱচৰা. অৰূপে অৱচৰন্তীতি অৰূপাৱচৰা. তণ্হাৱত্থুকাতি পতিট্ঠট্ঠেন কাৰণট্ঠেন চ তণ্হায ৱত্থুভূতা. তণ্হাৰম্মণাতি তণ্হাপৱত্তিৱসেন তণ্হায আৰম্মণভূতা. কামনীযট্ঠেনাতি পচ্চাসীসিতব্বট্ঠেন. ৰজনীযট্ঠেনাতি ৰঞ্জেতুং যুত্তট্ঠেন. মদনীযট্ঠেনাতি কুলমদাদিমদং উপ্পাদনীযট্ঠেন.
তত্থ ‘‘কতমে ৱত্থুকামা? মনাপিকা ৰূপা’’তিআদিং কত্ৱা ‘‘যং কিঞ্চি ৰজনীযং ৱত্থূ’’তি পৰিযোসানং সৱিঞ্ঞাণকঅৱিঞ্ঞাণকৱসেন ৱুত্তং. অৱসেসং একচতুক্কাদিকছত্তিকন্তি ৱেদিতব্বং.
এৱং ৱত্থুকামং দস্সেত্ৱা কিলেসকামং দস্সেতুং ‘‘কতমে কিলেসকামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ছন্দোতি দুব্বলৰাগো. ৰাগোতি ততো বলৱতৰো. উপৰি তযোপি ৰাগা ইমেহি বলৱতৰা. কামেসূতি পঞ্চসু কামগুণেসু. কামচ্ছন্দোতি কামসঙ্খাতো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো, ন ধম্মচ্ছন্দো. কামনৱসেন ৰজ্জনৱসেন চ কামোযেৱ ৰাগো কামৰাগো. কামনৱসেন নন্দনৱসেন চ কামোযেৱ নন্দী কামনন্দী. এৱং সব্বত্থ কামত্থং ৱিদিত্ৱা তণ্হাযনট্ঠেন কামতণ্হা. সিনেহনট্ঠেন কামস্নেহো. পৰিডয্হনট্ঠেন কামপৰিড়াহো. মুচ্ছনট্ঠেন কামমুচ্ছা. গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপনট্ঠেন কামজ্ঝোসানং. ৱট্টস্মিং ওঘেহি ওসীদাপেতীতি কামোঘো. ৱট্টস্মিং যোজেতীতি কামযোগো. দড়্হৱসেন তণ্হাদিট্ঠিগ্গহণং উপাদানং. চিত্তং নীৱৰতি পৰিযোনন্ধতীতি নীৱৰণং.
অদ্দসন্তি অদ্দক্খিং. কামাতি আলপনং. তেতি তৱ. মূলন্তি পতিট্ঠং. সঙ্কপ্পাতি পৰিকপ্পেন. ন তং সঙ্কপ্পযিস্সামীতি তং পৰিকপ্পনং ন কৰিস্সামি. ন হোহিসীতি ন ভৱিস্সসি.
ইচ্ছমানস্সাতি পচ্চাসীসন্তস্স. সাদিযমানস্সাতি অস্সাদিযমানস্স. পত্থযমানস্সাতি পত্থনং উপ্পাদেন্তস্স. পিহযমানস্সাতি পাপুণিতুং ইচ্ছং উপ্পাদেন্তস্স. অভিজপ্পমানস্সাতি তণ্হাৱসেন তিত্তিং উপ্পাদেন্তস্স. অথ ৱা অভিৱদন্তস্স.
খত্তিযস্স ৱাতিআদি চতুজ্জাতিৱসেন ৱুত্তং. গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱাতি লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং. দেৱস্স ৱা মনুস্সস্স ৱাতি উপপত্তিৱসেন ৱুত্তং. ইজ্ঝতীতি নিপ্ফজ্জতি. সমিজ্ঝতীতি সম্মা নিপ্ফজ্জতি. ইজ্ঝতি ৱিসেসৰূপপটিলাভৱসেন. লভতি দস্সনীযৰূপপটিলাভৱসেন. পটিলভতি পসাদনীযৰূপপটিলাভৱসেন. অধিগচ্ছতি সণ্ঠানৰূপপটিলাভৱসেন. ৱিন্দতি ছৱিপ্পসাদৰূপপটিলাভৱসেন. অথ ৱা পুঞ্ঞমহত্তেন ইজ্ঝতি. জাতিমহত্তেন লভতি. ইস্সৰিযমহত্তেন পটিলভতি. সুখমহত্তেন অধিগচ্ছতি. সম্পত্তিমহত্তেন ৱিন্দতীতি.
একংসৱচনন্তি এককোট্ঠাসৱচনং. ‘‘একংসং চীৱৰং কত্ৱা (পাৰা. ৩৪৯, ৩৬৭), একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩১২; অ. নি. ৪.৪২) ৱিয অনেকংসগহণপটিক্খেপো. নিস্সংসযৱচনন্তি সংসযৱিৰহিতৱচনং, সন্দেহপটিক্খেপৱচনন্তি অত্থো. নিক্কঙ্খাৱচনন্তি ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি কঙ্খাপটিক্খেপৱচনং. অদ্ৱেজ্ঝৱচনন্তি দ্ৱিধাভাৱং দ্ৱেজ্ঝং, তংঅভাৱেন অদ্ৱেজ্ঝৱচনং. দ্ৱিধাভাৱৱিৰহিতং ‘‘অদ্ৱেজ্ঝৱচনা বুদ্ধা’’তিআদীসু ৱিয ৱিমতিপটিক্খেপো. অদ্ৱেড়্হকৱচনন্তি দ্ৱিহদযাভাৱেন অদ্ৱেড়্হকং. ‘‘ইতিহাস, ইতিহাসা’’তি দ্ৱেড়্হকপটিক্খেপৱচনং. নিযোগৱচনন্তি একস্মিং অত্থে দ্ৱে ন যুজ্জন্তীতি নিযোগৱচনং দ্ৱিধাপথপটিক্খেপো. অঞ্ঞত্থ পন ‘‘নিযোগা অনাগতাৰম্মণা নত্থী’’তি আগতং. অপণ্ণকৱচনন্তি পলাসৰহিতং সাৰৱচনং অৱিৰদ্ধকাৰণং ‘‘অপণ্ণকং ঠানমেকে’’তিআদীসু (জা. ১.১.১) ৱিয, অপণ্ণকমণি ৱিয সপ্পতিট্ঠৱচনং. অৱত্থাপনৱচনমেতন্তি এতং ৱচনং ওতৰিত্ৱা পতিট্ঠিতং সন্তিট্ঠাপনং ঠপনং.
যানি ইমস্মিং মহানিদ্দেসে ৱিভত্তিং আৰোপিতানি পদানি, তানি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তানি তীহি কাৰণেহি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তি, নানা হোন্তানি চতূহি কাৰণেহি নানা ভৱন্তি. অপৰদীপনা পনেত্থ দ্ৱে ঠানানি গচ্ছন্তি. কথং? তানি হি ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন ৱাতি ইমেহি তীহি কাৰণেহি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তি. তত্থ ‘‘কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্ত’’ন্তি (ধ. স. ১০৬৬) এৱং ব্যঞ্জনৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং. তত্থ হি একোৱ কোধো ব্যঞ্জনৱসেন এৱং ৱিভত্তিং লভতি. ‘‘ইজ্ঝতি সমিজ্ঝতি লভতি পটিলভতি গচ্ছতি অধিগচ্ছতী’’তি এৱং পন উপসগ্গৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং. ‘‘পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খা’’তি (ধ. স. ১৬) এৱং অত্থৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং.
তেসু পীতিপদনিদ্দেসে তাৱ ইমা তিস্সো ৱিভত্তিযো লব্ভন্তি. পীতি পামোজ্জন্তি হি ব্যঞ্জনৱসেন ৱিভত্তিগমনং হোতি. আমোদনা পমোদনা পহাসোতি উপসগ্গৱসেন. ৱিত্তি তুট্ঠি ওদগ্যং অত্তমনতাতি অত্থৱসেন. ইমিনা নযেন সব্বপদনিদ্দেসেসু ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং.
নানা হোন্তানিপি নামনানত্তেন লক্খণনানত্তেন কিচ্চনানত্তেন পটিক্খেপনানত্তেনাতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি নানা হোন্তি. তত্থ ‘‘কতমো তস্মিং সমযে ব্যাপাদো হোতি? যো তস্মিং সমযে দোসো দুস্সনা’’তি এত্থ ব্যাপাদোতি ৱা দোসোতি ৱা দ্ৱেপি এতে কোধো এৱ, নামেন পন নানত্তং গতাতি এৱং নামনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.
ৰাসট্ঠেন চ পঞ্চপি খন্ধা একোৱ খন্ধো হোতি. এত্থ পন ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণং, ৱেদনা ৱেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননলক্খণন্তি ইমিনা লক্খণনানত্তেন পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. এৱং লক্খণনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.
‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানা – ইধ ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায…পে… চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতী’’তি (ৱিভ. ৩৯০; দী. নি. ২.৪০২) একমেৱ ৱীৰিযং কিচ্চনানত্তেন চতূসু ঠানেসু আগতং. এৱং কিচ্চনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.
‘‘চত্তাৰো অসদ্ধম্মা কোধগৰুতা, ন সদ্ধম্মগৰুতা, মক্খগৰুতা, ন সদ্ধম্মগৰুতা, লাভগৰুতা, ন সদ্ধম্মগৰুতা, সক্কাৰগৰুতা, ন সদ্ধম্মগৰুতা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.৪৪) পন পটিক্খেপনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.
ইমানি পন চত্তাৰি নানত্তানি ন পীতিযাযেৱ লব্ভন্তি, সব্বেসুপি যথালাভৱসেন লব্ভন্তি. পীতিযা হি পীতীতি নামং, চিত্তস্স চিত্তন্তি নামং. পীতি চ ফৰণলক্খণা, ৱেদনা ৱেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননলক্খণং.
তথা পীতি ফৰণকিচ্চা, ৱেদনা অনুভৱনকিচ্চা, সঞ্ঞা সঞ্জাননকিচ্চা, চেতনা চেতযিতকিচ্চা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননকিচ্চন্তি এৱং কিচ্চনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং. পটিক্খেপনানত্তং পীতিপদে নত্থি.
অলোভাদিনিদ্দেসে পন ‘‘অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৩৫) নযেন লব্ভতীতি এৱং পটিক্খেপনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং. এৱং সব্বপদনিদ্দেসেসু লব্ভমানৱসেন চতুব্বিধম্পি নানত্তং ৱেদিতব্বং.
অপৰদীপনা পন পদত্থুতি ৱা হোতি দড়্হীকম্মং ৱাতি এৱং দ্ৱে ঠানানি গচ্ছতি. যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তেন ৱিয হি সকিমেৱ ‘‘পীতী’’তি ৱুত্তে এতং পদং ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং নাম ন হোতি, পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন ‘‘পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তী’’তি (ধ. স. ৯) ৱুত্তে ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং নাম হোতি. যথা হি দহৰকুমাৰং নহাপেত্ৱা মনোৰমং ৱত্থং পৰিদহাপেত্ৱা পুপ্ফানি পিড়ন্ধাপেত্ৱা অক্খীনি অঞ্জেত্ৱা অথস্স নলাটে একমেৱ মনোসিলাবিন্দুং কৰেয্য, ন তস্স এত্তাৱতা চিত্ততিলকো নাম হোতি, নানাৱণ্ণেহি পন পৰিৱাৰেত্ৱা বিন্দূসু কতেসু চিত্ততিলকো নাম হোতি. এৱং সম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. অযং পদত্থুতি নাম.
ব্যঞ্জনৱসেন পন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন চ পুনপ্পুনং ভণনমেৱ দড়্হীকম্মং নাম. যথা হি ‘‘আৱুসো’’তি ৱা ‘‘ভন্তে’’তি ৱা ‘‘যক্খো’’তি ৱা ‘‘সপ্পো’’তি ৱা ৱুত্তে দড়্হীকম্মং নাম ন হোতি, ‘‘আৱুসো আৱুসো, ভন্তে ভন্তে, যক্খো যক্খো, সপ্পো সপ্পো’’তি ৱুত্তে পন দড়্হীকম্মং নাম হোতি, এৱমেৱ সকিংদেৱ যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তেন ৱিয ‘‘পীতী’’তি ৱুত্তমত্তে দড়্হীকম্মং নাম ন হোতি, পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন ‘‘পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তী’’তি ৱুত্তেযেৱ দড়্হীকম্মং নাম হোতীতি এৱং অপৰদীপনা দ্ৱে ঠানানি গচ্ছতি. এতিস্সাপি ৱসেন লব্ভমানকপদনিদ্দেসেসু সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
তত্থ পীনযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা, কাযচিত্তপীণনৰসা ফৰণৰসা ৱা, ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. যা পঞ্চকামগুণপটিসঞ্ঞুত্তাতি যা ৰূপাদিপঞ্চকামকোট্ঠাসপটিসংযুত্তা পীতি, সা পীনযতীতি পীতি, ইদং সভাৱপদং. পমুদিতস্স ভাৱো পামোজ্জং. আমোদনাকাৰো আমোদনা. পমোদনাকাৰো পমোদনা. যথা ৱা ভেসজ্জানং ৱা তেলানং ৱা উণ্হোদকসীতোদকানং ৱা একতো কৰণং ‘‘মোদনা’’তি ৱুচ্চতি, এৱমযম্পি পীতিধম্মানং একতো কৰণেন মোদনা. উপসগ্গৱসেন পন মণ্ডেত্ৱা ‘‘আমোদনা পমোদনা’’তি ৱুত্তা.
