৮. পসূৰসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা

৫৯. অট্ঠমে পসূৰসুত্তনিদ্দেসে পঠমগাথায তাৱ সঙ্খেপো – ইমে দিট্ঠিগতিকা অত্তনো দিট্ঠিং সন্ধায ‘‘ইধেৱ সুদ্ধী’’তি ৱদন্তি. অঞ্ঞেসু পন ধম্মেসু ৱিসুদ্ধিং নাহু, এৱং যং অত্তনো সত্থাৰাদিং নিস্সিতা, তত্থেৱ ‘‘এস ৱাদো সুভো’’তি এৱং সুভৱাদা হুত্ৱা পুথূ সমণব্ৰাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীসু পচ্চেকসচ্চেসু নিৱিট্ঠা.

সব্বে পৰৱাদে খিপন্তীতি সব্বা পৰলদ্ধিযো ছড্ডেন্তি. উক্খিপন্তীতি দূৰতো খিপন্তি. পৰিক্খিপন্তীতি সমন্ততো খিপন্তি. সুভৱাদাতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. সোভনৱাদাতি ‘‘এতং সুন্দৰ’’ন্তি কথেন্তা. পণ্ডিতৱাদাতি ‘‘পণ্ডিতা ময’’ন্তি এৱং কথেন্তা. থিৰৱাদাতি ‘‘নিদ্দোসৱাদং ৱদামা’’তি কথেন্তা. ঞাযৱাদাতি ‘‘যুত্তৱাদং ৱদামা’’তি কথেন্তা. হেতুৱাদাতি ‘‘কাৰণসহিতং ৱদামা’’তি কথেন্তা. লক্খণৱাদাতি ‘‘সল্লক্খেতব্বং ৱদামা’’তি ৱদন্তা. কাৰণৱাদাতি ‘‘উদাহৰণযুত্তৱাদং ৱদামা’’তি কথেন্তা. ঠানৱাদাতি ‘‘পক্কমিতুং অসক্কুণেয্যৱাদং ৱদামা’’তি ৱদন্তা.

নিৱিট্ঠাতি অন্তোপৱিট্ঠা. পতিট্ঠিতাতি তত্থেৱ ঠিতা.

৬০. এৱং নিৱিট্ঠা চ ‘‘তে ৱাদকামা’’তি দুতিযগাথা. তত্থ বালং দহন্তী মিথু অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি ‘‘অযং বালো, অযং বালো’’তি এৱং দ্ৱেপি জনা অঞ্ঞমঞ্ঞং বালং দহন্তি, বালতো পস্সন্তি. ৱদন্তি তে অঞ্ঞসিতা কথোজ্জন্তি তে অঞ্ঞমঞ্ঞসত্থাৰাদিনিস্সিতা কলহং ৱদন্তি. পসংসকামা কুসলাৱদানাতি পসংসত্থিকা উভোপি ‘‘মযং কুসলাৱদানা পণ্ডিতৱাদা’’তি এৱং সঞ্ঞিনো হুত্ৱা.

ৱাদত্থিকাতি ৱাদেন অত্থিকা. ৱাদাধিপ্পাযাতি ৱাদজ্ঝাসযা. ৱাদপুৰেক্খাৰাতি ৱাদমেৱ পুৰতো কত্ৱা চৰমানা. ৱাদপৰিযেসনং চৰন্তাতি ৱাদমেৱ গৱেসনং চৰমানা. ৱিগয্হাতি পৱিসিত্ৱা. ওগয্হাতি ওতৰিত্ৱা. অজ্ঝোগাহেত্ৱাতি নিমুজ্জিত্ৱা. পৱিসিত্ৱাতি অন্তোকত্ৱা.

অনোজৱন্তীতি নিহীনওজৱতী, তেজৱিৰহিতাতি অত্থো. সা কথাতি এসা ৱাচা. কথোজ্জং ৱদন্তীতি নিত্তেজং ভণন্তি. এৱং ৱদানেসু চ তেসু একো নিযমতো এৱ.

