১৬. সাৰিপুত্তসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৯০. সোড়সমে ন মে দিট্ঠোতি সাৰিপুত্তসুত্তনিদ্দেসো. তত্থ ইতো পুব্বেতি ইতো সঙ্কস্সনগৰে ওতৰণতো পুব্বে. ৱগ্গুৱদোতি সুন্দৰৱদো. তুসিতা গণিমাগতোতি তুসিতকাযা চৱিত্ৱা মাতুকুচ্ছিং আগতত্তা তুসিতা আগতো. গণাচৰিযত্তা গণী. সন্তুট্ঠট্ঠেন ৱা তুসিতসঙ্খাতা দেৱলোকা গণিং আগতো, তুসিতানং ৱা অৰহন্তানং গণিং আগতোতি.

ইমিনা চক্খুনাতি ইমিনা অত্তভাৱপৰিযাপন্নেন পকতিমংসচক্খুনা. ইমিনা অত্তভাৱেনাতি ইমিনা পচ্ছিমেন অত্তভাৱেন. তাৱতিংসভৱনেতি তাৱতিংসদেৱলোকে. পাৰিচ্ছত্তকমূলেতি কোৱিড়াৰৰুক্খস্স হেট্ঠা. পণ্ডুকম্বলসিলাযন্তি ৰত্তকম্বলসদিসপাসাণপিট্ঠে. ৱস্সং ৱুট্ঠোতি ৱুট্ঠৱস্সো. দেৱগণপৰিৱুতোতি দেৱসঙ্ঘেন পৰিৱাৰিতো. ওতিণ্ণোতি অৱতিণ্ণো. ইমং দস্সনং পুব্বেতি অঞ্ঞত্ৰ ইমম্হা দস্সনা পুব্বে. ন দিট্ঠোতি অঞ্ঞদা ন দিট্ঠপুব্বো.

খত্তিযস্স ৱাতি খত্তিযস্স ৱদন্তস্স ন সুতো. ব্ৰাহ্মণাদীসুপি এসেৱ নযো.

মধুৰৱদোতিআদীসু ব্যঞ্জনসম্পন্নং মধুৰং ৱদতীতি মধুৰৱদো. পেমজনকং পেমাৰহং ৱদতীতি পেমনীযৱদো. হদযঙ্গমচিত্তে ঠপনযোগ্যং ৱদতীতি হদযঙ্গমৱদো. কৰৱীকসকুণসদ্দো ৱিয মধুৰঘোসো অস্সাতি কৰৱীকৰুতমঞ্জুঘোসো. ৱিস্সট্ঠো চাতি অপলিবুদ্ধো তত্থ তত্থ অপক্খলনো. ৱিঞ্ঞেয্যো চাতি সুৱিজানেয্যো চ. মঞ্জু চাতি মধুৰো চ. সৱনীযো চাতি কণ্ণসুখো চ. বিন্দু চাতি ঘনো চ. অৱিসাৰী চাতি ন পত্থটো চ. গম্ভীৰো চাতি ন উত্তানো চ. নিন্নাদি চাতি ঘোসৱন্তো চ. অস্সাতি অস্স সত্থুনো. বহিদ্ধা পৰিসাযাতি পৰিসতো বহি. ন নিচ্ছৰতীতি ন নিক্খমতি. কিংকাৰণা? এৱৰূপো মধুৰসদ্দো নিক্কাৰণা মা ৱিনস্সতূতি. ব্ৰহ্মস্সৰোতি অঞ্ঞে ছিন্নস্সৰাপি ভিন্নস্সৰাপি কাকস্সৰাপি হোন্তি, অযং পন মহাব্ৰহ্মুনো সৰসদিসেন সৰেন সমন্নাগতো. মহাব্ৰহ্মুনো হি পিত্তসেম্হেহি অপলিবুদ্ধত্তা সৰো ৱিসুদ্ধো হোতি, ভগৱতাপি কতকম্মং ৱত্থুং সোধেতি, ৱত্থুনো সুদ্ধত্তা নাভিতো পট্ঠায সমুট্ঠহন্তো সৰো ৱিসুদ্ধো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতাৱ সমুট্ঠাতি. কৰৱীকো ৱিয ভণতীতি কৰৱীকভাণী, মত্তকৰৱীকৰুতমঞ্জুঘোসোতি অত্থো.

তাৰেতীতি অখেমন্তট্ঠানং অতিক্কামেতি. উত্তাৰেতীতি খেমন্তভূমিং উপনেন্তো তাৰেতি. নিত্তাৰেতীতি অখেমন্তট্ঠানতো নিক্খামেন্তো তাৰেতি. পতাৰেতীতি পৰিগ্গহেত্ৱা তাৰেতি, হত্থেন পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিয তাৰেতীতি অত্থো. সব্বম্পেতং তাৰণুত্তাৰণাদিখেমন্তট্ঠানে ঠপনমেৱাতি আহ – ‘‘খেমন্তভূমিং সম্পাপেতী’’তি. সত্তেতি ৱেনেয্যসত্তে. মহাগহনতায মহানত্থতায দুন্নিত্তৰিযতায চ জাতিযেৱ কন্তাৰো জাতিকন্তাৰো, তং জাতিকন্তাৰং.

গণস্স সুস্সূসতীতি গণো অস্স ৱচনং সুস্সূসতি সুণাতি উপলক্খেতি. সোতং ওদহতীতি সোতুকামতায সোতং অৱদহতি পতিট্ঠাপেতি. অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেতীতি ঞাতুকামং চিত্তং পণিদহতি. গণং অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱাতি জনসমূহং অকোসল্লসম্ভূতা অকুসলা উট্ঠাপেত্ৱা. কুসলে পতিট্ঠাপেতীতি কোসল্লসম্ভূতে কুসলে ঠপেতি. সঙ্ঘীতি ৰাসিৱসেন সঙ্ঘো অস্স অত্থীতি সঙ্ঘী. পৰিসৱসেন গণো অস্স অত্থীতি গণী. গণস্স আচৰিযোতি গণাচৰিযো.

১৯১. দুতিযগাথায সদেৱকস্স লোকস্স, যথা দিস্সতীতি সদেৱকস্স লোকস্স ৱিয মনুস্সানম্পি দিস্সতি. যথা ৱা দিস্সতীতি তচ্ছতো অৱিপৰীততো দিস্সতি. চক্খুমাতি উত্তমচক্খুমা. একোতি পব্বজ্জাসঙ্খাতাদীহি একো. ৰতিন্তি নেক্খম্মৰতিআদিং.

পতিৰূপকোতি সুৱণ্ণপতিৰূপকো কুণ্ডলো. মত্তিকাকুণ্ডলোৱাতি মত্তিকায কতকুণ্ডলো ৱিয. লোহড্ঢমাসোৱ সুৱণ্ণছন্নোতি সুৱণ্ণেন পটিচ্ছন্নো লোহমাসকো ৱিয. পৰিৱাৰছন্নাতি পৰিৱাৰেন ছাদিতা. অন্তো অসুদ্ধাতি অব্ভন্তৰতো ৰাগাদীহি অপৰিসুদ্ধা. বহি সোভমানাতি চীৱৰাদীহি বাহিৰতো সুন্দৰা.

অকপ্পিতইৰিযাপথা চাতি অসজ্জিতইৰিযাপথা. পণিধিসম্পন্নাতি পৰিপুণ্ণপত্থনা.

ৱিসুদ্ধসদ্দোতি পৰিসুদ্ধকিত্তিসদ্দো, যথাভূতথুতিঘোসোতি অত্থো. গতকিত্তিসদ্দসিলোকোতি কিত্তিসদ্দঞ্চ সিলোকঞ্চ গহেত্ৱা চৰণসীলো. কত্থ ৱিসুদ্ধসদ্দোতি চে? ‘‘নাগভৱনে চ সুপণ্ণভৱনে চা’’তিআদিনা নযেন ৱিত্থাৰেত্ৱা ৱুত্তট্ঠানে. ততো চ ভিয্যোতি ততো ৱুত্তপ্পকাৰতো চ ৱেনেয্যৱসেন অতিৰেকতৰোপি দিস্সতি.

সব্বং ৰাগতমন্তি সকলং ৰাগন্ধকাৰং. দোসতমাদীসুপি এসেৱ নযো. অন্ধকৰণন্তি পঞ্ঞালোকনিৱাৰণকৰণং. অচক্খুকৰণন্তি পঞ্ঞাচক্খুনো অকৰণং. অঞ্ঞাণকৰণন্তি ঞাণেন অজাননকৰণং. পঞ্ঞানিৰোধিকন্তি পঞ্ঞানযননাসকং. ৱিঘাতপক্খিকন্তি পীড়াকোট্ঠাসিকং. অনিব্বানসংৱত্তনিকন্তি অপচ্চযঅমতনিব্বানত্থায ন সংৱত্তনিকং.

সব্বং তং তেন বোধিঞাণেন বুজ্ঝীতি তং সকলং তেন চতুমগ্গঞাণৱসেন বুজ্ঝি. পঠমমগ্গৱসেন জানি অনুবুজ্ঝি. দুতিযমগ্গৱসেন পুন অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি. ততিযমগ্গৱসেন পটিৱেধং পাপুণি সম্বুজ্ঝি. চতুত্থমগ্গৱসেন নিস্সেসপটিৱেধেন সম্মাবুজ্ঝি. অধিগচ্ছি ফস্সেসি সচ্ছাকাসীতি এতং তযং ফলৱসেন যোজেতব্বং. পঠমদুতিযৱসেন পটিলভি. ততিযৱসেন ঞাণফস্সেন ফুসি. চতুত্থৱসেন পচ্চক্খং অকাসি. অথ ৱা একেকফলস্স তযোপি লব্ভন্তি এৱ.

নেক্খম্মৰতিন্তি পব্বজ্জাদীনি নিস্সায উপ্পন্নৰতিং. ৱিৱেকৰতিন্তি কাযৱিৱেকাদিম্হি উপ্পন্নৰতিং. উপসমৰতিন্তি কিলেসৱূপসমে ৰতিং. সম্বোধিৰতিন্তি মগ্গং পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পন্নৰতিং.

১৯২. ততিযগাথায বহূনমিধ বদ্ধানন্তি ইধ বহূনং খত্তিযাদীনং সিস্সানং. সিস্সা হি আচৰিযপটিবদ্ধৱুত্তিত্তা ‘‘বদ্ধা’’তি ৱুচ্চন্তি. অত্থি পঞ্হেন আগমন্তি অত্থিকো পঞ্হেন আগতোম্হি, অত্থিকানং ৱা পঞ্হেন আগমনং, পঞ্হেন অত্থি আগমনং ৱাতি.

বুদ্ধোতি পদস্স অভাৱেপি তং বুদ্ধন্তি পদে যো সো বুদ্ধো, তং নিদ্দিসিতুকামেন ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱুত্তং. সযম্ভূতি উপদেসং ৱিনা সযমেৱ ভূতো. অনাচৰিযকোতি সযম্ভূপদস্স অত্থৱিৱৰণং. যো হি আচৰিযং ৱিনা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, সো সযম্ভূ নাম হোতীতি. পুব্বে অননুস্সুতেসূতিআদি অনাচৰিযকভাৱস্স অত্থপ্পকাসনং. অননুস্সুতেসূতি আচৰিযতো অননুস্সুতেসু. সামন্তি সযমেৱ. অভিসম্বুজ্ঝীতি ভুসং সম্মা পটিৱিজ্ঝি. তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পাপুণীতি তেসু চ সচ্চেসু সব্বঞ্ঞুভাৱং পাপুণি. যথা সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তা সব্বঞ্ঞুনো হোন্তি, তথা সচ্চানং পটিৱিদ্ধত্তা এৱং ৱুত্তং. ‘‘সব্বঞ্ঞুতং পত্তো’’তিপি পাঠো. বলেসু চ ৱসীভাৱন্তি দসসু চ তথাগতবলেসু ইস্সৰভাৱং পাপুণি. যো সো এৱং ভূতো, সো বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তৰৱিমোক্খাধিগমপৰিভাৱিতখন্ধসন্তানং উপাদায পণ্ণত্তিকো, সব্বঞ্ঞুতপদট্ঠানং ৱা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পণ্ণত্তিকো সত্তৱিসেসো বুদ্ধো. এত্তাৱতা অত্থতো বুদ্ধৱিভাৱনা কতা হোতি.

