১০. পুৰাভেদসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮৩. দসমে পুৰাভেদসুত্তনিদ্দেসে কথংদস্সীতি ইমস্স সুত্তস্স ইতো পৰেসঞ্চ পঞ্চন্নং কলহৱিৱাদচূড়ব্যূহমহাব্যূহতুৱটকঅত্তদণ্ডসুত্তানং সম্মাপৰিব্বাজনীযসুত্তৱণ্ণনাযং (সু. নি. অট্ঠ. ২.৩৬২ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ সামঞ্ঞতো উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. ৱিসেসতো পন যথেৱ তস্মিং মহাসমযে ৰাগচৰিতদেৱতানং সপ্পাযৱসেন ধম্মং দেসেতুং নিম্মিতবুদ্ধেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৱা সম্মাপৰিব্বাজনীযসুত্তন্ত- (সু. নি. ৩৬১ আদযো) মভাসি, এৱং তস্মিংযেৱ মহাসমযে ‘‘কিং নু খো পুৰা সৰীৰভেদা কত্তব্ব’’ন্তি উপ্পন্নচিত্তানং দেৱতানং চিত্তং ঞত্ৱা তাসং অনুগ্গহত্থং অড্ঢতেড়সভিক্খুসতপৰিৱাৰং নিম্মিতবুদ্ধং আকাসেন আনেত্ৱা তেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৱা ইমং সুত্তমভাসি.

কথং? বুদ্ধা নাম মহন্তা এতে সত্তৱিসেসা, যং সদেৱকস্স লোকস্স দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা ন কিঞ্চি কত্থচি নীলাদিৱসেন ৱিভত্তৰূপাৰম্মণেসু ৱিভত্তৰূপাৰম্মণং ৱা, ভেৰিসদ্দাদিৱসেন ৱিভত্তসদ্দাৰম্মণাদীসু সদ্দাদিআৰম্মণং ৱা অত্থি, যং এতেসং ঞাণমুখে আপাথং নাগচ্ছতি. যথাহ – ‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং জানামি তমহং অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি (অ. নি. ৪.২৪). এৱং সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণো ভগৱা সব্বাপি তা দেৱতা ভব্বাভব্বৱসেন দ্ৱে কোট্ঠাসে অকাসি. ‘‘কম্মাৱৰণেন ৱা সমন্নাগতা’’তিআদিনা (পু. প. ১২) হি নযেন ৱুত্তা সত্তা অভব্বা নাম. তে একৱিহাৰে ৱসন্তেপি বুদ্ধা ন ওলোকেন্তি. ৱিপৰীতা পন ভব্বা নাম. তে দূৰে ৱসন্তেপি গন্ত্ৱা সঙ্গণ্হন্তি. তস্মিং দেৱতাসন্নিপাতে যে অভব্বা, তে পহায ভব্বে পৰিগ্গহেসি. পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘এত্তকা এত্থ ৰাগচৰিতা, এত্তকা দোসাদিচৰিতা’’তি চৰিযৱসেন ছ কোট্ঠাসে অকাসি. অথ নেসং সপ্পাযধম্মদেসনং উপধাৰেন্তো ‘‘ৰাগচৰিতানং দেৱানং সম্মাপৰিব্বাজনীযসুত্তং (সু. নি. ৩৬১ আদযো) কথেস্সামি, দোসচৰিতানং কলহৱিৱাদসুত্তং (সু. নি. ৮৬৮ আদযো), মোহচৰিতানং মহাব্যূহসুত্তং (সু. নি. ৯০১ আদযো), ৱিতক্কচৰিতানং চূড়ব্যূহসুত্তং (সু. নি. ৮৮৪ আদযো), সদ্ধাচৰিতানং তুৱটকসুত্তং (সু. নি. ৯২১ আদযো), বুদ্ধিচৰিতানং পুৰাভেদসুত্তং (সু. নি. ৮৫৪ আদযো) কথেস্সামী’’তি দেসনং ৱৱত্থাপেত্ৱা পুন তং পৰিসং মনসাকাসি ‘‘অত্তজ্ঝাসযেন নু খো জানেয্য, পৰজ্ঝাসযেন, অট্ঠুপ্পত্তিকেন, পুচ্ছাৱসেনা’’তি. ততো ‘‘পুচ্ছাৱসেন জানেয্যা’’তি ঞত্ৱা ‘‘অত্থি নু খো কোচি দেৱতানং অজ্ঝাসযং গহেত্ৱা চৰিযৱসেন পঞ্হং পুচ্ছিতুং সমত্থো’’তি ‘‘তেসু পঞ্চসতেসু ভিক্খূসু একোপি ন সক্কোতী’’তি অদ্দস. ততো অসীতিমহাসাৱকে, দ্ৱে অগ্গসাৱকে চ সমন্নাহৰিত্ৱা ‘‘তেপি ন সক্কোন্তী’’তি দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সচে পচ্চেকবুদ্ধো ভৱেয্য, সক্কুণেয্য নু খো’’তি. ‘‘সোপি ন সক্কুণেয্যো’’তি ঞত্ৱা ‘‘সক্কসুযামাদীসু কোচি সক্কুণেয্যা’’তি সমন্নাহৰি. সচে হি তেসু কোচি সক্কুণেয্য, তং পুচ্ছাপেত্ৱা অত্তনা ৱিস্সজ্জেয্য. ন পন তেসুপি কোচি সক্কোতি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘মাদিসো বুদ্ধোযেৱ সক্কুণেয্য, অত্থি পন কত্থচি অঞ্ঞো বুদ্ধো’’তি অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তঞাণং পত্থৰিত্ৱা লোকং ওলোকেন্তো ন অঞ্ঞং বুদ্ধং অদ্দস. অনচ্ছৰিযঞ্চেতং, ইদানি অত্তনা সমং ন পস্সেয্য, যো জাতদিৱসেপি ব্ৰহ্মজালৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭) ৱুত্তনযেন অত্তনা সমং অপস্সন্তো ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তি (দী. নি. ২.৩১) অপ্পটিৱত্তিযং সীহনাদং নদি. এৱং অঞ্ঞং অত্তনা সমং অপস্সিত্ৱা চিন্তেসি ‘‘সচে অহং পুচ্ছিত্ৱা অহমেৱ ৱিস্সজ্জেয্যং, এৱং তা দেৱতা ন সক্খিস্সন্তি পটিৱিজ্ঝিতুং. অঞ্ঞস্মিং পন বুদ্ধেযেৱ পুচ্ছন্তে মযি চ ৱিস্সজ্জন্তে অচ্ছেৰকং ভৱিস্সতি, সক্খিস্সন্তি চ দেৱতা পটিৱিজ্ঝিতুং, তস্মা নিম্মিতবুদ্ধং মাপেস্সামী’’তি অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘পত্তচীৱৰগ্গহণং আলোকিতং ৱিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসাৰিতঞ্চ মম সদিসংযেৱ হোতূ’’তি কামাৱচৰচিত্তেহি পৰিকম্মং কত্ৱা ‘‘পাচীনযুগন্ধৰপৰিক্খেপতো উল্লঙ্ঘযমানং চন্দমণ্ডলং ভিন্দিত্ৱা নিক্খমন্তো ৱিয আগচ্ছতূ’’তি ৰূপাৱচৰচিত্তেন অধিট্ঠাসি. দেৱসঙ্ঘো তং দিস্ৱা ‘‘অঞ্ঞোপি নু খো ভো, চন্দো উগ্গতো’’তি আহ. অথ চন্দং ওহায আসন্নতৰে জাতে ‘‘ন চন্দো, সূৰিযো উগ্গতো’’তি. পুন আসন্নতৰে জাতে ‘‘ন সূৰিযো, দেৱৱিমানং এত’’ন্তি. পুন আসন্নতৰে জাতে ‘‘ন দেৱৱিমানং, দেৱপুত্তো এসো’’তি. পুন আসন্নতৰে জাতে ‘‘ন দেৱপুত্তো, মহাব্ৰহ্মা এসো’’তি. পুন আসন্নতৰে জাতে ‘‘ন মহাব্ৰহ্মা, অপৰোপি ভো বুদ্ধো আগতো’’তি আহ.

তত্থ পুথুজ্জনদেৱতা চিন্তযিংসু – ‘‘একবুদ্ধস্স তাৱ অযং দেৱতাসন্নিপাতো. দ্ৱিন্নং কীৱমহন্তো ভৱিস্সতী’’তি. অৰিযদেৱতা চিন্তযিংসু – ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে বুদ্ধা নাম নত্থি, অদ্ধা ভগৱা অত্তনা সদিসং অঞ্ঞং একং বুদ্ধং নিম্মিনী’’তি. অথস্স দেৱসঙ্ঘস্স পস্সন্তস্সেৱ নিম্মিতবুদ্ধো আগন্ত্ৱা দসবলং অৱন্দিত্ৱাৱ সম্মুখট্ঠানে সমসমং কত্ৱা মাপিতে আসনে নিসীদি. ভগৱতো বাত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি, নিম্মিতস্সাপি, ভগৱতো সৰীৰা ছব্বণ্ণৰস্মিযো নিক্খমন্তি, নিম্মিতস্সাপি, ভগৱতো সৰীৰৰস্মিযো নিম্মিতসৰীৰে পটিহঞ্ঞন্তি, নিম্মিতস্স ৰস্মিযো ভগৱতো কাযে পটিহঞ্ঞন্তি. তা দ্ৱিন্নম্পি বুদ্ধানং সৰীৰতো উগ্গম্ম ভৱগ্গং আহচ্চ ততো ততো পটিনিৱত্তিত্ৱা দেৱতানং মত্থকমত্থকপৰিযন্তেন ওতৰিত্ৱা চক্কৱাড়মুখৱট্টিযং পতিট্ঠহিংসু. সকলচক্কৱাড়গব্ভং সুৱণ্ণমযৱঙ্কগোপানসিৱিনদ্ধমিৱ চেতিযঘৰং ৱিৰোচিত্থ. দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা একচক্কৱাড়ে ৰাসিভূতা দ্ৱিন্নং বুদ্ধানং ৰস্মিঅব্ভন্তৰং পৱিসিত্ৱা অট্ঠংসু. নিম্মিতো নিসীদন্তোযেৱ ‘‘কথংদস্সী কথংসীলো, উপসন্তোতি ৱুচ্চতী’’তিআদিনা নযেন অধিপঞ্ঞাদিকং পুচ্ছন্তো গাথমাহ.

তত্থ পুচ্ছায তাৱ সো নিম্মিতো কথংদস্সীতি অধিপঞ্ঞং, কথংসীলোতি অধিসীলং, উপসন্তোতি অধিচিত্তং পুচ্ছতি. সেসং পাকটমেৱ.

নিম্মিতবুদ্ধাদিৱিভাৱনত্থং পেটকে –

‘‘উপেতি ধম্মং পৰিপুচ্ছমানো, কুসলং অত্থুপসঞ্হিতং;

ন জীৱতি ন নিব্বুতো ন মতো, তং পুগ্গলং কতমং ৱদন্তি বুদ্ধা. (পৰি. ৪৭৯);

‘‘সংসাৰখীণো ন চ ৱন্তৰাগো, ন চাপি সেক্খো ন চ দিট্ঠধম্মো;

অখীণাসৱো অন্তিমদেহধাৰী, তং পুগ্গলং কতমং ৱদন্তি বুদ্ধা.

‘‘ন দুক্খসচ্চেন সমঙ্গিভূতো, ন মগ্গসচ্চেন কুতো নিৰোধো;

সমুদযসচ্চতো সুৱিদূৰৱিদূৰো, তং পুগ্গলং কতমং ৱদন্তি বুদ্ধা.

‘‘অহেতুকো নোপি চ ৰূপনিস্সিতো, অপচ্চযো নোপি চ সো অসঙ্খতো;

অসঙ্খতাৰম্মণো নোপি চ ৰূপী, তং পুগ্গলং কতমং ৱদন্তি বুদ্ধা’’তি. –

ৱুত্তং.

তত্থ পঠমগাথা নিম্মিতবুদ্ধং সন্ধায, দুতিযগাথা পচ্ছিমভৱিকবোধিসত্তং সন্ধায, ততিযগাথা অৰহত্তফলট্ঠং সন্ধায, চতুত্থগাথা অৰূপে নিব্বানপচ্চৱেক্খণমনোদ্ৱাৰপুৰেচাৰিকচিত্তসমঙ্গিং সন্ধায ৱুত্তাতি ঞাতব্বা. কীদিসেন দস্সনেনাতি কীদিসৱসেন দস্সনেন. কিংসণ্ঠিতেনাতি কিংসৰিক্খেন. কিংপকাৰেনাতি কিংৱিধেন. কিংপটিভাগেনাতি কিংআকাৰেন.

যং পুচ্ছামীতি যং পুগ্গলং পুচ্ছামি, তং ময্হং ৱিযাকৰোহি. যাচামীতি আযাচামি. অজ্ঝেসামীতি আণাপেমি. পসাদেমীতি তৱ সন্তানে সোমনস্সং উপ্পাদেমি. ব্ৰূহীতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. আচিক্খাতি দেসেতব্বানং ‘‘ইমানি নামানী’’তি নামৱসেন কথেহি. দেসেহীতি দস্সেহি. পঞ্ঞপেহীতি জানাপেহি. ঞাণমুখৱসেন হি অপ্পনং ঠপেন্তো ‘‘পঞ্ঞপেহী’’তি ৱুচ্চতি. পট্ঠপেহীতি পঞ্ঞাপেহি, পৱত্তাপেহীতি অত্থো. ঞাণমুখে ঠপেহীতি ৱা. ৱিৱৰাতি ৱিৱটং কৰোহি, ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেহীতি অত্থো. ৱিভজাতি ৱিভাগকিৰিযায ৱিভাৱেন্তো দস্সেহীতি অত্থো. উত্তানীকৰোহীতি পাকটভাৱং কৰোহি.