হাসেতীতি হাসো. পহাসেতীতি পহাসো, হট্ঠপহট্ঠাকাৰানমেতং অধিৱচনং. ৱিত্তীতি ৱিত্তং, ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৱিত্তিসৰিক্খতায ৱিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৱং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তস্মা ‘‘ৱিত্তী’’তি ৱুত্তা. তুট্ঠীতি সভাৱসণ্ঠিতায পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গো’’তি ৱুচ্চতি, উদগ্গস্স ভাৱো ওদগ্যং.
অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিৰদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা ন অত্তনো মনো নাম হোতি, অভিৰদ্ধস্স সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি, ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা, সকমনস্স ভাৱোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৱ পনেসা ভাৱো চেতসিকো ধম্মো, তস্মা ‘‘অত্তমনতা চিত্তস্সা’’তি ৱুত্তা.
চিত্তৱিচিত্ততায চিত্তং. আৰম্মণং মিনমানং জানাতীতি মনো. মানসন্তি মনো এৱ, ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (মহাৱ. ৩৩; সং. নি. ১.১৫১) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো ‘‘মানসো’’তি ৱুত্তো.
‘‘কথঞ্হি ভগৱা তুয্হং, সাৱকো সাসনে ৰতো;
অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালংকযিৰা জনে সুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯) –
এত্থ অৰহত্তং ‘‘মানস’’ন্তি ৱুত্তং. ইধ পন মনো এৱ মানসং, ব্যঞ্জনৱসেন হেতং পদং ৱড্ঢিতং.
হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৱা তে খিপিস্সামি, হদযং ৱা তে ফালেস্সামী’’তি (সু. নি. আড়ৱকসুত্তং; সং. নি. ১.২৩৭; ২৪৬) এত্থ উৰো ‘‘হদয’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৱক্কং হদয’’ন্তি (খু. পা. ৩.দ্ৱতিংসাকাৰো; দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০) এত্থ হদযৱত্থু. ইধ পন চিত্তমেৱ অব্ভন্তৰট্ঠেন ‘‘হদয’’ন্তি ৱুত্তং. তমেৱ পৰিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডৰং, ভৱঙ্গং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যথাহ – ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৱিয গোধাৱৰিতো নিক্খন্তা গোধাৱৰী ৱিয চ ‘‘পণ্ডৰ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং.
মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগ্গহণং মনস্সেৱ আযতনভাৱদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি ‘‘নযিদং দেৱাযতনং ৱিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৱ আযতনং মনাযতন’’ন্তি. তত্থ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন আকৰট্ঠেন সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কাৰণট্ঠেন চ আযতনং ৱেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সৰাযতনং, ৱাসুদেৱাযতন’’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং ‘‘আযতন’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং, ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰো. সাসনে পন ‘‘মনোৰমে আযতনে, সেৱন্তি নং ৱিভঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২; ৫.২৩; ম. নি. ৩.১৫৮) কাৰণং. ইধ পন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন সমোসৰণঠানট্ঠেন কাৰণট্ঠেনাতি তিধাপি ৱট্টতি.
ফস্সাদযো হি ধম্মা এত্থ সঞ্জাযন্তীতি সঞ্জাতিদেসট্ঠেনপি এতং আযতনং. বহিদ্ধা ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বা আৰম্মণভাৱেনেত্থ ওসৰন্তীতি সমোসৰণঠানট্ঠেনপি আযতনং. ফস্সাদীনং পন সহজাতাদিপচ্চযট্ঠেন কাৰণত্তা কাৰণট্ঠেনপি আযতনন্তি ৱেদিতব্বং. তদেৱ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, মনো এৱ ইন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযং.
ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. ৱিঞ্ঞাণমেৱ খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. তস্স ৰাসিআদিৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (অ. নি. ৪.৫১) এত্থ হি ৰাসট্ঠেন খন্ধো ৱুত্তো. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৫৫৫) গুণট্ঠেন. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১-২৪২) এত্থ পণ্ণত্তিমত্তট্ঠেন. ইধ পন ৰুড়্হিতো খন্ধো ৱুত্তো. ৰাসট্ঠেন হি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৱিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা ৰুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো ‘‘ৰুক্খং ছিন্দতী’’তি ৱুচ্চতি, এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৱিঞ্ঞাণং ৰূড়্হিতো ‘‘ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং.
তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং অনুচ্ছৱিকা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৱ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৱিজাননট্ঠেন ৱিঞ্ঞাণং, সভাৱট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন ৱা ধাতূতি তীহি নামেহি ৱুত্তং. সহগতোতি অৱিজহিতো. সহজাতোতি সদ্ধিং নিগ্গতো. সংসট্ঠোতি সংসগ্গো হুত্ৱা ঠিতো. সম্পযুত্তোতি সমং পকাৰেহি যুত্তো. কতমেহি পকাৰেহীতি? একুপ্পাদাদীহি. নত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সম্পযুত্তাতি? আমন্তা. ইতি হি ইমস্স পঞ্হস্স পটিক্খেপে ‘‘ননু অত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা একুপ্পাদা একনিৰোধা একৱত্থুকা একাৰম্মণা’’তি (কথা. ৪৭৩) এৱং একুপ্পাদতাদীনং ৱসেন সম্পযোগত্থো ৱুত্তো. ইতি ইমেহি একুপ্পাদতাদীহি সমং পকাৰেহি যুত্তো সম্পযুত্তো. একুপ্পাদোতি একতো উপ্পন্নো, ন ৱিনাতি অত্থো. একনিৰোধোতি একতো নিৰোধো. একৱত্থুকোতি হদযৱত্থুৱসেন একৱত্থুকো. একাৰম্মণোতি ৰূপাদিৱসেন একাৰম্মণো.
এত্থ সহগতসদ্দো তব্ভাৱে, ৱোকিণ্ণে, আৰম্মণে, নিস্সযে, সংসট্ঠেতি পঞ্চসু অত্থেসু দিস্সতি জিনৱচনে. ‘‘যাযং তণ্হা পোনোভৱিকা নন্দিৰাগসহগতা’’তি (মহাৱ. ১৪; ৱিভ. ২০৩; ম. নি. ৩.৩৭৪; সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ২.৩০) এত্থ তব্ভাৱে ৱেদিতব্বো, নন্দিৰাগভূতাতি অত্থো. ‘‘যা, ভিক্খৱে, ৱীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তি (সং. নি. ৫.৮৩২) এত্থ ৱোকিণ্ণে, অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানেন কোসজ্জেন ৱোকিণ্ণাতি অযমেত্থ অত্থো. ‘‘লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং অৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীন’’ন্তি (পু. প. ৩-৬) এত্থ আৰম্মণে, ৰূপাৰম্মণানং অৰূপাৰম্মণানন্তি অত্থো. ‘‘অট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৮) এত্থ নিস্সযে, অট্ঠিকসঞ্ঞং নিস্সায অট্ঠিকসঞ্ঞং ভাৱেত্ৱা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সম্পযুত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫৭৮) এত্থ সংসট্ঠে, সংমিস্সন্তি অত্থো. ইমস্মিম্পি ঠানে সংসট্ঠে আগতো.
সহজাতসদ্দো ‘‘সহজাতং পুৰেজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি (পট্ঠ. ১.১.৪৩৫) এত্থ ৱিয সহজাতে. সংসট্ঠসদ্দো ‘‘গিহীহি সংসট্ঠো’’তি চ, ‘‘এৱং সংসট্ঠো, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৩.৩) চাতি এৱমাদীসু সংসগ্গে. ‘‘কিসে থূলে ৱিৱজ্জেত্ৱা সংসট্ঠা যোজিতা হযা’’তি (জা. ২.২২.৭০) এত্থ সদিসে.
‘‘পুচিমন্দপৰিৱাৰো, অম্বো তে দধিৱাহন;
মূলং মূলেন সংসট্ঠং, সাখা সাখা নিসেৱৰে’’তি. (জা. ১.২.৭২) –
এত্থ উপচিতে. ‘‘চিত্তসংসট্ঠা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৫৯) এত্থ চিত্তসম্পযুত্তধম্মে. ইধ পন যো ফলপ্পদানে অৱিযোগধম্মো ৱিনিব্ভোগং অকত্ৱা একুপ্পাদাদিধম্মো হুত্ৱা ‘‘সম্পযুত্তো’’তি ৱুচ্চতি. তংৱিসযো. অথ ৱা ‘‘সহগতো’’তি ৱত্ৱা পচ্ছতো পচ্ছতো আগতসুত্তেন ৱিয সো ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সহজাতো’’তি ৱুত্তং. একতো উপ্পন্নৰূপাৰূপং ৱিয সোপি ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সংসট্ঠো’’তি ৱুত্তং.
খীৰোদকং ৱিয চ সোপি ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্তো’’তি ৱুত্তং. ৱিনিব্ভোগং কাতুং অসক্কুণেয্যট্ঠেন হি সহুপ্পন্না ধম্মা সম্পযুত্তাপি অত্থি খীৰতেলং ৱিয. তথা ৱিপ্পযুত্তাপি খীৰতো অপনীতং নৱনীতং ৱিয. এৱং লক্খণসম্পযুত্তো একুপ্পাদাদিলক্খণোযেৱ হোতীতি দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদো’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ একুপ্পাদসহজাতানং কিং নানত্তং? উপ্পাদে অন্তৰৱিৰহিতো একুপ্পাদো. খীৰকালমুত্তস্সাপি দধিনো মথনে মথনে পাকটং নৱনীতং ৱিয পুৰেভত্তপচ্ছাভত্তৱসেন একদিৱসমেৱ জাতো ৱিয সো ন হোতীতি দস্সেতুং একক্খণে নিব্বত্তোতি সহজাতো. একৱত্থুকোতি পতিট্ঠট্ঠেন একপৰিচ্ছেদেন একৱত্থুকো, দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং একৱত্থুকতা ৱিয ঠানন্তৰৱিৰহিতো. একাৰম্মণোতি অনিযতেকাৰম্মণো ন চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিযাতি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
মচ্চোতি মূলপদং. ৰূপাদীসু সত্তো লগ্গো লগ্গিতোতি সত্তো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সত্তো সত্তোতি, ভন্তে, ৱুচ্চতি, কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, ‘সত্তো’তি ৱুচ্চতীতি? ৰূপে খো, ৰাধ, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্ৰ সত্তো তত্ৰ ৱিসত্তো, তস্মা ‘সত্তো’তি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.১৬১; মহানি. ৭). সত্তযোগেন ৱা সত্তো. সুগতিদুগ্গতিং নৰতীতি নৰো. মনুনো পুত্তোতি মানৱো. উপকৰণেন সযং পোসযতীতি পোসো. পুং ৱুচ্চতি নিৰযো, তং গলতীতি পুগ্গলো. জীৱিতিন্দ্ৰিযং ধাৰেতীতি জীৱো. চুতিতো জাতিং গচ্ছতীতি জাগু. জিযতীতি জন্তু. ইন্দ্ৰিযেন গচ্ছতীতি ইন্দগু. অথ ৱা ইন্দভূতেন কম্মুনা গচ্ছতীতি ইন্দগু. ‘‘হিন্দগূ’’তিপি পাড়ি. হিন্দন্তি মৰণং, তং গচ্ছতীতি হিন্দগু. মনুতো জাতোতি মনুজো. যং সাদিযতীতি যং ৰূপাদিং অস্সাদিযতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ইতো পৰং ৱুত্তমত্থং নিগমেন্তো তেনাহ ভগৱা –
‘‘কামং কামযমানস্স…পে… লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি;
ইতো পৰং এত্তকম্পি অৱত্ৱা ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খাম.
২. তস্স চে কামযানস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কামে ইচ্ছমানস্স, কামেন ৱা যাযমানস্স. ছন্দজাতস্সাতি জাততণ্হস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. তে কামা পৰিহাযন্তীতি তে কামা পৰিহাযন্তি চে. সল্লৱিদ্ধোৱ ৰুপ্পতীতি অথ সো অযোমযাদিনা সল্লেন ৱিদ্ধো ৱিয পীড়ীযতি. ইতো পৰং ৱুত্তং ৱজ্জেত্ৱা অৱুত্তেসু যং যং অনুত্তানং, তং তদেৱ কথযিস্সামি.
চক্খুপীণনং আৰম্মণং পাপুণনৱসেন যাযতি গচ্ছতি. দস্সনীযৱসেন পিযত্তং আৰম্মণৱসেন অপ্পাপেতীতি নিয্যতি. সৱনীযং হুত্ৱা কণ্ণসোতপীণনং আৰম্মণৱসেন পৰিকড্ঢতীতি ৱুয্হতি. সৰিতব্বং হুত্ৱা চিত্তপীণনং আৰম্মণৱসেন গহেত্ৱা উপসংহৰীযতীতি সংহৰীযতি. যথাতি ওপম্মত্থে নিপাতো. হত্থিনা যাযতি গচ্ছতীতি হত্থিযানেন ৱা, ৱাইতি ৱিকপ্পত্থে. অস্সেন যাযতি গচ্ছতীতি অস্সযানেন ৱা. গোযুত্তং ৱয্হাদিযানং গোযানং, তেন গোযানেন. অজযানাদীসুপি এসেৱ নযো. ইট্ঠৱসেন জাতো সঞ্জাতো.
আৰম্মণপিযত্তৱসেন নিব্বত্তো অভিনিব্বত্তো. আৰম্মণমনাপভাৱেন পাতুভূতো. অথ ৱা কামৰাগৱসেন জাতো সঞ্জাতো. কামনন্দিৱসেন নিব্বত্তো অভিনিব্বত্তো. কামতণ্হাৱসেন কামসিনেহৱসেন কামচ্ছন্দৱসেন কামপৰিড়াহৱসেন চ পাতুভূতোতি ৱেদিতব্বো.