ইদানি ব্যঞ্জনতো ৱিভাৱেন্তো ‘‘বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধো’’তিআদিমাহ. তত্থ যথা লোকে অৱগন্তা ‘‘অৱগতো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৱাতা ‘‘পণ্ণসুসা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মানং ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধনীযতো সযমেৱ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিসৱিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৱিকসনতো পদুমমিৱ ৱিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধোতিআদীহি ছহি পৰিযাযেহি চিত্তসঙ্কোচকৰধম্মপ্পহানেন নিদ্দায ৱিবুদ্ধো পুৰিসো ৱিয সব্বকিলেসনিদ্দায ৱিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একত্তা সঙ্খাতেনাতি ৱচনস্স কোট্ঠাসেনাতি অত্থো. তণ্হালেপদিট্ঠিলেপাভাৱেন নিৰুপলেপসঙ্খাতেন সৱাসনানং সব্বকিলেসানং পহীনত্তা একন্তৱচনেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. একন্তনিক্কিলেসোতি ৰাগদোসমোহাৱসেসেহি সব্বকিলেসেহি নিক্কিলেসো.

একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি গমনত্থানং ধাতূনং বুজ্ঝনত্থত্তা বুজ্ঝনত্থাপি ধাতুযো গমনত্থা হোন্তেৱ, তস্মা একাযনমগ্গং গতত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. একাযনমগ্গো চেত্থ –

‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;

নাৱা উত্তৰসেতূ চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি. (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) –

মগ্গস্স বহূসু নামেসু অযননামেন ৱুত্তমগ্গনামেন ৱুত্তো. তস্মা একমগ্গভূতো মগ্গো, ন দ্ৱেধাপথভূতোতি অত্থো. অথ ৱা একেন অযিতব্বো মগ্গোতি একাযনমগ্গো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায পৱিৱিত্তেন. অযিতব্বোতি পটিপজ্জিতব্বো, অযন্তি ৱা এতেনাতি অযনো, সংসাৰতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একেসং অযনোতি একাযনো. একেসন্তি সেট্ঠানং. সব্বসত্তসেট্ঠা চ সম্মাসম্বুদ্ধা, তস্মা একেসং মগ্গভূতো সম্মাসম্বুদ্ধানং অযনভূতো মগ্গোতি ৱুত্তং হোতি. অযতীতি ৱা অযনো, গচ্ছতি পৱত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনো মগ্গোতি একাযনমগ্গো. একস্মিংযেৱ বুদ্ধসাসনে পৱত্তমানো মগ্গো, ন অঞ্ঞত্থাতি ৱুত্তং হোতি. অপি চ একং অযতীতি একাযনো. পুব্বভাগে নানামুখভাৱনানযপ্পৱত্তোপি অপৰভাগে একং নিব্বানমেৱ গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি, তস্মা একাযনমগ্গোতি একনিব্বানগমনমগ্গোতি অত্থো.

একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি ন পৰেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিন্তু সযমেৱ অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভত্তা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পৰিযাযৱচনমেতং. তত্থ যথা ‘‘নীলৰত্তগুণযোগা নীলো পটো, ৰত্তো পটো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধগুণযোগা ‘‘বুদ্ধো’’তি ঞাপেতুং ৱুত্তং.

ততো পৰং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তিআদি ‘‘অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তী’’তি ঞাপনত্থং ৱুত্তং. তত্থ মিত্তা সহাযা. অমচ্চা ভচ্চা. ঞাতী পিতুপক্খিকা. সালোহিতা মাতুপক্খিকা. সমণা পব্বজ্জুপগতা. ব্ৰাহ্মণা ভোৱাদিনো, সমিতপাপবাহিতপাপা ৱা. দেৱতা সক্কাদযো ব্ৰহ্মানো চ. ৱিমোক্খন্তিকন্তি ৱিমোক্খো অৰহত্তমগ্গো, ৱিমোক্খস্স অন্তো অৰহত্তফলং, তস্মিং ৱিমোক্খন্তে ভৱং ৱিমোক্খন্তিকং নামং. সব্বঞ্ঞুভাৱো হি অৰহত্তমগ্গেন সিজ্ঝতি, অৰহত্তফলোদযে সিদ্ধং হোতি. তস্মা সব্বঞ্ঞুভাৱো ৱিমোক্খন্তে ভৱো হোতি. তং নেমিত্তিকম্পি নামং ৱিমোক্খন্তে ভৱং নাম হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তান’’ন্তি. বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভাতি মহাবোধিৰুক্খমূলে যথাৱুত্তক্খণে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভেন সহ. সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তীতি অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযায সব্বধম্মসচ্ছিকিৰিযায ৱা জাতা পঞ্ঞত্তি. যদিদং বুদ্ধোতি পঞ্ঞত্তি. অযং ব্যঞ্জনতো বুদ্ধৱিভাৱনা. ইতো পৰং ৱহস্সেতং ভাৰন্তি পৰিযোসানং তত্থ তত্থ ৱুত্তনযত্তা যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতি.

১৯৩. চতুত্থগাথায ৱিজিগুচ্ছতোতি জাতিআদীহি অট্টীযতো. ৰিত্তমাসনন্তি ৱিৱিত্তং মঞ্চপীঠং. পব্বতানং গুহাসু ৱাতি পব্বতগুহাসু ৱা ৰিত্তমাসনং ভজতোতি সম্বন্ধিতব্বং.

জাতিযা ৱিজিগুচ্ছতোতি জাতিং ৱিজিগুচ্ছতো. জৰায. ব্যাধিনাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ভজতোতি এৱমাদীসু ভজতোতি ভজন্তস্স. সেৱতোতি সেৱন্তস্স. নিসেৱতোতি সম্মা সেৱন্তস্স. সংসেৱতোতি পুনপ্পুনং সেৱন্তস্স. পটিসেৱতোতি উপগন্ত্ৱা সেৱন্তস্স. পব্বতপব্ভাৰাতি পব্বতকুচ্ছিযো.

১৯৪. পঞ্চমগাথায উচ্চাৱচেসূতি হীনপণীতেসু. সযনেসূতি ৱিহাৰাদীসু সেনাসনেসু. কীৱন্তো তত্থ ভেৰৱাতি কিত্তকা তত্থ ভযকাৰণা. ‘‘কুৱন্তো’’তিপি পাঠো, কূজন্তোতি চস্স অত্থো.

কুৱন্তোতি সদ্দাযন্তো. কূজন্তোতি অব্যত্তসদ্দং কৰোন্তো. নদন্তোতি উক্কুট্ঠিং কৰোন্তো. সদ্দং কৰোন্তোতি ৱাচং ভাসন্তো. কতীতি পুচ্ছা. কিত্তকাতি পমাণপুচ্ছা. কীৱতকাতি পৰিচ্ছেদপুচ্ছা. কীৱবহুকাতি পমাণপৰিচ্ছেদপুচ্ছা. তে ভেৰৱাতি এতে ভযজননুপদ্দৱা ভযাৰম্মণা. কীৱবহুকাতি পুচ্ছিতে আৰম্মণে দস্সেতুং ‘‘সীহা ব্যগ্ঘা দীপী’’তিআদীহি ৱিস্সজ্জেতি.

১৯৫. ছট্ঠগাথায কতি পৰিস্সযাতি কিত্তকা উপদ্দৱা. অগতং দিসন্তি নিব্বানং. তঞ্হি অগতপুব্বত্তা অগতং, নিদ্দিসিতব্বতো দিসা চাতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অগতং দিস’’ন্তি. অমতং দিস’’ন্তিপি পাঠো. অভিসম্ভৱেতি অভিসম্ভৱেয্য. পন্তম্হীতি পৰিযন্তে.

অগতপুব্বা সা দিসাতি যা দিসা সুপিনন্তেনপি ন গতপুব্বা. ন সা দিসা গতপুব্বাতি এসা দিসা ৱুত্তনযেন ন গতপুব্বা. ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনাতি অনেন দীঘকালেন.

সমতিত্তিকন্তি অন্তোমুখৱট্টিলেখং পাপেত্ৱা সমভৰিতং. অনৱসেকন্তি অনৱসিঞ্চনকং অপৰিসিঞ্চনকং কত্ৱা. তেলপত্তন্তি পক্খিত্ততেলং তেলপত্তং. পৰিহৰেয্যাতি হৰেয্য আদায গচ্ছেয্য. এৱং সচিত্তমনুৰক্খেতি তং তেলভৰিতং পত্তং ৱিয অত্তনো চিত্তং কাযগতায সতিযা গোচৰে চেৱ সম্পযুত্তসতিযা চাতি উভিন্নং অন্তৰে পক্খিপিত্ৱা যথা মুহুত্তম্পি বহিদ্ধা গোচৰে ন ৱিক্খিপতি, তথা পণ্ডিতো যোগাৱচৰো ৰক্খেয্য গোপযেয্য. কিংকাৰণা? এতস্স হি –

‘‘দুন্নিগ্গহস্স লহুনো, যত্থকামনিপাতিনো;

চিত্তস্স দমথো সাধু, চিত্তং দন্তং সুখাৱহং’’. (ধ. প. ৩৫);

তস্মা –

‘‘সুদুদ্দসং সুনিপুণং, যত্থকামনিপাতিনং;

চিত্তং ৰক্খেথ মেধাৱী, চিত্তং গুত্তং সুখাৱহং’’. (ধ. প. ৩৬);

ইদঞ্হি –

‘‘দূৰঙ্গমং একচৰং, অসৰীৰং গুহাসযং;

যে চিত্তং সংযমেস্সন্তি, মোক্খন্তি মাৰবন্ধনা’’. (ধ. প. ৩৭);

ইতৰস্স পন –

‘‘অনৱট্ঠিতচিত্তস্স, সদ্ধম্মং অৱিজানতো;

পৰিপ্লৱপসাদস্স, পঞ্ঞা ন পৰিপূৰতি’’. (ধ. প. ৩৮);

থিৰকম্মট্ঠানসহাযস্স পন –

‘‘অনৱস্সুতচিত্তস্স, অনন্ৱাহতচেতসো;

পুঞ্ঞপাপপহীনস্স, নত্থি জাগৰতো ভযং’’. (ধ. প. ৩৯);

তস্মা এতং –

‘‘ফন্দনং চপলং চিত্তং, দূৰক্খং দুন্নিৱাৰযং;

উজুং কৰোতি মেধাৱী, উসুকাৰোৱ তেজনং’’. (ধ. প. ৩৩);

এৱং উজুং কৰোন্তো সচিত্তমনুৰক্খে.

পত্থযানো দিসং অগতপুব্বন্তি ইমস্মিং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানে কম্মং আৰভিত্ৱা অনমতগ্গে সংসাৰে অগতপুব্বং দিসং পত্থেন্তো ৱুত্তনযেন সকং চিত্তং ৰক্খেয্যাতি অত্থো. কা পনেসা দিসা নাম –

‘‘মাতাপিতা দিসা পুব্বা, আচৰিযা দক্খিণা দিসা;

পুত্তদাৰা দিসা পচ্ছা, মিত্তামচ্চা চ উত্তৰা.

‘‘দাসকম্মকৰা হেট্ঠা, উদ্ধং সমণব্ৰাহ্মণা;

এতা দিসা নমস্সেয্য, অলমত্তো কুলে গিহী’’তি. (দী. নি. ৩.২৭৩) –

এত্থ তাৱ মাতাপিতাদযো ‘‘দিসা’’তি ৱুত্তা.

‘‘দিসা চতস্সো ৱিদিসা চতস্সো, উদ্ধং অধো দস দিসা ইমাযো;

কতমং দিসং তিট্ঠতি নাগৰাজা, যমদ্দসা সুপিনে ছব্বিসাণ’’ন্তি. (জা. ১.১৬.১০৪) –

এত্থ পুৰত্থিমাদিভেদা দিসাৱ ‘‘দিসা’’তি ৱুত্তা.

‘‘অগাৰিনো অন্নদপানৱত্থদা, অৱ্হাযিকা তম্পি দিসং ৱদন্তি;

এসা দিসা পৰমা সেতকেতু, যং পত্ৱা দুক্খী সুখিনো ভৱন্তী’’তি . (জা. ১.৬.৯) –

এত্থ নিব্বানং ‘‘দিস’’ন্তি ৱুত্তং. ইধাপি তদেৱ অধিপ্পেতং. তণ্হক্খযং ৱিৰাগন্তিআদীহি দিস্সতি অপদিস্সতি তস্মা ‘‘দিসা’’তি ৱুচ্চতি. অনমতগ্গে পন সংসাৰে কেনচি বালপুথুজ্জনেন সুপিনেনপি অগতপুব্বতায ‘‘অগতপুব্বা দিসা নামা’’তি ৱুচ্চতি. তং পত্থযন্তেন কাযগতাসতিযা যোগো কৰণীযোতি. ৱজতোতিআদীসু এত্থ মগ্গুপ্পাদতো সমীপং ৱজতো. ঠিতিক্খণে গচ্ছতো. ফলোদযতো অতিক্কমতো.