অথ ৱা আচিক্খাতি দেসনাদীনং ছন্নং পদানং মূলপদং. দেসনাদীনি ছ পদানি এতস্স অত্থস্স ৱিৱৰণত্থং ৱুত্তানি. তত্থ দেসেহীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূনং ৱসেন সঙ্খেপতো পঠমং উদ্দেসৱসেন দেসেহি. উগ্ঘটিতঞ্ঞূ হি সঙ্খেপেন ৱুত্তং পঠমং ৱুত্তঞ্চ পটিৱিজ্ঝন্তি. পঞ্ঞপেহীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূনং ৱসেন তেসং চিত্ততোসনেন বুদ্ধিনিসানেন চ পঠমং সংখিত্তস্স ৱিত্থাৰতো নিদ্দেসৱসেনেৱ পঞ্ঞপেহি. পট্ঠপেহীতি তেসংযেৱ নিদ্দিট্ঠস্স নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসৱসেন ৱিত্থাৰিতৱসেন ঠপেতি পট্ঠপেহি. ৱিৱৰাতি নিদ্দিট্ঠস্সপি পুনপ্পুনং ৱচনেন ৱিৱৰাহি. ৱিভজাতি পুনপ্পুনং ৱুত্তস্সাপি ৱিভাগকৰণেন ৱিভজাহি. উত্তানীকৰোহীতি ৱিৱটস্স ৱিত্থাৰতৰৱচনেন ৱিভত্তস্স চ নিদস্সনৱচনেন উত্তানিং কৰোহি. অযং দেসনা নেয্যানম্পি পটিৱেধায হোতীতি.

৮৪. ৱিস্সজ্জনে পন ভগৱা সৰূপেন অধিপঞ্ঞাদীনি অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ অধিপঞ্ঞাদিপ্পভাৱেন যেসং কিলেসানং উপসমা ‘‘উপসন্তো’’তি ৱুচ্চতি, নানাদেৱতানং আসযানুলোমেন তেসং উপসমমেৱ দীপেন্তো ‘‘ৱীততণ্হো’’তিআদিকা গাথাযো অভাসি. তত্থ আদিতো অট্ঠন্নং গাথানং ‘‘তং ব্ৰূমি উপসন্তো’’তি ইমায গাথায সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো, ততো পৰাসং ‘‘স ৱে সন্তোতি ৱুচ্চতী’’তি ইমিনা সব্বপচ্ছিমেন পদেন.

অনুপদৱণ্ণনানযো – ৱীততণ্হো পুৰাভেদাতি যো সৰীৰভেদা পুব্বমেৱ পহীনতণ্হো. পুব্বমন্তমনিস্সিতোতি অতীতদ্ধাদিভেদং পুব্বঅন্তং অনিস্সিতো. ৱেমজ্ঝে নুপসঙ্খেয্যোতি পচ্চুপ্পন্নেপি অদ্ধনি ‘‘ৰত্তো’’তিআদিনা নযেন ন উপসঙ্খাতব্বো. তস্স নত্থি পুৰক্খতন্তি তস্স অৰহতো দ্ৱিন্নং পুৰেক্খাৰানং অভাৱা অনাগতে অদ্ধনি পুৰক্খতমপি নত্থি, তং ব্ৰূমি উপসন্তোতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা. এস নযো সব্বত্থ.

পুৰা কাযস্স ভেদাতি কৰজকাযস্স ভেদতো পুব্বেযেৱ. অত্তভাৱস্সাতি সকলত্তভাৱস্স. কড়েৱৰস্স নিক্খেপাতি কড়েৱৰস্স নিক্খেপতো সৰীৰস্স ঠপনতো. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদাতি দুৱিধস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদতো পুব্বমেৱ.

পুব্বন্তো ৱুচ্চতি অতীতো অদ্ধাতি পুব্বসঙ্খাতো অন্তো কোট্ঠাসো ‘‘অতীতো অদ্ধাতি, অতিক্কন্তো কালো’’তি কথীযতি. অতীতং অদ্ধানং আৰব্ভাতি অতীতকালং পটিচ্চ তণ্হা পহীনা.

অপৰম্পি ভদ্দেকৰত্তপৰিযাযং (ম. নি. ৩.২৭২ আদযো) দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ এৱংৰূপো অহোসিন্তি কাড়োপি সমানো ইন্দনীলমণিৱণ্ণো অহোসিন্তি এৱং মনুঞ্ঞৰূপৱসেনেৱ এৱংৰূপো অহোসিং. কুসলসুখসোমনস্সৱেদনাৱসেনেৱ এৱংৱেদনো. তং সম্পযুত্তানংযেৱ সঞ্ঞাদীনং ৱসেন এৱংসঞ্ঞো. এৱংসঙ্খাৰো. এৱংৱিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্নানেতীতি তেসু ৰূপাদীসু তণ্হং ৱা তণ্হাসম্পযুত্তদিট্ঠিং ৱা নানুপৱত্তযতি. অপৰেন পৰিযাযেন মহাকচ্চানভদ্দেকৰত্তপৰিযাযং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা ইতি মে চক্খু অহোসী’’তিআদিমাহ. তত্থ চক্খূতি চক্খুপসাদো. ৰূপাতি চতুসমুট্ঠানিকৰূপা. ইমিনা নযেন সেসাযতনানিপি ৱেদিতব্বানি. ৱিঞ্ঞাণন্তি নিস্সযৱিঞ্ঞাণং. ন তদভিনন্দতীতি তং চক্খুঞ্চেৱ ৰূপঞ্চ তণ্হাদিট্ঠিৱসেন নাভিনন্দতি. ইতি মে মনো অহোসি ইতি ধম্মাতি এত্থ পন মনোতি ভৱঙ্গচিত্তং. ধম্মাতি তেভূমকধম্মাৰম্মণং. হসিতলপিতকীড়িতানীতি দন্তৱিদংসকহসিতঞ্চ ৱাচালপিতঞ্চ কাযকীড়াদিকীড়িতঞ্চাতি হসিতলপিতকীড়িতানি. ন তদস্সাদেতীতি তানি হসিতাদীনি নাভিনন্দতি. ন তং নিকামেতীতি কন্তং ন কৰোতি. ন চ তেন ৱিত্তিং আপজ্জতীতি তেন চ তুট্ঠিং ন পাপুণাতি.

তং তং পচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নোতি পচ্চুপ্পন্নো. ৰত্তোতি নুপসঙ্খেয্যোতি ৰাগেন ৰত্তোতি গণনং ন উপনেতব্বো. উপৰিপি এসেৱ নযো. এৱৰূপো সিযন্তিআদীসু পণীতমনুঞ্ঞৰূপাদিৱসেনেৱ তণ্হাদিট্ঠিপৱত্তনসঙ্খাতা নন্দী সমন্নানযনা ৱেদিতব্বা. ন পণিদহতীতি পত্থনাৱসেন ন ঠপেতি. অপ্পণিধানপচ্চযাতি ন পত্থনাঠপনকাৰণেন.

৮৫. অসন্তাসীতি তেন তেন অলাভতো অসন্তসন্তো. অৱিকত্থীতি সীলাদীহি অৱিকত্থনসীলো. অকুক্কুচোতি হত্থকুক্কুচ্চাদিৱিৰহিতো. মন্তভাণীতি মন্তায পৰিগ্গহেত্ৱা ৱাচং ভাসিতা. অনুদ্ধতোতি উদ্ধচ্চৱিৰহিতো. স ৱে ৱাচাযতোতি সো ৱাচায যতো সংযতো চতুদোসৱিৰহিতং ৱাচং ভাসিতা হোতি.

অক্কোধনোতি যঞ্হি খো ৱুত্তন্তি ‘‘ন কোধনো অকোধনো কোধৱিৰহিতো’’তি যং কথিতং, তং পঠমং তাৱ কোধং কথেতুকামো ‘‘অপিচ কোধো তাৱ ৱত্তব্বো’’তি আহ. কোধো তাৱ ৱত্তব্বোতি পঠমং কোধো কথেতব্বো. দসহাকাৰেহি কোধো জাযতীতি দসহি কাৰণেহি কোধো উপ্পজ্জতি. অনত্থং মে অচৰীতি অৱড্ঢিং মে অকাসি, ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অট্ঠানে ৱা পন কোধো জাযতীতি অকাৰণে কোধো উপ্পজ্জতি. একচ্চো হি ‘‘দেৱো অতিৱস্সতী’’তি কুপ্পতি, ‘‘ন ৱস্সতী’’তি কুপ্পতি, ‘‘সূৰিযো তপ্পতী’’তি কুপ্পতি, ‘‘ন তপ্পতী’’তি কুপ্পতি, ৱাতে ৱাযন্তেপি কুপ্পতি, অৱাযন্তেপি কুপ্পতি, সম্মজ্জিতুং অসক্কোন্তো বোধিপণ্ণানং কুপ্পতি, চীৱৰং পাৰুপিতুং অসক্কোন্তো ৱাতস্স কুপ্পতি, উপক্খলিত্ৱা খাণুকস্স কুপ্পতি. ইদং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অট্ঠানে ৱা পন কোধো জাযতী’’তি. তত্থ হেট্ঠা নৱসু ঠানেসু সত্তে আৰব্ভ উপ্পন্নত্তা কম্মপথভেদো হোতি.

অট্ঠানঘাতো পন সঙ্খাৰেসু উপ্পন্নো কম্মপথভেদং ন কৰোতি. চিত্তং আঘাতেন্তো উপ্পন্নোতি চিত্তস্স আঘাতো. ততো বলৱতৰো পটিঘাতো. পটিহঞ্ঞনৱসেন পটিঘং. পটিৱিৰুজ্ঝতীতি পটিৱিৰোধো. কুপ্পনৱসেন কোপো. পকোপো সম্পকোপোতি উপসগ্গৱসেন পদং ৱড্ঢিতং. দুস্সনৱসেন দোসো. পদোসো সম্পদোসোতি উপসগ্গৱসেন পদং ৱড্ঢিতং. চিত্তস্স ব্যাপত্তীতি চিত্তস্স ৱিপন্নতা ৱিপৰিৱত্তনাকাৰো. মনং পদূসযমানো উপ্পজ্জতীতি মনোপদোসো. কুজ্ঝনৱসেন কোধো. কুজ্ঝনাকাৰো কুজ্ঝনা. কুজ্ঝিতস্স ভাৱো কুজ্ঝিতত্তং. দুস্সতীতি দোসো. দুস্সনাতি দুস্সনাকাৰো. দুস্সিতত্তন্তি দুস্সিতভাৱো. পকতিভাৱৱিজহনট্ঠেন ব্যাপজ্জনং ব্যাপত্তি. ব্যাপজ্জনাতি ব্যাপজ্জনাকাৰো. ৱিৰুজ্ঝতীতি ৱিৰোধো. পুনপ্পুনং ৱিৰুজ্ঝতীতি পটিৱিৰোধো. ৱিৰুদ্ধাকাৰপটিৱিৰুদ্ধাকাৰৱসেন ৱা ইদং ৱুত্তং. চণ্ডিকো ৱুচ্চতি চণ্ডো, থদ্ধপুগ্গলো, তস্স ভাৱো চণ্ডিক্কং. ন এতেন সুৰোপিতং ৱচনং হোতি, দুৰুত্তং অপৰিপুণ্ণমেৱ হোতীতি অসুৰোপো. কুদ্ধকালে হি পৰিপুণ্ণৱচনং নাম নত্থি, সচেপি কস্সচি হোতি, তং অপ্পমাণং. অপৰে পন ‘‘অস্সুজননট্ঠেন অস্সুৰোপনতো অস্সুৰোপো’’তি ৱদন্তি, তং অকাৰণং সোমনস্সস্সাপি অস্সুজননতো. হেট্ঠাৱুত্তঅত্তমনতাপটিপক্খতো ন অত্তমনতাতি অনত্তমনতা. সা পন যস্মা চিত্তস্সেৱ, ন সত্তস্স, তস্মা ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৱুত্তং.

অধিমত্তপৰিত্ততা ৱেদিতব্বাতি অধিমত্তভাৱো পৰিত্তভাৱো চ, বলৱভাৱো মন্দভাৱোতি অত্থো. কঞ্চি কালেতি একদা. ‘‘কঞ্চি কাল’’ন্তিপি পাঠো. চিত্তাৱিলকৰণমত্তো হোতীতি চিত্তস্স আৱিলকৰণপ্পমাণো, চিত্তকিলিট্ঠকৰণপ্পমাণোতি অত্থো. ‘‘চিত্তালসকৰণমত্তো’’তিপি পাঠো, তং ন সুন্দৰং. তস্স চিত্তকিলমথকৰণমত্তোতি অত্থো. ন চ তাৱ মুখকুলানৱিকুলানো হোতীতি মুখস্স সঙ্কোচনৱিসঙ্কোচনো ন চ তাৱ হোতি. ন চ তাৱ হনুসঞ্চোপনো হোতীতি দ্ৱিন্নং হনূনং অপৰাপৰং চলনো ন চ তাৱ হোতি. ন চ তাৱ ফৰুসৱাচং নিচ্ছাৰণো হোতীতি পৰেসং মম্মচ্ছেদকং ফৰুসৱাচং মুখতো নীহৰণেন বহি নিক্খমনো ন চ তাৱ হোতি. ন চ তাৱ দিসাৱিদিসানুৱিলোকনো হোতীতি পৰস্স অব্ভুক্কিৰণত্থং দণ্ডাদিঅত্থায দিসঞ্চ অনুদিসঞ্চ পুনপ্পুনং ৱিলোকনো ন চ তাৱ হোতি.

ন চ তাৱ দণ্ডসত্থপৰামসনো হোতীতি আঘাতনত্থং দণ্ডঞ্চ একতোধাৰাদিসত্থঞ্চ আদিযনো ন চ তাৱ হোতি. ন চ তাৱ দণ্ডসত্থঅব্ভুক্কিৰণো হোতীতি ৱুত্তপ্পকাৰং দণ্ডসত্থং উক্খিপিত্ৱা পহৰণো ন চ তাৱ হোতি. ন চ তাৱ দণ্ডসত্থঅভিনিপাতনো হোতীতি এতং দুৱিধং পৰস্স পহৰণত্থং ন চ তাৱ খিপনো হোতি. ন চ তাৱ ছিন্নৱিচ্ছিন্নকৰণো হোতীতি দণ্ডসত্থাদিখিপনেন পৰসৰীৰং দ্ৱিধাকৰণো চ ৱিৱিধাকাৰেন ৱণকৰণো চ ন তাৱ হোতি. ‘‘ছিদ্দৱিচ্ছিদ্দকৰণো’’তিপি পাঠো. ন চ তাৱ সম্ভঞ্জনপলিভঞ্জনো হোতীতি সৰীৰং ভঞ্জিত্ৱা চুণ্ণৱিচুণ্ণকৰণো ন চ তাৱ হোতি. ন চ তাৱ অঙ্গমঙ্গঅপকড্ঢনো হোতীতি অঙ্গপচ্চঙ্গং সম্পগ্গহেত্ৱা অপনেত্ৱা কড্ঢনো ন চ তাৱ হোতি. ন চ তাৱ জীৱিতা ৱোৰোপনো হোতীতি জীৱিতিন্দ্ৰিযতো ৱোৰোপনো ন চ তাৱ হোতি. ন চ তাৱ সব্বচাগপৰিচ্চাগায সণ্ঠিতো হোতীতি সব্বং পৰস্স জীৱিতং নাসেত্ৱা অত্তনো জীৱিতনাসনত্থায সণ্ঠিতো ন চ তাৱ হোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যদা অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা অত্তানং জীৱিতা ৱোৰোপনত্থায ঠিতো, তদা সব্বচাগপৰিচ্চাগা নাম হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘কোধং ছেত্ৱা সুখং সেতি, কোধং ছেত্ৱা ন সোচতি;

কোধস্স ৱিসমূলস্স, মধুৰগ্গস্স ব্ৰাহ্মণ;

ৱধং অৰিযা পসংসন্তি, তঞ্হি ছেত্ৱা ন সোচতী’’তি. (সং. নি. ১.১৮৭, ২৬৭);

যতোতি যদা. পৰপুগ্গলং ঘাটেত্ৱাতি পৰপুগ্গলং নাসেত্ৱা. অত্তানং ঘাটেতীতি অত্তানং মাৰেতি. পৰমুস্সদগতোতি অতিবলৱভাৱং গতো. পৰমৱেপুল্লপ্পত্তোতি অতিৱিপুলভাৱং পত্তো. কোধস্স পহীনত্তাতি অনাগামিমগ্গেন ৱুত্তপ্পকাৰস্স কোধস্স পহীনভাৱেন. কোধৱত্থুস্স পৰিঞ্ঞাতত্তাতি কোধস্স পতিট্ঠাভূতস্স কাৰণভূতস্স পিযাপিযঅট্ঠানসঙ্খাতস্স ৱত্থুস্স ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাহি ব্যাপেত্ৱা ঞাতভাৱেন. কোধহেতুস্স উপচ্ছিন্নত্তাতি কোধস্স জনকহেতুনো দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদস্স উচ্ছিন্নভাৱেন.