৬১. যুত্তো কথাযন্তি গাথা. তত্থ যুত্তো কথাযন্তি ৱাদকথায উস্সুক্কো. পসংসমিচ্ছং ৱিনিঘাতি হোতীতি অত্তনো পসংসং ইচ্ছন্তো ‘‘কথং নু খো নিগ্গহেস্সামী’’তিআদিনা নযেন পুব্বেৱ ৱাদা কথংকথী ৱিনিঘাতী হোতি. অপাহতস্মিন্তি পঞ্হৱীমংসকেহি ‘‘অত্থাপগতং তে ভণিতং, ব্যঞ্জনাপগতং তে ভণিত’’ন্তিআদিনা নযেন অপহৰিতে ৱাদে. নিন্দায সো কুপ্পতীতি এৱং অপাহতস্মিঞ্চ ৱাদে উপ্পন্নায নিন্দায সো কুপ্পতি. ৰন্ধমেসীতি যস্স ৰন্ধমেৱ গৱেসন্তো.

থোমনন্তি ৱণ্ণভণনং. কিত্তিন্তি পাকটকৰণং. ৱণ্ণহাৰিযন্তি গুণৱড্ঢনং. পুব্বেৱ সল্লাপাতি সল্লাপতো পুৰেতৰমেৱ. ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি কথংকথা অস্স অত্থীতি কথংকথী. জযো নু খো মেতি মম জযো. কথং নিগ্গহন্তি কেন পকাৰেন নিগ্গণ্হনং. পটিকম্মং কৰিস্সামীতি মম লদ্ধিং পৰিসুদ্ধিং কৰিস্সামি. ৱিসেসন্তি অতিৰেকং. পটিৱিসেসন্তি পুনপ্পুনং ৱিসেসং. আৱেঠিযং কৰিস্সামীতি পৰিৱেঠনং কৰিস্সামি. নিব্বেঠিযন্তি মম নিব্বেঠনং মোচনং নিক্খমনং. ছেদন্তি ৱাদছিন্দনং. মণ্ডলন্তি ৱাদসঙ্ঘাতং. পাৰিসজ্জাতি পৰিচাৰিকা. পাসাৰিকাতি কাৰণিতা. অপহৰন্তীতি পটিবাহন্তি.

অত্থাপগতন্তি অত্থতো অপগতং, অত্থো নত্থীতি. অত্থতো অপহৰন্তীতি অত্থম্হা পটিবাহন্তি. অত্থো তে দুন্নিতোতি তৱ অত্থো ন সম্মা উপনীতো. ব্যঞ্জনং তে দুৰোপিতন্তি তৱ ব্যঞ্জনং দুপ্পতিট্ঠাপিতং. নিগ্গহো তে অকতোতি তযা নিগ্গহো ন কতো. পটিকম্মং তে দুক্কটন্তি তযা অত্তনো লদ্ধিপতিট্ঠাপনং দুট্ঠু কতং. ৱিসমকথং দুক্কথিতন্তি ন সম্মা কথিতং. দুব্ভণিতন্তি ভণন্তেনপি দুট্ঠু ভণিতং. দুল্লপিতন্তি ন সম্মা ৱিস্সজ্জিতং. দুৰুত্তন্তি অঞ্ঞথা ভণিতং. দুব্ভাসিতন্তি ৱিৰূপং ভাসিতং.

নিন্দাযাতি গৰহণেন. গৰহাযাতি দোসকথনেন. অকিত্তিযাতি অগুণকথনেন. অৱণ্ণহাৰিকাযাতি অগুণৱড্ঢনেন.

কুপ্পতীতি পকতিভাৱং জহেত্ৱা চলতি. ব্যাপজ্জতীতি দোসৱসেন পূতিভাৱং আপজ্জতি. পতিট্ঠীযতীতি কোধৱসেন গণভাৱং গচ্ছতি. কোপঞ্চাতি কুপিতভাৱং. দোসঞ্চাতি দূসনং. অপচ্চযঞ্চাতি অতুট্ঠাকাৰঞ্চ. পাতুকৰোতীতি পাকটং কৰোতি. ৰন্ধমেসীতি অন্তৰগৱেসী. ৱিৰন্ধমেসীতি ছিদ্দগৱেসী. অপৰদ্ধমেসীতি গুণং অপনেত্ৱা দোসমেৱ গৱেসী. খলিতমেসীতি পক্খলনগৱেসী. গড়িতমেসীতি পতনগৱেসী. ‘‘ঘট্টিতমেসী’’তিপি পাঠো, তস্স পীড়নগৱেসীতি অত্থো. ৱিৱৰমেসীতি দোসগৱেসী.