অন্তেতি অন্তম্হি ঠিতে. পন্তেতি ৱনগহনগম্ভীৰে ঠিতে. পৰিযন্তেতি দূৰভাৱেন পৰিযন্তে ঠিতে. সেলন্তেতি পব্বতানং অন্তে. ৱনন্তেতি ৱনঘটানং অন্তে. নদন্তেতি নদীনং অন্তে. উদকন্তেতি উদকানং পৰিযন্তে. যত্থ ন কসীযতি ন ৱপীযতীতি যস্মিং কসনঞ্চ ৱপনঞ্চ ন কৰীযতি. জনন্তং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতে. মনুস্সানং অনুপচাৰেতি কসনৱপনৱসেন মনুস্সেহি অনুপচৰিতব্বে সেনাসনে.

১৯৬. সত্তমগাথায ক্যাস্স ব্যপ্পথযো অস্সূতি কিদিসানি তস্স ৱচনানি অস্সু.

মুসাৱাদং পহাযাতি এত্থ মুসাতি ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্স অত্থভঞ্জনকো ৱচীপযোগো কাযপযোগো ৱা. ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পৰৱিসংৱাদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. অপৰো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৱত্থু, ৱাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৱিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৱত্থুং তথতো পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৱজ্জো, মহন্ততায মহাসাৱজ্জো. অপি চ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায ‘‘নত্থী’’তিআদিনযপ্পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো, সক্খিনা হুত্ৱা অত্থভঞ্জনত্থং ৱুত্তো মহাসাৱজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৱা সপ্পিং ৱা লভিত্ৱা হসাধিপ্পাযেন ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূৰণকথানযেন পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো, অদিট্ঠংযেৱ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৱদন্তানং মহাসাৱজ্জো.

তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা হোন্তি – অতথং ৱত্থু ৱিসংৱাদনচিত্তং তজ্জো ৱাযামো পৰস্স তদত্থৱিজাননন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকোৱ. সো চ কাযেন ৱা কাযপটিবদ্ধেন ৱা ৱাচায ৱা পৰৱিসংৱাদককিৰিযাকৰণে দট্ঠব্বো. তায চে কিৰিযায পৰো তমত্থং জানাতি, অযং কিৰিযসমুট্ঠাপিকা চেতনাক্খণেযেৱ মুসাৱাদকম্মুনা বজ্ঝতি.

সচ্চং ৱদতীতি সচ্চৱাদী. সচ্চেন সচ্চং সন্দহতি ঘটেতীতি সচ্চসন্ধো, ন অন্তৰন্তৰা মুসা ৱদতীতি অত্থো. যো হি পুৰিসো কদাচি মুসা ৱদতি, কদাচি সচ্চং, তস্স মুসাৱাদেন অন্তৰিকতায সচ্চং সচ্চেন ন ঘটিযতি, তস্মা ন সো সচ্চসন্ধো. অযং পন ন তাদিসো, জীৱিতহেতুপি মুসা অৱত্ৱা সচ্চেন সচ্চং সন্দহতিযেৱাতি সচ্চসন্ধো.

থেতোতি থিৰো, থিৰকথোতি অত্থো. একো পুগ্গলো হলিদ্দিৰাগো ৱিয থুসৰাসিম্হি নিখাতখাণু ৱিয অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডমিৱ চ ন থিৰকথো হোতি. একো পাসাণলেখা ৱিয ইন্দখীলো ৱিয চ থিৰকথো হোতি, অসিনা সীসং ছিন্দন্তেপি দ্ৱেকথা ন কথেতি. অযং ৱুচ্চতি থেতো.

পচ্চযিকোতি পত্তিযাযিতব্বো, সদ্ধাযিতব্বকোতি অত্থো. একচ্চো হি পুগ্গলো ন পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৱুত্তং, অসুকেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘মা তস্স ৱচনং সদ্দহথা’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. একো পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৱুত্তং, অসুকেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘যদি তেন ৱুত্তং, ইদমেৱ পমাণং, ইদানি উপপৰিক্খিতব্বং নত্থি, এৱমেৱ ইদ’’ন্তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, অযং ৱুচ্চতি পচ্চযিকো. অৱিসংৱাদকো লোকস্সাতি তায সচ্চৱাদিতায লোকং ন ৱিসংৱাদেতীতি অত্থো.

পিসুণং ৱাচং পহাযাতিআদীসু যায ৱাচায যস্স তং ৱাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৱং পৰস্স চ সুঞ্ঞভাৱং কৰোতি, সা পিসুণৱাচা. যায পন অত্তানম্পি পৰম্পি ফৰুসং কৰোতি, যা ৱাচা সযম্পি ফৰুসা, নেৱ কণ্ণসুখা ন হদযঙ্গমা, অযং ফৰুসৱাচা. যেন সম্ফং পলপতি নিৰত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. তেসং মূলভূতাপি চেতনা পিসুণৱাচাদিনামমেৱ লভতি, সা এৱ ইধ অধিপ্পেতাতি.

তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পৰেসং ৱা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৱা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৱাচা. সা যস্স ভেদং কৰোতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জা.

তস্সা চত্তাৰো সম্ভাৰা হোন্তি – ভিন্দিতব্বো পৰো, ‘‘ইতি ইমে নানা ভৱিস্সন্তি ৱিনা ভৱিস্সন্তী’’তি ভেদপুৰেক্খাৰতা ৱা, ‘‘ইতি অহং পিযো ভৱিস্সামি ৱিস্সাসিকো’’তি পিযকম্যতা ৱা, তজ্জো ৱাযামো, তস্স তদত্থৱিজাননন্তি.

ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতোতি ৱুত্তানং সন্তিকে সুতং, তেসং ভেদায. ভিন্নানং ৱা সন্ধাতাতি দ্ৱিন্নং মিত্তানং ৱা সমানুপজ্ঝাযকাদীনং ৱা কেনচিদেৱ কাৰণেন ভিন্নানং একমেকং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘তুম্হাকং ঈদিসে কুলে জাতানং এৱং বহুস্সুতানং ইদং ন যুত্ত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা সন্ধানং কত্তা. অনুপ্পদাতাতি সন্ধানানুপ্পদাতা, দ্ৱে জনে সমগ্গে দিস্ৱা ‘‘তুম্হাকং এৱৰূপে কুলে জাতানং এৱৰূপেহি গুণেহি সমন্নাগতানং অনুচ্ছৱিকমেত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা দড়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো.

সমগ্গো আৰামো অস্সাতি সমগ্গাৰামো, যত্থ সমগ্গা নত্থি, তত্থ ৱসিতুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘সমগ্গৰামো’’তিপি পাড়ি, অযমেৱত্থো. সমগ্গৰতোতি সমগ্গেসু ৰতো, তে পহায অঞ্ঞত্ৰ গন্তুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গে দিস্ৱাপি সুত্ৱাপি নন্দতীতি সমগ্গনন্দী. সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতাতি যা ৱাচা সত্তে সমগ্গেযেৱ কৰোতি, তং সামগ্গিগুণপৰিদীপকমেৱ ৱাচং ভাসতি, ন ইতৰন্তি.

পৰস্স মম্মচ্ছেদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফৰুসচেতনা ফৰুসৱাচা. মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ফৰুসৱাচা ন হোতি. মাতাপিতৰো হি কদাচি পুত্তকে এৱম্পি ৱদন্তি ‘‘চোৰা ৱো খণ্ডাখণ্ডিকং কৰোন্তূ’’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপৰি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচৰিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৱং ৱদন্তি ‘‘কিং ইমে অহিৰিকা অনোত্তপ্পিনো চৰন্তি, নিদ্ধমথ নে’’তি. অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফৰুসৱাচা ন হোতি, এৱং ৱচনসণ্হতায অফৰুসৱাচাপি ন হোতি. ন হি মাৰাপেতুকামস্স ‘‘ইমং সুখং সযাপেথা’’তি ৱচনং অফৰুসৱাচা হোতি, চিত্তফৰুসতায পনেসা ফৰুসৱাচাৱ, সা যং সন্ধায পৱত্তিতা. তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জা. তস্সা তযো সম্ভাৰা – অক্কোসিতব্বো পৰো কুপিতচিত্তং অক্কোসনাতি.

নেলাতি এলং ৱুচ্চতি দোসো, নাস্সা এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো. ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি (উদা. ৬৫; পেটকো. ২৫) এত্থ ৱুত্তনেলং ৱিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুৰতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৱিজ্ঝনং ৱিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুৰতায সকলসৰীৰে কোপং অজনেত্ৱা পেমং জনেতীতি পেমনিযা. হদযং গচ্ছতি অপটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৱিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপৰিপুণ্ণতায পুৰে ভৱাতি পোৰী. পুৰে সংৱদ্ধনাৰী ৱিয সুকুমাৰাতিপি পোৰী. পুৰস্স এসাতিপি পোৰী, নগৰৱাসীনং কথাতি অত্থো. নগৰৱাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি, পিতিমত্তং পিতাতি ভাতিমত্তং ভাতাতি ৱদন্তি. এৱৰূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৱেনেৱ বহুনো জনস্স মনাপা চিত্তৱুড্ঢিকৰাতি বহুজনমনাপা.

অনত্থৱিঞ্ঞাপিকা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. সো আসেৱনমন্দতায অপ্পসাৱজ্জো, আসেৱনমহন্ততায মহাসাৱজ্জো. তস্স দ্ৱে সম্ভাৰা – ভাৰতযুদ্ধসীতাহৰণাদিনিৰত্থককথা পুৰেক্খাৰতা, তথাৰূপীকথাকথনঞ্চ.

কালেন ৱদতীতি কালৱাদী, ৱত্তব্বযুত্তকালং সল্লক্খেত্ৱা ৱদতীতি অত্থো. ভূতং তচ্ছং সভাৱমেৱ ৱদতীতি ভূতৱাদী. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থসন্নিস্সিতমেৱ কত্ৱা ৱদতীতি অত্থৱাদী. নৱলোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱদতীতি ধম্মৱাদী. সংৱৰৱিনযপহানৱিনযসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱদতীতি ৱিনযৱাদী. নিধানং ৱুচ্চতি ঠপনোকাসো, নিধানমস্সা অত্থীতি নিধানৱতী, হদযে নিধাতব্বযুত্তং ৱাচং ভাসিতাতি অত্থো. কালেনাতি এৱৰূপিং ভাসমানোপি চ ‘‘অহং নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিস্সামী’’তি ন অকালেন ভাসতি, যুত্তকালং পন অপেক্খিত্ৱাৱ ভাসতীতি অত্থো. সাপদেসন্তি সউপমং, সকাৰণন্তি অত্থো. পৰিযন্তৱতিন্তি পৰিচ্ছেদং দস্সেত্ৱা যথাস্সা পৰিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি, এৱং ভাসতীতি অত্থো. অত্থসংহিতন্তি অনেকেহি নযেহি ৱিভজন্তেন পৰিযাদাতুং অসক্কুণেয্যতায অত্থসম্পন্নং. যং ৱা সো অত্থৱাদী অত্থং ৱদতি, তেন অত্থেন সহিতত্তা অত্থসংহিতং ৱাচং ভাসতি, ন অঞ্ঞং নিক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞং ভাসতীতি ৱুত্তং হোতি.

চতূহি ৱচীসুচৰিতেহীতি ‘‘মুসাৱাদং পহাযা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তেহি চতূহি ৱাচাহি যুত্তেহি সুট্ঠু চৰিতেহি. সমন্নাগতোতি অপৰিহীনো. চতুদোসাপগতং ৱাচং ভাসতীতি অপ্পিযাদীহি চতূহি দোসেহি অপগতং পৰিহীনং ৱাচং ভাসতি.

অত্থি অগোচৰোতি কিঞ্চাপি থেৰো সমণাচাৰং সমণগোচৰং কথেতুকামো ‘‘অত্থি অগোচৰো, অত্থি গোচৰো’’তি পদং উদ্ধৰি, যথা পন মগ্গকুসলো পুৰিসো মগ্গং আচিক্খন্তো ‘‘ৱামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হা’’তি পঠমং মুঞ্চিতব্বং সভযমগ্গং উপ্পথমগ্গং আচিক্খতি, পচ্ছা গহেতব্বং খেমমগ্গং উজুমগ্গং, এৱমেৱ মগ্গকুসলপুৰিসসদিসো ধম্মসেনাপতি পঠমং পহাতব্বং বুদ্ধপটিকুট্ঠং অগোচৰং আচিক্খিত্ৱা পচ্ছা গোচৰং আচিক্খিতুকামো ‘‘কতমো অগোচৰো’’তিআদিমাহ. পুৰিসেন হি আচিক্খিতমগ্গো সম্পজ্জেয্য ৱা ন ৱা, তথাগতেন আচিক্খিতমগ্গো অপণ্ণকো ইন্দৱিস্সট্ঠং ৱজিৰং ৱিয অৱিৰজ্ঝনকো নিব্বাননগৰংযেৱ সমোসৰতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পুৰিসো মগ্গকুসলোতি খো তিস্স তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (সং. নি. ৩.৮৪).