তাসীতি ভাযনসীলো হোতি. উত্তাসীতি অতিভাযনসীলো. পৰিত্তাসীতি সমন্ততো ভাযনসীলো. ভাযতীতি ভযং উপ্পজ্জতি. সন্তাসং আপজ্জতীতি ৱিৰূপভাৱং পাপুণাতি. কত্থী হোতীতি অত্তনো ৱণ্ণভণনসীলো হোতি. ৱিকত্থীতি ৱিৱিধা নানপ্পকাৰতো ৱণ্ণভণনসীলো. জাতিযা ৱাতি খত্তিযভাৱাদিজাতিসম্পত্তিযা ৱা. গোত্তেন ৱাতি গোতমগোত্তাদিনা উক্কট্ঠগোত্তেন ৱা. কোলপুত্তিযেন ৱাতি মহাকুলভাৱেন ৱা. ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱাতি ৱণ্ণসম্পন্নসৰীৰতায ৱা. সৰীৰঞ্হি ‘‘পোক্খৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্স ৱণ্ণসম্পত্তিযা অভিৰূপভাৱেনাতি অত্থো. ধনেন ৱাতিআদীনি উত্তানত্থানেৱ.

কুক্কুচ্চন্তি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. তত্থ কুক্কুচ্চন্তি কুচ্ছিতং কতং কুকতং, তস্স ভাৱো কুক্কুচ্চং. তং পচ্ছানুতাপলক্খণং, কতাকতানুসোচনৰসং, ৱিপ্পটিসাৰপচ্চুপট্ঠানং, কতাকতপদট্ঠানং, দাসব্যং ৱিয দট্ঠব্বং. হত্থকুক্কুচ্চম্পীতি হত্থেহি কুচ্ছিতং কতং কুকতং, তস্স ভাৱো হত্থকুক্কুচ্চং. পাদকুক্কুচ্চাদীসুপি এসেৱ নযো.

অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতাতি অচ্ছমংসং সূকৰমংসন্তি খাদতি, দীপিমংসং মিগমংসন্তি খাদতি, অকপ্পিযভোজনং কপ্পিযভোজনন্তি ভুঞ্জতি, ৱিকালে কালসঞ্ঞিতায ভুঞ্জতি, অকপ্পিযপানকং কপ্পিযপানকন্তি পিৱতি. অযং অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতা. কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতাতি সূকৰমংসং অচ্ছমংসন্তি খাদতি, মিগমংসং দীপিমংসন্তি খাদতি, কপ্পিযভোজনং অকপ্পিযভোজনন্তি ভুঞ্জতি, কালে ৱিকালসঞ্ঞিতায ভুঞ্জতি, কপ্পিযপানকং অকপ্পিযপানকন্তি পিৱতি. অযং কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতা. অৱজ্জে ৱজ্জসঞ্ঞিতাতি নিদ্দোসে দোসসঞ্ঞিতা. ৱজ্জে অৱজ্জসঞ্ঞিতাতি সদোসে নিদ্দোসসঞ্ঞিতা. কুক্কুচ্চাযনাতি কুক্কুচ্চাযনাকাৰো. কুক্কুচ্চাযিতত্তন্তি কুক্কুচ্চাযিতভাৱো. চেতসো ৱিপ্পটিসাৰোতি চিত্তস্স ৱিৰূপো পটিসৰণভাৱো. মনোৱিলেখোতি চিত্তস্স ৱিলেখো.

কতত্তা চ অকতত্তা চাতি কাযদুচ্চৰিতাদীনং কতভাৱেন চ কাযসুচৰিতাদীনং অকতভাৱেন চ. কতং মে কাযদুচ্চৰিতন্তি মযা কাযেন কিলেসপূতিকত্তা দুট্ঠু চৰিতং কাযেন কতং. অকতং মে কাযসুচৰিতন্তি মযা কাযেন সুট্ঠু চৰিতং ন কতং. ৱচীদুচ্চৰিতৱচীসুচৰিতাদীসুপি এসেৱ নযো নিৰোধপৰিযোসানেসু.

চিত্তস্সাতি ন সত্তস্স ন পোসস্স. উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধতাকাৰো. অৱূপসমোতি ন ৱূপসমো. চেতো ৱিক্খিপতীতি চেতসো ৱিক্খেপো, ভন্তত্তং চিত্তস্সাতি চিত্তস্স ভন্তভাৱো ভন্তযানভন্তগোণাদীনং ৱিয. ইমিনা একাৰম্মণস্মিংযেৱ ৱিপ্ফন্দনং কথিতং. উদ্ধচ্চঞ্হি একাৰম্মণে ৱিপ্ফন্দতি, ৱিচিকিচ্ছা নানাৰম্মণেতি. ইদং ৱুচ্চতি উদ্ধচ্চন্তি অযং উদ্ধতভাৱো কথীযতি.

মুসাৱাদং পহাযাতি এত্থ মুসাতি ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্স অত্থভঞ্জকো ৱচীপযোগো কাযপযোগো ৱা. ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পৰৱিসংৱাদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো.

অপৰো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৱত্থু. ৱাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৱিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৱত্থুং তথতো পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো, তং মুসাৱাদং. পহাযাতি ইমং মুসাৱাদচেতনাসঙ্খাতং দুস্সীল্যং পজহিত্ৱা. পটিৱিৰতোতি পহীনকালতো পট্ঠায ততো দুস্সীল্যতো ওৰতো ৱিৰতোৱ. নত্থি তস্স ৱীতিক্কমিস্সামীতি চক্খুসোতৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, পগেৱ কাযৱিঞ্ঞেয্যাতি ইমিনা নযেন অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু পদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.

সচ্চং ৱদতীতি সচ্চৱাদী. সচ্চেন সচ্চং সন্দহতি ঘটেতীতি সচ্চসন্ধো, ন অন্তৰন্তৰা মুসা ৱদতীতি অত্থো. যো হি পুৰিসো কদাচি মুসা ৱদতি, কদাচি সচ্চং, তস্স মুসাৱাদেন অন্তৰিতত্তা সচ্চং সচ্চেন ন ঘটিযতি, তস্মা সো ন সচ্চসন্ধো, অযং পন ন তাদিসো, জীৱিতহেতুপি মুসা অৱত্ৱা সচ্চেন সচ্চং সন্দহতিযেৱাতি সচ্চসন্ধো.

থেতোতি থিৰো, থিৰকথোতি অত্থো. একো হি পুগ্গলো হলিদ্দিৰাগো ৱিয, থুসৰাসিম্হি নিখাতখাণু ৱিয, অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডমিৱ চ ন থিৰকথো হোতি, একো পাসাণলেখা ৱিয, ইন্দখীলা ৱিয চ থিৰকথো হোতি, অসিনা সীসং ছিন্দন্তেপি দ্ৱে কথা ন কথেতি, অযং ৱুচ্চতি থেতো.

পচ্চযিকোতি পত্তিযাযিতব্বকো, সদ্ধাযিতব্বকোতি অত্থো. একচ্চো হি পুগ্গলো ন পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৱুত্তং, অসুকেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘মা তস্স ৱচনং সদ্দহথা’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. একো পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৱুত্তং, অসুকেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘যদি তেন ৱুত্তং, ইদমেৱ পমাণং, ইদানি উপপৰিক্খিতব্বং নত্থি, এৱমেৱ ইদ’’ন্তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, অযং ৱুচ্চতি পচ্চযিকো.

অৱিসংৱাদকো লোকস্সাতি তায সচ্চৱাদিতায লোকং ন ৱিসংৱাদেতীতি অত্থো.

পিসুণং ৱাচং পহাযাতিআদীসু যায ৱাচায যস্স তং ৱাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৱং পৰস্স চ সুঞ্ঞভাৱং কৰোতি, সা পিসুণা ৱাচা. যায পন অত্তানম্পি পৰম্পি ফৰুসং কৰোতি, যা ৱাচা সযম্পি ফৰুসা, নেৱ কণ্ণসুখা ন হদযঙ্গমা, অযং ফৰুসা ৱাচা. যেন সম্ফং পলপতি নিৰত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. যা তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণৱাচাদিনামমেৱ লভতি, সা এৱ চ ইধ অধিপ্পেতা.

ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতো ৱুত্তানং সন্তিকে সুতং, তেসং ভেদায. ভিন্নানং ৱা সন্ধাতাতি দ্ৱিন্নং মিত্তানং ৱা সমানুপজ্ঝাযকাদীনং ৱা কেনচিদেৱ কাৰণেন ভিন্নানং একমেকং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘তুম্হাকং ঈদিসে কুলে জাতানং এৱং বহুস্সুতানং ইদং ন যুত্ত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা সন্ধানং কত্তা অনুকত্তা.

অনুপ্পদাতাতি সন্ধানানুপ্পদাতা. দ্ৱে জনে সমগ্গে দিস্ৱা ‘‘তুম্হাকং এৱৰূপে কুলে জাতানং এৱৰূপেহি গুণেহি সমন্নাগতানং অনুচ্ছৱিকমেত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা দড়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো. সমগ্গো আৰামো অস্সাতি সমগ্গাৰামো, যত্থ সমগ্গা নত্থি, তত্থ ৱসিতুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘সমগ্গৰামো’’তিপি পাড়ি, অযমেৱেত্থ অত্থো. সমগ্গৰতোতি সমগ্গেসু ৰতো, তে পহায অঞ্ঞত্ৰ গন্তুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গে দিস্ৱাপি সুত্ৱাপি নন্দতীতি সমগ্গনন্দী. সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতাতি যা ৱাচা সত্তে সমগ্গেযেৱ কৰোতি, তং সামগ্গিগুণপৰিদীপিকমেৱ ৱাচং ভাসতি, ন ইতৰন্তি.

পৰস্স মম্মচ্ছেদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফৰুসচেতনা ফৰুসা ৱাচা, নেলাতি এলং ৱুচ্চতি দোসো, নস্সা এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি এত্থ (উদা. ৬৫; পেটকো. ২৫) ৱুত্তনেলং ৱিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুৰতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৱিজ্ঝনং ৱিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুৰতায সকলসৰীৰে কোপং অজনেত্ৱা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি অপটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৱিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপৰিপুণ্ণতায পুৰে ভৱাতি পোৰী, পুৰে সংৱড্ঢনাৰী ৱিয সুকুমাৰাতিপি পোৰী, পুৰস্স এসাতিপি পোৰী, নগৰৱাসীনং কথাতি অত্থো. নগৰৱাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি, পিতিমত্তং পিতাতি ভাতিমত্তং ভাতাতি ৱদন্তি. এৱৰূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৱেনেৱ বহুনো জনস্স মনাপা চিত্তৱুড্ঢিকৰাতি বহুজনমনাপা.

অনত্থৱিঞ্ঞাপিকা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. কালেন ৱদতীতি কালৱাদী, ৱত্তব্বযুত্তকালং সল্লক্খেত্ৱা ৱদতীতি অত্থো. ভূতং তথং তচ্ছং সভাৱমেৱ ৱদতীতি ভূতৱাদী. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থসন্নিস্সিতমেৱ কত্ৱা ৱদতীতি অত্থৱাদী. নৱলোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱদতীতি ধম্মৱাদী. সংৱৰৱিনযপহানৱিনযসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱদতীতি ৱিনযৱাদী.

নিধানং ৱুচ্চতি ঠপনোকাসো, নিধানমস্স অত্থীতি নিধানৱতী, হদযে নিধাতব্বযুত্তকং ৱাচং ভাসিতাতি অত্থো. কালেনাতি এৱৰূপিং ভাসমানোপি চ ‘‘অহং নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিস্সামী’’তি ন অকালেন ভাসতি, যুত্তকালং পন অপেক্খিত্ৱাৱ ভাসতীতি অত্থো. সাপদেসন্তি সউপমং, সকাৰণন্তি অত্থো. পৰিযন্তৱতিন্তি পৰিচ্ছেদং দস্সেত্ৱা যথাস্সা পৰিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি, এৱং ভাসতীতি অত্থো. অত্থসংহিতন্তি অনেকেহিপি নযেহি ৱিভজন্তেন পৰিযাদাতুং অসক্কুণেয্যতায অত্থসম্পন্নং ভাসতি. যং ৱা সো অত্থৱাদী অত্থং ৱদতি, তেন অত্থেন সহিতত্তা অত্থসংহিতং ৱাচং ভাসতি, ন অঞ্ঞং নিক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞং ভাসতীতি ৱুত্তং হোতি. চতুদ্দোসাপগতং ৱাচং ভাসতীতি মুসাৱাদাদীহি চতূহি দোসেহি অপগতং ৱাচং ভাসতি. দ্ৱত্তিংসায তিৰচ্ছানকথাযাতি দ্ৱত্তিংসায সগ্গমোক্খানং তিৰচ্ছানভূতায কথায.