তে ৱা কামা পৰিহাযন্তীতি তে ৱত্থুকামাদযো পৰিহাযন্তি ৱিগচ্ছন্তি. সো ৱা কামেহি পৰিহাযতীতি এসো খত্তিযাদিপুগ্গলো ৱত্থুকামাদিকামেহি পৰিহাযতি ৱিগচ্ছতি ‘‘পুব্বেৱ মচ্চং ৱিজহন্তি ভোগা, মচ্চো ধনে পুব্বতৰং জহাতী’’তি (জা. ১.৫.২) এৱমাদীসু ৱিয. কথন্তি কেন পকাৰেন. তিট্ঠন্তস্সেৱাতি ধৰন্তস্সেৱ. তে ভোগেতি তে ৱত্থুকামাদযো ভোগে. ৰাজানো ৱাতি পথব্যাদিৰাজানো. হৰন্তীতি গহেত্ৱা গচ্ছন্তি, অপহৰন্তি ৱা. চোৰা ৱাতি সন্ধিচ্ছেদাদিকা. অগ্গি ৱাতি দাৱগ্গিআদি. দহতীতি ঝাপেতি ভস্মং কৰোতি. উদকং ৱাতি ওঘাদিউদকং. ৱহতীতি গহেত্ৱা মহাসমুদ্দং পাপেতি. অপ্পিযা ৱাতি অকন্তা অমনাপা. দাযাদা হৰন্তীতি দাযজ্জৱিৰহিতা অস্সামিকা হৰন্তি. নিহিতং ৱাতি নিধানং কত্ৱা ঠপিতং. নাধিগচ্ছতীতি ন ৱিন্দতি ন পটিলভতি, ন পস্সতীতি অত্থো. দুপ্পযুত্তাতি ৱিসমপযোগেন যোজিতা কসিৱাণিজ্জাদিকম্মন্তা. ভিজ্জন্তীতি ভেদং পাপুণন্তি, ন পৱত্তন্তীতি অত্থো. ‘‘ভঞ্জন্তি ৰথং অযানকা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.২৯৬) সম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
কুলে ৱা কুলঙ্গাৰো উপ্পজ্জতীতি খত্তিযাদিকুলে কুলঝাপকো কুলে অন্তিমপুৰিসো নিব্বত্ততি. ‘‘কুলঙ্কৰো’’তিপি পাড়ি. যো তে ভোগে ৱিকিৰতীতি যো এসো কুলে পচ্ছিমকো তে হিৰঞ্ঞাদিকে ভোগে খেপেতি. ৱিধমতীতি ৱিযোগং কৰোতি, দূৰে খিপতি. ৱিদ্ধংসেতীতি নাসেতি অদস্সনং গমেতি. অথ ৱা ইত্থিধুত্তো হুত্ৱা ৱিকিৰতি. সুৰাধুত্তো হুত্ৱা ৱিধমতি. অক্খধুত্তো হুত্ৱা ৱিদ্ধংসেতি. ৱিকিৰতি ৱা উপ্পন্নং আযং অজাননেন. ৱিধমতি ৱিস্সজ্জনমুখং অজাননেন. ৱিদ্ধংসেতি ঠপিতট্ঠানে আৰক্খং অসংৱিধানেনাতি এৱমাদিনা যোজেতব্বং.
অনিচ্চতাযেৱ অট্ঠমীতি ৱিনাসভাৱো এৱ অট্ঠমো. হাযন্তীতি অদস্সনং যন্তি. পৰিহাযন্তীতি ন পুন পঞ্ঞাযন্তি. পৰিধংসেন্তীতি ঠানতো অপগচ্ছন্তি. পৰিপতন্তীতি পগ্ঘৰন্তি. অন্তৰধাযন্তীতি অন্তৰধানং অদস্সনং গচ্ছন্তি. ৱিপ্পলুজ্জন্তীতি চুণ্ণৱিচুণ্ণা হুত্ৱা অপগচ্ছন্তি.
তিট্ঠন্তেৱ তে ভোগেতি তেসং ধনানং ঠিতকালে ‘‘তিট্ঠন্তে নিব্বুতে চাপী’’তি এৱমাদীসু (ৱি. ৱ. ৮০৬) ৱিয. সোতি সো ভোগসামিকো পুগ্গলো. চৱতি দেৱলোকতো. মৰতি মনুস্সলোকতো. ৱিপ্পলুজ্জতি নাগসুপণ্ণাদিলোকতো. অথ ৱা হাযতি ধঞ্ঞকোট্ঠাগাৰৱসেন. পৰিহাযতি ধনকোট্ঠাগাৰৱসেন. পৰিধংসতি বলিবদ্দহত্থিঅস্সাদিৱসেন. পৰিপততি দাসিদাসৱসেন. অন্তৰধাযতি দাৰাভৰণৱসেন. নস্সতি উদকাদিৱসেনাতি একে ৱণ্ণযন্তি.
অযোমযেনাতি কাড়লোহাদিনিব্বত্তেন. সল্লেনাতি কণ্ডেন. অট্ঠিমযেনাতি মনুস্সট্ঠিং ঠপেত্ৱা অৱসেসেন. দন্তমযেনাতি হত্থিদন্তাদিনা. ৱিসাণমযেনাতি গোৱিসাণাদিনা. কট্ঠমযেনাতি ৱেড়ুকট্ঠাদিনা. ৱিদ্ধোতি ৱুত্তপ্পকাৰসল্লানং অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন পহটো. ৰুপ্পতীতি ৱিকিৰতি, ৱিকাৰং আপজ্জতি. কুপ্পতীতি চলতি, কোপং উপ্পাদেতি. ঘট্টীযতীতি ঘট্টিতো হোতি. পীড়ীযতীতি পীড়িতো হোতি, লদ্ধপ্পহাৰো কুপ্পতি. ‘‘ততিযদিৱসে সলাকং পৱেসেত্ৱা ধোৱনকালে ঘট্টীযতি. খাৰপ্পদানে পীড়ীযতি. পহাৰধোৱনে ৱা ৰুপ্পতি. তস্মিং দুক্খুপ্পাদনে কুপ্পতি. সলাকপৱেসনে পীড়ীযতি. খাৰপ্পদানে ঘট্টীযতী’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
ব্যাধিতোতি লদ্ধপ্পহাৰো হুত্ৱা পীড়িতো. দোমনস্সিতোতি দোমনস্সপ্পত্তো. ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱাতি পকতিভাৱং জহিত্ৱা অঞ্ঞথাভাৱং উপনীতেন, অন্তোসোসাদি সোকো চ ৱাচাৱিপ্পলাপো পৰিদেৱো চ কাযপীড়নাদি দুক্খঞ্চ চিত্তপীড়নাদি দোমনস্সঞ্চ ভুসো আযাসো উপাযাসো চ. এতে ৱুত্তপ্পকাৰা সোকাদযো উপ্পজ্জন্তি সমুদাচাৰং গচ্ছন্তি.
৩. ততিযগাথাযং সঙ্খেপত্থো – যো পন ইমে কামে তত্থ ছন্দৰাগৱিক্খম্ভনেন ৱা সমুচ্ছেদেন ৱা অত্তনো পাদেন সপ্পস্স সিৰং ৱিয পৰিৱজ্জেতি, সো ভিক্খু সব্বলোকং ৱিপ্ফাৰেত্ৱা ঠিতত্তা লোকে ৱিসত্তিকাসঙ্খাতং তণ্হং সতো হুত্ৱা সমতিৱত্ততীতি.
যোতি ৱিভজিতব্বং পদং. যো যাদিসোতিআদীনি তস্স ৱিভজনপদানি. এত্থ চ যস্মা যোতি অত্থপদং. তঞ্চ অনিযমেন পুগ্গলং দীপেতি. তস্মা তস্স অত্থং দস্সেন্তো অনিযমেন পুগ্গলদীপকং যো-সদ্দমেৱ আহ. তস্মা এত্থ এৱমত্থো ৱেদিতব্বো – যোতি যো কোচীতি. যস্মা যো যো কোচি নাম, সো অৱস্সং যথালিঙ্গযথাযুত্তযথাৱিহিতযথাপ্পকাৰযংঠানপত্তযংধম্মসমন্নাগতৱসেন একেনাকাৰেন পঞ্ঞাযতি, তস্মা তং তত্থ ঞাপেতুং তং ভেদং পকাসেন্তো ‘‘যাদিসো’’তিআদিমাহ. তত্থ যাদিসোতি লিঙ্গৱসেন যাদিসো ৱা তাদিসো ৱা হোতু, দীঘো ৱা ৰস্সো ৱা কাড়ো ৱা ওদাতো ৱা মঙ্গুৰচ্ছৱি ৱা কিসো ৱা থূলো ৱাতি অত্থো.
যথাযুত্তোতি যোগৱসেন যেন ৱা তেন ৱা যুত্তো হোতু, নৱকম্মযুত্তো ৱা উদ্দেসযুত্তো ৱা ৱাসধুৰযুত্তো ৱাতি অত্থো. যথাৱিহিতোতি যথাঠপিতো নৱকম্মাধিট্ঠাযিকাদিৱসেন. যথাপকাৰোতি যথাপকাৰেন পতিট্ঠিতো পদীপনাযকাদিৱসেন. যংঠানপ্পত্তোতি যং ঠানন্তৰং পত্তো সেনাপতিসেট্ঠিট্ঠানাদিৱসেন. যংধম্মসমন্নাগতোতি যেন ধম্মেন উপাগতো ধুতঙ্গাদিৱসেন.
ৱিক্খম্ভনতো ৱাতি উপচাৰপ্পনাসমাধীতি কিলেসানং দূৰীকৰণতো ৱা ঘটপ্পহাৰেন সেৱালানং ৱিয. সমুচ্ছেদতো ৱাতি পুন অপ্পৱত্তিং কত্ৱা অচ্চন্ততো মগ্গেন কিলেসানং উচ্ছিন্নমূলতো পহানৱসেন সমুচ্ছেদতো ৱা. অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামাতিআদীনি একাদস পদানি ৱিপস্সনাৱসেন ৱুত্তানি.
বুদ্ধানুস্সতিং ভাৱেন্তোপীতিআদীনি ছ পদানি মৰণস্সতিং ভাৱেন্তোপি, উপসমানুস্সতিং ভাৱেন্তোপীতি ইমানি চ উপচাৰজ্ঝানৱসেন ৱুত্তানি. আনাপানস্সতিং ভাৱেন্তোপি, কাযগতাসতিং ভাৱেন্তোপি, পঠমং ঝানং ভাৱেন্তোপীতিআদীনি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং ভাৱেন্তোপীতি পৰিযোসানানি অপ্পনাজ্ঝানৱসেন ৱুত্তানি. তত্থ অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামাতি সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং অট্ঠিকঙ্কলং উপমা এতেসং কামানন্তি অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা. অপ্পস্সাদট্ঠেনাতি ‘‘অপ্পং পৰিত্তং সুখস্সাদং আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’’তি দস্সনট্ঠেন. পস্সন্তোতি ‘‘যাৱদেৱ পন সো কুক্কুৰো কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি ঞাণচক্খুনা পস্সন্তো. পৰিৱজ্জেতীতি দূৰঙ্গমেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, কুক্কুৰো জিঘচ্ছাদুব্বল্যপৰেতো গোঘাতকসূনং পচ্চুপট্ঠিতো অস্স, তমেনং দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং উপসুম্ভেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অপি নু খো সো কুক্কুৰো অম্হং অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং পলেহন্তো জিঘচ্ছাদুব্বল্যং পটিৱিনেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভন্তে, অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং, যাৱদেৱ পন সো কুক্কুৰো কিলমথস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা, যত্থ সব্বসো লোকামিসুপাদানা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি, তমেৱূপেক্খং ভাৱেতী’’তি (ম. নি. ২.৪২).