যস্মা ৱা সসীসং ন্হানেন পহীনসেদমলজল্লিকস্স পুৰিসস্স মালাগন্ধৱিলেপনাদিৱিভূসনৱিধানং ৱিয পহীনপাপধম্মস্স কল্যাণধম্মসমাযোগো সম্পন্নৰূপো হোতি, তস্মা সেদমলজল্লিকং ৱিয পহাতব্বং পঠমং অগোচৰং আচিক্খিত্ৱা পহীনসেদমলজল্লিকস্স মালাগন্ধৱিলেপনাদিৱিভূসনৱিধানং ৱিয পচ্ছা গোচৰং আচিক্খিতুকামোপি ‘‘কতমো অগোচৰো’’তিআদিমাহ.

তত্থ গোচৰোতি পিণ্ডপাতাদীনং অত্থায উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানং. অযুত্তট্ঠানং অগোচৰো. ৱেসিযা গোচৰো অস্সাতি ৱেসিযাগোচৰো, মিত্তসন্থৱৱসেন উপসঙ্কমিতব্বট্ঠানন্তি অত্থো. তত্থ ৱেসিযা নাম ৰূপূপজীৱিনিযো যেন কেনচিদেৱ সুলভজ্ঝাচাৰতা মিত্তসন্থৱসিনেহৱসেন উপসঙ্কমন্তো ৱেসিযাগোচৰো নাম হোতি. তস্মা এৱং উপসঙ্কমিতুং ন ৱট্টতি. কিংকাৰণা? আৰক্খৱিপত্তিতো. এৱং উপসঙ্কমন্তস্স হি চিৰৰক্খিতগোপিতোপি সমণধম্মো কতিপাহেনেৱ নস্সতি. সচেপি ন নস্সতি, গৰহং লভতি. দক্খিণাৱসেন পন উপসঙ্কমন্তেন সতিং উপট্ঠপেত্ৱা উপসঙ্কমিতব্বং.

ৱিধৱা ৱুচ্চন্তি মতপতিকা ৱা পৱুট্ঠপতিকা ৱা. থুল্লকুমাৰিযোতি মহল্লিকা অনিব্বিদ্ধকুমাৰিযো. পণ্ডকাতি লোকামিসনিস্সিতকথাবহুলা উস্সন্নকিলেসা অৱূপসন্তপৰিড়াহা নপুংসকা. তেসং সব্বেসম্পি উপসঙ্কমনে আদীনৱো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ভিক্খুনীসুপি এসেৱ নযো. অপি চ ভিক্খূ নাম উস্সন্নব্ৰহ্মচৰিযা হোন্তি, তথা ভিক্খুনিযো. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সন্থৱৱসেন কতিপাহেনেৱ ৰক্খিতগোপিতসমণধম্মং নাসেন্তি. গিলানপুচ্ছকেন পন গন্তুং ৱট্টতি. ভিক্খুনা পুপ্ফানি লভিত্ৱা পূজনত্থাযপি ওৱাদদানত্থাযপি গন্তুং ৱট্টতিযেৱ.

পানাগাৰন্তি সুৰাপানঘৰং, তং ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযকৰেহি সুৰাসোণ্ডেহি অৱিৱিত্তং হোতি. তত্থ তেহি সদ্ধিং সহসোণ্ডৱসেন উপসঙ্কমিতুং ন ৱট্টতি, ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযো হোতি. সংসট্ঠো ৱিহৰতি ৰাজূহীতিআদীসু ৰাজানোতি অভিসিত্তা ৱা হোন্তু অনভিসিত্তা ৱা, যে ৰজ্জমনুসাসন্তি. ৰাজমহামত্তাতি ৰাজূনং ইস্সৰিযসদিসায মহতিযা ইস্সৰিযমত্তায সমন্নাগতা. তিত্থিযাতি ৱিপৰীতদস্সনা বাহিৰপৰিব্বাজকা. তিত্থিযসাৱকাতি ভত্তিৱসেন তেসং পচ্চযদাযকা, এতেহি সদ্ধিং সংসগ্গজাতো হোতীতি অত্থো.

অননুলোমিকেন সংসগ্গেনাতি অননুলোমিকসংসগ্গো নাম তিস্সন্নং সিক্খানং অননুলোমো পচ্চনীকসংসগ্গো. যেন ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযং পঞ্ঞত্তিৱীতিক্কমং সল্লেখপৰিহানিঞ্চ পাপুণাতি. সেয্যথিদং? ৰাজৰাজমহামত্তেহি সদ্ধিং সহসোকিতা সহনন্দিতা সমসুখদুক্খতা উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অত্তনা যোগং আপজ্জনতা তিত্থিযতিত্থিযসাৱকেহি সদ্ধিং একচ্ছন্দৰুচিসমাচাৰতা একচ্ছন্দৰুচিসমাচাৰভাৱাৱহো ৱা সিনেহবহুমানসন্থৱো. তত্থ ৰাজৰাজমহামত্তেহি সদ্ধিং সংসগ্গো ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযকৰো, ইতৰেহি তিত্থিযসাৱকেহি তেসং লদ্ধিগ্গহণং. তেসং পন ৱাদং ভিন্দিত্ৱা অত্তনো লদ্ধিং গণ্হাপেতুং সমত্থেন উপসঙ্কমিতুং ৱট্টতি.

ইদানি অপৰেনপি পৰিযাযেন অগোচৰং দস্সেতুং ‘‘যানি ৱা পন তানি কুলানী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অস্সদ্ধানীতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধাৱিৰহিতানি. তানি ‘‘বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ, ধম্মো নিয্যানিকো, সঙ্ঘো সুপ্পটিপন্নো’’তি ন সদ্দহন্তি. অপ্পসন্নানীতি চিত্তং পসন্নং অনাৱিলং কাতুং ন সক্কোন্তি. অক্কোসকপৰিভাসকানীতি অক্কোসকানি চেৱ পৰিভাসকানি চ. ‘‘চোৰোসি, বালোসি, মূড়্হোসি, ওট্ঠোসি, গোণোসি, গদ্ৰভোসি, আপাযিকোসি, নেৰযিকোসি, তিৰচ্ছানগতোসি, নত্থি তুয্হং সুগতি, দুগ্গতিযেৱ তুয্হং পাটিকঙ্খা’’তি এৱং দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তি. ‘‘হোতু, ইদানি তং পহৰিস্সাম, বন্ধিস্সাম, ৱধিস্সামা’’তি এৱং ভযদস্সনেন পৰিভাসন্তি চাতি অত্থো.

অনত্থকামানীতি অত্থং ন ইচ্ছন্তি, অনত্থমেৱ ইচ্ছন্তি. অহিতকামানীতি অহিতমেৱ ইচ্ছন্তি, হিতং ন ইচ্ছন্তি. অফাসুকামানীতি ফাসুকং ন ইচ্ছন্তি, অফাসুকমেৱ ইচ্ছন্তি. অযোগক্খেমকামানীতি চতূহি যোগেহি খেমং নিব্ভযং ন ইচ্ছন্তি, সভযমেৱ ইচ্ছন্তি. ভিক্খূনন্তি এত্থ সামণেৰাপি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ভিক্খুনীনন্তি এত্থ সিক্খমানাসামণেৰিযোপি. সব্বেসম্পি হি ভগৱন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতানঞ্চেৱ সৰণগতানঞ্চ চতুন্নম্পি পৰিসানং তানি অনত্থকামানিযেৱ. তথাৰূপানি কুলানীতি এৱৰূপানি খত্তিযকুলাদীনি কুলানি. সেৱতীতি নিস্সায জীৱতি. ভজতীতি উপসঙ্কমতি. পযিৰুপাসতীতি পুনপ্পুনং উপসঙ্কমতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং ৱেসিযাদিগোচৰস্স ৱেসিযাদিকো ৰাজাদিসংসট্ঠস্স ৰাজাদিকো অস্সদ্ধকুলাদিসেৱকস্স অস্সদ্ধকুলাদিকো চাতি তিপ্পকাৰোপি অযুত্তগোচৰো ‘‘অগোচৰো’’তি ৱেদিতব্বো.

তস্স ইমিনাপি পৰিযাযেন অগোচৰতা ৱেদিতব্বা – ৱেসিযাদিকো তাৱ পঞ্চকামগুণনিস্সযতো অগোচৰো ৱেদিতব্বো. যথাহ – ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অগোচৰো পৰৱিসযো, যদিদং পঞ্চ কামগুণা’’তি. ৰাজাদিকো ঝানানুযোগস্স অনুপনিস্সযতো লাভসক্কাৰাসনিচক্কনিপ্ফাদনতো দিট্ঠিৱিপত্তিহেতুতো চ, অস্সদ্ধকুলাদিকো সদ্ধাহানিচিত্তপদোসাৱহনতো অগোচৰো.

অন্তৰঘৰপ্পৱেসাদিকো চ চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহাদিকো চ সদ্ধাদেয্যানি ভোজনানি ভুঞ্জিত্ৱা ৱিসূকদস্সনানুযোগো চ পঞ্চ কামগুণা চাতি চতুব্বিধোপি পন কিলেসুপ্পত্তিৱসেন অগোচৰোতি ৱেদিতব্বো.

মা ভিক্খৱে অগোচৰে চৰথাতি চৰিতুং অযুত্তট্ঠানে মা চৰথ. পৰৱিসযেতি সত্তুৱিসযে. অগোচৰে ভিক্খৱে চৰতন্তি অযুত্তট্ঠানে চৰন্তানং. ‘‘চৰ’’ন্তিপি পাঠো. লচ্ছতীতি লভিস্সতি পস্সিস্সতি. মাৰোতি দেৱপুত্তমাৰোপি মচ্চুমাৰোপি. ওতাৰন্তি ৰন্ধং ছিদ্দং ৱিৱৰং.

গোচৰনিদ্দেসে ন ৱেসিযাগোচৰো হোতীতিআদীনি ৱুত্তপটিপক্খৱসেন ৱেদিতব্বানি. অযং পন ৱিসেসো – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা গোচৰোতি চৰিতুং যুত্তট্ঠানৱসেন চতুসতিপট্ঠানা গোচৰো. সকেতি অত্তনো সন্তকে. পেত্তিকে ৱিসযেতি পিতিতো আগতৱিসযে.

আৰদ্ধৱীৰিযস্সাতি সম্মাউপট্ঠিতচতুসম্মপ্পধানৱীৰিযৱন্তস্স. থামগতস্সাতি বলপ্পত্তস্স. দড়্হপৰক্কমস্সাতি থিৰৱীৰিযস্স. যস্সত্থায পেসিতোতি যেন অৰহত্তত্থায অত্তভাৱো পৰিচ্চত্তো. অত্তত্থে চাতি অত্তনো অত্থে অৰহত্তফলে চ. ঞাযে চাতি অৰিযে অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে চ. লক্খণে চাতি অনিচ্চাদিলক্খণপটিৱেধে চ. কাৰণে চাতি হেতুম্হি চ. ঠানাঠানে চাতি ঠানে চ অট্ঠানে চ, কাৰণাকাৰণে চাতি অত্থো. ইদানি ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তিআদিমাহ.

১৯৭. অট্ঠমগাথায একোদি নিপকোতি একগ্গচিত্তো পণ্ডিতো.

জাতৰূপস্স ওড়াৰিকম্পি মলং ধমতীতি সুৱণ্ণস্স থূলং জল্লং অগ্গিসংযোগেন নীহৰতি. সন্ধমতীতি সম্মা নীহৰতি. নিদ্ধমতীতি অপুনভৱপ্পত্তিকং কত্ৱা নীহৰতি. ‘‘ঝাপেতী’’তি কেচি ৱদন্তি. মজ্ঝিমকম্পীতি ততো সুখুমতৰম্পি. সুখুমকম্পীতি অতিসুখুমতৰম্পি. এৱমেৱাতি ওপম্মসম্পটিপাদনং. অত্তনো ওড়াৰিকেপি কিলেসে ধমতীতি কাযদুচ্চৰিতাদিকে থূলকিলেসে ৱীৰিযাতপেন নীহৰতি. মজ্ঝিমকেপি কিলেসেতি কামৱিতক্কাদিকে ওড়াৰিকসুখুমানং মজ্ঝিমকেপি. সুখুমকেপীতি ঞাতিৱিতক্কাদিকে অতিসণ্হকেপি কিলেসে. সম্মাদিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিং ধমতীতি সহ ৱিপস্সনায মগ্গসম্পযুত্তায সম্মাদিট্ঠিযা ৱিপৰীতসঙ্খাতং মিচ্ছাদিট্ঠিং নীহৰতি. সম্মাসঙ্কপ্পাদীসুপি এসেৱ নযো.