দস কথাৱত্থূনীতি অপ্পিচ্ছতাদীনি দস ৱিৱট্টনিস্সিতায কথায ৱত্থুভূতানি কাৰণানি. অপ্পিচ্ছকথন্তি এত্থ অপ্পিচ্ছোতি ইচ্ছাৱিৰহিতো অনিচ্ছো নিত্তণ্হো. এত্থ হি ব্যঞ্জনং সাৱসেসং ৱিয, অত্থো পন নিৰৱসেসো. ন হি খীণাসৱস্স অণুমত্তাপি ইচ্ছা নাম অত্থি.

অপিচেত্থ অত্ৰিচ্ছতা পাপিচ্ছতা মহিচ্ছতা অপ্পিচ্ছতাতি অযং ভেদো ৱেদিতব্বো – তত্থ সকলাভে অতিত্তস্স পৰলাভপত্থনা অত্ৰিচ্ছতা নাম, তায সমন্নাগতস্স একভাজনে পক্কপূৱেপি অত্তনো পত্তে পতিতে ন সুপক্কো ৱিয খুদ্দকো ৱিয চ খাযতি, স্ৱেৱ পন পৰস্স পত্তে পক্খিত্তো সুপক্কো ৱিয মহন্তো ৱিয চ খাযতি. অসন্তগুণসম্ভাৱনতা পন পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা পাপিচ্ছতা নাম, সা ‘‘ইধেকচ্চো অসদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮৫১) নযেন অত্ৰেৱ আগতাযেৱ. তায চ সমন্নাগতো পুগ্গলো কোহঞ্ঞে পতিট্ঠাতি. সন্তগুণসম্ভাৱনতা পন পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা মহিচ্ছতা নাম, সাপি ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতি ইচ্ছতি, সীলৱা সমানো সীলৱাতি মং জনো জানাতূ’’তি (ৱিভ. ৮৫১) ইমিনা নযেন আগতাযেৱ. তায সমন্নাগতো পুগ্গলো দুস্সন্তপ্পযো হোতি, ৱিজাতমাতাপিস্স চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;

সকটেন পচ্চযে দেতু, তযোপেতে অতপ্পযা’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৫২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৬৩; উদা. অট্ঠ. ৩১);

সন্তগুণনিগূহনতা পন পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞুতা অপ্পিচ্ছতা নাম, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো অত্তনি ৱিজ্জমানম্পি গুণং পটিচ্ছাদেতুকামতায সদ্ধো সমানো ‘‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি. সীলৱা… পৱিৱিত্তো… বহুস্সুতো… আৰদ্ধৱীৰিযো… সমাধিসম্পন্নো… পঞ্ঞৱা… খীণাসৱো সমানো ‘‘খীণাসৱোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি সেয্যথাপি মজ্ঝন্তিকত্থেৰো. এৱং অপ্পিচ্ছো চ পন ভিক্খু অনুপ্পন্নং লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং থাৱৰং কৰোতি, দাযকানং চিত্তং আৰাধেতি, যথা যথা হি সো অত্তনো অপ্পিচ্ছতায অপ্পং গণ্হাতি, তথা তথা তস্স ৱত্তে পসন্না মনুস্সা বহূ দেন্তি.

অপৰোপি চতুব্বিধো অপ্পিচ্ছো পচ্চযঅপ্পিচ্ছো ধুতঙ্গঅপ্পিচ্ছো পৰিযত্তিঅপ্পিচ্ছো অধিগমঅপ্পিচ্ছোতি. তত্থ চতূসু পচ্চযেসু অপ্পিচ্ছো পচ্চযঅপ্পিচ্ছো. সো দাযকস্স ৱসং জানাতি, দেয্যধম্মস্স ৱসং জানাতি, অত্তনো থামং জানাতি. যদি হি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৱসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৱসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মোপি বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৱা পমাণেনেৱ গণ্হাতি.

ধুতঙ্গসমাদানস্স অত্তনি অত্থিভাৱং ন জানাপেতুকামো ধুতঙ্গঅপ্পিচ্ছো নাম. যো পন বহুস্সুতভাৱং ন জানাপেতুকামো, অযং পৰিযত্তিঅপ্পিচ্ছো নাম. যো পন সোতাপন্নাদীসু অঞ্ঞতৰো হুত্ৱা সোতাপন্নাদিভাৱং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং অধিগমঅপ্পিচ্ছো নাম. খীণাসৱো পন অত্ৰিচ্ছতং পাপিচ্ছতং মহিচ্ছতং পহায সব্বসো ইচ্ছাপটিপক্খভূতায অলোভসঙ্খাতায পৰিসুদ্ধায অপ্পিচ্ছতায সমন্নাগতত্তা অপ্পিচ্ছো নাম. ‘‘আৱুসো, অত্ৰিচ্ছতা পাপিচ্ছতা মহিচ্ছতাতি, ইমে ধম্মা পহাতব্বাতি, তেসু আদীনৱং দস্সেত্ৱা এৱৰূপং অপ্পিচ্ছতং সমাদায ৱত্তিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তো অপ্পিচ্ছকথং কথেতি নাম.

সন্তুট্ঠীকথন্তিআদীসু ৱিসেসত্থমেৱ দীপযিস্সাম, যোজনা পন ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. সন্তুট্ঠীকথন্তি ইতৰীতৰপচ্চযসন্তোসং নিস্সিতং কথং. সো পনেস সন্তোসো দ্ৱাদসৱিধো হোতি. সেয্যথিদং – চীৱৰে যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসাৰুপ্পসন্তোসোতি তিৱিধো. এৱং পিণ্ডপাতাদীসুপি.

তস্সাযং পভেদৱণ্ণনা – ইধ ভিক্খু চীৱৰং লভতি সুন্দৰং ৱা অসুন্দৰং ৱা. সো তেনেৱ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স চীৱৰে যথালাভসন্তোসো. অথ পন যো পকতিদুব্বলো ৱা হোতি, আবাধজৰাভিভূতো ৱা, গৰুচীৱৰং পাৰুপন্তো কিলমতি. সো সভাগেন ভিক্খুনা সদ্ধিং তং পৰিৱত্তেত্ৱা লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স চীৱৰে যথাবলসন্তোসো. অপৰো পণীতপচ্চযলাভী হোতি. সো পত্তুণ্ণচীৱৰাদীনং অঞ্ঞতৰং মহগ্ঘচীৱৰং, বহূনি ৱা পন চীৱৰানি লভিত্ৱা ‘‘ইদং থেৰানং চিৰপব্বজিতানং, ইদং বহুস্সুতানং অনুৰূপং, ইদং গিলানানং, ইদং অপ্পলাভীনং হোতূ’’তি দত্ৱা তেসং পুৰাণচীৱৰং ৱা সঙ্কাৰকূটাদিতো ৱা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৱা তেহি সঙ্ঘাটিং কত্ৱা ধাৰেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স চীৱৰে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.

ইধ পন ভিক্খু পিণ্ডপাতং লভতি লূখং ৱা পণীতং ৱা, সো তেনেৱ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথালাভসন্তোসো. যো পন অত্তনো পকতিৱিৰুদ্ধং ৱা ব্যাধিৱিৰুদ্ধং ৱা পিণ্ডপাতং লভতি, যেনস্স পৰিভুত্তেন অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৱা তস্স হত্থতো সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাবলসন্তোসো. অপৰো বহুং পণীতং পিণ্ডপাতং লভতি, সো তং চীৱৰং ৱিয থেৰচিৰপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভীগিলানানং দত্ৱা তেসং ৱা সেসকং পিণ্ডায ৱা চৰিত্ৱা মিস্সকাহাৰং ভুঞ্জন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.

ইধ পন ভিক্খু সেনাসনং লভতি মনাপং ৱা অমনাপং ৱা, সো তেন নেৱ সোমনস্সং ন দোমনস্সং উপ্পাদেতি, অন্তমসো তিণসন্থাৰকেনাপি যথালদ্ধেনেৱ তুস্সতি. অযমস্স সেনাসনে যথালাভসন্তোসো. যো পন অত্তনো পকতিৱিৰুদ্ধং ৱা ব্যাধিৱিৰুদ্ধং ৱা সেনাসনং লভতি, যত্থস্স ৱসতো অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৱা তস্স সন্তকে সপ্পাযসেনাসনে ৱসন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাবলসন্তোসো.

অপৰো মহাপুঞ্ঞো লেণমণ্ডপকূটাগাৰাদীনি বহূনি পণীতসেনাসনানি লভতি, সো তং চীৱৰং ৱিয থেৰচিৰপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভীগিলানানং দত্ৱা যত্থ কত্থচি ৱসন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো. যোপি ‘‘উত্তমসেনাসনং নাম পমাদট্ঠানং, তত্থ নিসিন্নস্স থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, নিদ্দাভিভূতস্স পুন পটিবুজ্ঝতো পাপৱিতক্কা পাতুভৱন্তী’’তি পটিসঞ্চিক্খিত্ৱা তাদিসং সেনাসনং পত্তম্পি ন সম্পটিচ্ছতি, সো তং পটিক্খিপিত্ৱা অব্ভোকাসৰুক্খমূলাদীসু ৱসন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.

ইধ পন ভিক্খু ভেসজ্জং লভতি লূখং ৱা পণীতং ৱা, সো যং লভতি, তেনেৱ তুস্সতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথালাভসন্তোসো. যো পন তেলেন অত্থিকো ফাণিতং লভতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৱা তস্স হত্থতো তেলং গহেত্ৱা অঞ্ঞদেৱ ৱা পৰিযেসিত্ৱা ভেসজ্জং কৰোন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাবলসন্তোসো.

অপৰো মহাপুঞ্ঞো বহুং তেলমধুফাণিতাদিপণীতভেসজ্জং লভতি, সো তং চীৱৰং ৱিয থেৰচিৰপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভীগিলানানং দত্ৱা তেসং আভতেন যেন কেনচি যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. যো পন একস্মিং ভাজনে চতুমধুৰং ঠপেত্ৱা একস্মিং মুত্তহৰীতকং ‘‘গণ্হ, ভন্তে, যদিচ্ছসী’’তি ৱুচ্চমানো ‘‘সচস্স তেসু অঞ্ঞতৰেনপি ৰোগো ৱূপসম্মতি, অথ মুত্তহৰীতকং নাম বুদ্ধাদীহি ৱণ্ণিত’’ন্তি চতুমধুৰং পটিক্খিপিত্ৱা মুত্তহৰীতকেন ভেসজ্জং কৰোন্তো পৰমসন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো. ইমেসং পন পচ্চেকপচ্চযেসু তিণ্ণং তিণ্ণং সন্তোসানং যথাসাৰুপ্পসন্তোসোৱ অগ্গো. অৰহা একেকস্মিং পচ্চযে ইমেহি তীহিপি সন্তুট্ঠোৱ.

পৱিৱেককথন্তি পৱিৱেকনিস্সিতং কথং. তযো হি ৱিৱেকা কাযৱিৱেকো চিত্তৱিৱেকো উপধিৱিৱেকোতি. তত্থ একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৱিসতি, একো পটিক্কমতি, একো অভিক্কমতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চৰতি, একো ৱিহৰতীতি অযং কাযৱিৱেকো নাম. অট্ঠ সমাপত্তিযো পন চিত্তৱিৱেকো নাম. নিব্বানং উপধিৱিৱেকো নাম.

ৱুত্তম্পি হেতং – ‘‘কাযৱিৱেকো চ ৱিৱেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিৰতানং. চিত্তৱিৱেকো চ পৰিসুদ্ধচিত্তানং পৰমৱোদানপ্পত্তানং. উপধিৱিৱেকো চ নিৰুপধীনং পুগ্গলানং ৱিসঙ্খাৰগতান’’ন্তি (মহানি. ৫৭).

অসংসগ্গকথন্তি এত্থ পন সৱনসংসগ্গো দস্সনসংসগ্গো সমুল্লপনসংসগ্গো সম্ভোগসংসগ্গো কাযসংসগ্গোতি পঞ্চৱিধো সংসগ্গো. তেসু ইধ ভিক্খু সুণাতি ‘‘অমুকস্মিং গামে ৱা নিগমে ৱা ইত্থী ৱা কুমাৰী ৱা অভিৰূপা দস্সনীযা পাসাদিকা পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতা’’তি, সো তং সুত্ৱা সংসীদতি ৱিসীদতি, ন সক্কোতি ব্ৰহ্মচৰিযং সন্ধাৰেতুং, সিক্খাদুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা হীনাযাৱত্ততি. এৱং পৰেহি কথিযমানৰূপাদিসম্পত্তিং অত্তনা ৱা হসিতলপিতগীতসদ্দং সুণন্তস্স সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিৱসেন উপ্পন্নো ৰাগো সৱনসংসগ্গো নাম.

‘‘ইধ ভিক্খু ন হেৱ খো সুণাতি, অপি চ খো সামং পস্সতি ইত্থিং ৱা কুমাৰিং ৱা অভিৰূপং দস্সনীযং পাসাদিকং পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতং, সো তং দিস্ৱা সংসীদতি ৱিসীদতি, ন সক্কোতি ব্ৰহ্মচৰিযং সন্ধাৰেতুং, সিক্খাদুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা হীনাযাৱত্ততি. এৱং ৱিসভাগৰূপং ওলোকেন্তস্স পন চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিৱসেন উপ্পন্নৰাগো দস্সনসংসগ্গো নাম.

অঞ্ঞমঞ্ঞং অল্লাপসল্লাপৱসেন উপ্পন্নৰাগো পন সমুল্লপনসংসগ্গো নাম. ভিক্খুনো ভিক্খুনিযা সন্তকং ভিক্খুনিযা ৱা ভিক্খুস্স সন্তকং গহেত্ৱা পৰিভোগকৰণৱসেন উপ্পন্নৰাগো সম্ভোগসংসগ্গো নাম. হত্থগ্গাহাদিৱসেন উপ্পন্নৰাগো পন কাযসংসগ্গো নাম. অৰহা ইমেহি পঞ্চহি সংসগ্গেহি চতূহিপি পৰিসাহি সদ্ধিং অসংসট্ঠো, গাহমুত্তকো চেৱ সংসগ্গমুত্তকো চ. অসংসগ্গস্স ৱণ্ণং ভণন্তো অসংসগ্গকথং কথেতি নাম.

ৱীৰিযাৰম্ভকথন্তি এত্থ যো পগ্গহিতৱীৰিযো পৰিপুণ্ণকাযিকচেতসিকৱীৰিযো হোতি, গমনে উপ্পন্নং কিলেসং ঠানং পাপুণিতুং ন দেতি, ঠানে উপ্পন্নং কিলেসং নিসজ্জং, নিসজ্জায উপ্পন্নং কিলেসং সযনং পাপুণিতুং ন দেতি, দণ্ডেন কণ্হসপ্পং উপ্পীড়েত্ৱা গণ্হন্তো ৱিয অমিত্তং গীৱায অক্কমন্তো ৱিয চ ৱিচৰতি, তাদিসস্স আৰদ্ধৱীৰিযস্স ৱণ্ণং ভণন্তো ৱীৰিযাৰম্ভকথং কথেতি নাম.