৬২. ন কেৱলঞ্চ সো কুপ্পতি, অপিচ খো পন ‘‘যমস্স ৱাদ’’ন্তি গাথা. তত্থ পৰিহীনমাহু, অপাহতন্তি অত্থব্যঞ্জনাদিতো অপাহতং পৰিহীনং ৱদন্তি. পৰিদেৱতীতি ততোনিমিত্তং সো ‘‘অঞ্ঞং মযা আৱজ্জিত’’ন্তিআদীহি ৱিপ্পলপতি. সোচতীতি ‘‘তস্স জযো’’তিআদীনি আৰব্ভ সোচতি. ‘‘উপচ্চগা ম’’ন্তি অনুত্থুনাতীতি ‘‘সো মং ৱাদেন ৱাদং অতিক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন সুট্ঠুতৰং ৱিপ্পলপতি.

পৰিহাপিতন্তি ন ৱড্ঢিতং. অঞ্ঞং মযা আৱজ্জিতন্তি অঞ্ঞং কাৰণং মযা অৱনমিতং. চিন্তিতন্তি ৱীমংসিতং. মহাপক্খোতি মহন্তো ঞাতিপক্খো এতস্সাতি মহাপক্খো. মহাপৰিসোতি মহাপৰিচাৰিকপৰিসো. মহাপৰিৱাৰোতি মহাদাসদাসিপৰিৱাৰো. পৰিসা চাযং ৱগ্গাতি অযঞ্চ পৰিসা ৱগ্গা, ন একা. পুন ভঞ্জিস্সামীতি পুন ভিন্দিস্সামি.

৬৩. এতে ৱিৱাদা সমণেসূতি এত্থ পন সমণা ৱুচ্চন্তি বাহিৰপৰিব্বাজকা. এতেসু উগ্ঘাতিনিঘাতি হোতীতি এতেসু ৱাদেসু জযপৰাজযাদিৱসেন চিত্তউগ্ঘাতনিঘাতং ৱা পাপুণন্তো উগ্ঘাতি চ নিঘাতি চ হোতি. ৱিৰমে কথোজ্জন্তি পজহেয্য কলহং. ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভাতি ন হি এত্থ পসংসলাভতো অঞ্ঞো অত্থো অত্থি. উত্তানো ৱাতি ন গম্ভীৰোতি অত্থো ‘‘পঞ্চিমে কামগুণা’’তিআদীসু (অ. নি. ৬.৬৩) ৱিয.

গম্ভীৰো ৱাতি দুপ্পৱেসো অপ্পতিট্ঠো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱিয. গূড়্হো ৱাতি পটিচ্ছন্নো হুত্ৱা ঠিতো ‘‘অভিৰম নন্দ অহং তে পাটিভোগো’’তিআদীসু (উদা. ২২) ৱিয. পটিচ্ছন্নো ৱাতি অপাকটো ‘‘মাতৰং পিতৰং হন্ত্ৱা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯৪; নেত্তি. ১১৩) ৱিয. নেয্যো ৱাতি নীহৰিত্ৱা কথেতব্বো ‘‘অসদ্ধো অকতঞ্ঞূ চা’’তিআদীসু (ধ. প. ৯৭) ৱিয. নীতো ৱাতি পাড়িযা ঠিতনিযামেন কথেতব্বো ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অৰিযৱংসা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২৮) ৱিয. অনৱজ্জো ৱাতি নিদ্দোসত্থো ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) ৱিয. নিক্কিলেসো ৱাতি কিলেসৱিৰহিতো ৱিপস্সনা ৱিয. ৱোদানোৱাতি পৰিসুদ্ধো লোকুত্তৰং ৱিয. পৰমত্থো ৱাতি উত্তমত্থো উত্তমত্থভূতো অত্থো খন্ধধাতুআযতননিব্বানানি ৱিয.