গিজ্ঝাদীহি সাধাৰণা মংসপেসি উপমা এতেসন্তি মংসপেসূপমা. বহূনং সাধাৰণট্ঠেন বহুসাধাৰণা. আদিত্তং তিণুক্কং উপমা এতেসন্তি তিণুক্কূপমা. অনুদহনট্ঠেনাতি হত্থাদিঝাপনট্ঠেন. সাধিকপোৰিসপ্পমাণা ৱীতচ্চিকানং ৱীতধূমানং অঙ্গাৰানং পূৰা অঙ্গাৰকাসু উপমা এতেসন্তি অঙ্গাৰকাসূপমা. মহাপৰিড়াহট্ঠেনাতি মহন্তপৰিতাপনট্ঠেন. আৰামৰামণেয্যাদিকং সুপিনং উপমা এতেসন্তি সুপিনকূপমা. ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানট্ঠেনাতি অপ্পত্ৱা, ন উপগন্ত্ৱা তিট্ঠনট্ঠেন. যাচিতেন লদ্ধং যানাদিভণ্ডং উপমা এতেসন্তি যাচিতকূপমা. তাৱকালিকট্ঠেনাতি অনিবন্ধনট্ঠেন. সম্পন্নফলৰুক্খো উপমা এতেসন্তি ৰুক্খফলূপমা. সম্ভঞ্জনপৰিভঞ্জনট্ঠেনাতি সাখাভঞ্জনট্ঠেন চেৱ সমন্ততো ভঞ্জিত্ৱা ৰুক্খপাতনট্ঠেন চ. অসি চ সূনা চ উপমা এতেসন্তি অসিসূনূপমা. অধিকুট্টনট্ঠেনাতি ছিন্দনট্ঠেন. সত্তিসূলং উপমা এতেসন্তি সত্তিসূলূপমা. ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেনাতি নিপতেত্ৱা গমনট্ঠেন. ভযজননট্ঠেন সপ্পসিৰং উপমা এতেসন্তি সপ্পসিৰূপমা. সপ্পটিভযট্ঠেনাতি সহ অভিমুখে ভযট্ঠেন. দুক্খজননং অগ্গিক্খন্ধং উপমা এতেসন্তি অগ্গিক্খন্ধূপমা. মহাভিতাপনট্ঠেনাতি মহন্তঅভিতাপকাযপীড়াউপ্পাদনট্ঠেনাতি কামং পৰিৱজ্জেতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, গিজ্ঝো ৱা কঙ্কো ৱা কুললো ৱা মংসপেসিং আদায উড্ডীযেয্য, তমেনং গিজ্ঝাপি কঙ্কাপি কুললাপি অনুপতিত্ৱা অনুপতিত্ৱা ৱিতচ্ছেয্যুং ৱিস্সজ্জেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো গিজ্ঝো ৱা কঙ্কো ৱা কুললো ৱা তং মংসপেসিং ন খিপ্পমেৱ পটিনিস্সজ্জেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য, মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘মংসপেসূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো আদিত্তং তিণুক্কং আদায পটিৱাতং গচ্ছেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো পুৰিসো তং আদিত্তং তিণুক্কং ন খিপ্পমেৱ পটিনিস্সজ্জেয্য, তস্স সা আদিত্তা তিণুক্কা হত্থং ৱা দহেয্য, বাহুং ৱা দহেয্য, অঞ্ঞতৰং ৱা অঞ্ঞতৰং ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গং দহেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য, মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘তিণুক্কূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, অঙ্গাৰকাসু সাধিকপোৰিসা পূৰা অঙ্গাৰানং ৱীতচ্চিকানং ৱীতধূমানং. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিক্কূলো, তমেনং দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুং উপকড্ঢেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি গহপতি, অপি নু সো পুৰিসো ইতি চিতি চেৱ কাযং সন্নামেয্যা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্সহেতু’’? ‘‘ৱিদিতঞ্হি, ভন্তে, তস্স পুৰিসস্স ‘ইমঞ্চ অহং অঙ্গাৰকাসুং পপতিস্সামি, ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছিস্সামি মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’’ন্তি. ‘‘এৱমেৱ খো গহপতি অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘অঙ্গাৰকাসূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো সুপিনকং পস্সেয্য আৰামৰামণেয্যকং ৱনৰামণেয্যকং ভূমিৰামণেয্যকং পোক্খৰণিৰামণেয্যকং, সো পটিবুদ্ধো ন কিঞ্চি পটিপস্সেয্য. এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘সুপিনকূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুৰিসো যাচিতকং ভোগং যাচিত্ৱা যানং ৱা পোৰিসেয্যং পৱৰমণিকুণ্ডলং. সো তেহি যাচিতকেহি ভোগেহি পুৰক্খতো পৰিৱুতো অন্তৰাপণং পটিপজ্জেয্য. তমেনং জনো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য ‘ভোগী ৱত ভো পুৰিসো, এৱং কিৰ ভো ভোগিনো ভোগানি ভুঞ্জন্তী’তি. তমেনং সামিকা যত্থ যত্থেৱ তানি পস্সেয্যুং, তত্থ তত্থেৱ তানি হৰেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অলং নু খো তস্স পুৰিসস্স অঞ্ঞথত্তাযা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্সহেতু’’? ‘‘সামিনো হি, ভন্তে, তানি হৰন্তী’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘যাচিতকূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা…পে… তমেৱূপেক্খং ভাৱেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে তিব্বো ৱনসণ্ডো, তত্ৰস্স ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ. ন চস্সু কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৱেসী ফলপৰিযেসনং চৰমানো. সো তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা তং ৰুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৱমস্স ‘অযং খো ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি, জানামি খো পনাহং ৰুক্খং আৰোপিতুং. যংনূনাহং ইমং ৰুক্খং আৰোহিত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্যং, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য’ন্তি? সো তং ৰুক্খং আৰোহিত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্য, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৱেসী ফলপৰিযেসনং চৰমানো তিণ্হং কুঠাৰিং আদায. সো তং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা তং ৰুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৱমস্স ‘অযং খো ৰুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি, ন খো পনাহং জানামি ৰুক্খং আৰোহিতুং. যংনূনাহং ইমং ৰুক্খং মূলতো ছেত্ৱা যাৱদত্থঞ্চ খাদেয্যং, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূৰেয্য’ন্তি. সো তং ৰুক্খং মূলতোৱ ছিন্দেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অমুকো সো পুৰিসো পঠমং ৰুক্খং আৰূড়্হো, সচে সো ন খিপ্পমেৱ ওৰোহেয্য, তস্স সো ৰুক্খো পপতন্তো হত্থং ৱা ভঞ্জেয্য পাদং ৱা ভঞ্জেয্য অঞ্ঞতৰং ৱা অঞ্ঞতৰং ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গং ভঞ্জেয্য, সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য, মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খো, গহপতি, অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘ৰুক্খফলূপমা কামা ৱুত্তা ভগৱতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৱজ্জেত্ৱা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা. যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি. তমেৱূপেক্খং ভাৱেতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩-৪৮).
এৱং অট্ঠিকঙ্কলাদিকঅগ্গিক্খন্ধূপমপৰিযোসানতো ৱিপস্সনং দস্সেত্ৱা ইদানি উপচাৰসমাধিং দস্সেন্তো ‘‘বুদ্ধানুস্সতিং ভাৱেন্তো’’তিআদিমাহ.
তত্থ পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতি এৱ অনুস্সতি. পৱত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৱ চ পৱত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুৰূপা সতীতিপি অনুস্সতি. বুদ্ধং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি. অৰহতাদিবুদ্ধগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং, তং বুদ্ধানুস্সতিং. ভাৱেন্তোতি ৱড্ঢেন্তো ব্যূহেন্তো. ধম্মং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি, স্ৱাক্খাততাদিধম্মগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. সঙ্ঘং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি, সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. সীলং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সীলানুস্সতি, অত্তনো অখণ্ডতাদিসীলগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. চাগং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি চাগানুস্সতি, অত্তনো মুত্তচাগতাদিচাগগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. দেৱতা আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি দেৱতানুস্সতি, দেৱতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৱা অত্তনো সদ্ধাদিগুণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. আনাপানে আৰব্ভ উপ্পন্না সতি আনাপানস্সতি, আনাপাননিমিত্তাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. মৰণং আৰব্ভ উপ্পন্না সতি মৰণস্সতি, একভৱপৰিযাপন্নজীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদসঙ্খাতমৰণাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং.
কুচ্ছিতানং কেসাদীনং পটিক্কূলানং আযত্তা আকৰত্তা কাযোতি সঙ্খং গতে সৰীৰে গতা পৱত্তা সতি কাযগতাসতি, তাদিসং ৱা কাযং গতা সতি ‘‘কাযগতসতী’’তি ৱত্তব্বে ৰস্সং অকত্ৱা ‘‘কাযগতাসতী’’তি ৱুত্তং. কেসাদিকেসু কাযকোট্ঠাসেসু পটিক্কূলনিমিত্তাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং. উপসমং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি. উপসমানুস্সতি, সব্বদুক্খূপসমাৰম্মণায সতিযা এতং অধিৱচনং.
ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমজ্ঝানং ভাৱেন্তো. পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযজ্ঝানং ভাৱেন্তো. সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযজ্ঝানং ভাৱেন্তো. উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থজ্ঝানং ভাৱেন্তো…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ভাৱেন্তোপি কামে পৰিৱজ্জেতীতি.
ৱিক্খম্ভনপ্পহানং দস্সেত্ৱা ইদানি সমুচ্ছেদেন কামানং পহানং দস্সেতুং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গং ভাৱেন্তোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ মগ্গসোতস্স আপজ্জনং সোতাপত্তি, সোতাপত্তিযা মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো. অপাযগমনীযে কামেতি যেহি অপাযং গচ্ছন্তি, তে অপাযগমনীযে কামে সমুচ্ছেদতো সোতাপত্তিমগ্গং ভাৱেন্তো পৰিৱজ্জেতি. পটিসন্ধিৱসেন সকিংযেৱ ইমং লোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. তং মগ্গং ভাৱেন্তো. ওড়াৰিকেতি পৰিড়াহপ্পত্তে. পটিসন্ধিৱসেনেৱ কামভৱং নাগচ্ছতীতি অনাগামী, তস্স মগ্গো অনাগামিমগ্গো. তং মগ্গং ভাৱেন্তো. অনুসহগতেতি সুখুমভাৱপ্পত্তে. কিলেসেহি আৰকত্তা, কিলেসাৰীনং হতত্তা, সংসাৰচক্কস্স অৰানং হতত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা চ অৰহং, অৰহতো ভাৱো অৰহত্তং. কিং তং? অৰহত্তফলং. অৰহত্তস্স মগ্গো অৰহত্তমগ্গো. তং অৰহত্তমগ্গং ভাৱেন্তো. সব্বেন সব্বন্তি সব্বেনাকাৰেন সব্বং. সব্বথা সব্বন্তি সব্বপ্পকাৰেন সব্বং. অসেসং নিস্সেসন্তি নিৰৱসেসং গন্ধমত্তম্পি অট্ঠপেত্ৱা. অথ ৱা সব্বেন সব্বং মূলৱসেন. সব্বথা সব্বং আকাৰনিপ্পদেসৱসেন. অসেসং নিস্সেসং ভাৱনানিপ্পদেসৱসেন. তথা পুৰিমেন দুচ্চৰিতাভাৱেন. দুতিযেন পৰিযুট্ঠানাভাৱেন. ততিযেন অনুসযাভাৱেন এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
সপ্পো ৱুচ্চতি অহীতি যো কোচি সৰন্তো গচ্ছতি. কেনট্ঠেনাতি কেন অত্থেন. সংসপ্পন্তো গচ্ছতীতি যস্মা সম্মা সংসৰন্তো গচ্ছতীতি সপ্পো. ভুজন্তোতি ৱঙ্কৱঙ্কো হুত্ৱা. পন্নসিৰোতি নিপন্নসীসো হুত্ৱা. সিৰেন সুপতীতি সীসং ভোগন্তৰে কত্ৱা সুপনভাৱেন সিৰসা সুপতীতি সৰীসপো. বিলে সযতীতি বিলাসযো. ‘‘বিলসযো’’তিপি পাড়ি, তং সুন্দৰং. গুহাযং সেতীতি গুহাসযো. দাঠা তস্স আৱুধোতি তস্স সপ্পস্স দুৱে দাঠা পহৰণসত্থসঙ্খাতো আৱুধো. ৱিসং তস্স ঘোৰন্তি তস্স সপ্পস্স ব্যাপকসঙ্খাতং ৱিসং দাৰুণং কক্খড়ং. জিৱ্হা তস্স দুৱিধাতি তস্স সপ্পস্স দ্ৱেধা জিৱ্হা. দ্ৱীহি জিৱ্হাহি ৰসং সাযতীতি দুৱিধাহি জিৱ্হাহি ৰসং জানাতি অস্সাদং ৱিন্দতি সাদিযতীতি. জীৱিতুং কামযতীতি জীৱিতুকামো. অমৰিতুং কামযতীতি অমৰিতুকামো. সুখং কামযতীতি সুখকামো. দুক্খপ্পটিক্কূলোতি দুক্খং অনিচ্ছমানো. পাদেনাতি অত্তনো পাদেন. সপ্পসিৰন্তি সপ্পস্স সীসং. ৱজ্জেয্যাতি দূৰতো ৱজ্জেয্য. ৱিৱজ্জেয্যাতি তস্স পমাণেন. পৰিৱজ্জেয্যাতি সমন্ততো. অভিনিৱজ্জেয্যাতি চতুত্থপ্পমাণেন. অথ ৱা পুৰিমেন সীসতো. দুতিযততিযেন দ্ৱীহি পস্সেহি. চতুত্থেন পচ্ছতো. ‘‘কামে পন অপ্পত্তস্স পৰিযেসনমূলদুক্খৱত্থুভাৱেন ৱজ্জেয্য. পত্তস্স আৰক্খমূলদুক্খৱত্থুভাৱেন ৱিৱজ্জেয্য. অঞ্ঞাণপৰিড়াহদুক্খৱত্থুভাৱেন পৰিৱজ্জেয্য. ৱিনাসমুখে পিযৱিপ্পযোগদুক্খৱত্থুভাৱেন অভিনিৱজ্জেয্যা’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
ৰঞ্জনৱসেন ৰাগো. বলৱৰঞ্জনট্ঠেন সাৰাগো. ৱিসযে সত্তানং অনু অনু নযনতো অনুনযো. অনুৰুজ্ঝতীতি অনুৰোধো, কামেতীতি অত্থো. যত্থ কত্থচি ভৱে সত্তা এতায নন্দন্তীতি নন্দী, সযং ৱা নন্দতীতি নন্দী. নন্দী চ সা ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো চাতি নন্দিৰাগো. তত্থ একস্মিং আৰম্মণে সকিং উপ্পন্না তণ্হা নন্দী, পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানা নন্দিৰাগোতি ৱুচ্চতি. চিত্তস্স সাৰাগোতি যো হেট্ঠা ‘‘বলৱৰঞ্জনট্ঠেন সাৰাগো’’তি ৱুত্তো, সো ন সত্তস্স, চিত্তস্সেৱ সাৰাগোতি অত্থো.