১৯৮. এৱং আযস্মতা সাৰিপুত্তেন তীহি গাথাহি ভগৱন্তং থোমেত্ৱা পঞ্চহি গাথাহি পঞ্চসতানং সিস্সানমত্থায চ সেনাসনগোচৰসীলৱতাদীনি পুচ্ছিতো তমত্থং পকাসেতুং ‘‘ৱিজিগুচ্ছমানস্সা’’তিআদিনা নযেন ৱিস্সজ্জনমাৰদ্ধং. তত্থ পঠমগাথায তাৱত্থো – জাতিআদীহি জিগুচ্ছমানস্স ৰিত্তাসনং সযনং সেৱতো ৱে সম্বোধিকামস্স সাৰিপুত্ত ভিক্খুনো যদিদং ফাসু যো ফাসুৱিহাৰো যথানুধম্মং যো চ অনুধম্মো, তং তে পৱক্খামি যথা পজানং যথা পজানন্তো ৱদেয্য, এৱং ৱদামীতি. যং ফাসুৱিহাৰন্তি যং সুখৱিহাৰং. অসপ্পাযৰূপদস্সনেনাতি ইত্থিৰূপাদিসমণাসপ্পাযৰূপদস্সনেন. তং বোধিং বুজ্ঝিতুকামস্সাতি তং চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতং বোধিং বুজ্ঝিতুং ইচ্ছন্তস্স. অনুবুজ্ঝিতুকামস্সাতি অনুৰূপায পটিপত্তিযা বুজ্ঝিতুকামস্স. পটিৱিজ্ঝিতুকামস্সাতি অভিমুখে কত্ৱা নিব্বিজ্ঝিতুকামস্স. সম্বুজ্ঝিতুকামস্সাতি পহীনকিলেসে অপচ্চাগমনৱসেন সম্মা বুজ্ঝিতুং ইচ্ছন্তস্স. অধিগন্তুকামস্সাতি পাপুণিতুকামস্স. সচ্ছিকাতুকামস্সাতি পটিলাভসচ্ছিকিৰিযায পত্তুকামস্স. অথ ৱা বুজ্ঝিতুকামস্সাতি সোতাপত্তিমগ্গঞাণং ঞাতুকামস্স. অনুবুজ্ঝিতুকামস্সাতি সকদাগামিমগ্গঞাণং পুন ঞাতুকামস্স. পটিৱিজ্ঝিতুকামস্সাতি অনাগামিমগ্গঞাণং পটিৱেধৱসেন ঞাতুকামস্স. সম্বুজ্ঝিতুকামস্সাতি অৰহত্তমগ্গঞাণং সম্মা ঞাতুকামস্স. অধিগন্তুকামস্সাতি চতুব্বিধম্পি অধিগন্তুকামস্স. ফস্সিতুকামস্সাতি ঞাণফুসনায ফুসিতুকামস্স. সচ্ছিকাতুকামস্সাতি পচ্চৱেক্খণায পচ্চক্খং কত্তুকামস্স.

চতুন্নং মগ্গানং পুব্বভাগে ৱিপস্সনাতি চতুন্নং অৰিযমগ্গানং পুৰিমকোট্ঠাসে উপ্পন্নউদযব্বযাদিৱিপস্সনাঞাণানি.

১৯৯. দুতিযগাথায সপৰিযন্তচাৰীতি সীলাদীসু চতূসু পৰিযন্তেসু চৰমানো. ডংসাধিপাতানন্তি পিঙ্গলমক্খিকানঞ্চ সেসমক্খিকানঞ্চ. তে হি ততো ততো অধিপতিত্ৱা খাদন্তি, তস্মা ‘‘অধিপাতা’’তি ৱুচ্চন্তি. মনুস্সফস্সানন্তি চোৰাদিফস্সানং.

চত্তাৰো পৰিযন্তাতি চত্তাৰো মৰিযাদা পৰিচ্ছেদা. অন্তোপূতিভাৱং পচ্চৱেক্খমানোতি অব্ভন্তৰে কুচ্ছিতভাৱং সীলৱিৰহিতভাৱং ওলোকযমানো. অন্তো সীলসংৱৰপৰিযন্তে চৰতীতি সীলসংৱৰপৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে চৰতি ৱিচৰতি. মৰিযাদং ন ভিন্দতীতি সীলমৰিযাদং সীলপৰিচ্ছেদং ন কোপেতি.

আদিত্তপৰিযাযং পচ্চৱেক্খমানোতি আদিত্তদেসনং (মহাৱ. ৫৪; সং. নি. ৩.৬১; ৪.২৮) ওলোকেন্তো. অক্খব্ভঞ্জনৱণপটিচ্ছাদনপুত্তমংসূপমং পচ্চৱেক্খমানোতি সাকটিকস্স অক্খব্ভঞ্জনউপমঞ্চ, কুট্ঠব্যাধিনো ৱণানং পটিচ্ছাদনতেলপিলোতিকউপমঞ্চ, কন্তাৰপটিপন্নানং জাযম্পতিকানং পুত্তমংসখাদনউপমঞ্চ (সং. নি. ২.৬৩; মি. প. ৬.১.২) ওলোকেন্তো. ভদ্দেকৰত্তৱিহাৰং পচ্চৱেক্খমানোতি –

‘‘অতীতং নান্ৱাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

তং ৱে ‘ভদ্দেকৰত্তো’তি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি. (ম. নি. ৩.২৮০; নেত্তি. ১০৩) –

এৱং ৱুত্তং ভদ্দেকৰত্তৱিহাৰং ওলোকেন্তো. তা উপ্পতিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা খাদন্তীতি নিপ্পতিত্ৱা নিপ্পতিত্ৱা খাদন্তি.

২০০. ততিযগাথায পৰধম্মিকা নাম সত্তসহধম্মিকৱজ্জা সব্বেপি তে বাহিৰকা. কুসলানুএসীতি কুসলধম্মে অন্ৱেসমানো.

সত্ত সহধম্মিকে ঠপেত্ৱাতি ভিক্খুভিক্খুনীসিক্খমানাসামণেৰসামণেৰীউপাসকউপাসিকাযো ৱজ্জেত্ৱা. অথাপৰানিপি অত্থি অভিসম্ভোতব্বানীতি অপৰানিপি মদ্দিতব্বানি অত্থি সংৱিজ্জন্তি.

২০১. চতুত্থগাথায আতঙ্কফস্সেনাতি ৰোগফস্সেন. সীতং অথুণ্হন্তি সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ. সো তেহি ফুট্ঠো বহুধাতি সো তেহি আতঙ্কাদীহি অনেকেহি আকাৰেহি ফুট্ঠো সমানো. অনোকোতি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণাদীনং অনোকাসভূতো. অব্ভন্তৰধাতুপকোপৱসেন ৱাতি সৰীৰব্ভন্তৰে আপোধাতুক্খোভৱসেন ৱা অঞ্ঞধাতুক্খোভৱসেন ৱা. উণ্হন্তি সৰীৰব্ভন্তৰে তেজোধাতুক্খোভৱসেন উণ্হং ভৱতি. অভিসঙ্খাৰসহগতৱিঞ্ঞাণস্সাতি কুসলাকুসলচেতনাসম্পযুত্তচিত্তস্স. ওকাসং ন কৰোতীতি অৱকাসং পতিট্ঠং ন কৰোতি. অৱত্থিতসমাদানোতি ওতৰিত্ৱা গাহকো.

২০২. এৱং ‘‘ভিক্খুনো ৱিজিগুচ্ছতো’’তিআদীহি তীহি গাথাহি পুট্ঠমত্থং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ইদানি ‘‘ক্যাস্স ব্যপ্পথযো’’তিআদিনা নযেন পুট্ঠং ৱিস্সজ্জেন্তো ‘‘থেয্যং ন কাৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ ফস্সেতি ফুসেয্য. যদাৱিলত্তং মনসো ৱিজঞ্ঞাতি যং চিত্তস্স আৱিলত্তং ৱিজানেয্য, তং সব্বং ‘‘কণ্হস্স পক্খো’’তি ৱিনোদযেয্য.

অদিন্নাদানং পহাযাতি এত্থ অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পৰসংহৰণং, থেয্যং চোৰিকাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পৰপৰিগ্গহিতং, যত্থ পৰো যথাকামকাৰিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডাৰহো অনুপৱজ্জো চ হোতি; তস্মিং পৰপৰিগ্গহিতে পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পৰস্স সন্তকে অপ্পসাৱজ্জং, পণীতে মহাসাৱজ্জং. কস্মা? ৱত্থুপণীততায. ৱত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৱত্থুস্মিং মহাসাৱজ্জং, তং তং গুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৱত্থুস্মিং অপ্পসাৱজ্জং.

তস্স পঞ্চ সম্ভাৰা হোন্তি – পৰপৰিগ্গহিতং, পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হৰণন্তি. পহাযাতি ইমং অদিন্নাদানচেতনাসঙ্খাতং দুস্সীল্যং পজহিত্ৱা. পটিৱিৰতোতি পহীনকালতো পট্ঠায ততো দুস্সীল্যতো ওৰতো ৱিৰতোৱ. দিন্নমেৱ আদিযতীতি দিন্নাদাযী. চিত্তেনপি দিন্নমেৱ পটিকঙ্খতীতি দিন্নপাটিকঙ্খী. থেনেতীতি থেনো, ন থেনেন অথেনেন. অথেনত্তাযেৱ সুচিভূতেন. অত্তনাতি অত্তভাৱেন, অথেনং সুচিভূতং অত্তভাৱং কত্ৱা ৱিহৰতীতি ৱুত্তং হোতি. ইতো পৰং ৱুত্তনযমেৱ.

মেত্তাযনৱসেন মেত্তি. মেত্তাকাৰো মেত্তাযনা. মেত্তায অযিতস্স মেত্তাসমঙ্গিনো চিত্তস্স ভাৱো মেত্তাযিতত্তং. অনুদযতীতি অনুদযা, ৰক্খতীতি অত্থো. অনুদযাকাৰো অনুদযনা. অনুদযিতস্স ভাৱো অনুদযিতত্তং. হিতস্স এসনৱসেন হিতেসিতা. অনুকম্পনৱসেন অনুকম্পা. সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি উপচাৰপ্পনাপ্পত্তাৱ মেত্তা ৱুত্তা. ৱিপুলেনাতি এত্থ ফৰণৱসেন ৱিপুলতা দট্ঠব্বা. ভূমিৱসেন পন তং মহগ্গতং. পগুণৱসেন অপ্পমাণং. সত্তাৰম্মণৱসেন চ অপ্পমাণং. ব্যাপাদপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৱেৰং. দোমনস্সপ্পহানতো অব্যাপজ্জং, নিদ্দুক্খন্তি ৱুত্তং হোতি.

আৱিলন্তি অপ্পসন্নং. লুড়িতন্তি কললং. এৰিতন্তি অসন্নিট্ঠানং. ঘট্টিতন্তি আৰম্মণেন ঘট্টনমাপাদিতং. চলিতন্তি কম্পমানং. ভন্তন্তি ৱিব্ভন্তং. অৱূপসন্তন্তি অনিব্বুতং.

যো সো মাৰোতি এৱমাদীসু মহাজনং অনত্থে নিযোজেত্ৱা মাৰেতীতি মাৰো. কণ্হকম্মত্তা কণ্হো. কামাৱচৰিস্সৰত্তা অধিপতি. মৰণং পাপনতো অন্তগূ. মুঞ্চিতুং অপ্পদানট্ঠেন নমুচি. মাৰস্স বড়িসন্তি মাৰবড়িসং. ৱট্টসন্নিস্সিতট্ঠেন মাৰস্স আমিসন্তি মাৰামিসং. ৱসৱত্তনট্ঠেন মাৰস্স ৱিসযোতি মাৰৱিসযো. গোচৰট্ঠেন মাৰস্স নিৱাসোতি মাৰনিৱাসো. কামচাৰং চৰট্ঠেন মাৰস্স গোচৰোতি মাৰগোচৰো. দুপ্পমুঞ্চনট্ঠেন মাৰস্স বন্ধনন্তি মাৰবন্ধনং. দুক্খুদ্দযোতি দুক্খবন্ধনো.

২০৩. মূলম্পি তেসং পলিখঞ্ঞ তিট্ঠেতি তেসং কোধাতিমানানং যং অৱিজ্জাদিকং মূলং, তম্পি পলিখণিত্ৱা তিট্ঠেয্য. অদ্ধা ভৱন্তো অভিসম্ভৱেয্যাতি এতং পিযাপিযং অভিভৱন্তো একংসেনেৱ অভিভৱেয্য, ন তত্থ সিথিলং পৰক্কমেয্যাতি অধিপ্পাযো.

অৱিজ্জা মূলন্তিআদযো অৱিজ্জা কোধস্স উপনিস্সযসহজাতাদিৱসেন মূলং হোতি. অনুপাযমনসিকাৰো চ অস্মিমানো চ ইমে দ্ৱে উপনিস্সযৱসেনেৱ. অহিৰিকঅনোত্তপ্পউদ্ধচ্চা ইমে তযো উপনিস্সযসহজাতাদিৱসেন মূলানি হোন্তি, তথা অতিমানস্সাপি.