৬৪. ছট্ঠগাথাযত্থো – যস্মা চ ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভা, তস্মা পৰমং লাভং লভন্তোপি ‘‘সুন্দৰো অয’’ন্তি তত্থ দিট্ঠিযা পসংসিতো ৱা পন হোতীতি তং ৱাদং পৰিসায মজ্ঝে দীপেত্ৱা ততো সো তেন জযত্থেন তুট্ঠিং ৱা দন্তৱিদংসকং ৱা আপজ্জন্তো হস্সতি, মানেন চ উন্নমতি. কিং কাৰণং? যস্মা তং জযত্থং পপ্পুয্য যথামনো জাতো.

থম্ভযিত্ৱাতি পূৰেত্ৱা. ব্ৰূহযিত্ৱাতি ৱড্ঢেত্ৱা. ইমিস্সা গাথায নিদ্দেসো উত্তানত্থো.

৬৫. এৱং উন্নমতো চ ‘‘যা উন্নতী’’তি গাথা. তত্থ মানাতিমানং ৱদতে পনেসোতি এসো পন তং উন্নতিং ‘‘ৱিঘাতভূমী’’তি অবুজ্ঝমানো মানঞ্চ অতিমানঞ্চ ৱদতি. এৱং ইমিস্সাপি গাথায নিদ্দেসো উত্তানত্থো.

৬৬. এৱং ৱাদে দোসং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স ৱাদং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘সূৰো’’তি গাথমাহ. তত্থ ৰাজখাদাযাতি ৰাজখাদনীযেন, ভত্তৱেতনেনাতি ৱুত্তং হোতি. অভিগজ্জমেতি পটিসূৰমিচ্ছন্তি যথা সো পটিসূৰং ইচ্ছন্তো অভিগজ্জন্তো এতি, এৱং দিট্ঠিগতিকো দিট্ঠিগতিকন্তি দস্সেতি. যেনেৱ সো তেন পলেহীতি যেন সো তুয্হং পটিসূৰো, তেন গচ্ছ. পুব্বেৱ নত্থি যদিদং যুধাযাতি যং পন কিলেসজাতং যুদ্ধায সিযা, তং ইধ পুব্বেৱ নত্থি, বোধিমূলেযেৱস্স পহীনন্তি দস্সেতি.

সূৰোতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. সুট্ঠু উৰো সূৰো, ৱিস্সট্ঠউৰো নিন্নউৰোতি অত্থো. ৱীৰোতি পৰক্কমৱন্তো. ৱিক্কন্তোতি সঙ্গামং পৱিসন্তো. অভীৰূতিআদযো ৱুত্তনযা এৱ. পুট্ঠোতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. পোসিতোতি থূলকতো. আপাদিতোতি উপড্ঢবলিতো পটিপাদিতো. ৱড্ঢিতোতি ততো ততো ভাৱিতো.

গজ্জন্তোতি অব্যত্তসৰেন গজ্জন্তো. উগ্গজ্জন্তোতি উক্কুট্ঠিং কৰোন্তো. অভিগজ্জন্তোতি সীহনাদং কৰোন্তো. এতীতি আগচ্ছতি. উপেতীতি ততো সমীপং গচ্ছতি. উপগচ্ছতীতি ততো সমীপং গন্ত্ৱা ন নিৱত্ততি. পটিসূৰন্তি নিব্ভযং. পটিপুৰিসন্তি সত্তুপুৰিসং. পটিসত্তুন্তি সত্তু হুত্ৱা অভিমুখে ঠিতং. পটিমল্লন্তি পটিসেধং হুত্ৱা যুজ্ঝন্তং. ইচ্ছন্তোতি আকঙ্খমানো.

পলেহীতি গচ্ছ. ৱজাতি মা তিট্ঠ. গচ্ছাতি সমীপং উপসঙ্কম. অভিক্কমাতি পৰক্কমং কৰোহি.

বোধিযা মূলেতি মহাবোধিৰুক্খস্স সমীপে. যে পটিসেনিকৰা কিলেসাতি যে কিলেসা পটিপক্খকৰা. পটিলোমকৰাতি পটাণীকৰা. পটিকণ্টককৰাতি ৱিনিৱিজ্ঝনকৰা. পটিপক্খকৰাতি সত্তুকৰা.