ইচ্ছন্তি এতায আৰম্মণানীতি ইচ্ছা. বহলকিলেসভাৱেন মুচ্ছন্তি এতায পাণিনোতি মুচ্ছা. গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গহণৱসেন অজ্ঝোসানং. ইমিনা সত্তা গিজ্ঝন্তি গেধং আপজ্জন্তীতি গেধো. বহলট্ঠেন ৱা গেধো. ‘‘গেধং ৱা পন পৱনসণ্ড’’ন্তি হি বহলট্ঠেনেৱ ৱুত্তং. অনন্তৰপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং, সব্বতোভাগেন ৱা গেধোতি পলিগেধো. সজ্জন্তি এতেনাতি সঙ্গো. লগ্গনট্ঠেন ৱা সঙ্গো. ওসীদনট্ঠেন পঙ্কো. আকড্ঢনৱসেন এজা. ‘‘এজা ইমং পুৰিসং পৰিকড্ঢতি তস্স তস্সেৱ ভৱস্স অভিনিব্বত্তিযা’’তি হি ৱুত্তং. ৱঞ্চনট্ঠেন মাযা. ৱট্টস্মিং সত্তানং জননট্ঠেন জনিকা. ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং, চিত্তমস্স ৱিধাৱতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫) হি ৱুত্তং. ৱট্টস্মিং সত্তে দুক্খেন সংযোজযমানা জনেতীতি সঞ্জননী. ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী. অযঞ্হি ৱট্টস্মিং সত্তে চুতিপটিসন্ধিৱসেন সিব্বতি ঘটেতি তুন্নকাৰো ৱিয পিলোতিকায পিলোতিকং, তস্মা ‘‘ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী’’তি ৱুত্তা. অনেকপ্পকাৰং ৱিসযজালং তণ্হাৱিপ্ফন্দিতনিৱেসসঙ্খাতং ৱা জালমস্সা অত্থীতি জালিনী.
আকড্ঢনট্ঠেন সীঘসোতা সৰিতা ৱিযাতি সৰিতা. অল্লট্ঠেন ৱা সৰিতা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সৰিতানি সিনেহিতানি চ সোমনস্সানি ভৱন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১). অল্লানি চেৱ সিনিদ্ধানি চাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অনযব্যসনাপাদনট্ঠেন কুম্মানুবন্ধসুত্তকং ৱিযাতি সুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সুত্তন্তি খো, ভিক্খৱে, নন্দিৰাগস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৯). ৰূপাদীসু ৱিত্থতট্ঠেন ৱিসতা. তস্স তস্স পটিলাভত্থায সত্তে আযূহাপেতীতি আযূহিনী. উক্কণ্ঠিতুং অপদানতো সহাযট্ঠেন দুতিযা. অযঞ্হি সত্তানং ৱট্টস্মিং উক্কণ্ঠিতুং ন দেতি, গতগতট্ঠানে পিযসহাযো ৱিয অভিৰমাপেতি. তেনেৱ ৱুত্তং –
‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধানসংসৰং;
ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততী’’তি. (ইতিৱু. ১৫; অ. নি. ৪.৯; মহানি. ১৯১; চূড়নি. পাযাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭);
পণিধানকৱসেন পণিধি. ভৱনেত্তীতি ভৱৰজ্জু. এতায হি সত্তা ৰজ্জুযা গীৱাযং বদ্ধা গোণা ৱিয ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং নিয্যন্তি. তং তং আৰম্মণং ৱনতি ভজতি অল্লীযতীতি ৱনং, ৱনতি যাচতীতি ৱা ৱনং. ৱনথোতি ব্যঞ্জনেন পদং ৱড্ঢিতং. অনত্থদুক্খানং ৱা সমুট্ঠাপনট্ঠেন গহনট্ঠেন চ ৱনং ৱিযাতি ৱনং. বলৱতণ্হাযেতং নামং. গহনতৰট্ঠেন পন ততো বলৱতৰা ৱনথো নাম. তেন ৱুত্তং –
‘‘ৱনং ছিন্দথ মা ৰুক্খং, ৱনতো জাযতে ভযং;
ছেত্ৱা ৱনঞ্চ ৱনথঞ্চ, নিব্বনা হোথ ভিক্খৱো’’তি. (ধ. প. ২৮৩);
সন্থৱনৱসেন সন্থৱো, সংসগ্গোতি অত্থো. সো দুৱিধো – তণ্হাসন্থৱো মিত্তসন্থৱো চ. তেসু ইধ তণ্হাসন্থৱো অধিপ্পেতো. সিনেহৱসেন স্নেহো. আলযকৰণৱসেন কম্পমানা অপেক্খতীতি অপেক্খা. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘ইমানি তে দেৱ চতুৰাসীতি নগৰসহস্সানি কুসাৱতীৰাজধানিপ্পমুখানি, এত্থ দেৱ ছন্দং জনেহি জীৱিতে অপেক্খং কৰোহী’’তি (দী. নি. ২.২৬৬). আলযং কৰোহীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পাটিযেক্কে পাটিযেক্কে আৰম্মণে বন্ধতীতি পটিবন্ধু, ঞাতকট্ঠেন ৱা পাটিযেক্কো বন্ধূতিপি পটিবন্ধু. নিচ্চসন্নিস্সিতট্ঠেনপি সত্তানং তণ্হাসমো বন্ধু নাম নত্থি. আৰম্মণানং অসনতো আসা. অজ্ঝোত্থৰণতো চেৱ তিত্তিং অনুগন্ত্ৱাৱ পৰিভুঞ্জনতো চাতি অত্থো. আসীসনৱসেন আসীসনা. আসীসিতস্স ভাৱো আসীসিতত্তং.
ইদানি তস্সা পৱত্তিট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘ৰূপাসা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আসীসনৱসেন আসাতি আসায অত্থং গহেত্ৱা ৰূপে আসা ৰূপাসা. এৱং নৱপি পদানি ৱেদিতব্বানি. এত্থ চ পুৰিমানি পঞ্চ পঞ্চকামগুণৱসেন ৱুত্তানি, পৰিক্খাৰলোভৱসেন ছট্ঠং. তং ৱিসেসতো পব্বজিতানং, ততো পৰানি তীণি অতিত্তিযৱত্থুৱসেন গহট্ঠানং. ন হি তেসং ধনপুত্তজীৱিতেহি অঞ্ঞং পিযতৰং অত্থি. ‘‘ইদং ময্হং, ইদং ময্হ’’ন্তি ৱা ‘‘অসুকেন মে ইদং দিন্নং, ইদং দিন্ন’’ন্তি ৱা এৱং সত্তে জপ্পাপেতীতি জপ্পা. পৰতো দ্ৱে পদানি উপসগ্গেন ৱড্ঢিতানি, ততো পৰং অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিভজিতুং আৰদ্ধত্তা পুন ‘‘জপ্পা’’তি ৱুত্তং. জপ্পনাকাৰো জপ্পনা. জপ্পিতস্স ভাৱো জপ্পিতত্তং. পুনপ্পুনং ৱিসযে লুম্পতি আকড্ঢতীতি লোলুপো, লোলুপস্স ভাৱো লোলুপ্পং. লোলুপ্পনাকাৰো লোলুপ্পাযনা. লোলুপ্পসমঙ্গিনো ভাৱো লোলুপ্পাযিতত্তং.
পুচ্ছঞ্জিকতাতি যায তণ্হায লাভট্ঠানেসু পুচ্ছং চালযমানা সুনখা ৱিয কম্পমানা ৱিচৰন্তি, তং তস্সা কম্পনতণ্হায নামং. সাধু মনাপমনাপে ৱিসযে কামেতীতি সাধুকামো, তস্স ভাৱো সাধুকম্যতা. মাতামাতুচ্ছাতিআদিকে অযুত্তট্ঠানে ৰাগোতি অধম্মৰাগো. যুত্তট্ঠানেপি বলৱা হুত্ৱা উপ্পন্নো লোভো ৱিসমলোভো. ‘‘ৰাগো ৱিসম’’ন্তিআদিৱচনতো (ৱিভ. ৯২৪) ৱা যুত্তট্ঠানে ৱা অযুত্তট্ঠানে ৱা উপ্পন্নো ছন্দৰাগো অধম্মট্ঠেন অধম্মৰাগো. ৱিসমট্ঠেন ৱিসমলোভোতি ৱেদিতব্বো. আৰম্মণানং নিকামনৱসেন নিকন্তি. নিকামনাকাৰো নিকামনা. পত্থযনৱসেন পত্থনা. পিহাযনৱসেন পিহনা. সুট্ঠু পত্থনা সম্পত্থনা. পঞ্চসু কামগুণেসু তণ্হা কামতণ্হা. ৰূপাৰূপভৱেসু তণ্হা ভৱতণ্হা. উচ্ছেদসঙ্খাতে ৱিভৱে তণ্হা ৱিভৱতণ্হা. সুদ্ধে ৰূপভৱস্মিংযেৱ তণ্হা ৰূপতণ্হা. অৰূপভৱে তণ্হা অৰূপতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো, নিৰোধে তণ্হা নিৰোধতণ্হা. ৰূপে তণ্হা ৰূপতণ্হা. সদ্দে তণ্হা সদ্দতণ্হা. গন্ধতণ্হাদীসুপি এসেৱ নযো. ওঘাদযো ৱুত্তত্থাৱ.
কুসলধম্মে আৱৰতীতি আৱৰণং. ছাদনৱসেন ছদনং. সত্তে ৱট্টস্মিং বন্ধতীতি বন্ধনং. চিত্তং উপহন্ত্ৱা কিলিস্সতি সংকিলিট্ঠং কৰোতীতি উপক্কিলেসো. থামগতট্ঠেন অনু অনু সেতীতি অনুসযো. উপ্পজ্জমানং চিত্তং পৰিযুট্ঠাতীতি পৰিযুট্ঠানং, উপ্পজ্জিতুং অপদানেন কুসলৱাৰং গণ্হাতীতি অত্থো. ‘‘চোৰা মগ্গে পৰিযুট্ঠিংসু, ধুত্তা মগ্গে পৰিযুট্ঠিংসূ’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৪৩০) হি মগ্গং গণ্হিংসূতি অত্থো. এৱমিধাপি গহণট্ঠেন পৰিযুট্ঠানং ৱেদিতব্বং. পলিৱেঠনট্ঠেন লতা ৱিযাতি লতা. ‘‘লতা উপ্পজ্জ তিট্ঠতী’’তি (ধ. প. ৩৪০) আগতট্ঠানেপি অযং তণ্হা লতাতি ৱুত্তা. ৱিৱিধানি ৱত্থূনি ইচ্ছতীতি ৱেৱিচ্ছং. ৱট্টদুক্খস্স মূলন্তি দুক্খমূলং. তস্সেৱ দুক্খস্স নিদানন্তি দুক্খনিদানং. তং দুক্খং ইতো পভৱতীতি দুক্খপ্পভৱো. বন্ধনট্ঠেন পাসো ৱিযাতি পাসো, মাৰস্স পাসো মাৰপাসো. দুৰুগ্গিলনট্ঠেন বড়িসং ৱিযাতি বড়িসং, মাৰস্স বড়িসং মাৰবড়িসং. তণ্হাভিভূতা মাৰস্স ৱিসযং নাতিক্কমন্তি, তেসং উপৰি মাৰো ৱসং ৱত্তেতীতি ইমিনা পৰিযাযেন মাৰস্স ৱিসযোতি মাৰৱিসযো. সন্দনট্ঠেন তণ্হাৱ নদী তণ্হানদী. অজ্ঝোত্থৰণট্ঠেন তণ্হাৱ জালং তণ্হাজালং. যথা সুনখা গদ্দূলবদ্ধা যদিচ্ছকং নিয্যন্তি, এৱং তণ্হাবদ্ধা সত্তাতি দড়্হবন্ধনট্ঠেন গদ্দূলং ৱিযাতি গদ্দূলং, তণ্হাৱ গদ্দূলং তণ্হাগদ্দূলং. দুপ্পূৰণট্ঠেন তণ্হাৱ সমুদ্দো তণ্হাসমুদ্দো. অভিজ্ঝাযনট্ঠেন অভিজ্ঝা. লুব্ভন্তি এতেন, সযং ৱা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৱ ৱা তন্তি লোভো. সম্পযুত্তকানং অকুসলানং পতিট্ঠট্ঠেন মূলং.