২০৪. পঞ্ঞং পুৰক্খত্ৱাতি পঞ্ঞং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা. কল্যাণপীতীতি কল্যাণপীতিযা সমন্নাগতো. চতুৰো সহেথ পৰিদেৱধম্মেতি অনন্তৰগাথায ৱুচ্চমানে পৰিদেৱনীযধম্মে সহেয্য.

ৱিচযবহুলোতি পৰিৱীমংসনবহুলো. পৱিচযবহুলোতি ৱিসেসেন ৱীমংসনবহুলো. পেক্খাযনবহুলোতি ইক্খণবহুলো. সমেক্খাযনবহুলোতি এসনবহুলো. ৱিভূতৱিহাৰীতি পাকটং কত্ৱা ঞাতৱিহাৰী.

অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি এত্থ তাৱ অভিক্কন্তং ৱুচ্চতি গমনং. পটিক্কন্তং নিৱত্তনং. তদুভযম্পি চতূসু ইৰিযাপথেসু লব্ভতি. গমনে তাৱ পুৰতো কাযং অভিহৰন্তো অভিক্কমতি নাম. পটিনিৱত্তেন্তো পটিক্কমতি নাম. ঠানেপি ঠিতকোৱ কাযং পুৰতো ওনমেন্তো অভিক্কমতি নাম. পচ্ছতো অপনামেন্তো পটিক্কমতি নাম. নিসজ্জাযপি নিসিন্নকোৱ আসনস্স পুৰিমঅঙ্গাভিমুখো সংসৰন্তো অভিক্কমতি নাম. পচ্ছিমঅঙ্গপ্পদেসং পচ্ছা সংসৰন্তো পটিক্কমতি নাম. নিপজ্জাযপি এসেৱ নযো.

সম্পজানকাৰী হোতীতি সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকাৰী, সম্পজঞ্ঞমেৱ ৱা কাৰী হোতি. সো হি অভিক্কন্তাদীসু সম্পজঞ্ঞং কৰোতেৱ, ন কত্থচি সম্পজঞ্ঞৱিৰহিতো হোতি. আলোকিতে ৱিলোকিতেতি এত্থ পন আলোকিতং নাম পুৰতো পেক্খনং. ৱিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খনং. অঞ্ঞানিপি হেট্ঠা উপৰি পচ্ছতো পেক্খনৱসেন ওলোকিতউল্লোকিতঅপলোকিতানি নাম হোন্তি. তানি ইধ ন গহিতানি. সাৰুপ্পৱসেন পন ইমানেৱ দ্ৱে গহিতানি, ইমিনা ৱা মুখেন সব্বানি গহিতানেৱাতি.

সমিঞ্জিতে পসাৰিতেতি পব্বানং সমিঞ্জনপসাৰণে. সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণেতি এত্থ সঙ্ঘাটিচীৱৰানং নিৱাসনপাৰুপনৱসেন, পত্তস্স ভিক্খাপটিগ্গহণাদিৱসেন পৰিভোগো ধাৰণং নাম. অসিতাদীসু অসিতেতি পিণ্ডপাতভোজনে. পীতেতি যাগুআদিপানে. খাযিতেতি পিট্ঠখজ্জকাদিখাদনে. সাযিতেতি মধুফাণিতাদিসাযনে. উচ্চাৰপস্সাৱকম্মেতি উচ্চাৰস্স চ পস্সাৱস্স চ কৰণে. গতাদীসু গতেতি গমনে. ঠিতেতি ঠানে. নিসিন্নেতি নিসজ্জায.

সুত্তেতি সযনে. জাগৰিতেতি জাগৰণে. ভাসিতেতি কথনে. তত্থ উপাদাৰূপস্স সদ্দাযতনস্স অপ্পৱত্তে সতি ভাসিতা নাম ন হোতি, তস্মিং পৱত্তন্তে হোতীতি পৰিগ্গাহকো ভিক্খু ভাসিতে সম্পজানকাৰী নাম হোতি. ৱিমুত্তাযতনসীসেন ধম্মং দেসেন্তোপি বাত্তিংসতিৰচ্ছানকথং পহায দসকথাৱত্থুনিস্সিতং কথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকাৰী নাম. তুণ্হীভাৱেতি অকথনে. তত্থ উপাদাৰূপস্স সদ্দাযতনস্স পৱত্তিযং তুণ্হীভাৱো নাম নত্থি, অপ্পৱত্তিযং হোতীতি পৰিগ্গাহকো ভিক্খু তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী নাম হোতি. অট্ঠতিংসআৰম্মণেসু চিত্তৰুচিযং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা নিসিন্নোপি দুতিযজ্ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী নাম. এত্থ চ একো ইৰিযাপথো দ্ৱীসু ঠানেসু আগতো. সো হেট্ঠা অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি এত্থ ভিক্খাচাৰগামং গচ্ছতো আগচ্ছতো চ অদ্ধানগমনৱসেন কথিতো. গতে ঠিতেতি এত্থ ৱিহাৰে চুণ্ণিকপাদুদ্ধাৰৱসেন কথিতোতি ৱেদিতব্বো. বুদ্ধানুস্সতিৱসেনাতিআদযো হেট্ঠা তত্থ তত্থ পকাসিতা এৱ.

অৰতীতি ৰতিপটিক্খেপো. অৰতিতাতি অৰমনাকাৰো. অনভিৰতীতি অনভিৰতভাৱো. অনভিৰমনাতি অনভিৰমনাকাৰো. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠনাকাৰো. পৰিতস্সিতাতি উক্কণ্ঠনৱসেনেৱ পৰিতস্সনা.

২০৫. কিং সূ অসিস্সন্তি কিং ভুঞ্জিস্সামি. কুৱ ৱা অসিস্সন্তি কুহিং ৱা অসিস্সামি. দুক্খং ৱত সেত্থ কুৱজ্জ সেস্সন্তি ইমং ৰত্তিং দুক্খং সযিং, অজ্জ আগমনৰত্তিং কত্থ সযিস্সং. এতে ৱিতক্কেতি এতে পিণ্ডপাতনিস্সিতে দ্ৱে, সেনাসননিস্সিতে দ্ৱেতি চত্তাৰো ৱিতক্কে. অনিকেতচাৰীতি অপলিবোধচাৰী নিত্তণ্হচাৰী.

ফলকে ৱাতি ৱঙ্কাদিফলকপীঠে চ. আগামিৰত্তিন্তি আগমনিৰত্তিযং. আদেৱনেয্যেতি ৱিসেসেন দেৱনিয্যে. পৰিদেৱনেয্যেতি সমন্ততো দেৱনিয্যে.

২০৬. কালেতি পিণ্ডপাতকালে পিণ্ডপাতসঙ্খাতং অন্নং ৱা, চীৱৰকালে চীৱৰসঙ্খাতং ৱসনং ৱা লদ্ধা ধম্মেন সমেনাতি অধিপ্পাযো. মত্তং স জঞ্ঞাতি পৰিগ্গহে চ পৰিভোগে চ সো পমাণং জানেয্য. ইধাতি সাসনে, নিপাতমত্তমেৱ ৱা এতং. তোসনত্থন্তি সন্তোসত্থং, এতদত্থং মত্তং জানেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. সো তেসু গুত্তোতি সো ভিক্খু তেসু পচ্চযেসু গুত্তো. যতচাৰীতি সঞ্ঞতৱিহাৰো, ৰক্খিতইৰিযাপথো ৰক্খিতকাযৱচীমনোদ্ৱাৰো চাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘যতিচাৰী’’তিপি পাঠো, এসোযেৱত্থো. ৰুসিতোতি ৰোসিতো. ঘট্টিতোতি ৱুত্তং হোতি.

দ্ৱীহি কাৰণেহি মত্তং জানেয্যাতি দ্ৱীহি ভাগেহি পমাণং জানেয্য. পটিগ্গহণতো ৱাতি পৰেহি দিয্যমানগ্গহণকালতো ৱা. পৰিভোগতো ৱাতি পৰিভুঞ্জনকালতো ৱা. থোকেপি দিয্যমানেতি অপ্পকেপি দিয্যমানে. কুলানুদযাযাতি কুলানং অনুদযতায. কুলানুৰক্খাযাতি কুলানং অনুৰক্খণত্থায. পটিগ্গণ্হাতীতি থোকম্পি গণ্হাতি. বহুকেপি দিয্যমানেতি অনপ্পকেপি দিয্যমানে. কাযপৰিহাৰিকং চীৱৰং পটিগ্গণ্হাতীতি এত্থ কাযং পৰিহৰতি পোসেতীতি কাযপৰিহাৰিকং. কুচ্ছিপৰিহাৰিকন্তি কুচ্ছিং পৰিহৰতি পোসেতীতি কুচ্ছিপৰিহাৰিকং. ইতৰীতৰপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতস্স ভিক্খুনো অট্ঠ পৰিক্খাৰা ৱট্টন্তি তীণি চীৱৰানি পত্তো দন্তকট্ঠচ্ছেদনৱাসি একা সূচি কাযবন্ধনং পৰিস্সাৱনন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘তিচীৱৰঞ্চ পত্তো চ, ৱাসি সূচি চ বন্ধনং;

পৰিস্সাৱনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯৪; ২.৩৪৯; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৮);

তে সব্বে কাযপৰিহাৰিকাপি হোন্তি কুচ্ছিপৰিহাৰিকাপি. কথং? তিচীৱৰং তাৱ নিৱাসেত্ৱা চ পাৰুপিত্ৱা চ ৱিচৰণকালে কাযং পৰিহৰতি পোসেতীতি কাযপৰিহাৰিকং হোতি. চীৱৰকণ্ণেন উদকং পৰিস্সাৱেত্ৱা পিৱনকালে খাদিতব্বফলাফলগ্গহণকালে চ কুচ্ছিং পৰিহৰতি পোসেতীতি কুচ্ছিপৰিহাৰিকং হোতি.

পত্তোপি তেন উদকং উদ্ধৰিত্ৱা ন্হানকালে কুটিপৰিভণ্ডকৰণকালে চ কাযপৰিহাৰিকো হোতি. আহাৰং গহেত্ৱা ভুঞ্জনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকো. ৱাসিপি তায দন্তকট্ঠচ্ছেদনকালে মঞ্চপীঠানং অঙ্গপাদচীৱৰকুটিদণ্ডকসজ্জনকালে চ কাযপৰিহাৰিকা হোতি. উচ্ছুচ্ছেদননাড়িকেৰাদিতচ্ছনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকা. সূচি চীৱৰসিব্বনকালে কাযপৰিহাৰিকা হোতি. পূৱং ৱা ফলং ৱা ৱিজ্ঝিত্ৱা খাদনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকা. কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা ৱিচৰণকালে কাযপৰিহাৰিকং. উচ্ছুআদীনি বন্ধিত্ৱা গহণকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকং. পৰিস্সাৱনং তেন উদকং পৰিস্সাৱেত্ৱা ন্হানকালে সেনাসনপৰিভণ্ডকৰণকালে চ কাযপৰিহাৰিকং, পানীযপাণকপৰিস্সাৱনকালে তেনেৱ তিলতণ্ডুলপুথুকাদীনি গহেত্ৱা খাদনকালে চ কুচ্ছিপৰিহাৰিকং.

পটিসঙ্খাযোনিসোতি উপাযেন পথেন পটিসঙ্খায ঞত্ৱা, পচ্চৱেক্খিত্ৱাতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তপচ্চৱেক্খণমেৱ যোনিসো পটিসঙ্খাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ চীৱৰন্তি অন্তৰৱাসকাদীসু যংকিঞ্চি. পটিসেৱতীতি পৰিভুঞ্জতি নিৱাসেতি ৱা পাৰুপতি ৱা. যাৱদেৱাতি পযোজনাৱধিপৰিচ্ছেদনিযমৱচনং. এত্তকমেৱ হি যোগিনো চীৱৰপটিসেৱনে পযোজনং, যদিদং সীতস্স পটিঘাতাযাতিআদি, ন ইতো ভিয্যো. সীতস্সাতি অজ্ঝত্তধাতুক্খোভৱসেন ৱা বহিদ্ধা উতুপৰিণামনৱসেন ৱা উপ্পন্নস্স যস্স কস্সচি সীতস্স.