সীলকথন্তিআদীসু সীলন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. সমাধীতি ৱিপস্সনাপাদকা অট্ঠ সমাপত্তিযো. পঞ্ঞাতি লোকিযলোকুত্তৰঞাণং. ৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলৱিমুত্তি. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনন্তি একূনৱীসতিৱিধং পচ্চৱেক্খণঞাণং. সীলাদীনং গুণং পকাসেন্তো সীলাদিকথং কথেতি নাম.

সতিপট্ঠানকথন্তিআদীনি সঙ্গজালমতিচ্চ সো মুনীতিপৰিযোসানানি পুব্বে ৱুত্তানুসাৰেন ৱেদিতব্বানি.

৮৬. নিৰাসত্তীতি নিত্তণ্হো. ৱিৱেকদস্সী ফস্সেসূতি পচ্চুপ্পন্নেসু চক্খুসম্ফস্সাদীসু অত্তাদিভাৱৱিৱেকং পস্সতি. দিট্ঠীসু চ ন নীযতীতি দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু কাযচি দিট্ঠিযা ন নীযতি.

ৱিপৰিণতং ৱা ৱত্থুং ন সোচতীতি পকতিভাৱং জহিত্ৱা নট্ঠে কিস্মিঞ্চি ৱত্থুস্মিং ন সোকং আপজ্জতি. ৱিপৰিণতস্মিং ৱাতি ৱিনস্সমানে ৱত্থুম্হি.

চক্খুসম্ফস্সোতি চক্খুং ৱত্থুং কত্ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণসহজাতো ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ পুৰিমা চক্খুপসাদাদিৱত্থুকাৱ, মনোসম্ফস্সো হদযৱত্থুকোপি অৱত্থুকোপি সব্বো চতুভূমকো ফস্সো. অধিৱচনসম্ফস্সোতি পৰিযাযেন এতস্স নামং হোতিযেৱ. তযো হি অৰূপিনো খন্ধা সযং পিট্ঠিৱট্টকা হুত্ৱা অত্তনো সহজাতসম্ফস্সস্স অধিৱচনসম্ফস্সোতি নামং কৰোন্তি. পটিঘসম্ফস্সোতি নিপ্পৰিযাযেন পন পটিঘসম্ফস্সো নাম পঞ্চদ্ৱাৰিকফস্সো. অধিৱচনসম্ফস্সো নাম মনোদ্ৱাৰিকফস্সো. সুখৱেদনীযো ফস্সোতি সুখৱেদনায হিতো উপ্পাদকো ফস্সো. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. কুসলো ফস্সোতি একৱীসতিকুসলচিত্তসহজাতো ফস্সো. অকুসলোতি দ্ৱাদসঅকুসলসহজাতো ফস্সো. অব্যাকতোতি ছপ্পঞ্ঞাসঅব্যাকতসহজাতো ফস্সো. কামাৱচৰোতি চতুপঞ্ঞাসকামাৱচৰসহজাতো ফস্সো. ৰূপাৱচৰোতি কুসলাদিপঞ্চদসৰূপাৱচৰসম্পযুত্তো. অৰূপাৱচৰোতি কুসলাব্যাকতৱসেন দ্ৱাদসঅৰূপাৱচৰসম্পযুত্তো.

সুঞ্ঞতোতি অনত্তানুপস্সনাৱসেন ৱিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো মগ্গো সুঞ্ঞতো, তেন সহজাতো ফস্সো সুঞ্ঞতো ফস্সো. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. অনিমিত্তোতি এত্থ অনিচ্চানুপস্সনাৱসেন ৱিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো মগ্গো অনিমিত্তো. অপ্পণিহিতোতি দুক্খানুপস্সনাৱসেন ৱিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো মগ্গো অপ্পণিহিতো. লোকিযোতি লোকো ৱুচ্চতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন ৱট্টো, তস্মিং পৰিযাপন্নভাৱেন লোকে নিযুত্তোতি লোকিযো, তেভূমকো ধম্মো. লোকুত্তৰোতি লোকতো উত্তৰো উত্তিণ্ণোতি লোকুত্তৰো, লোকে অপৰিযাপন্নভাৱেনপি লোকুত্তৰো. অত্তেন ৱাতি অত্তভাৱেন ৱা. অত্তনিযেন ৱাতি অত্তাযত্তেন ৱা.

৮৭. পতিলীনোতি ৰাগাদীনং পহীনত্তা ততো অপগতো. অকুহকোতি অৱিম্হাপকো তীহি কুহনৱত্থূহি. অপিহালূতি অপিহনসীলো, পত্থনাতণ্হায ৰহিতোতি ৱুত্তং হোতি. অমচ্ছৰীতি পঞ্চমচ্ছেৰৱিৰহিতো. অপ্পগব্ভোতি কাযপাগব্ভিযাদিৱিৰহিতো. অজেগুচ্ছোতি সম্পন্নসীলাদিতায অজেগুচ্ছনীযো অসেচনকো মনাপো. পেসুণেয্যে চ নো যুতোতি দ্ৱীহি আকাৰেহি উপসংহৰিতব্বে পিসুণকম্মে অযুত্তো.

ৰাগস্স পহীনত্তাতি অৰহত্তমগ্গেন ৰাগকিলেসস্স পহীনভাৱেন. অস্মিমানো পহীনো হোতীতি অস্মীতি উন্নতিমানো সমুচ্ছেদৱসেন পহীনো হোতি.

তীণি কুহনৱত্থূনীতি তীণি ৱিম্হাপনকাৰণানি. পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থূতিআদীসু চীৱৰাদীহি নিমন্তিতস্স তদত্থিকস্সেৱ সতো পাপিচ্ছতং নিস্সায পটিক্খিপনেন তে চ গহপতিকে অত্তনি সুপ্পতিট্ঠিতপসাদে ঞত্ৱা পুন তেসং ‘‘অহো অয্যো অপ্পিচ্ছো, ন কিঞ্চি পটিগ্গণ্হিতুং ইচ্ছতি, সুলদ্ধং ৱত নো অস্স, সচে অপ্পমত্তকম্পি কিঞ্চি পটিগ্গণ্হেয্যা’’তি নানাৱিধেহি উপাযেহি পণীতানি চীৱৰাদীনি উপনেন্তানং তদনুগ্গহকামতংযেৱ অৱিকত্ৱা পটিগ্গহণেন চ ততো পভুতি অপি সকটভাৰেহি উপনামনহেতুভূতং ৱিম্হাপনং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. পাপিচ্ছস্সেৱ পন সতো সম্ভাৱনাধিপ্পাযেন কতেন ইৰিযাপথেন ৱিম্হাপনং ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. পাপিচ্ছস্সেৱ পন সতো উত্তৰিমনুস্সধম্মাধিগমপৰিদীপনৱাচায তথা তথা ৱিম্হাপনং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থূতি ৱেদিতব্বং.

কতমং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতন্তি এত্থ পচ্চযপটিসেৱনন্তি এৱং সঙ্খাতং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং. নিমন্তেন্তীতি ইধ গহপতিকা ‘‘ভিক্খং গণ্হথা’’তি ভিক্খূ নিমন্তেন্তি. অযমেৱ ৱা পাঠো. ‘‘নিমন্তেতী’’তি ৱা ‘‘ৱদন্তী’’তি ৱা কেচি পঠন্তি. তাদিসে নিমন্তাপেন্তি. নিমন্তেন্তীতি পাঠস্স সম্ভৱো দট্ঠব্বো. চীৱৰং পচ্চক্খাতীতি চীৱৰং পটিক্খিপতি. এতং সাৰুপ্পং, যং সমণোতি যং চীৱৰধাৰণং সমণো কৰোতি, এতং সাৰুপ্পং অনুচ্ছৱিকং. পাপণিকা ৱা নন্তকানীতি আপণদ্ৱাৰে পতিকানি অন্তৱিৰহিতানি পিলোতিকানি. উচ্চিনিত্ৱাতি সংকড্ঢিত্ৱা. উঞ্ছাচৰিযাযাতি ভিক্খাচৰণেন. পিণ্ডিযালোপেনাতি পিণ্ডং কত্ৱা লদ্ধআলোপেন. পূতিমুত্তেন ৱাতি গোমুত্তেন ৱা. ওসধং কৰেয্যাতি ভেসজ্জকিচ্চং কৰেয্য. তদুপাদাযাতি ততো পট্ঠায. ধুতৱাদোতি ধুতগুণৱাদী. ভিয্যো ভিয্যো নিমন্তেন্তীতি উপৰূপৰি নিমন্তেন্তি. সম্মুখীভাৱাতি সম্মুখীভাৱেন, ৱিজ্জমানতাযাতি অত্থো. পসৱতীতি পটিলভতি. সদ্ধায সম্মুখীভাৱেন সক্কা কাতুন্তি ‘‘সদ্ধায সম্মুখীভাৱা’’তিআদিমাহ. দেয্যধম্মা সুলভা দক্খিণেয্যা চ, সদ্ধা পন দুল্লভা. পুথুজ্জনস্স হি সদ্ধা অথাৱৰা, পদৱাৰে পদৱাৰে নানা হোতি. তেনেৱস্স মহামোগ্গল্লানসদিসোপি অগ্গসাৱকো পাটিভোগো ভৱিতুং অসক্কোন্তো আহ ‘‘দ্ৱিন্নং খো নেসং আৱুসো ধম্মানং পাটিভোগো ভোগানঞ্চ জীৱিতস্স চ, সদ্ধায পন ত্ৱং পাটিভোগো’’তি.

এৱং তুম্হে পুঞ্ঞেন পৰিবাহিৰা ভৱিস্সথাতি এত্থ পুঞ্ঞেনাতি নিস্সক্কত্থে কৰণৱচনং. পুঞ্ঞতো পৰিহীনা পৰম্মুখা ভৱিস্সথ. ভাকুটিকাতি মুখানং পধানপুৰিমট্ঠিতভাৱদস্সনেন ভাকুটিকৰণং, মুখসঙ্কোচোতি ৱুত্তং হোতি. ভাকুটিকৰণং সীলমস্সাতি ভাকুটিকো, ভাকুটিকস্স ভাৱো ভাকুটিযং. কুহনাতি ৱিম্হাপনা. কুহস্স আযনা কুহাযনা. কুহিতস্স ভাৱো কুহিতত্তং.

পাপিচ্ছোতি অসন্তগুণদীপনকামো. ইচ্ছাপকতোতি ইচ্ছায অপকতো, উপদ্দুতোতি অত্থো. সম্ভাৱনাধিপ্পাযোতি বহুমানজ্ঝাসযো. গমনং সণ্ঠপেতীতি অভিক্কমাদিগমনং অভিসঙ্খৰোতি, পাসাদিকভাৱং কৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. পণিধায গচ্ছতীতি পত্থনং ঠপেত্ৱা গচ্ছতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. সমাহিতো ৱিয গচ্ছতীতি উপচাৰপ্পত্তো ৱিয গচ্ছতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

আপাথকজ্ঝাযীৱ হোতীতি সম্মুখা আগতানং মনুস্সানং ঝানং সমাপজ্জন্তো ৱিয সন্তভাৱং দস্সেতি. ইৰিযাপথস্সাতি চতুইৰিযাপথস্স. আঠপনাতি আদিট্ঠপনা, আদৰেন ৱা ঠপনা. ঠপনাতি ঠপনাকাৰো. সণ্ঠপনাতি অভিসঙ্খৰণং, পাসাদিকভাৱকৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. অৰিযধম্মসন্নিস্সিতন্তি লোকুত্তৰধম্মপটিবদ্ধং. কুঞ্চিকন্তি অৱাপুৰণং. মিত্তাতি সিনেহৱন্তো. সন্দিট্ঠাতি দিট্ঠমত্তা. সম্ভত্তাতি দড়্হমিত্তা. উদ্দণ্ডেতি একো পতিস্সযৱিসেসো.

কোৰজিককোৰজিকোতি সঙ্কোচসঙ্কোচকো, অতিসঙ্কোচকোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘কোৰচককোৰচকো’’তি ৱা পাঠো. ভাকুটিকভাকুটিকোতি অতিৱিয মুখসঙ্কোচনসীলো. কুহককুহকোতি অতিৱিয ৱিম্হাপকো. লপকলপকোতি অতিৱিয সল্লাপকো. মুখসম্ভাৱিকোতি অত্তনো মুখৱসেন অঞ্ঞেহি সহ সম্ভাৱিকো, অপ্পিতচিত্তোতি একে. সন্তানন্তি কিলেসসন্ততায সন্তানং. সমাপত্তীনন্তি সমাপজ্জিতব্বানং. গম্ভীৰন্তি নিন্নপতিট্ঠানং. গূড়্হন্তি দস্সেতুং দুক্খং. নিপুণন্তি সুখুমং. পটিচ্ছন্নন্তি পদত্থেন দুপ্পটিৱিজ্ঝাধিপ্পাযং. লোকুত্তৰন্তি ধম্মদীপকং. সুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তন্তি নিব্বানপটিসঞ্ঞুত্তং. অথ ৱা লোকুত্তৰসুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তন্তি লোকুত্তৰধম্মভূতনিব্বানপটিসঞ্ঞুত্তং.

কাযিকং পাগব্ভিযন্তি কাযে ভৱং কাযিকং. ৱাচসিকচেতসিকেসুপি এসেৱ নযো. অচিত্তীকাৰকতোতি বহুমানকিৰিযৰহিতো. অনুপাহনানং চঙ্কমন্তানন্তি উপাহনৱিৰহিতানং চঙ্কমন্তানং সমীপে, অনাদৰে ৱা সামিৱচনং. সউপাহনোতি উপাহনাৰূড়্হো হুত্ৱা চঙ্কমতি. নীচে চঙ্কমে চঙ্কমন্তানন্তি অকতপৰিচ্ছেদায ভূমিযা চঙ্কমন্তে পৰিচ্ছেদং কত্ৱা ৱালুকং আকিৰিত্ৱা আলম্বনং যোজেত্ৱা কতচঙ্কমে নীচেপি চঙ্কমে চঙ্কমন্তে. উচ্চে চঙ্কমে চঙ্কমতীতি ইট্ঠকচযনসম্পন্নে ৱেদিকাপৰিক্খিত্তে উচ্চে চঙ্কমে চঙ্কমতি. সচে পাকাৰপৰিক্খিত্তো হোতি দ্ৱাৰকোট্ঠকযুত্তো, পব্বতন্তৰৱনন্তৰভূমন্তৰস্স ৱা সুপ্পটিচ্ছন্নো, তাদিসে চঙ্কমে চঙ্কমিতুং ৱট্টতি, অপ্পটিচ্ছন্নেপি উপচাৰং মুঞ্চিত্ৱা ৱট্টতি. ঘট্টযন্তোপি তিট্ঠতীতি অতিসমীপে তিট্ঠতি. পুৰতোপি তিট্ঠতীতি পুৰত্থিমতোপি তিট্ঠতি. ঠিতকোপি ভণতীতি খাণুকো ৱিয অনোনমিত্ৱা ভণতি. বাহাৱিক্খেপকোতি বাহুং খিপিত্ৱা খিপিত্ৱা ভণতি.