৬৭. ইতো পৰং সেসগাথা পাকটসম্বন্ধা এৱ. তত্থ ৱিৱাদযন্তীতি ৱিৱদন্তি. পটিসেনিকত্তাতি পটিলোমকাৰকা. ‘‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসী’’তিআদিনা নযেন ৱিৰুদ্ধৱচনং ৱিৱাদো.

সহিতং মেতি মম ৱচনং অত্থসংহিতং. অসহিতং তেতি তৱ ৱচনং অনত্থসংহিতং. অধিচিণ্ণং তে ৱিপৰাৱত্তন্তি যং তং অধিচিণ্ণং চিৰকালসেৱনৱসেন পগুণং, তং মম ৱাদং আগম্ম নিৱত্তং. আৰোপিতো তে ৱাদোতি তুয্হং উপৰি মযা দোসো আৰোপিতো. চৰ ৱাদপ্পমোক্খাযাতি ভত্তপুটং আদায তং তং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱাদা পমোক্খত্থায উত্তৰং পৰিযেসমানো ৱিচৰ. নিব্বেঠেহি ৱাতি অথ ৱা মযা আৰোপিতদোসতো অত্তানং মোচেহি. সচে পহোসীতি সচে সক্কোসি.

আৱেঠিযায আৱেঠিযন্তি আৱেঠেত্ৱা নিৱত্তনেন নিৱত্তনং. নিব্বেঠিযায নিব্বেঠিযন্তি দোসতো মোচনেন মোচনং. ছেদেন ছেদন্তি এৱমাদি হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা যথাযোগং যোজেতব্বং.

৬৮. ৱিসেনিকত্ৱাতি কিলেসসেনং ৱিনাসেত্ৱা. কিং লভেথাতি পটিমল্লং কিং লভিস্সসি. পসূৰাতি তং পৰিব্বাজকং আলপতি. যেসীধ নত্থীতি যেসং ইধ নত্থি. ইমাযপি গাথায নিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৱ.

৬৯. পৱিতক্কন্তি ‘‘জযো নু খো মে ভৱিস্সতী’’তিআদীনি ৱিতক্কেন্তো. ধোনেন যুগং সমাগমাতি ধুতকিলেসেন বুদ্ধেন সদ্ধিং যুগগ্গাহং সমাপন্নো. ন হি ত্ৱং সক্খসি সম্পযাতৱেতি কোত্থুআদযো ৱিয সীহাদীহি ধোনেন সহ যুগং গহেত্ৱা একপদম্পি সম্পযাতুং যুগগ্গাহমেৱ ৱা সম্পাদেতুং ন সক্খিস্সসীতি.

মনোতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. চিত্তন্তি চিত্ততায চিত্তং. ‘‘আৰম্মণং মিনমানং জানাতী’’তি মনো. মানসন্তি মনো এৱ. ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (মহাৱ. ৩৩; সং. নি. ১.১৫১) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো মানসোতি ৱুত্তো.

‘‘কথঞ্হি ভগৱা তুয্হং, সাৱকো সাসনে ৰতো;

অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালংকযিৰা জনেসুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯) –

এত্থ অৰহত্তং মানসন্তি ৱুত্তং. ইধ পন মনোৱ মানসং, ব্যঞ্জনৱসেন হেতং পদং ৱড্ঢিতং.

হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৱা তে খিপিস্সামি, হদযং ৱা তে ফালেস্সামী’’তি (সু. নি. আড়ৱকসুত্ত; সং. নি. ১.২৩৭) এত্থ উৰো হদযন্তি ৱুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৱক্কং হদয’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০; খু. পা. ৩.দ্ৱত্তিংসাকাৰ) এত্থ হদযৱত্থু. ইধ পন চিত্তমেৱ অব্ভন্তৰট্ঠেন ‘‘হদয’’ন্তি ৱুত্তং. তমেৱ পৰিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডৰং, ভৱঙ্গং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যথাহ ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৱিয গোধাৱৰিতো নিক্খন্তা গোধাৱৰি ৱিয চ ‘‘পণ্ডৰ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং.

মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগহণং মনস্সেৱ আযতনভাৱদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি ‘‘নযিদং দেৱাযতনং ৱিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৱ আযতনং মনাযতন’’ন্তি. তত্থ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন আকৰট্ঠেন সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কাৰণট্ঠেন চ আযতনং ৱেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সৰাযতনং ৱাসুদেৱাযতন’’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং আযতনন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰো. সাসনে পন ‘‘মনোৰমে আযতনে, সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২; ম. নি. ৩.১৫৮) কাৰণং. ইধ পন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন কাৰণট্ঠেনাতি তিধাপি ৱট্টতি.

ফস্সাদযো হি ধম্মা এত্থ সঞ্জাযন্তীতি সঞ্জাতিদেসট্ঠেনপি এতং আযতনং. বহিদ্ধা ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বা আৰম্মণভাৱেনেত্থ ওসৰন্তীতি সমোসৰণট্ঠানট্ঠেনপি আযতনং. ফস্সাদীনং পন সহজাতাদিপচ্চযট্ঠেন কাৰণত্তা কাৰণট্ঠেনাপি আযতনন্তি ৱেদিতব্বং. মনিন্দ্ৰিযং ৱুত্তত্থমেৱ.

ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. ৱিঞ্ঞাণমেৱ খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. তস্স ৰাসিআদিৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (অ. নি. ৪.৫১) এত্থ হি ৰাসট্ঠেন খন্ধো ৱুত্তো. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) গুণট্ঠেন. ‘‘অদ্দস খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১) এত্থ পণ্ণত্তিমত্তট্ঠেন. ইধ পন ৰূড়্হিতো খন্ধো ৱুত্তো. ৰাসট্ঠেন হি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৱিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা ৰুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো ৰুক্খং ছিন্দতীতি ৱুচ্চতি, এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৱিঞ্ঞাণং ৰূড়্হিতো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি ৱুত্তং.

তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং অনুচ্ছৱিকা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৱ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৱিজাননট্ঠেন ৱিঞ্ঞাণং, সভাৱট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন ৱা ধাতূতি তীহি নামেহি ৱুত্তং.

সদ্ধিং যুগং সমাগমন্তি একপ্পহাৰেন সদ্ধিং. সম্মাগন্ত্ৱাতি পাপুণিত্ৱা. যুগগ্গাহং গণ্হিত্ৱাতি যুগপটিভাগং গহেত্ৱা. সাকচ্ছেতুন্তি সদ্ধিং কথেতুং. সল্লপিতুন্তি অল্লাপসল্লাপং কাতুং. সাকচ্ছং সমাপজ্জিতুন্তি সদ্ধিং কথনং পটিপজ্জিতুং. ন পটিবলভাৱে কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তং কিস্সহেতু, পসূৰো পৰিব্বাজকো হীনো’’তিআদিমাহ. সো হি ভগৱা অগ্গো চাতি অসদিসদানঅগ্গত্তা অসমানপঞ্ঞত্তা অগ্গো চ. সেট্ঠো চাতি সব্বগুণেহি অপ্পটিসমট্ঠেন সেট্ঠো চ. মোক্খো চাতি সৱাসনেহি কিলেসেহি মুত্তত্তা মোক্খো চ. উত্তমো চাতি অত্তনো উত্তৰিতৰৱিৰহিতত্তা উত্তমো চ. পৱৰো চাতি সব্বলোকেন অভিপত্থনীযত্তা পৱৰো চ. মত্তেন মাতঙ্গেনাতি পভিন্নমদেন হত্থিনা.