পটিঘাতাযাতি পটিহননত্থং. যথা সৰীৰে আবাধং ন উপ্পাদেতি, এৱং তস্স ৱিনোদনত্থং. সীতব্ভাহতে হি সৰীৰে ৱিক্খিত্তচিত্তো যোনিসো পদহিতুং ন সক্কোতি. তস্মা সীতস্স পটিঘাতায চীৱৰং সেৱিতব্বন্তি ভগৱা অনুঞ্ঞাসি. এস নযো সব্বত্থ. কেৱলঞ্হেত্থ উণ্হস্সাতি অগ্গিসন্তাপস্স, তস্স ৱনদাহাদীসু সম্ভৱো ৱেদিতব্বো. ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সানন্তি এত্থ পন ডংসাতি ডংসনমক্খিকা. ‘‘অন্ধমক্খিকা’’তিপি ৱুচ্চন্তি. মকসাতি মকসা এৱ. ৱাতাতি সৰজঅৰজাদিভেদা. আতপোতি সূৰিযাতপো. সৰীসপাতি যে কেচি সৰন্তা গচ্ছন্তি দীঘজাতিকা সপ্পাদযো, তেসং দট্ঠসম্ফস্সো চ ফুট্ঠসম্ফস্সো চাতি দুৱিধো সম্ফস্সো; সোপি চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা নিসিন্নং ন বাধতি. তস্মা তাদিসেসু ঠানেসু তেসং পটিঘাতত্থায পটিসেৱতি. যাৱদেৱাতি পুন এতস্স ৱচনং নিযতপযোজনাৱধিপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং. হিৰিকোপীনপটিচ্ছাদনত্থন্তি নিযতপযোজনং, ইতৰানি কদাচি হোন্তি. তত্থ হিৰিকোপীনন্তি তং তং সম্বাধট্ঠানং. যস্মিং যস্মিঞ্হি অঙ্গে ৱিৱৰিযমানে হিৰী কুপ্পতি ৱিনস্সতি, তং তং হিৰিং কোপনতো হিৰিকোপীনন্তি ৱুচ্চতি. তস্স চ হিৰিকোপীনস্স পটিচ্ছাদনত্থন্তি হিৰিকোপীনপটিচ্ছাদনত্থং. ‘‘হিৰিকোপীনং পটিচ্ছাদনত্থ’’ন্তিপি পাঠো.

পিণ্ডপাতন্তি যংকিঞ্চি আহাৰং. যো হি কোচি আহাৰো ভিক্খুনো পিণ্ডোল্যেন পত্তে পতিতত্তা ‘‘পিণ্ডপাতো’’তি ৱুচ্চতি. পিণ্ডানং ৱা পাতো পিণ্ডপাতো, তত্থ তত্থ লদ্ধানং ভিক্খানং সন্নিপাতো, সমূহোতি ৱুত্তং হোতি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

সেনাসনন্তি সযনঞ্চ আসনঞ্চ. যত্থ যত্থ হি সেতি ৱিহাৰে ৱা অড্ঢযোগাদিম্হি ৱা, তং সেনং. যত্থ যত্থ আসতি নিসীদতি, তং আসনং, তং একতো কত্ৱা ‘‘সেনাসন’’ন্তি ৱুচ্চতি. উতুপৰিস্সযৱিনোদনপটিসল্লানাৰামত্থন্তি পৰিসহনট্ঠেন উতুযেৱ উতুপৰিস্সযো. উতুপৰিস্সযস্স ৱিনোদনত্থঞ্চ পটিসল্লানাৰামত্থঞ্চ. যো সৰীৰাবাধচিত্তৱিক্খেপকৰো অসপ্পাযো উতু সেনাসনপটিসেৱনেন ৱিনোদেতব্বো হোতি, তস্স ৱিনোদনত্থং একীভাৱসুখত্থঞ্চাতি ৱুত্তং হোতি. কামঞ্চ সীতপটিঘাতাদিনাৱ উতুপৰিস্সযৱিনোদনং ৱুত্তমেৱ. যথা পন চীৱৰপটিসেৱনে ‘‘হিৰিকোপীনপটিচ্ছাদনং নিযতপযোজনং, ইতৰানি কদাচি কদাচি ভৱন্তী’’তি ৱুত্তং, এৱমিধাপি নিযতউতুপৰিস্সযৱিনোদনং সন্ধায ইদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা অযং ৱুত্তপ্পকাৰো উতু উতুযেৱ. পৰিস্সযো পন দুৱিধো পাকটপৰিস্সযো চ পটিচ্ছন্নপৰিস্সযো চ. তত্থ পাকটপৰিস্সযো সীহব্যগ্ঘাদযো, পটিচ্ছন্নপৰিস্সযো ৰাগদোসাদযো. তে যত্থ অপৰিগুত্তিযা চ অসপ্পাযৰূপদস্সনাদিনা চ আবাধং ন কৰোন্তি, তং সেনাসনং এৱং জানিত্ৱা পচ্চৱেক্খিত্ৱা পটিসেৱন্তো ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো সেনাসনং উতুপৰিস্সযৱিনোদনত্থং পটিসেৱতীতি ৱেদিতব্বো.

গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰন্তি এত্থ ৰোগস্স পটিঅযনট্ঠেন পচ্চযো, পচ্চনীকগমনট্ঠেনাতি অত্থো. যস্স কস্সচি সপ্পাযস্সেতং অধিৱচনং. ভিসক্কস্স কম্মং তেন অনুঞ্ঞাতত্তাতি ভেসজ্জং. গিলানপচ্চযোৱ ভেসজ্জং গিলানপচ্চযভেসজ্জং, যং কিঞ্চি গিলানস্স সপ্পাযং ভিসক্ককম্মং তেলমধুফাণিতাদীতি ৱুত্তং হোতি. পৰিক্খাৰোতি পন ‘‘সত্তহি নগৰপৰিক্খাৰেহি সুপৰিক্খত্তং হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬৭) পৰিৱাৰো ৱুচ্চতি. ‘‘ৰথো সীলপৰিক্খাৰো, ঝানক্খো চক্কৱীৰিযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪) অলঙ্কাৰো. ‘‘যে চ খো ইমে পব্বজিতেন জীৱিতপৰিক্খাৰা সমুদানেতব্বা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯১-১৯২) সম্ভাৰো. ইধ পন সম্ভাৰোপি পৰিৱাৰোপি ৱট্টতি. তঞ্চ গিলানপচ্চযভেসজ্জং জীৱিতস্স পৰিৱাৰোপি হোতি, জীৱিতনাসকাবাধুপ্পত্তিযা অন্তৰং অদত্ৱা ৰক্খণতো সম্ভাৰোপি. যথাচিৰং পৱত্ততি, এৱমস্স কাৰণভাৱতো; তস্মা ‘‘পৰিক্খাৰো’’তি ৱুচ্চতি. এৱং গিলানপচ্চযভেসজ্জঞ্চ তং পৰিক্খাৰো চাতি গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰো, তং গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং. গিলানস্স যং কিঞ্চি সপ্পাযং ভিসক্কানুঞ্ঞাতং তেলমধুফাণিতাদিজীৱিতপৰিক্খাৰন্তি ৱুত্তং হোতি.

উপ্পন্নানন্তি জাতানং ভূতানং নিব্বত্তানং. ৱেয্যাবাধিকানন্তি এত্থ ব্যাবাধোতি ধাতুক্খোভো তংসমুট্ঠানা চ কুট্ঠগণ্ডপীড়কাদযো, ব্যাবাধতো উপ্পন্নত্তা ৱেয্যাবাধিকা. ৱেদনানন্তি দুক্খৱেদনা, অকুসলৱিপাকৱেদনা, তাসং ৱেয্যাবাধিকানং ৱেদনানং. অব্যাবজ্ঝপৰমতাযাতি নিদ্দুক্খপৰমতায. যাৱ তং দুক্খং সব্বং পহীনং হোতি, তাৱাতি অত্থো.

সন্তুট্ঠো হোতীতি পচ্চযসন্তোসেন সন্তুট্ঠো হোতি. ইতৰীতৰেন চীৱৰেনাতি থূলসুখুমলূখপণীতথিৰজিণ্ণানং যেন কেনচি. অথ খো যথালদ্ধাদীনং ইতৰীতৰেন যেন কেনচি সন্তুট্ঠো হোতীতি অত্থো. চীৱৰস্মিঞ্হি তযো সন্তোসা যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসাৰুপ্পসন্তোসোতি. পিণ্ডপাতাদীসুপি এসেৱ নযো.

ৱণ্ণৱাদীতি একো সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৱণ্ণং ন কথেতি, একো ন সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৱণ্ণং কথেতি, একো নেৱ সন্তুট্ঠো হোতি, ন সন্তোসস্স ৱণ্ণং কথেতি, একো সন্তুট্ঠো চ হোতি, সন্তোসস্স ৱণ্ণং কথেতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী’’তি ৱুত্তং. অনেসনন্তি দূতেয্যপহীনগমনানুযোগপ্পভেদং নানপ্পকাৰং অনেসনং. অপ্পতিৰূপন্তি অযুত্তং. অলদ্ধা চাতি অলভিত্ৱা. যথা একচ্চো ‘‘কথং নু খো চীৱৰং লভিস্সামী’’তি পুঞ্ঞৱন্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং একতো হুত্ৱা কোহঞ্ঞং কৰোন্তো উত্তস্সতি পৰিতস্সতি, সন্তুট্ঠো ভিক্খু এৱং অলদ্ধা চ চীৱৰং ন পৰিতস্সতি. লদ্ধা চাতি ধম্মেন সমেন লভিত্ৱা. অগধিতোতি ৱিগতলোভৱন্তো. অমুচ্ছিতোতি অধিমত্ততণ্হায মুচ্ছং অনাপন্নো. অনজ্ঝাপন্নোতি তণ্হায অনোত্থটো অপৰিযোনদ্ধো. আদীনৱদস্সাৱীতি অনেসনাপত্তিযঞ্চ গধিতপৰিভোগে চ আদীনৱং পস্সমানো. নিস্সৰণপঞ্ঞোতি ‘‘যাৱদেৱ সীতস্স পটিঘাতাযা’’তি (ম. নি. ১.২৩) ৱুত্তং নিস্সৰণং এৱ পজানন্তো. ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযাতি যেন কেনচি চীৱৰেন সন্তুট্ঠিযা. নেৱত্তানুক্কংসেতীতি ‘‘অহং পংসুকূলিকো, মযা উপসম্পদমাড়েযেৱ পংসুকূলিকঙ্গং গহিতং, কো মযা সদিসো অত্থী’’তি অত্তুক্কংসনং ন কৰোতি. ন পৰং ৱম্ভেতীতি ‘‘ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ ন পংসুকূলিকা’’তি ৱা ‘‘পংসুকূলিকমত্তম্পি এতেসং নত্থী’’তি ৱা এৱং পৰং ন ৱম্ভেতি.

যো হি তত্থ দক্খোতি যো তস্মিং চীৱৰসন্তোসে ৱণ্ণৱাদী, তাসু ৱা দক্খো ছেকো ব্যত্তো. অনলসোতি সাতচ্চকিৰিযায আলসিযৱিৰহিতো. সম্পজানো পটিস্সতোতি সম্পজানপঞ্ঞায চেৱ সতিযা চ যুত্তো. পোৰাণেতি ন অধুনুপ্পত্তিকে. অগ্গঞ্ঞেতি ‘‘অগ্গো’’তি জানিতব্বে. অৰিযৱংসে ঠিতোতি অৰিযানং ৱংসে পতিট্ঠিতো. অৰিযৱংসোতি চ যথা হি খত্তিযৱংসো ব্ৰাহ্মণৱংসো ৱেস্সৱংসো সুদ্দৱংসো সমণৱংসো কুলৱংসো ৰাজৱংসো, এৱং অযম্পি অট্ঠমো অৰিযৱংসো অৰিযতন্তি অৰিযপৱেণী নাম হোতি. সো খো পনাযং অৰিযৱংসো ইমেসং ৱংসানং মূলগন্ধাদীনং কাড়ানুসাৰিগন্ধাদযো ৱিয অগ্গমক্খাযতি. কে পন তে অৰিযা যেসং এসো ৱংসোতি? অৰিযা ৱুচ্চন্তি বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ তথাগতসাৱকা চ, এতেসং অৰিযানং ৱংসোতি অৰিযৱংসো. ইতো পুব্বে হি সতসহস্সকপ্পাদিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে তণ্হঙ্কৰো মেঙ্কেৰো সৰণঙ্কৰো দীপঙ্কৰোতি চত্তাৰো বুদ্ধা উপ্পন্না, তে অৰিযা, তেসং অৰিযানং ৱংসোতি অৰিযৱংসো. তেসং বুদ্ধানং পৰিনিব্বানতো অপৰভাগে একং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৱা কোণ্ডঞ্ঞো নাম বুদ্ধো উপ্পন্নো…পে… ইমস্মিং কপ্পে ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো অম্হাকং ভগৱা গোতমোতি চত্তাৰো বুদ্ধা উপ্পন্না, তেসং অৰিযানং ৱংসোতি অৰিযৱংসো. অপি চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং অৰিযানং ৱংসোতি অৰিযৱংসো, তস্মিং অৰিযৱংসে পতিট্ঠিতো.