অনুপখজ্জাতি সব্বেসং নিসিন্নট্ঠানং পৱিসিত্ৱা. নৱেপি ভিক্খূ আসনেন পটিবাহতীতি অত্তনো পত্তাসনে অনিসীদিত্ৱা পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা পৱিসন্তো আসনেন পটিবাহতি নাম.

অনাপুচ্ছম্পি কট্ঠং পক্খিপতীতি অনাপুচ্ছিত্ৱা অনপলোকেত্ৱা অগ্গিম্হি দাৰুং খিপতি. দ্ৱাৰং পিদহতীতি জন্তাঘৰে পিদহতি.

ওতৰতীতি উদকতিত্থং পৱিসতি. ন্হাযতীতি সৰীৰং সিনেহেতি. উত্তৰতীতি উদকতিত্থতো তীৰং উগ্গচ্ছতি.

ৱোক্কম্মাপীতি অতিক্কমিত্ৱাপি. ওৱৰকানীতি গব্ভে পতিট্ঠিতসযনঘৰানি.

গূড়্হানীতি পটিচ্ছন্নানি. পটিচ্ছন্নানীতি অঞ্ঞেহি পটিচ্ছাদিতানি.

অনজ্ঝিট্ঠো ৱাতি থেৰেহি ‘‘ধম্মং ভণাহী’’তি অনাণত্তো অনাযাচিতো চ.

পাপধম্মোতি লামকধম্মো. অসুচিসঙ্কসৰসমাচাৰোতি অঞ্ঞেহি ‘‘অযং দুস্সীলো’’তি সঙ্কায সৰিতব্বো আচাৰো সংযোগো এতস্সাতি অসুচিসঙ্কসৰসমাচাৰো. সঙ্কস্সৰসমাচাৰোতি সকাৰং সংযোগং কত্ৱাপি পঠন্তি. পটিচ্ছন্নকম্মন্তোতি পটিচ্ছাদিতকাযৱচীকম্মন্তো. অস্সমণোতি ন সমণো. সমণপটিঞ্ঞোতি ‘‘অহং সমণো’’তি পটিজানন্তো. অব্ৰহ্মচাৰীতি সেট্ঠচৰিযা ৱিৰহিতো. ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞোতি ৱুত্তপটিপক্খো. অন্তোপূতীতি অব্ভন্তৰে কুসলধম্মৱিৰহিতত্তা অন্তোপূতিভাৱমাপন্নো. অৱস্সুতোতি ৰাগেন তিন্তো. কসম্বুজাতোতি সঙ্কাৰসভাৱো. আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি এত্থ ভিক্খু সগাৰৱো সপ্পতিস্সো হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৱত্থো সুপাৰুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৱিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসাৰিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইৰিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযমনুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো আৰদ্ধৱীৰিযো আভিসমাচাৰিকেসু সক্কচ্চকাৰী গৰুচিত্তীকাৰবহুলো ৱিহৰতি, অযং ৱুচ্চতি আচাৰো. এৱং তাৱ আচাৰো ৱেদিতব্বো.

গোচৰো পন তিৱিধো উপনিস্সযগোচৰো আৰক্খগোচৰো উপনিবন্ধগোচৰোতি. তত্থ কতমো উপনিস্সযগোচৰো? দসকথাৱত্থুগুণসমন্নাগতো কল্যাণমিত্তো, যং নিস্সায অস্সুতং সুণাতি, সুতং পৰিযোদাপেতি, কঙ্খং ৱিতৰতি, দিট্ঠিং উজুং কৰোতি, চিত্তং পসাদেতি; যস্স ৱা পন অনুসিক্খমানো সদ্ধায ৱড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৱড্ঢতি. অযং ৱুচ্চতি উপনিস্সযগোচৰো.

কতমো আৰক্খগোচৰো? ইধ ভিক্খু অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো ৱীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সাৱী সুসংৱুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন ৰথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুৰিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং উল্লোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৱিদিসং পেক্খমানো গচ্ছতি. অযং ৱুচ্চতি আৰক্খগোচৰো.

কতমো উপনিবন্ধগোচৰো? চত্তাৰো সতিপট্ঠানা যত্থ চিত্তং উপনিবন্ধতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো গোচৰো সকো পেত্তিকো ৱিসযো? যদিদং চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২), অযং ৱুচ্চতি উপনিবন্ধগোচৰোতি. ইতি ইমিনা চ আচাৰেন ইমিনা চ গোচৰেন উপেতো…পে… সমন্নাগতো. তেনপি ৱুচ্চতি আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি.

অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱীতি অণুপ্পমাণেসু অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সনসীলো. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যংকিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সব্বং সম্মা আদায সিক্খতি. এত্থ চ ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তি এত্তাৱতা চ পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায পাতিমোক্খসংৱৰসীলং দস্সিতং. ‘‘আচাৰগোচৰসম্পন্নো’’তিআদি পন সব্বং যথাপটিপন্নস্স তং সীলং সম্পজ্জতি, তং পটিপত্তিং দস্সেতুং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

৮৮. সাতিযেসু অনস্সাৱীতি সাতৱত্থূসু কামগুণেসু তণ্হাসন্থৱৱিৰহিতো. সণ্হোতি সণ্হেহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতো. পটিভানৱাতি পৰিযত্তিপৰিপুচ্ছাধিগমপটিভানেহি সমন্নাগতো. ন সদ্ধোতি সামং অধিগতধম্মং ন কস্সচি সদ্দহতি. ন ৱিৰজ্জতীতি খযা ৰাগস্স ৱিৰত্তত্তা ইদানি ন ৱিৰজ্জতি.

যেসং এসাতি যেসং পুগ্গলানং সাতৱত্থূসু কামগুণেসু ইচ্ছা তণ্হা. অপ্পহীনাতি সন্থৱসম্পযুত্তা তণ্হা অৰহত্তমগ্গেন অপ্পহীনা. তেসং চক্খুতো ৰূপতণ্হা সৱতীতি এতেসং চক্খুদ্ৱাৰতো পৱত্তজৱনৱীথিসম্পযুত্তা ৰূপাৰম্মণা তণ্হা উপ্পজ্জতি. আসৱতীতি ওকাসতো যাৱ ভৱগ্গা ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভূ সৱতি. সন্দতীতি নদীসোতং ৱিয অধোমুখং সন্দতি. পৱত্ততীতি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৱসেন পৱত্ততি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. সুক্কপক্খে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন তণ্হা অৰহত্তমগ্গেন সুপ্পহীনা. তেসং চক্খুতো ৰূপতণ্হা ন সৱতি.

সণ্হেন কাযকম্মেন সমন্নাগতোতি অফৰুসেন মুদুনা কাযকম্মেন সমঙ্গীভূতো একীভূতো. ৱচীকম্মাদীসুপি এসেৱ নযো. সণ্হেহি সতিপট্ঠানেহীতিআদীসু সতিপট্ঠানাদযো লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা. পৰিযাপুণনঅত্থাদিপৰিপুচ্ছালোকিযলোকুত্তৰধম্মাধিগমৱসেন সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থা তিস্সো পটিভানপ্পভেদসঙ্খাতা পঞ্ঞা যস্স অত্থি, সো পটিভানৱা. তস্স পৰিযত্তিং নিস্সায পটিভাযতীতি তস্স পুগ্গলস্স পৰিযাপুণনং অল্লীযিত্ৱা ঞাণং জাযতি ঞাণং অভিমুখং হোতি. চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতি সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকৱসেন ৱুত্তা. মগ্গফলানি নিব্বত্তিতলোকুত্তৰৱসেন. চতস্সো পটিসম্ভিদাযো ছ চ অভিঞ্ঞাযো ৱিমোক্খন্তিকৱসেন ৱুত্তাতি ঞাতব্বা.

তত্থ চতস্সো পটিসম্ভিদাযোতি চত্তাৰো ঞাণপ্পভেদাতি অত্থো. ইদ্ধিৱিধাদিআসৱক্খযপৰিযোসানানি অধিকানি ছ ঞাণানি. তস্সাতি পৰস্স, অত্থো পটিভাযতীতি সম্বন্ধো. অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি যস্মা হেতুঅনুসাৰেন অৰীযতি অধিগমীযতি পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যংকিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং নিব্বানং ভাসিতত্থো ৱিপাকো কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থোতি ৱেদিতব্বা, তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স সো অত্থো পভেদতো ঞাতো পাকটো হোতি. ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৱিদহতি পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু অৰিযমগ্গো ভাসিতং কুসলং অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মোতি ৱেদিতব্বা, তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স সো ধম্মো পভেদতো ঞাতো পাকটো হোতি, তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৱনিৰুত্তি অব্যভিচাৰী ৱোহাৰো, তস্স অভিলাপে ভাসনে উদীৰণে তং লপিতং ভাসিতং উদীৰিতং সভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স সা নিৰুত্তি ঞাতা পাকটা হোতি.

এত্থ অত্থে ঞাতে অত্থো পটিভাযতীতি ইদানি তস্স সদ্দং আহৰিত্ৱা ৱুত্তপ্পভেদে অত্থে পাকটীভূতে ৱুত্তপ্পভেদো অত্থো তস্স পুগ্গলস্স পটিভাযতি ঞাণাভিমুখো হোতি. ধম্মে ঞাতে ধম্মো পটিভাযতীতি ৱুত্তপ্পভেদে ধম্মে পাকটীভূতে ৱুত্তপ্পভেদো ধম্মো পটিভাযতি. নিৰুত্তিযা ঞাতায নিৰুত্তি পটিভাযতীতি ৱুত্তপ্পভেদায নিৰুত্তিযা পাকটায ৱুত্তপ্পভেদা নিৰুত্তি পটিভাযতি. ইমেসু তীসু ঞাণেসু ঞাণন্তি অত্থধম্মনিৰুত্তীসু ইমেসু তীসু সব্বত্থকঞাণমাৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তেসু তীসু ঞাণেসু পভেদগতং ঞাণং, যথাৱুত্তেসু ৱা তেসু তীসু ঞাণেসু গোচৰকিচ্চাদিৱসেন ৱিত্থাৰগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. ইমায পটিভানপটিসম্ভিদাযাতি ইমায ৱুত্তপ্পকাৰায যথাৱুত্তৱিত্থাৰপঞ্ঞায উপেতো হোতি. সো ৱুচ্চতি পটিভানৱাতি নিগমেন্তো আহ. যস্স পৰিযত্তি নত্থীতি পৰিযত্তি নাম বুদ্ধৱচনং. তঞ্হি উগ্গণ্হন্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. যস্স পুগ্গলস্স এৱৰূপা পৰিযত্তি নত্থি. পৰিপুচ্ছা নত্থীতি পৰিপুচ্ছা নাম পাড়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৱিনিচ্ছযকথা. উগ্গহিতপাড়িআদীসু হি অত্থং কথেন্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. অধিগমো নত্থীতি অধিগমো নাম অৰহত্তপ্পত্তি. অৰহত্তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. যস্স ৱুত্তপ্পকাৰা তিৱিধা সম্পত্তি নত্থি. কিং তস্স পটিভাযিস্সতীতি কেন কাৰণেন তস্স পুগ্গলস্স পভেদগতং ঞাণং উপট্ঠহিস্সতি.

সামন্তি সযমেৱ. সযং অভিঞ্ঞাতন্তি সযমেৱ তেন ঞাণেন অৱগমিতং. অত্তপচ্চক্খং ধম্মন্তি অত্তনা পটিৱিজ্ঝিতং পচ্চৱেক্খিতং ধম্মং. ন কস্সচি সদ্দহতীতি অত্তপচ্চক্খতায পৰেসং ন সদ্দহতি, সদ্ধায ন গচ্ছতি. অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতিআদিকং দ্ৱাদসপদিকপচ্চযাকাৰদস্সনৱসেন ৱুত্তং. অৱিজ্জানিৰোধাতিআদযো সংসাৰনিৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তা. ইদং দুক্খন্তিআদি সচ্চদস্সনৱসেন. ইমে আসৱাতিআদযো অপৰেন পৰিযাযেন কিলেসৱসেন পচ্চযদস্সনৱসেন. ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতিআদযো অভিঞ্ঞেয্যপৰিঞ্ঞেয্যপহাতব্বভাৱেতব্বসচ্ছিকাতব্বধম্মানং দস্সনৱসেন. ছন্নং ফস্সাযতনানন্তিআদযো ফস্সাযতনানং উপ্পত্তিঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ উপদ্দৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ দস্সনৱসেন. পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং পঞ্চৱীসতিৱিধেন উদযঞ্চ ৱযঞ্চ, তেসু ছন্দৰাগৱসেন অস্সাদঞ্চ, তেসং ৱিপৰিণামং আদীনৱঞ্চ, নিস্সৰণসঙ্খাতং নিব্বানঞ্চ. চতুন্নং মহাভূতানং অৱিজ্জাদিসমুদযঞ্চ, অৱিজ্জাদিনিৰোধে অত্থঙ্গমঞ্চ এৱমাদিদস্সনৱসেন ৱুত্তা. এতে ধম্মা তত্থ তত্থ ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা.

অমতোগধন্তি নত্থি এতস্স মৰণসঙ্খাতং মতন্তি অমতং. কিলেসৱিসপটিপক্খত্তা অগদন্তিপি অমতং. তস্মিং নিন্নতায অমতোগধং. অমতপৰাযনন্তি ৱুত্তপ্পকাৰং অমতং পৰং অযনং গতি পতিট্ঠা অস্সাতি অমতপৰাযনং. অমতপৰিযোসানন্তি তং অমতং সংসাৰস্স নিট্ঠাভূতত্তা পৰিযোসানমস্সাতি অমতপৰিযোসানং.