ৱিসত্তিকাতীতি ৱিসত্তিকা ইতি. কেনট্ঠেনাতি কেন সভাৱেন. ৱিসতাতি ৱিত্থটা ৰূপাদীসু. ৱিসালাতি ৱিপুলা. ৱিসটাতি তেভূমকব্যাপকৱসেন ৱিসটা. পুৰিমৱচনমেৱ তকাৰস্স টকাৰং কত্ৱা ব্যঞ্জনৱিভাগং কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিসক্কতীতি পৰিসপ্পতি সহতি ৱা. ৰত্তো হি ৰাগৱত্থুনা পাদেন তাড়িযমানোপি সহতি. ওসক্কনং ৱিপ্ফন্দনং ৱা ‘‘ৱিসক্কন’’ন্তিপি ৱদন্তি. ‘‘কুসলাকুসলানং পতী’’তি কেচি ৱণ্ণযন্তি. ৱিসংহৰতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং পস্সন্তী ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৱত্তিতো চিত্তং সংহৰতি সঙ্খিপতি, ৱিসং ৱা দুক্খং, তং হৰতি, ৱহতীতি অত্থো. ৱিসংৱাদিকাতি অনিচ্চাদিং নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৱিসংৱাদিকা হোতি. দুক্খনিব্বত্তকস্স কম্মস্স হেতুভাৱতো ৱিসমূলা, ৱিসং ৱা দুক্খদুক্খাদিভূতা ৱেদনা মূলং এতিস্সাতি ৱিসমূলা. দুক্খসমুদযত্তা ৱিসং ফলং এতিস্সাতি ৱিসফলা. যায তণ্হায ৰূপাদিকস্স দুক্খস্সেৱ পৰিভোগো হোতি, ন অমতস্সাতি সা ‘‘ৱিসপৰিভোগা’’তি ৱুত্তা. সব্বত্থ নিৰুত্তিৱসেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
তস্সা ৱিসযং দস্সেতুকামো ‘‘ৱিসালা ৱা পন সা তণ্হা ৰূপে’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিসালা ৱা পনাতি মহন্তী এৱ তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হা, ৰূপাদযো পঞ্চ পঞ্চকামগুণিকৰাগৱসেন ৱুত্তা. কুলে গণেতিআদীনি একাদস পদানি লোলুপ্পাদৱসেন ৱুত্তানি. কামধাতুত্তিকো কম্মৱট্টৱসেন ৱিভত্তো, কামভৱত্তিকো ৱিপাকৱট্টৱসেন ৱিভত্তো, সঞ্ঞাভৱত্তিকো সঞ্ঞাৱসেন ৱিভত্তো, একৱোকাৰভৱত্তিকো খন্ধৱসেন ৱিভত্তো. অতীতত্তিকো কালৱসেন, দিট্ঠচতুক্কো আৰম্মণৱসেন, অপাযত্তিকো ওকাসৱসেন, খন্ধত্তিকো নিস্সত্তনিজ্জীৱৱসেন ৱিভত্তোতি ঞাতব্বং. তত্ৰাযং সঙ্খেপেন অত্থদীপনা ৱিভাৱনা চ –
‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা ৰূপং ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং, অযং ৱুচ্চতি কামধাতু’’ (ধ. স. ১২৮৭).
‘‘তত্থ কতমা ৰূপধাতু? হেট্ঠতো ব্ৰহ্মলোকং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো অকনিট্ঠে দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না সমাপন্নস্স ৱা উপপন্নস্স ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্স ৱা চিত্তচেতসিকা ধম্মা, অযং ৱুচ্চতি ৰূপধাতু’’ (ধ. স. ১২৮৯).
‘‘তত্থ কতমা অৰূপধাতু? হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনুপগে দেৱে পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনুপগে দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না সমাপন্নস্স ৱা উপপন্নস্স ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্স ৱা চিত্তচেতসিকা ধম্মা, অযং ৱুচ্চতি অৰূপধাতূ’’তি (ধ. স. ১২৯১). অট্ঠকথাযং পন ‘‘কামধাতূতি কামভৱো, পঞ্চক্খন্ধা লব্ভন্তি. ৰূপধাতূতি ৰূপভৱো, পঞ্চক্খন্ধা লব্ভন্তি. অৰূপধাতূতি অৰূপভৱো, চত্তাৰো খন্ধা লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং.
অথ ৱা কামৰাগসঙ্খাতেন কামেন যুত্তা ধাতু কামধাতু, কামসঙ্খাতা ৱা ধাতু কামধাতু. কামং পহায ৰূপেন যুত্তা ধাতু ৰূপধাতু, ৰূপসঙ্খাতা ৱা ধাতু ৰূপধাতু. কামঞ্চ ৰূপঞ্চ পহায অৰূপেন যুত্তা ধাতু অৰূপধাতু, অৰূপসঙ্খাতা ৱা ধাতু অৰূপধাতু. তা এৱ ধাতুযো পুন ভৱপৰিযাযেন ৱুত্তা. ভৱন্তীতি হি ভৱাতি ৱুচ্চন্তি. সঞ্ঞায যুত্তো ভৱো, সঞ্ঞাৱতং ৱা ভৱো, সঞ্ঞা ৱা এত্থ ভৱে অত্থীতি সঞ্ঞাভৱো. সো কামভৱো চ অসঞ্ঞাভৱমুত্তো ৰূপভৱো চ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱমুত্তো অৰূপভৱো চ হোতি.
ন সঞ্ঞাভৱো অসঞ্ঞাভৱো, সো ৰূপভৱেকদেসো. ওড়াৰিকত্তাভাৱতো নেৱসঞ্ঞা, সুখুমত্তেন সব্ভাৱতো নাসঞ্ঞাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, তায যুত্তো ভৱো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱো. অথ ৱা ওড়াৰিকায সঞ্ঞায অভাৱা সুখুমায চ ভাৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা অস্মিং ভৱেতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱো, সো অৰূপভৱেকদেসো. একেন ৰূপক্খন্ধেন ৱোকিণ্ণো ভৱো, একো ৱা ৱোকাৰো, অস্স ভৱস্সাতি একৱোকাৰভৱো, সো অসঞ্ঞাভৱোৱ. চতূহি অৰূপক্খন্ধেহি ৱোকিণ্ণো ভৱো, চত্তাৰো ৱা ৱোকাৰা অস্স ভৱস্সাতি চতুৱোকাৰভৱো, সো অৰূপভৱো এৱ. পঞ্চহি খন্ধেহি ৱোকিণ্ণো ভৱো, পঞ্চ ৱা ৱোকাৰা অস্স ভৱস্সাতি পঞ্চৱোকাৰভৱো, সো কামভৱো চ ৰূপভৱেকদেসো চ হোতি. অতীতত্তিকো হেট্ঠা ৱুত্তনযোৱ. দিট্ঠন্তি চতুসমুট্ঠানিকং ৰূপাৰম্মণং. সুতন্তি দ্ৱিসমুট্ঠানিকং সদ্দাৰম্মণং. মুতন্তি ফুসিত্ৱা গহেতব্বানি চতুসমুট্ঠানিকানি গন্ধৰসফোট্ঠব্বাৰম্মণানি. ৱিঞ্ঞাতব্বং নাম মনসা জানিতব্বং ধম্মাৰম্মণং. তেসু দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু. ৱিসটা ৱিত্থতাতি মহন্তা পত্থটা.
অপাযলোকেতি ৱড্ঢিসঙ্খাতস্স অযস্স অভাৱেন অপাযো, তস্মিং অপাযলোকে. খন্ধলোকেতি ৰাসট্ঠেন ৰূপাদযো পঞ্চক্খন্ধা এৱ লোকো. ধাতুলোকেতি সুঞ্ঞতট্ঠেন চক্খুধাতুআদযো অট্ঠাৰস ধাতুযো এৱ লোকো. আযতনলোকেতি আযতনাদীহি কাৰণেহি দ্ৱাদসাযতনানি এৱ লোকো. সব্বেপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, ৱুত্তপ্পকাৰে লোকে ৱিসটা ৱিত্থটাতি ৱিসত্তিকা. সতোতি সৰতীতি সতো, পুগ্গলেন সতি ৱুত্তা.
তত্থ সৰণলক্খণা সতি. সৰন্তি তায, সযং ৱা সৰতি, সৰণমত্তমেৱ ৱা এসাতি সতি. সা পনেসা অপিলাপনলক্খণা, অসম্মোসনৰসা, আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা, ৱিসযাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱা, থিৰসঞ্ঞাপদট্ঠানা, কাযাদিসতিপট্ঠানপদট্ঠানা ৱা. আৰম্মণে দড়্হপতিট্ঠিতত্তা পন এসিকা ৱিয, চক্খুদ্ৱাৰাদীনং ৰক্খণতো দোৱাৰিকো ৱিয চ দট্ঠব্বা.
তস্সা পৱত্তিট্ঠানং দস্সেন্তো ‘‘কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ভাৱেন্তো সতো’’তিআদিনা নযেন চতুব্বিধং সতিপট্ঠানমাহ. তত্থ কাযেতি ৰূপকাযে. ৰূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ ধম্মানং সমূহট্ঠেন হত্থিকাযৰথকাযাদযো ৱিয ‘‘কাযো’’তি অধিপ্পেতো. যথা চ সমূহট্ঠেন, এৱং কুচ্ছিতানং আযট্ঠেন. কুচ্ছিতানঞ্হি পৰমজেগুচ্ছানং সো আযোতিপি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তীতি? কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং কেসাদীনং আযোতি কাযো.
কাযানুপস্সনাতি কাযস্স অনুপস্সনা, কাযং ৱা অনুপস্সনা, ‘‘কাযে’’তি চ ৱত্ৱাপি পুন ‘‘কাযানুপস্সনা’’তি দুতিযং কাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং কতন্তি ৱেদিতব্বং.
তেন ন কাযে ৱেদনানুপস্সনা চিত্তধম্মানুপস্সনা ৱা, অথ খো কাযানুপস্সনাযেৱাতি কাযসঙ্খাতে ৱত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকাৰস্সেৱ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি, তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সনা, নাপি কেসলোমাদিৱিনিমুত্তইত্থিপুৰিসানুপস্সনা. যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, তত্থাপি ন ভূতুপাদাযৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সনা, অথ খো ৰথসম্ভাৰানুপস্সকস্স ৱিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সনা, নগৰাৱযৱানুপস্সকস্স ৱিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সনা, কদলিক্খন্ধপত্তৱট্টিৱিনিভুজনকস্স ৱিয ৰিত্তমুট্ঠিৱিনিৱেঠকস্স ৱিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সনাযেৱাতি সমূহৱসেনেৱ কাযসঙ্খাতস্স ৱত্থুনো নানপ্পকাৰতো দস্সেন্তেন ঘনৱিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৱুত্তসমূহৱিনিমুত্তো কাযো ৱা ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৱুত্তধম্মসমূহমত্তেযেৱ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৱেসং কৰোন্তি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘যং পস্সতি ন তং দিট্ঠং, যং দিট্ঠং তং ন পস্সতি;
অপস্সং বজ্ঝতে মূড়্হো, বজ্ঝমানো ন মুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬);
ঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থন্তি ৱুত্তং. আদিসদ্দেন চেত্থ অযম্পি অত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্হি এতস্মিং কাযে কাযানুপস্সনাযেৱ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সনা. যথা অনুদকভূতাযপি মৰীচিযা উদকানুপস্সনা হোতি, ন এৱং অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভূতেযেৱ ইমস্মিং কাযে নিচ্চসুখত্তসুভভাৱানুপস্সনা, অথ খো কাযানুপস্সনা অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভাকাৰসমূহানুপস্সনাযেৱাতি ৱুত্তং হোতি.
অথ ৱা য্ৱাযং মহাসতিপট্ঠানে ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা…পে… সো সতোৱ অস্সসতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৪; ম. নি. ১.১০৭) নযেন অস্সাসপস্সাসাদিচুণ্ণিকজাতঅট্ঠিকপৰিযোসানো কাযো ৱুত্তো, যো চ পটিসম্ভিদাযং সতিপট্ঠানকথাযং ‘‘ইধেকচ্চো পথৱীকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি. আপোকাযং. তেজোকাযং. ৱাযোকাযং. কেসকাযং. লোমকাযং. ছৱিকাযং. চম্মকাযং. মংসকাযং. ৰুহিৰকাযং. ন্হাৰুকাযং. অট্ঠিকাযং. অট্ঠিমিঞ্জকায’’ন্তি কাযো ৱুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিংযেৱ কাযে অনুপস্সনতো কাযে কাযানুপস্সনাতি এৱম্পি অত্থো দট্ঠব্বো.
অথ ৱা কাযে ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা এৱং গহেতব্বস্স যস্স কস্সচি অনুপস্সনতো তস্স তস্সেৱ পন কেসলোমাদিকস্স নানাধম্মসমূহস্স অনুপস্সনতো কাযে কেসাদিসমূহসঙ্খাতকাযানুপস্সনাতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. অপি চ ‘‘ইমস্মিং কাযে অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৫) অনুক্কমেন পটিসম্ভিদাযং আগতনযস্স সব্বস্সেৱ অনিচ্চলক্খণাদিনো আকাৰসমূহসঙ্খাতস্স কাযস্স অনুপস্সনতোপি কাযে কাযানুপস্সনাতি এৱম্পি অত্থো দট্ঠব্বো. অযং পন চতুসতিপট্ঠানসাধাৰণো অত্থো.
সতিপট্ঠানন্তি তযো সতিপট্ঠানা সতিগোচৰোপি, তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততাপি, সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসিস্সামি, তং সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথ…পে… কো চ, ভিক্খৱে, কাযস্স সমুদযো? আহাৰসমুদযা কাযসমুদযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪০৮) হি সতিগোচৰো ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. তথা ‘‘কাযো উপট্ঠানং, নো সতি, সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চা’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ৩.৩৫). তস্সত্থো – পতিট্ঠাতি অস্মিন্তি পট্ঠানং. কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং, পধানট্ঠানন্তি ৱা পট্ঠানং, সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং, হত্থিট্ঠানঅস্সট্ঠানাদীনি ৱিয.
‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদৰিযো সেৱতি, যদৰিযো সেৱমানো সত্থা গণমনুসাসিতুমৰহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০৪, ৩১১) এত্থ তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. তস্সত্থো – পট্ঠপেতব্বতো পট্ঠানং, পৱত্তযিতব্বতোতি অত্থো. কেন পট্ঠপেতব্বোতি? সতিযা, সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানন্তি. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৪৭) পন সতিযেৱ ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্তিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো. সতিযেৱ পট্ঠানন্তি সতিপট্ঠানং. অথ ৱা সৰণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং. ইতি সতি চ সা পট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. ইদমিধ অধিপ্পেতং. তং সতিপট্ঠানং. ভাৱেন্তোতি ৱড্ঢেন্তো. এত্থ চ যং তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং, তং ইমিনা সুত্তেন গহেতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদৰিযো সেৱতি, যদৰিযো সেৱমানো সত্থা গণমনুসাসিতুমৰহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০৪, ৩১১) ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইধ, ভিক্খৱে, সত্থা সাৱকানং ধম্মং দেসেতি অনুকম্পকো হিতেসী অনুকম্পং উপাদায ‘‘ইদং ৱো হিতায ইদং ৱো সুখাযা’’তি. তস্স সাৱকা ন সুস্সূসন্তি, ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ৱোক্কম্ম চ সত্থু সাসনা ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো ন চেৱ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, অনৱস্সুতো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৱে, পঠমং সতিপট্ঠানং. যদৰিযো…পে… মৰহতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সত্থা…পে… ইদং ৱো সুখাযাতি. তস্স একচ্চে সাৱকা ন সুস্সূসন্তি…পে… ৱত্তন্তি. একচ্চে সাৱকা সুস্সূসন্তি…পে… ন চ ৱোক্কম্ম সত্থু সাসনা ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো ন চেৱ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, ন চ অত্তমনো হোতি, ন চ অত্তমনতং পটিসংৱেদেতি. অনত্তমনতা চ অত্তমনতা চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দুতিযং…পে….
‘‘পুন চপৰং…পে… ইদং ৱো সুখাযাতি. তস্স সাৱকা সুস্সূসন্তি…পে… ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো অত্তমনো চেৱ হোতি, অত্তমনতঞ্চ পটিসংৱেদেতি, অনৱস্সুতো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ততিয’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩১১).
এৱং পটিঘানুনযেহি অনৱস্সুততা নিচ্চং উপট্ঠিতসতিতায তদুভযং ৱীতিৱত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. বুদ্ধানমেৱ কিৰ নিচ্চং উপট্ঠিতসতিতা হোতি, ন পচ্চেকবুদ্ধাদীনন্তি.
ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনাতিআদীসু ৱেদনাদীনং পুন ৱচনে পযোজনং কাযানুপস্সনাযং ৱুত্তনযেনেৱ যথাযোগং যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বং. অযম্পি সাধাৰণত্থো. সুখাদীসু অনেকপ্পভেদাসু ৱেদনাসু ৱিসুং ৱিসুং অনিচ্চাদিতো একেকৱেদনানুপস্সনা. সৰাগাদিকে সোড়সপ্পভেদে চিত্তে ৱিসুং ৱিসুং অনিচ্চাদিতো একেকচিত্তানুপস্সনা. কাযৱেদনাচিত্তানি ঠপেত্ৱা সেসতেভূমকধম্মেসু ৱিসুং ৱিসুং অনিচ্চাদিতো একেকধম্মানুপস্সনা সতিপট্ঠানসুত্তন্তে ৱুত্তনযেন নীৱৰণাদিধম্মানুপস্সনাতি. এত্থ চ কাযেতি একৱচনং, সৰীৰস্স একত্তা. চিত্তেতি একৱচনং, চিত্তস্স সভাৱভেদাভাৱতো জাতিগ্গহণেন কতন্তি ৱেদিতব্বং. যথা চ ৱেদনাদযো অনুপস্সিতব্বা, তথানুপস্সন্তো ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সনা, চিত্তে চিত্তানুপস্সনা, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাতি ৱেদিতব্বা. কথং ৱেদনা অনুপস্সিতব্বা? সুখা তাৱ ৱেদনা দুক্খতো, দুক্খা ৱেদনা সল্লতো, অদুক্খমসুখা অনিচ্চতো অনুপস্সিতব্বা. যথাহ –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো;
স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু, পৰিজানাতি ৱেদনা’’তি. (সং. নি. ৪.২৫৩);
সব্বা এৱ চেতা দুক্খতোপি অনুপস্সিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা. যথাহ ‘‘সুখা ৱেদনা ঠিতিসুখা, ৱিপৰিণামদুক্খা. দুক্খা ৱেদনা ঠিতিদুক্খা, ৱিপৰিণামসুখা. অদুক্খমসুখা ৱেদনা ঞাণসুখা, অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). অপি চ অনিচ্চাদিসত্তৱিপস্সনাৱসেনাপি অনুপস্সিতব্বা. চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৱ আৰম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৱিপাককিৰিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনানং সৰাগাদিসোড়সভেদানঞ্চ ৱসেন অনুপস্সিতব্বং. ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনানং সন্তাসন্তাদীনঞ্চ ৱসেন অনুপস্সিতব্বা.
ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি. অঞ্ঞেনেৱ হি চিত্তেন কাযং পৰিগ্গণ্হাতি, অঞ্ঞেন ৱেদনং, অঞ্ঞেন চিত্তং, অঞ্ঞেন ধম্মে পৰিগ্গণ্হাতি, লোকুত্তৰমগ্গক্খণে পন একচিত্তেযেৱ লব্ভন্তীতি. আদিতো হি কাযং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা আগতস্স ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি কাযানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো কাযানুপস্সী নাম. ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰিযমগ্গং পত্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তা সতি কাযানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো কাযানুপস্সী নাম.
ৱেদনং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা চিত্তং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা ধম্মে পৰিগ্গণ্হিত্ৱা আগতস্স ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি ধম্মানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ধম্মানুপস্সী নাম. ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰিযমগ্গং পত্তস্স মগ্গক্খণে মগ্গসম্পযুত্তা সতি ধম্মানুপস্সনা নাম, তায সতিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ধম্মানুপস্সী নাম, এৱং তাৱ দেসনা পুগ্গলে তিট্ঠতি, কাযে পন ‘‘সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসপ্পহানা কাযপৰিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি কাযানুপস্সনা নাম. ৱেদনায ‘‘সুখ’’ন্তি ৱিপল্লাসপ্পহানা ৱেদনাপৰিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি ৱেদনানুপস্সনা নাম. চিত্তে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৱিপল্লাসপ্পহানা চিত্তপৰিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি চিত্তানুপস্সনা নাম. ধম্মেসু ‘‘অত্তা’’তি ৱিপল্লাসপ্পহানা ধম্মপৰিগ্গাহিকা সতি মগ্গেন সমিজ্ঝতীতি ধম্মানুপস্সনা নাম. ইতি একাৱ মগ্গসম্পযুত্তা সতি চতুকিচ্চসাধকট্ঠেন চত্তাৰি নামানি লভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘লোকুত্তৰমগ্গক্খণে পন একচিত্তেযেৱ লব্ভন্তী’’তি.
পুন উপকাৰৱসেন চ অপৰিহীনৱসেন চ গুণৱসেন চ অপৰে তযো চতুক্কা ৱুত্তা. তত্থ অসতিপৰিৱজ্জনাযাতি ন সতি অসতি, সতি এত্থ নত্থীতি ৱা অসতি, মুট্ঠস্সতিযা এতং অধিৱচনং. পৰিৱজ্জনাযাতি সমন্ততো ৱজ্জনেন. ভত্তনিক্খিত্তকাকসদিসে হি মুট্ঠসতিপুগ্গলে পৰিৱজ্জনেন উপট্ঠিতসতিপুগ্গলসেৱনেন ঠাননিসজ্জাদীসু সতিসমুট্ঠাপনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততায চ সতি উপ্পজ্জতি. সতিকৰণীযানং ধম্মানন্তি সতিযা কাতব্বানং ধম্মানং. কতত্তাতি কতভাৱেন. চতুন্নং মগ্গানং কতত্তা, ভাৱিতত্তাতি অত্থো. সতিপৰিবন্ধানং ধম্মানং হতত্তাতি কামচ্ছন্দাদীনং নাসিতভাৱেন. সতিনিমিত্তানং ধম্মানং অসম্মুট্ঠত্তাতি সতিযা কাৰণানং কাযাদিআৰম্মণানং অনট্ঠভাৱেন.
সতিযা সমন্নাগতত্তাতি সতিযা সম্মা আগতত্তা অপৰিহীনত্তা চ. ৱসিতত্তাতি ৱসিভাৱপ্পত্তেন. পাগুঞ্ঞতাযাতি পগুণভাৱেন. অপচ্চোৰোহণতাযাতি অনিৱত্তনভাৱেন অপচ্চোসক্কনভাৱেন.
সত্তত্তাতি সভাৱেন ৱিজ্জমানত্তা. সন্তত্তাতি নিব্বুতসভাৱত্তা. সমিতত্তাতি কিলেসানং ৱূপসমিতভাৱত্তা. সন্তধম্মসমন্নাগতত্তাতি সপ্পুৰিসধম্মেহি অপৰিহীনত্তা. বুদ্ধানুস্সতিআদযো হেট্ঠা ৱুত্তনযা এৱ. সৰণকৱসেন সতি, ইদং সতিযা সভাৱপদং. পুনপ্পুনং সৰণতো অনুস্সৰণৱসেন অনুস্সতি. অভিমুখং গন্ত্ৱা ৱিয সৰণতো পটিসৰণৱসেন পটিস্সতি. উপসগ্গৱসেন ৱা ৱড্ঢিতমত্তমেৱ. সৰণাকাৰো সৰণতা. যস্মা পন সৰণতাতি তিণ্ণং সৰণানম্পি নামং, তস্মা তং পটিসেধেতুং পুন সতিগ্গহণং কতং. সতিসঙ্খাতা সৰণতাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. সুতপৰিযত্তস্স ধাৰণভাৱতো ধাৰণতা. অনুপৱিসনসঙ্খাতেন ওগাহনট্ঠেন অপিলাপনভাৱো অপিলাপনতা. যথা হি উদকে লাবুকটাহাদীনি পলৱন্তি, ন অনুপৱিসন্তি, ন তথা আৰম্মণে সতি. আৰম্মণঞ্হি এসা অনুপৱিসতি, তস্মা ‘‘অপিলাপনতা’’তি ৱুত্তা. চিৰকতচিৰভাসিতানং ন সম্মুস্সনভাৱতো অসম্মুস্সনতা. উপট্ঠানলক্খণে জোতনলক্খণে চ ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং, সতিসঙ্খাতং ইন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং. পমাদে ন কম্পতীতি সতিবলং. যাথাৱসতি নিয্যানসতি কুসলসতীতি সম্মাসতি. বুজ্ঝনকস্স অঙ্গোতি বোজ্ঝঙ্গো, পসট্ঠো সুন্দৰো ৱা বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো, সতিযেৱ সম্বোজ্ঝঙ্গো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো.
একাযনমগ্গোতি একমগ্গো, অযং মগ্গো ন দ্ৱেধাপথভূতোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. অথ ৱা একেন অযিতব্বোতি একাযনো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায ৱূপকট্ঠেন পৱিৱিত্তচিত্তেন. অযিতব্বো পটিপজ্জিতব্বো, অযন্তি ৱা এতেনাতি অযনো, সংসাৰতো নিব্বানং গচ্ছতীতি অত্থো. একস্স অযনো একাযনো. একস্সাতি সেট্ঠস্স. সব্বসত্তানং সেট্ঠোৱ ভগৱা, তস্মা ‘‘ভগৱতো’’তি ৱুত্তং হোতি. কিঞ্চাপি হি তেন অঞ্ঞেপি অযন্তি, এৱং সন্তেপি ভগৱতোৱ সো অযনো তেন উপ্পাদিতত্তা. যথাহ ‘‘সো হি ব্ৰাহ্মণ ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদি (সং. নি. ১.২১৫; পটি. ম. ৩.৫; ম. নি. ৩.৭৯). অযতীতি ৱা অযনো, গচ্ছতি পৱত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনো একাযনো. ইমস্মিংযেৱ ধম্মৱিনযে পৱত্ততি, ন অঞ্ঞত্থাতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ ‘‘ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৱিনযে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতী’’তি (দী. নি. ২.২১৪). দেসনাভেদোযেৱ হেসো, অত্থতো পন একোৱ. অপি চ একং অযতীতি একাযনো. পুব্বভাগে নানামুখভাৱনানযেন পৱত্তোপি অপৰভাগে একং নিব্বানমেৱ গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ ব্ৰহ্মা সহম্পতি –
‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;
এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে, তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৩৮৪, ৪০৯);
মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানং গমনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চ. উপেতোতি আসন্নং গতো. সমুপেতোতি ততো আসন্নতৰং গতো. উভযেনপি সতিযা অপৰিহীনোতি অত্থো. উপগতোতি উপগন্ত্ৱা ঠিতো. সমুপগতোতি সম্পযুত্তো হুত্ৱা ঠিতো. ‘‘উপাগতো সমুপাগতো’’তিপি পাড়ি. উভযেনাপি সতিসমীপং আগতোতি অত্থো. উপপন্নোতি অৱিযোগাপন্নো. সমুপপন্নোতি পৰিপুণ্ণো. সমন্নাগতোতি অৱিকলো ৱিজ্জমানো. ‘‘উপেতো সমুপেতোতি দ্ৱীহি পদেহি পৱত্তং কথিতং. উপগতো সমুপগতোতি দ্ৱীহি পদেহি পটিৱেধো. উপপন্নো সমুপপন্নো সমন্নাগতোতি তীহি পদেহি পটিলাভো কথিতো’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
লোকে ৱা সা ৱিসত্তিকাতি যা এসা অনেকপ্পকাৰেন ৱুত্তা ৱিসত্তিকা, সা খন্ধলোকে এৱ, ন অঞ্ঞত্ৰ খন্ধেহি পৱত্ততীতি অত্থো. লোকে ৱা তং ৱিসত্তিকন্তি খন্ধলোকে এৱ পৱত্তং এতং ৱিসত্তিকসঙ্খাতং তণ্হং. তৰতি কামে পৰিৱজ্জেন্তো. উত্তৰতি কিলেসে পজহন্তো. পতৰতি তেসং পতিট্ঠাহেতুং ছিন্দন্তো. সমতিক্কমতি সংসাৰং অতিক্কমন্তো. ৱীতিৱত্ততি পটিসন্ধিঅভব্বুপ্পত্তিকং কৰোন্তো. অথ ৱা তৰতি উত্তৰতি কাযানুপস্সনেন. পতৰতি ৱেদনানুপস্সনেন. সমতিক্কমতি চিত্তানুপস্সনেন. অথ ৱা তৰতি সীলেন. উত্তৰতি সমাধিনা. পতৰতি ৱিপস্সনায. সমতিক্কমতি মগ্গেন. ৱীতিৱত্ততি ফলেনাতি এৱমাদিনা যোজেতব্বং.