ইতৰীতৰেন পিণ্ডপাতেনাতি যেন কেনচি পিণ্ডপাতেন. সেনাসনাদীসুপি এসেৱ নযো. আযতনেসূতি চক্খাদীসু আযতনেসু.

যতোতি সঞ্ঞতো. যত্তোতি যত্তৱা. পটিযত্তোতি অতিৱিয যত্তৱা. গুত্তোতি ৰক্খিতো. গোপিতোতি মঞ্জূসায ৱিয পট্ঠপিতো. ৰক্খিতোতি পটিসামিতো. সংৱুতোতি দ্ৱাৰসংৱৰণেন পিহিতো. খুংসিতোতি গৰহিতো. ৱম্ভিতোতি অপসাদিতো. ঘট্টিতোতি ঘট্টনমাপাদিতো. গৰহিতোতি অৱমঞ্ঞিতো. উপৱদিতোতি অক্কোসিতো.

ফৰুসেনাতি মম্মচ্ছেদনৱচনেন. কক্খড়েনাতি দাৰুণেন. নপ্পটিৱজ্জাতি পটিপ্ফৰিত্ৱা ন কথেয্য.

২০৭. ঝানানুযুত্তোতি অনুপ্পন্নুপ্পাদনেন উপ্পন্নসেৱনেন চ ঝানেন অনুযুত্তো. উপেক্খমাৰব্ভ সমাহিতত্তোতি চতুত্থজ্ঝানুপেক্খং উপ্পাদেত্ৱা সমাহিতচিত্তো. তক্কাসযং কুক্কুচ্চঞ্চুপচ্ছিন্দেতি কামৱিতক্কাদিৱিতক্কঞ্চ কামসঞ্ঞাদিকং ৱিতক্কস্স আসযঞ্চ হত্থকুক্কুচ্চাদিকুক্কুচ্চঞ্চ উপচ্ছিন্দেয্য.

অনুপ্পন্নস্স ৱা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদাযাতি তস্মিং অত্তভাৱে অনুপ্পন্নস্স ৱা উপ্পজ্জিত্ৱা পৰিহীনস্স ৱা পঠমজ্ঝানস্স উপ্পাদনত্থং অত্তনো সন্তানে পটিলাভত্থং. উপ্পন্নং ৱা পঠমং ঝানং আসেৱতীতিআদীসু এত্থ আদৰেন সেৱতি পগুণং কৰোতি ভাৱেতি ৱড্ঢেতি বহুলীকৰোতি পুনপ্পুনং কৰোতি.

উপেক্খাতি চতুত্থজ্ঝানে উপ্পন্না তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা. উপেক্খাতি সভাৱপদং. উপেক্খনাতি উপপত্তিতো ইক্খনাকাৰো. অজ্ঝুপেক্খনাতি অধিকা হুত্ৱা ইক্খনা. চিত্তসমতাতি চিত্তস্স সমতা চিত্তস্স ঊনাতিৰিত্ততং ৱজ্জেত্ৱা সমভাৱো. চিত্তপ্পস্সদ্ধতাতি চিত্তস্স অপ্পগব্ভতা, অথদ্ধভাৱোতি অত্থো. মজ্ঝত্ততা চিত্তস্সাতি ন সত্তস্স ন পোসস্স, চিত্তস্স মজ্ঝত্তভাৱোতি অত্থো. চতুত্থে ঝানে উপেক্খং আৰব্ভাতি চতুত্থস্মিং ঝানস্মিং উপ্পন্নং তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খং পটিচ্চ. একগ্গচিত্তোতি একাৰম্মণে পৱত্তচিত্তো. অৱিক্খিত্তচিত্তোতি উদ্ধচ্চৱিৰহিতো ন ৱিক্খিত্তচিত্তো.

নৱ ৱিতক্কা ৱুত্তনযা এৱ. কামৱিতক্কানং কামসঞ্ঞাসযোতি কামৱিতক্কং ৱিতক্কেন্তস্স উপ্পন্না কামসঞ্ঞা তেসং ৱিতক্কানং আসযো ৱসনোকাসোতি কামসঞ্ঞাসযো. ব্যাপাদৱিতক্কাদীসুপি এসেৱ নযো.

২০৮. চুদিতো ৱচীভি সতিমাভিনন্দেতি উপজ্ঝাযাদীহি ৱাচাহি চোদিতো সমানো সতিমা হুত্ৱা তং চোদনং অভিনন্দেয্য. ৱাচং পমুঞ্চে কুসলন্তি ঞাণসমুট্ঠিতং ৱাচং পমুঞ্চেয্য. নাতিৱেলন্তি অতিৱেলং পন ৱাচং কালৱেলঞ্চ সীলৱেলঞ্চ অতিক্কন্তং নপ্পমুঞ্চেয্য. জনৱাদধম্মাযাতি জনপৰিৱাদকথায. ন চেতযেয্যাতি চেতনং ন উপ্পাদেয্য.

ইদং তে অপ্পত্তন্তি ইদং তৱ ন পত্তং. অসাৰুপ্পন্তি তৱ পযোগং অসাৰুপ্পং. অসীলট্ঠন্তি তৱ পযোগং ন সীলে পতিট্ঠন্তি অসীলট্ঠং, সীলে ঠিতস্স পযোগং ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. কেচি ‘‘অসিলিট্ঠ’’ন্তি পঠন্তি, অমট্ঠৱচনন্তি অত্থং ৱণ্ণযন্তি.

নিধীনন্তি তত্থ তত্থ নিদহিত্ৱা ঠপিতানং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিপূৰানং নিধিকুম্ভীনং. পৱত্তাৰন্তি কিচ্ছজীৱিকে দুগ্গতমনুস্সে অনুকম্পং কত্ৱা ‘‘এহি সুখেন তে জীৱনুপাযং দস্সেস্সামী’’তি নিধিট্ঠানং নেত্ৱা হত্থং পসাৰেত্ৱা ‘‘ইমং গহেত্ৱা সুখং জীৱা’’তি আচিক্খিতাৰং ৱিয. ৱজ্জদস্সিনন্তি দ্ৱে ৱজ্জদস্সিনো ‘‘ইমিনা নং অসাৰুপ্পেন ৱা খলিতেন ৱা সঙ্ঘমজ্ঝে নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি ৰন্ধগৱেসকো চ অঞ্ঞাতং ঞাপনত্থায ঞাতং অনুগ্গণ্হত্থায সীলাদিনা চস্স ৱুদ্ধিকামতায তং তং ৱজ্জং ওলোকনেন উল্লপনসভাৱসণ্ঠিতো চ. অযং ইধ অধিপ্পেতো. যথা হি দুগ্গতমনুস্সো ‘‘ইমং গণ্হাহী’’তি তজ্জেত্ৱা পোট্ঠেত্ৱাপি নিধিং দস্সেন্তে কোপং ন কৰোতি, পমুদিতোৱ হোতি, এৱমেৱ এৱৰূপে পুগ্গলে অসাৰুপ্পং ৱা খলিতং ৱা দিস্ৱা আচিক্খন্তে কোপো ন কাতব্বো, তুট্ঠেনেৱ ভৱিতব্বং. ‘‘ভন্তে মহন্তং ৱো কতং কম্মং, ময্হং আচৰিযুপজ্ঝাযট্ঠানে ঠত্ৱা ওৱদন্তেহি পুনপি মং ৱদেয্যাথা’’তি পৱাৰেতব্বমেৱ. নিগ্গয্হৱাদিন্তি একচ্চো হি সদ্ধিৱিহাৰিকাদীনং অসাৰুপ্পং ৱা খলিতং ৱা দিস্ৱা ‘‘অযং মে মুখোদকদানাদীহি সক্কচ্চং উপট্ঠহতি, সচে নং ৱক্খামি, ন মং উপট্ঠহিস্সতি, এৱং মম পৰিহানি ভৱিস্সতী’’তি ৱত্তুং অৱিসহন্তো ন নিগ্গয্হৱাদী নাম হোতি, সো ইমস্মিং সাসনে কচৱৰং আকিৰতি. যো পন তথাৰূপং ৱজ্জং দিস্ৱা ৱজ্জানুৰূপং তজ্জেত্ৱা পণামেন্তো দণ্ডকম্মং কৰোন্তো ৱিহাৰা নীহৰন্তো সিক্খাপেতি, অযং নিগ্গয্হৱাদী নাম সেয্যথাপি সম্মাসম্বুদ্ধো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘নিগ্গয্হ নিগ্গয্হাহং, আনন্দ, ৱক্খামি, পৱয্হ পৱয্হাহং, আনন্দ, ৱক্খামি, যো সাৰো সো ঠস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.১৯৬). মেধাৱিন্তি ধম্মোজপঞ্ঞায সমন্নাগতং. তাদিসন্তি এৱৰূপং পণ্ডিতং ভজেয্য পযিৰুপাসেয্য. তাদিসঞ্হি আচৰিযং ভজমানস্স অন্তেৱাসিকস্স সেয্যোৱ হোতি, ন পাপিযো, ৱুড্ঢিযেৱ হোতি, নো পৰিহানীতি.

ওৱদেয্যাতি উপ্পন্নে ৱত্থুস্মিং ৱদন্তো ওৱদতি নাম, অনুপ্পন্নে ‘‘অযসোপি তে সিযা’’তিআদিৱসেন অনাগতং দস্সেন্তো অনুসাসতি নাম. সম্মুখা ৱদন্তোপি ওৱদতি নাম, পৰম্মুখা দূতং ৱা সাসনং ৱা পেসেন্তো অনুসাসতি নাম. সকিং ৱদন্তোপি ওৱদতি নাম, পুনপ্পুনং ৱদন্তো অনুসাসতি নাম. ওৱদন্তো এৱ ৱা অনুসাসতি নামাতি এৱং ওৱদেয্য অনুসাসেয্য. অসব্ভাতি অকুসলধম্মা নিৱাৰেয্য, কুসলধম্মে পতিট্ঠপেয্যাতি অত্থো. সতঞ্হি সো পিযো হোতীতি সো এৱৰূপো পুগ্গলো বুদ্ধাদীনং সপ্পুৰিসানং পিযো হোতি. যে পন অদিট্ঠধম্মা অৱিতিণ্ণপৰলোকা আমিসচক্খুকা জীৱিকত্থায পব্বজিতা, তেসং অসতং সো ওৱাদকো অনুসাসকো ‘‘ন ত্ৱং অম্হাকং উপজ্ঝাযো, ন আচৰিযো, কস্মা অম্হাকং ওৱদসী’’তি এৱং মুখসত্তীহি ৱিজ্ঝন্তানং অপ্পিযো হোতীতি.

এককম্মন্তি অপলোকনকম্মাদিকং এককম্মং. একুদ্দেসোতি নিদানুদ্দেসাদিকো একুদ্দেসো. সমসিক্খতাতি সমানসিক্খতা. আহতচিত্ততন্তি কোধেন পহতচিত্তভাৱং. খিলজাততন্তি থদ্ধভাৱং. পঞ্চপি চেতোখিলেতি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসিক্খাসব্ৰহ্মচাৰীসু পঞ্চসুপি চিত্তস্স থদ্ধভাৱে.

ঞাণসমুট্ঠিতং ৱাচন্তি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন উপ্পাদিতং ৱাক্যং. মুঞ্চেয্যাতি ৱিস্সজ্জেয্য. অত্থূপসংহিতন্তি অত্থসহিতং কাৰণসহিতং. ধম্মূপসংহিতন্তি ধম্মেন যুত্তং. কালাতিক্কন্তং ৱাচং ন ভাসেয্যাতি কালাতীতং ৱাচং ন কথেয্য তস্স কালস্স অতিক্কন্তত্তা. ৱেলাতিক্কন্তন্তি মৰিযাদাতীতং ৱচনং ন ভণেয্য ৱচনমৰিযাদস্স অতিক্কন্তত্তা. উভযৱসেন কালৱেলা.

যো ৱে কালে অসম্পত্তেতি অত্তনো ৱচনকালে অসম্পত্তে. অতিৱেলন্তি ৱেলাতিক্কন্তং কত্ৱা অতিৰেকপ্পমাণং ভাসতি. নিহতো সেতীতি নিগ্ঘাতিতো সযতি. কোকিলাযেৱ অত্ৰজোতি কাকিযা পটিজগ্গিতো কোকিলায অব্ভন্তৰে জাতো কোকিলপোতকো ৱিয.

২০৯. অথাপৰন্তি অথ ইদানি ইতো পৰম্পি. পঞ্চ ৰজানীতি ৰূপৰাগাদীনি পঞ্চ ৰজানি. যেসং সতীমা ৱিনযায সিক্খেতি যেসং উপট্ঠিতস্সতি হুত্ৱাৱ ৱিনযনত্থং তিস্সো সিক্খা সিক্খেয্য. এৱং সিক্খন্তো হি ৰূপেসু…পে… ফস্সেসু সহেথ ৰাগং, ন অঞ্ঞেতি.