৮৯. লাভকম্যা ন সিক্খতীতি লাভপত্থনায সুত্তন্তাদীনি ন সিক্খতি. অৱিৰুদ্ধো চ তণ্হায, ৰসেসু নানুগিজ্ঝতীতি ৱিৰোধাভাৱেন চ অৱিৰুদ্ধো হুত্ৱা তণ্হায মূলৰসাদীসু গেধং নাপজ্জতি.

কেন নু খোতি লাভপত্থনায কাৰণচিন্তেন পিহস্স পৰিযেসনে নিপাতো. লাভাভিনিব্বত্তিযাতি চতুন্নং পচ্চযানং ৱিসেসেন উপ্পত্তিযা. লাভং পৰিপাচেন্তোতি পচ্চযে পৰিপাচযন্তো.

অত্তদমত্থাযাতি ৱিপস্সনাসম্পযুত্তায পঞ্ঞায অত্তনো দমনত্থায. অত্তসমত্থাযাতি সমাধিসম্পযুত্তায পঞ্ঞায অত্তনো সমাধানত্থায. অত্তপৰিনিব্বাপনত্থাযাতি দুৱিধেনাপি ঞাণেন অত্তনো অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থায. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থং খো আৱুসো ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯). অপ্পিচ্ছঞ্ঞেৱ নিস্সাযাতি এত্থ পচ্চযঅপ্পিচ্ছো অধিগমঅপ্পিচ্ছো পৰিযত্তিঅপ্পিচ্ছো ধুতঙ্গঅপ্পিচ্ছোতি চত্তাৰো অপ্পিচ্ছা, তেসং নানত্থং হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতং এৱ, তং অপ্পিচ্ছং অল্লীযিত্ৱা. সন্তুট্ঠিঞ্ঞেৱাতি চতূসু পচ্চযেসু চ তিৱিধং সন্তোসং অল্লীযিত্ৱা, এতেসং ৱিভাগো হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতোযেৱ. সল্লেখঞ্ঞেৱাতি কিলেসলেখনং. ইদমত্থিতঞ্ঞেৱাতি ইমেহি কুসলধম্মেহি অত্থি ইদমত্থি, তস্স ভাৱো ইদমত্থিতা, তং ইদমত্থিতংযেৱ নিস্সায অল্লীযিত্ৱা.

ৰসোতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. মূলৰসোতি যংকিঞ্চি মূলং পটিচ্চ নিব্বত্তৰসো. খন্ধৰসাদীসুপি এসেৱ নযো. অম্বিলন্তি তক্কম্বিলাদি. মধুৰন্তি একন্ততো গোসপ্পিআদি. মধু পন কসাৱযুত্তং চিৰনিক্খিত্তং কসাৱং হোতি, ফাণিতং খাৰিযুত্তং চিৰনিক্খিত্তং খাৰিযং হোতি. সপ্পি পন চিৰনিক্খিত্তং ৱণ্ণগন্ধে জহন্তম্পি ৰসং ন জহতীতি তদেৱ একন্তমধুৰং. তিত্তকন্তি নিম্বপণ্ণাদি. কটুকন্তি সিঙ্গিৱেৰমৰিচাদি. লোণিকন্তি সামুদ্দিকলোণাদি. খাৰিকন্তি ৱাতিঙ্গণকড়ীৰাদি. লম্বিকন্তি বদৰামলককপিট্ঠসালৱাদি. কসাৱন্তি হৰীতকাদি. ইমে সব্বেপি ৰসা ৱত্থুৱসেন ৱুত্তা. তংতংৱত্থুকো পনেত্থ ৰসো চ অম্বিলাদীনি নামেহি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. সাদূতি ইট্ঠৰসো. অসাদূতি অনিট্ঠৰসো. ইমিনা পদদ্ৱযেন সব্বোপি ৰসো পৰিযাদিন্নো. সীতন্তি সীতৰসো. উণ্হন্তি উণ্হৰসো. এৱমযং মূলৰসাদিনা ভেদেন ভিন্নোপি ৰসো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৱ. সব্বোপি হেস জিৱ্হাপটিহননলক্খণো, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. তে জিৱ্হগ্গেন ৰসগ্গানীতি এতে সমণব্ৰাহ্মণা পসাদজিৱ্হগ্গেন উত্তমৰসানি. পৰিযেসন্তাতি গৱেসমানা. আহিণ্ডন্তীতি তত্থ তত্থ ৱিচৰন্তি. তে অম্বিলং লভিত্ৱা অনম্বিলং পৰিযেসন্তীতি তক্কাদিঅম্বিলং লদ্ধা অনম্বিলং গৱেসন্তি. এৱং সব্বং পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা যোজিতং.

পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতীতি পটিসঙ্খানপঞ্ঞায জানিত্ৱা উপাযেন আহাৰং আহাৰেতি. ইদানি উপাযং দস্সেতুং ‘‘নেৱ দৱাযা’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ নেৱ দৱাযাতি দৱত্থায ন আহাৰেতি. তত্থ নটলঙ্ঘকাদযো দৱত্থায আহাৰেন্তি নাম. যঞ্হি ভোজনং ভুত্তস্স নচ্চগীতকব্বসিলোকসঙ্খাতো দৱো অতিৰেকতৰেন পটিভাতি, তং ভোজনং অধম্মেন ৱিসমেন পৰিযেসিত্ৱা তে আহাৰেন্তি. অযং পন ভিক্খু ন এৱমাহাৰেতি.

ন মদাযাতি মানমদপুৰিসমদানং ৱড্ঢনত্থায ন আহাৰেতি. তত্থ ৰাজৰাজমহামত্তা মদত্থায আহাৰেন্তি নাম. তে হি অত্তনো মানমদপুৰিসমদানং ৱড্ঢনত্থায পিণ্ডৰসভোজনাদীনি পণীতভোজনানি ভুঞ্জন্তি. অযং পন ভিক্খু এৱং নাহাৰেতি.

ন মণ্ডনাযাতি সৰীৰমণ্ডনত্থায ন আহাৰেতি. তত্থ ৰূপূপজীৱিনিযো মাতুগামা অন্তেপুৰিকাদযো চ সপ্পিফাণিতাদীনি পিৱন্তি, সিনিদ্ধমুদুমদ্দৱভোজনং আহাৰেন্তি. এৱং নো অঙ্গলট্ঠি সুসণ্ঠিতা ভৱিস্সতি, সৰীৰে ছৱিৱণ্ণো পসন্নো ভৱিস্সতীতি. অযং পন ভিক্খু এৱং ন আহাৰেতি.

ন ৱিভূসনাযাতি সৰীৰে মংসৱিভূসনত্থায ন আহাৰেতি. তত্থ নিব্বুদ্ধমল্লমুট্ঠিকমল্লচেটকাদযো সুসিনিদ্ধেহি মচ্ছমংসাদীহি সৰীৰং পীণেন্তি ‘‘এৱং নো মংসং উস্সদং ভৱিস্সতি পহাৰসহনত্থাযা’’তি. অযং পন ভিক্খু এৱং সৰীৰে মংসৱিভূসনত্থায ন আহাৰেতি.

যাৱদেৱাতি আহাৰাহৰণপযোজনস্স পৰিচ্ছেদনিযমদস্সনং. ইমস্স কাযস্স ঠিতিযাতি ইমস্স চতুমহাভূতিকস্স কৰজকাযস্স ঠপনত্থায আহাৰেতি, ইদমস্স আহাৰাহৰণে পযোজনন্তি অত্থো. যাপনাযাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযযাপনত্থায আহাৰেতি. ৱিহিংসূপৰতিযাতি ৱিহিংসা নাম অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকখুদ্দা, তস্সা উপৰতিযা ৱূপসমনত্থায আহাৰেতি. ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহাযাতি ব্ৰহ্মচৰিযং নাম তিস্সো সিক্খা সকলসাসনং, তস্স অনুগ্গণ্হত্থায আহাৰেতি.

ইতীতি উপাযনিদস্সনং, ইমিনা উপাযেনাতি অত্থো. পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামীতি পুৰাণৱেদনং নাম অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৱেদনা, তং পটিহনিস্সামীতি আহাৰেতি. নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি নৱৱেদনা নাম অতিভুত্তপচ্চযেন উপ্পজ্জনকৱেদনা, ন তং উপ্পাদেস্সামীতি আহাৰেতি. অথ ৱা নৱৱেদনা নাম ভুত্তপচ্চযা ন উপ্পজ্জনকৱেদনা, তস্সা অনুপ্পন্নায অনুপ্পজ্জনত্থমেৱ আহাৰেতি.

যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতীতি যাপনা চ মে ভৱিস্সতি. অনৱজ্জতা চাতি এত্থ অত্থি সাৱজ্জং, অত্থি অনৱজ্জং. তত্থ অধম্মিকপৰিযেসনা অধম্মিকপটিগ্গহণং অধম্মেন পৰিভোগোতি ইদং সাৱজ্জং নাম. ধম্মেন পন পৰিযেসিত্ৱা ধম্মেন পটিগ্গহেত্ৱা পচ্চৱেক্খিত্ৱা পৰিভুঞ্জনং অনৱজ্জং নাম. একচ্চো অনৱজ্জেযেৱ সাৱজ্জং কৰোতি, ‘‘লদ্ধং মে’’তি কত্ৱা পমাণাতিক্কন্তং ভুঞ্জতি, তং জীৰাপেতুং অসক্কোন্তো উদ্ধংৱিৰেচনঅধোৱিৰেচনাদীহি কিলমতি, সকলৱিহাৰে ভিক্খূ তস্স সৰীৰপটিজগ্গনভেসজ্জপৰিযেসনাদীসু উস্সুক্কং আপজ্জন্তি, ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘অসুকস্স নাম উদৰং উদ্ধুমাত’’ন্তিআদিং ৱদন্তি. ‘‘এস নিচ্চকালম্পি এৱং পকতিকোযেৱ, অত্তনো কুচ্ছিপ্পমাণং নাম ন জানাতী’’তি নিন্দন্তি গৰহন্তি. অযং অনৱজ্জেযেৱ সাৱজ্জং কৰোতি নাম. এৱং অকত্ৱা ‘‘অনৱজ্জতা চ মে ভৱিস্সতী’’তি আহাৰেতি.

ফাসুৱিহাৰো চাতি এত্থাপি অত্থি ফাসুৱিহাৰো, অত্থি ন ফাসুৱিহাৰো. তত্থ আহৰহত্থকো অলংসাটকো তত্ৰৱট্টকো কাকমাসকো ভুত্তৱমিতকোতি ইমেসং পঞ্চন্নং ব্ৰাহ্মণানং ভোজনং ন ফাসুৱিহাৰো নাম. এতেসু হি আহৰহত্থকো নাম বহুং ভুঞ্জিত্ৱা অত্তনো ধম্মতায উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো ‘‘আহৰ হত্থ’’ন্তি ৱদতি. অলংসাটকো নাম অচ্চুদ্ধুমাতকুচ্ছিতায উট্ঠিতোপি সাটকং নিৱাসেতুং ন সক্কোতি. তত্ৰৱট্টকো নাম উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো তত্ৰেৱ পৰিৱট্টতি. কাকমাসকো নাম যথা কাকেহি আমসিতুং সক্কোতি, এৱং যাৱ মুখদ্ৱাৰা আহাৰেতি. ভুত্তৱমিতকো নাম মুখেন সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো তত্থেৱ ৱমতি. এৱং অকত্ৱা ‘‘ফাসুৱিহাৰো চ মে ভৱিস্সতী’’তি আহাৰেতি. ফাসুৱিহাৰো নাম চতূহি পঞ্চহি আলোপেতি ঊনূদৰতা. এত্তকঞ্হি ভুঞ্জিত্ৱা পানীযং পিৱতো চত্তাৰো ইৰিযাপথা সুখেন পৱত্তন্তি. তস্মা ধম্মসেনাপতি এৱমাহ –

‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;

অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৩; মি. প. ৬.৫.১০);

ইমস্মিং পন ঠানে অঙ্গানি সমোধানেতব্বানি. নেৱ দৱাযাতি হি একং অঙ্গং, ন মদাযাতি একং, ন মণ্ডনাযাতি একং, ন ৱিভূসনাযাতি একং, যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনাযাতি একং, ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহাযাতি একং, ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি একং, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতীতি একং অঙ্গং, অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চাতি অযমেত্থ ভোজনানিসংসো.

মহাসিৱত্থেৰো পনাহ – ‘‘হেট্ঠা চত্তাৰি অঙ্গানি পটিক্খেপো নাম, উপৰি পন অট্ঠঙ্গানি সমোধানেতব্বানী’’তি. তত্থ যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযাতি একং অঙ্গং, যাপনাযাতি একং, ৱিহিংসূপৰতিযাতি একং, ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহাযাতি একং, ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামীতি একং, নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি একং, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতীতি একং, অনৱজ্জতা চাতি একং, ফাসুৱিহাৰো পন ভোজনানিসংসোতি. এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহাৰং আহাৰেতি.

৯০. উপেক্খকোতি ছড়ঙ্গুপেক্খায সমন্নাগতো. সতোতি কাযানুপস্সনাদিসতিযুত্তো.

উপেক্খকোতি ছড়ঙ্গুপেক্খায সমন্নাগতোতি এত্থ ছড়ঙ্গুপেক্খাধম্মো নাম কোতি? ঞাণাদযো. ‘‘ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তে কিৰিযতো চত্তাৰি ঞাণসম্পযুত্তানি লব্ভন্তি, ‘‘সততৱিহাৰো’’তি ৱুত্তে অট্ঠ মহাচিত্তানি লব্ভন্তি, ‘‘ৰজ্জনদুস্সনং নত্থী’’তি ৱুত্তে দস চিত্তানি লব্ভন্তি. সোমনস্সং আসেৱনৱসেন লব্ভতি. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি কাৰণৱসেন চক্খূতি লদ্ধৱোহাৰেন ৰূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং দিস্ৱা. পোৰাণা পনাহু – চক্খু ৰূপং ন পস্সতি অচিত্তকত্তা, চিত্তম্পি ন পস্সতি অচক্খুকত্তা. দ্ৱাৰাৰম্মণসঙ্ঘট্টনেন পন পসাদৱত্থুকেন চিত্তেন পস্সতি. ঈদিসেসু পন ঠানেসু ‘‘ধনুনা ৱিজ্ঝতী’’তিআদীসু ৱিয সসম্ভাৰকথা নাম হোতি. তস্মা চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং দিস্ৱাতি অযমেৱেত্থ অত্থো.