৪. চতুত্থগাথায অযং সঙ্খেপত্থো – যো একং সালিখেত্তাদিখেত্তং ৱা ঘৰৱত্থাদিৱত্থুং ৱা কহাপণসঙ্খাতং হিৰঞ্ঞং ৱা গোঅস্সাদিভেদং গৱাস্সং ৱা অন্তোজাতাদিদাসে ৱা ভতকাদিকম্মকৰে ৱা ইত্থিসঞ্ঞিতা থিযো ৱা ঞাতিবন্ধৱাদিবন্ধূ ৱা অঞ্ঞে ৱা মনাপিযৰূপাদিকে পুথুকামে অনুগিজ্ঝতীতি. সালিক্খেত্তন্তি যত্থ সালিযো ৱিৰুহন্তি. ৱীহিক্খেত্তাদীসুপি এসেৱ নযো. ৱীহীতি অৱসেসৱীহযো. মোদযতীতি মুগ্গো. ঘৰৱত্থুন্তি ঘৰপতিট্ঠাপনত্থং কতাকতভূমিভাগো. কোট্ঠকৱত্থাদীসুপি এসেৱ নযো. কোট্ঠকোতি দ্ৱাৰকোট্ঠাদি. পুৰেতি ঘৰস্স পুৰতো. পচ্ছাতি ঘৰস্স পচ্ছতো. এত্থ আৰামেন্তি চিত্তং তোসেন্তীতি আৰামো, পুপ্ফেনপি ফলেনপি ছাযাযপি দকেনপি ৰমন্তীতি অত্থো.
পসুকাদযোতি এড়কাদযো. অন্তোজাতকোতি অন্তোঘৰদাসিযা কুচ্ছিম্হি জাতো. ধনক্কীতকোতি ধনেন কীণিত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা গহিতো. সামং ৱাতি সযং ৱা. দাসব্যন্তি দাসস্স ভাৱো দাসব্যং, তং দাসব্যং. উপেতীতি উপগচ্ছতি. অকামকো ৱাতি অত্তনো অৰুচিযা ৱা কৰমৰানীতো.
তে চত্তাৰো পুনপি দস্সেতুং ‘‘আমায দাসাপি ভৱন্তি হেকে’’তি আহ. আমায দাসাতি অন্তোজাতদাসা. ‘‘যত্থ দাসো আমজাতো ঠিতো থুল্লানি গচ্ছতী’’তি এত্থাপি এতেৱ ৱুত্তা. ধনেন কীতাতি ধনদাসা. সামঞ্চ একেতি সযং দাসা. ভযাপণুন্নাতি অকামদাসা. ভযেন পণুন্না খিপিতা.
ভতকাতি ভতিযা জীৱনকা. কসিকম্মাদিকম্মং কৰোন্তীতি কম্মকৰা. উপজীৱিনোতি সম্মন্তনাদিনা উপগন্ত্ৱা নিস্সযং কত্ৱা জীৱন্তীতি উপজীৱিনো.
ইত্থীতি থিযতি এতিস্সং গব্ভোতি ইত্থী. পৰিগ্গহোতি সহাযী সস্সামিকা. মাতাপিতিবন্ধৱাপি ঞাতিবন্ধু. সগোত্তো গোত্তবন্ধু. একাচৰিযকুলে ৱা একজাতিমন্তং ৱা উগ্গহিতমন্তো মন্তবন্ধু. ধনুসিপ্পাদিসদ্ধিং উগ্গহিতকো সিপ্পবন্ধু. ‘‘মিত্তবন্ধৱাতিপি বন্ধূ’’তি কত্থচি পোত্থকে পাঠো দিস্সতি.
গিজ্ঝতীতি কিলেসকামেন পত্থেতি. অনুগিজ্ঝতীতি অনু অনু গিজ্ঝতি পুনপ্পুনং পত্থেতি. পলিগিজ্ঝতীতি সমন্ততো পত্থেতি. পলিবজ্ঝতীতি ৱিসেসেন পত্থেতি. ‘‘ওড়াৰিকত্তেন নিমিত্তগ্গাহৱসেন গিজ্ঝতি, অনুগিজ্ঝতি, অনুব্যঞ্জনগ্গাহৱসেন পলিগিজ্ঝতি, পলিবজ্ঝতী’’তি এৱমেকে ৱণ্ণযন্তি.
৫. পঞ্চমগাথাযং অযং সঙ্খেপত্থো – তং পুগ্গলং অবলখ্যা কিলেসা বলীযন্তি সহন্তি মদ্দন্তি. সদ্ধাবলাদিৱিৰহেন ৱা অবলং তং পুগ্গলং অবলা কিলেসা বলীযন্তি, অবলত্তা বলীযন্তীতি অত্থো. অথ ৱা তং কামগিদ্ধং কামৰত্তং কামপৰিযেসন্তঞ্চ সীহাদযো চ পাকটপৰিস্সযা, কাযদুচ্চৰিতাদযো চ অপাকটপৰিস্সযা মদ্দন্তি. ততো অপাকটপৰিস্সযেহি অভিভূতং তং পুগ্গলং জাতিআদিদুক্খং ভিন্নং নাৱং উদকং ৱিয অন্ৱেতি.
অবলাতি নত্থি এতেসং বলন্তি অবলা, বলৱিৰহিতা. দুব্বলাতি মন্দপযোগাবলেন কত্তব্বকিচ্চৱিৰহিতা. অপ্পবলাতি অপ্পং পৰিত্তং এতেসং বলন্তি অপ্পবলা, যুজ্ঝিতুং অসমত্থা. অপ্পথামকাতি অপ্পো পৰিত্তো থামো এতেসং ৱাযামো উস্সাহোতি অপ্পথামকা. হীনা নিহীনা পযোগহীনেন. ওমকা থামহীনেন. লামকা পচ্চযহীনেন. ছতুক্কা অজ্ঝাসযহীনেন. পৰিত্তা পত্তিহীনেন. সহন্তীতি মদ্দন্তি ঘট্টনং উপ্পাদেন্তি. পৰিসহন্তীতি সব্বতো মদ্দন্তি. অভিভৱন্তি অপৰাপৰং উপ্পত্তিৱসেন. অজ্ঝোত্থৰন্তি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৱসেন. পৰিযাদিযন্তি সুস্সোসেত্ৱা ঠানেন. মদ্দন্তি কুসলুপ্পত্তিনিৱাৰণেন.
সদ্ধাবলন্তি সদ্দহন্তি এতায, সযং ৱা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তমেৱ ৱা এসাতি সদ্ধা. সা সদ্দহনলক্খণা, ওকপ্পনলক্খণা ৱা, সম্পসাদনৰসা উদকপ্পসাদকমণি ৱিয. পক্খন্দনৰসা ৱা ওঘুত্তৰণো ৱিয. অকালুসিযপচ্চুপট্ঠানা, অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা ৱা. সদ্ধেয্যৱত্থুপদট্ঠানা, সোতাপত্তিযঙ্গপদট্ঠানা ৱা. সা হত্থৱিত্তবীজানি ৱিয দট্ঠব্বা. অসদ্ধিযে ন কম্পতীতি সদ্ধাবলং. ৱীৰিযবলন্তি ৱীৰস্স ভাৱো ৱীৰিযং, ৱীৰানং ৱা কম্মং ৱীৰিযং, ৱিধিনা ৱা নযেন উপাযেন ঈৰযিতব্বং পৱত্তযিতব্বন্তি ৱীৰিযং. তং পনেতং উপত্থম্ভনলক্খণঞ্চ পগ্গহণলক্খণঞ্চ ৱীৰিযং, সহজাতানং উপত্থম্ভনৰসং, অসংসীদনভাৱপচ্চুপট্ঠানং, ‘‘সংৱিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি ৱচনতো (অ. নি. ৪.১১৩) সংৱেগপদট্ঠানং, ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুপদট্ঠানং ৱা. সম্মা আৰদ্ধং সব্বসম্পত্তীনং মূলন্তি দট্ঠব্বং. কোসজ্জে ন কম্পতীতি ৱীৰিযবলং. সতিযা লক্খণাদীনি ৱুত্তানেৱ.
মুট্ঠস্সচ্চে ন কম্পতীতি সতিবলং. সহজাতানি সম্মা আধীযতি ঠপেতীতি সমাধি. সো পামোক্খলক্খণো অৱিক্খেপলক্খণো ৱা, সহজাতানং ধম্মানং আৰম্মণে সম্পিণ্ডনৰসো ন্হানিযচুণ্ণানং উদকং ৱিয, উপসমপচ্চুপট্ঠানো, ঞাণপচ্চুপট্ঠানো ৱা. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি পস্সতী’’তি হি ৱুত্তং. ৱিসেসতো সুখপদট্ঠানো নিৱাতে পদীপচ্চীনং ঠিতি ৱিয চেতসো ঠিতীতি দট্ঠব্বো. উদ্ধচ্চে ন কম্পতীতি সমাধিবলং. পজানাতীতি পঞ্ঞা. কিং পজানাতি? ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ১৫) নযেন অৰিযসচ্চানি. সা যথাসভাৱপটিৱেধলক্খণা, অক্খলিতপটিৱেধলক্খণা ৱা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৱেধো ৱিয, ৱিসযোভাসনৰসা পদীপো ৱিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অৰঞ্ঞগতসুদেসকো ৱিয. অৱিজ্জায ন কম্পতীতি পঞ্ঞাবলং. হিৰিবলং ওত্তপ্পবলন্তি অহিৰিকে ন কম্পতীতি হিৰিবলং. অনোত্তপ্পে ন কম্পতীতি ওত্তপ্পবলং. অযং উভযৱসেন অত্থৱণ্ণনা হোতি. কাযদুচ্চৰিতাদীহি হিৰীযতীতি হিৰী, লজ্জাযেতং অধিৱচনং. তেহি এৱ ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং অধিৱচনং.
তেসং নানাকৰণদীপনত্থং – ‘‘সমুট্ঠানং অধিপতি, লজ্জাদিলক্খণেন চা’’তি ইমং মাতিকং ঠপেত্ৱা অযং ৱিত্থাৰকথা ৱুত্তা – অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী নাম, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম. অত্তাধিপতি হিৰী নাম, লোকাধিপতি ওত্তপ্পং নাম. লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতা হিৰী নাম, ভযসভাৱসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং নাম. সপ্পতিস্সৱলক্খণা হিৰী নাম, ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পং নাম.
তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিৰিং চতূহি কাৰণেহি সমুট্ঠাপেতি – জাতিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা, ৱযং পচ্চৱেক্খিত্ৱা, সূৰভাৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা, বাহুসচ্চং পচ্চৱেক্খিত্ৱা. কথং? ‘‘পাপকৰণং নামেতং ন জাতিসম্পন্নানং কম্মং, হীনজচ্চানং কেৱট্টাদীনং ইদং কম্মং, মাদিসস্স জাতিসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং তাৱ জাতিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকৰণং নামেতং দহৰেহি কত্তব্বং কম্মং, মাদিসস্স ৱযে ঠিতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং ৱযং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকম্মং নামেতং দুব্বলজাতিকানং কম্মং, মাদিসস্স সূৰভাৱসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং সূৰভাৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকম্মং নামেতং অন্ধবালানং কম্মং, ন পণ্ডিতানং. মাদিসস্স পণ্ডিতস্স বহুস্সুতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং বাহুসচ্চং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. এৱং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিৰিং চতূহি কাৰণেহি সমুট্ঠাপেতি. সমুট্ঠাপেত্ৱা চ পন অত্তনো চিত্তে হিৰিং পৱেসেত্ৱা পাপকম্মং ন কৰোতি. এৱং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী নাম হোতি. কথং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম? ‘‘সচে ত্ৱং পাপকম্মং কৰিস্সসি, চতূসু পৰিসাসু গৰহপ্পত্তো ভৱিস্সসি –
‘‘গৰহিস্সন্তি তং ৱিঞ্ঞূ, অসুচিং নাগৰিকো যথা;
ৱজ্জিতো সীলৱন্তেহি, কথং ভিক্খু কৰিস্সসী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১ কামাৱচৰকুসল ধম্মুদ্দেসকথা) –
এৱং পচ্চৱেক্খন্তো হি বহিদ্ধাসমুট্ঠিতেন ওত্তপ্পেন পাপকম্মং ন কৰোতি, এৱং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম হোতি.
কথং অত্তাধিপতি হিৰী নাম? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো অত্তানং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা ‘‘মাদিসস্স সদ্ধাপব্বজিতস্স বহুস্সুতস্স ধুতঙ্গধৰস্স ন যুত্তং পাপকম্মং কাতু’’ন্তি পাপং ন কৰোতি. এৱং অত্তাধিপতি হিৰী নাম হোতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘সো অত্তানংযেৱ অধিপতিং কৰিত্ৱা অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১ কামাৱচৰকুসল ধম্মুদ্দেসকথা; অ. নি. ৩.৪০).
কথং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং নাম? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো লোকং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা পাপকম্মং ন কৰোতি. যথাহ –