নেৱ সুমনো হোতীতি লোভুপ্পত্তিৱসেন ছন্দৰাগুপ্পত্তিৱসেন সোমনস্সো ন হোতি. ন দুম্মনোতি পটিঘুপ্পত্তিৱসেন দুট্ঠচিত্তো ন হোতি. উপেক্খকোতি উপপত্তিতো ইক্খকো হোতি, অপক্খপতিতো হুত্ৱা ইৰিযাপথং পৱত্তেতি. সতো সম্পজানোতি সতিমা ঞাণসম্পন্নো. মনাপং নাভিগিজ্ঝতীতি মনৱড্ঢনকং ইট্ঠাৰম্মণং নাভিগিজ্ঝতি ন পত্থেতি. নাভিহংসতীতি ন তুস্সতি. ন ৰাগং জনেতীতি তত্থ তত্থ ৰঞ্জনং ন উপ্পাদেতি. তস্স ঠিতোৱ কাযো হোতীতি তস্স খীণাসৱস্স চক্খাদিকাযো কম্পাৰহিতত্তা ঠিতো নিচ্চলো হোতি. অমনাপন্তি অনিট্ঠাৰম্মণং. ন মঙ্কু হোতীতি দোমনস্সিতো ন হোতি. অপ্পতিট্ঠিতচিত্তোতি কোধৱসেন ঠিতমনো ন হোতি. অলীনমনসোতি অলীনচিত্তো. অব্যাপন্নচেতসোতি ব্যাপাদৰহিতচিত্তো.

ৰজনীযে ন ৰজ্জতীতি ৰজনীযস্মিং ৱত্থুস্মিং ন ৰাগং উপ্পাদেতি. দুস্সনীযে ন দুস্সতীতি দোসুপ্পাদে ৱত্থুস্মিং ন দোসং উপ্পাদেতি. মোহনীযে ন মুয্হতীতি মোহনীযস্মিং ৱত্থুস্মিং ন মোহং উপ্পাদেতি. কোপনীযে ন কুপ্পতীতি কোধনীযস্মিং ৱত্থুস্মিং ন চলতি. মদনীযে ন মজ্জতীতি মদনীযস্মিং ৱত্থুস্মিং ন সংসীদতি. কিলেসনীযে ন কিলিস্সতীতি উপতপনীযস্মিং ৱত্থুস্মিং ন উপতপ্পতি. দিট্ঠে দিট্ঠমত্তোতি ৰূপাৰম্মণে চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দিট্ঠে দিট্ঠমত্তো. সুতে সুতমত্তোতি সদ্দাযতনে সোতৱিঞ্ঞাণেন সুতে সুতমত্তো. মুতে মুতমত্তোতি ঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণেন পাপুণিত্ৱা গহিতে গহিতমত্তো. ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তোতি মনোৱিঞ্ঞাণেন ঞাতে ঞাতমত্তো. দিট্ঠে ন লিম্পতীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দিট্ঠে ৰূপাৰম্মণে তণ্হাদিট্ঠিলেপেন ন লিম্পতি. দিট্ঠে অনূপযোতি ৰূপাৰম্মণে নিত্তণ্হো হোতি. অনপাযোতি অপদুট্ঠচিত্তো.

সংৱিজ্জতীতি লব্ভতি. পস্সতীতি ওলোকেতি. ছন্দৰাগোতি সিনেহো. ৰূপাৰামন্তি ৰূপং আৰামং অস্সাতি ৰূপাৰামং. ৰূপে ৰতন্তি ৰূপৰতং. ৰূপে সন্তুট্ঠীতি ৰূপসম্মুদিতং.

দন্তং নযন্তি সমিতিন্তি উয্যানকীড়ামণ্ডলাদীসু মহাজনমজ্ঝং গচ্ছন্তা দন্তমেৱ গোণজাতিং ৱা অস্সজাতিং ৱা যানে যোজেত্ৱা নযন্তি. ৰাজাতি তথাৰূপানেৱ ঠানানি গচ্ছন্তো ৰাজাপি দন্তমেৱ অভিৰুহতি. মনুস্সেসূতি মনুস্সেসুপি চতূহি অৰিযমগ্গেহি দন্তো নিব্বিসেৱনোৱ সেট্ঠো. যোতিৱাক্যন্তি যো এৱৰূপং অতিক্কমৱচনং পুনপ্পুনং ৱুচ্চমানম্পি তিতিক্খতি ন পটিপ্ফন্দতি ন ৱিহঞ্ঞতি, এৱৰূপো দন্তো সেট্ঠোতি অত্থো.

অস্সতৰাতি ৱড়ৱায গদ্ৰভেন জাতা. আজানীযাতি যং অস্সদম্মসাৰথি কাৰণং কাৰেতি, তস্স খিপ্পং জাননসমত্থা. সিন্ধৱাতি সিন্ধৱৰট্ঠে জাতা অস্সা. মহানাগাতি কুঞ্জৰসঙ্খাতা মহাহত্থিনো. অত্তদন্তোতি এতে অস্সতৰা ৱা আজানীযা ৱা সিন্ধৱা ৱা কুঞ্জৰা ৱা ৱৰা দন্তা, ন অদন্তা. যো পন চতুমগ্গসঙ্খাতেন অত্তদন্তেন দন্ততায অত্তদন্তো নিব্বিসেৱনো, অযং ততোপি ৱৰং, সব্বেহিপি এতেহি উত্তৰিতৰোতি অত্থো.

ন হি এতেহি যানেহীতি যানি এতানি হত্থিযানাদিযানানি, ন হি এতেহি যানেহি কোচি পুগ্গলো সুপিনন্তেনপি অগতপুব্বত্তা ‘‘অগত’’ন্তি সঙ্খাতং নিব্বানদিসং, তং ঠানং গচ্ছেয্য. যথা পুব্বভাগে ইন্দ্ৰিযদমেন দন্তেন অপৰভাগে অৰিযমগ্গভাৱনায সুদন্তেন দন্তো নিব্বিসেৱনো সপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো তং অগতপুব্বং দিসং গচ্ছতি, দন্তভূমিং পাপুণাতি. তস্মা অত্তদমনমেৱ ৱৰন্তি অত্থো.

ৱিধাসু ন ৱিকম্পন্তীতি সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতিআদীসু মানৱিধাসু ন চলন্তি নপ্পৱেধন্তি. ৱিপ্পমুত্তা পুনব্ভৱাতি পুনব্ভৱপটিসন্ধিযা পুনপ্পুনং উপ্পত্তিতো সুট্ঠু মুত্তা মুঞ্চিত্ৱা ঠিতা. দন্তভূমিমনুপ্পত্তাতি একন্তদমনং অৰহত্তফলভূমিং পাপুণিত্ৱা ঠিতা. তে লোকে ৱিজিতাৱিনোতি তে অৰহন্তো সত্তলোকে ৱিজিতৱিজযা ৱিজিতৱন্তো নাম হোন্তি.

যস্মা চ ভাৱিতিন্দ্ৰিযো নিব্ভযো নিব্বিকাৰো দন্তো হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যস্সিন্দ্ৰিযানী’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যস্স চক্খাদীনি ছড়িন্দ্ৰিযানি গোচৰভাৱনায অনিচ্চাদিতিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱাসনাভাৱনায সতিসম্পজঞ্ঞগন্ধং গাহাপেত্ৱা ভাৱিতানি, তানি চ খো অজ্ঝত্তগোচৰভাৱনায, এৱং পন বহিদ্ধা চ সব্বলোকেতি যত্থ যত্থ ইন্দ্ৰিযানং ৱেকল্লতা ৱেকল্লতো ৱা সম্ভৱো, তত্থ নাভিজ্ঝাদিৱসেন ভাৱিতানীতি এৱং নিব্বিজ্ঝ ঞত্ৱা পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ইমং পৰঞ্চ লোকং সকসন্ততিখন্ধলোকং পৰসন্ততিখন্ধলোকঞ্চ দন্তমৰণং মৰিতুকামো কালং কঙ্খতি, জীৱিতক্খযকালং আগমেতি পতিমানেতি, ন ভাযতি মৰণস্স. যথাহ –

‘‘মৰণে মে ভযং নত্থি, নিকন্তি নত্থী জীৱিতে’’. (থেৰগা. ২০);

‘‘নাভিকঙ্খামি মৰণং, নাভিকঙ্খামি জীৱিতং;

কালঞ্চ পতিমানেমি, নিব্বিসং ভতকো যথা’’তি. (থেৰগা. ৬০৬, ৬৫৪, ১০০২; মি. প. ২.২.৪ থোকং ৱিসদিসং);

ভাৱিতো স দন্তোতি এৱং ভাৱিতিন্দ্ৰিযো সো দন্তো.

৯১. নিস্সযতাতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযা. ঞত্ৱা ধম্মন্তি অনিচ্চাদীহি আকাৰেহি ধম্মং জানিত্ৱা. অনিস্সিতোতি এৱং তেহি নিস্সযেহি অনিস্সিতো. তেন অঞ্ঞত্ৰ ধম্মঞাণা নত্থি নিস্সযানং অভাৱোতি দীপেতি. ভৱায ৱিভৱায ৱাতি সস্সতায উচ্ছেদায ৱা. ইমিস্সা গাথায নিদ্দেসো উত্তানো.

৯২. তং ব্ৰূমি উপসন্তোতি তং এৱৰূপং একেকগাথায ৱুত্তং উপসন্তোতি কথেমি. অতৰী সো ৱিসত্তিকন্তি সো ইমং ৱিসতাদিভাৱেন ৱিসত্তিকাসঙ্খাতং মহাতণ্হং অতৰি.

অত্তনো দিট্ঠিযা ৰাগো অভিজ্ঝাকাযগন্থোতি সযং গহিতদিট্ঠিযা ৰঞ্জনসঙ্খাতো ৰাগো অভিজ্ঝাকাযগন্থো. পৰৱাদেসু আঘাতো অপ্পচ্চযোতি পৰেসং ৱাদপটিৱাদেসু কোপো চ অতুট্ঠাকাৰো চ ব্যাপাদো কাযগন্থো. অত্তনো সীলং ৱা ৱতং ৱাতি সযং গহিতমেথুনৱিৰতিসঙ্খাতং সীলং ৱা গোৱতাদিৱতং ৱা. সীলব্বতং ৱাতি তদুভযং ৱা. পৰামাসোতি ইমিনা সুদ্ধীতিআদিৱসেন পৰতো আমসতি. অত্তনো দিট্ঠি ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থোতি সযং গহিতদিট্ঠিং ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (উদা. ৫৪; ম. নি. ৩.২৭, ৩০১) অযোনিসো অভিনিৱেসো ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থো. গন্থা তস্স ন ৱিজ্জন্তীতি তস্স খীণাসৱস্স দ্ৱে দিট্ঠিগন্থা সোতাপত্তিমগ্গেন ন সন্তি. ব্যাপাদো কাযগন্থো অনাগামিমগ্গেন. অভিজ্ঝাকাযগন্থো অৰহত্তমগ্গেন.

৯৩. ইদানি তমেৱ উপসন্তং পসংসন্তো আহ ‘‘ন তস্স পুত্তা’’তি এৱমাদি. তত্থ পুত্তা অত্ৰজাদযো চত্তাৰো. এত্থ চ পুত্তপৰিগ্গহাদযো পুত্তাদিনামেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. তে হিস্স ন ৱিজ্জন্তি, তেসং ৱা অভাৱেন পুত্তাদযো ন ৱিজ্জন্তীতি. অত্তাতি ‘‘অত্তা অত্থী’’তি গহিতা সস্সতদিট্ঠিং নত্থি. নিৰত্তাতি ‘‘উচ্ছিজ্জতী’’তি গহিতা উচ্ছেদদিট্ঠি.

নত্থীতি গহেতব্বং নত্থি. মুঞ্চিতব্বং নত্থীতি মোচেতব্বং নত্থি. যস্স নত্থি গহিতন্তি যস্স পুগ্গলস্স তণ্হাদিট্ঠিৱসেন গহিতং ন ৱিজ্জতি. তস্স নত্থি মুঞ্চিতব্বন্তি তস্স পুগ্গলস্স মুঞ্চিতব্বং ন ৱিজ্জতি. গাহমুঞ্চনসমতিক্কন্তোতি গহণঞ্চ মোচনঞ্চ ৱীতিৱত্তো. ৱুদ্ধিপৰিহানিৱীতিৱত্তোতি ৱুড্ঢিঞ্চ হানিঞ্চ অতিক্কন্তো.

৯৪. যেন নং ৱজ্জুং পুথুজ্জনা, অথো সমণব্ৰাহ্মণাতি যেন তং ৰাগাদিনা ৱজ্জেন পুথুজ্জনা সব্বেপি দেৱমনুস্সা ইতোৱ বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণা চ ৰত্তোতি ৱা দুট্ঠোতি ৱা ৱদেয্যুং. তং তস্স অপুৰক্খতন্তি তং ৰাগাদিৱজ্জং তস্স অৰহতো অপুৰক্খতং. তস্মা ৱাদেসু নেজতীতি তংকাৰণা নিন্দাৱচনেসু ন কম্পতি.

নেজতীতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. ন ইঞ্জতীতি চলনং ন কৰোতি. ন চলতীতি ন তত্থ নমতি. ন ৱেধতীতি কম্পেতুং অসক্কুণেয্যতায ন ফন্দতি. নপ্পৱেধতীতি ন কম্পতি. ন সম্পৱেধতীতি ন পৰিৱত্ততি.

৯৫. ন উস্সেসু ৱদতেতি ৱিসিট্ঠেসু অত্তানং অন্তোকত্ৱা ‘‘অহং ৱিসিট্ঠো’’তি অতিমানৱসেন ন ৱদতি. এস নযো ইতৰেসু দ্ৱীসু. কপ্পং নেতি অকপ্পিযোতি সো এৱৰূপো দুৱিধম্পি কপ্পং ন এতি. কস্মা? যস্মা অকপ্পিযো, পহীনকপ্পোতি ৱুত্তং হোতি. ইমিস্সাপি গাথায নিদ্দেসো উত্তানোৱ.

৯৬. সকন্তি ময্হন্তি পৰিগ্গহিতং. অসতা চ ন সোচতীতি অৱিজ্জমানাদিনা অসতা চ ন সোচতি. ধম্মেসু চ ন গচ্ছতীতি সব্বধম্মেসু ছন্দাদিৱসেন ন গচ্ছতি. স ৱে সন্তোতি ৱুচ্চতীতি সো এৱৰূপো নৰুত্তমো ‘‘সন্তো’’তি ৱুচ্চতি. ইমিস্সাপি গাথায নিদ্দেসো উত্তানোৱ. অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপৰিযোসানে কোটিসতসহস্সদেৱতানং অৰহত্তপ্পত্তি অহোসি, সোতাপন্নাদীনং গণনা নত্থীতি.

সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায মহানিদ্দেসট্ঠকথায

পুৰাভেদসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.