কোত্থুকোতি জিৰণসিঙ্গালো. সীহেন মিগৰঞ্ঞা সদ্ধিন্তি কেসৰসীহেন মিগৰাজেন সহ. তৰুণকোতি ছাপকো. ধেনুপকোতি খীৰপকো. উসভেনাতি মঙ্গলসম্মতেন উসভেন. চলককুনা সদ্ধিন্তি চলমানককুনা সদ্ধিং. ধঙ্কোতি কাকো. গৰুড়েন ৱেনতেয্যেন সদ্ধিন্তি এত্থ গৰুড়েনাতি জাতিৱসেন নামং. ৱেনতেয্যেনাতি গোত্তৱসেন. চণ্ডালোতি ছৱচণ্ডালো. ৰঞ্ঞা চক্কৱত্তিনাতি চাতুদ্দীপিকচক্কৱত্তিনা. পংসুপিসাচকোতি কচৱৰছড্ডনট্ঠানে নিব্বত্তকো যক্খো. ইন্দেন দেৱৰঞ্ঞা সদ্ধিন্তি সক্কেন দেৱৰাজেন সহ. সো হি ভগৱা মহাপঞ্ঞোতিআদীনি ছপ্পদানি হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতানি. তত্থ পঞ্ঞাপভেদকুসলোতি অত্তনো অনন্তৱিকপ্পে পঞ্ঞাভেদে ছেকো. পভিন্নঞাণোতি অনন্তপ্পভেদপত্তঞাণো. এতেন পঞ্ঞাপভেদকুসলত্তেপি সতি তাসং পঞ্ঞানং অনন্তভেদত্তং দস্সেতি. অধিগতপটিসম্ভিদোতি পটিলদ্ধঅগ্গচতুপটিসম্ভিদঞাণো. চতুৱেসাৰজ্জপ্পত্তোতি চত্তাৰি ৱিসাৰদভাৱসঙ্খাতানি ঞাণানি পত্তো. যথাহ –

‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.

‘‘খীণাসৱস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৱা অপৰিক্খীণা’তি…পে… ‘যে খো পন তে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা, তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযা’’তি…পে… যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি, তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামী’’তি (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০).

দসবলবলধাৰীতি দস বলানি এতেসন্তি দসবলা, দসবলানং বলানি দসবলবলানি, তানি দসবলবলানি ধাৰযতীতি দসবলবলধাৰী, দসবলঞাণবলধাৰীতি অত্থো. এতেহি তীহি ৱচনেহি অনন্তপ্পভেদানং নেয্যানং পভেদমুখমত্তং দস্সিতং. সোযেৱ পঞ্ঞাপযোগৱসেন অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন পুৰিসাসভো. অসন্তাসট্ঠেন পুৰিসসীহো. মহন্তট্ঠেন পুৰিসনাগো. পজাননট্ঠেন পুৰিসাজঞ্ঞো. লোককিচ্চধুৰৱহনট্ঠেন পুৰিসধোৰয্হো.

অথ তেজাদিকং অনন্তঞাণতো লদ্ধং গুণৱিসেসং দস্সেতুকামো তেসং তেজাদীনং অনন্তঞাণমূলভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অনন্তঞাণো’’তি ৱত্ৱা ‘‘অনন্ততেজো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনন্তঞাণোতি গণনৱসেন চ পভাৱৱসেন চ অন্তৱিৰহিতঞাণো. অনন্ততেজোতি ৱেনেয্যসন্তানে মোহতমৱিধমনেন অনন্তঞাণতেজো. অনন্তযসোতি পঞ্ঞাগুণেহেৱ লোকত্তযৱিত্থতানন্তকিত্তিঘোসো. অড্ঢোতি পঞ্ঞাধনসমিদ্ধিযা সমিদ্ধো. মহদ্ধনোতি পঞ্ঞাধনৱড্ঢত্তেপি পভাৱমহত্তেন মহন্তং পৱত্তপঞ্ঞাধনমস্সাতি মহদ্ধনো. ‘‘মহাধনো’’তি ৱা পাঠো. ধনৱাতি পসংসিতব্বপঞ্ঞাধনৱত্তা নিচ্চযুত্তপঞ্ঞাধনৱত্তা অতিসযভাৱেন পঞ্ঞাধনৱত্তা ধনৱা. এতেসুপি হি তীসু অত্থেসু ইদং ৱচনং সদ্দৱিদূ ইচ্ছন্তি.

এৱং পঞ্ঞাগুণেন ভগৱতো অত্তসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেত্ৱা পুন পঞ্ঞাগুণেনেৱ লোকহিতসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেন্তো ‘‘নেতা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱেনেয্যে সংসাৰসঙ্খাতভযট্ঠানতো নিব্বানসঙ্খাতং খেমট্ঠানং নেতা. তত্থ নযনকালে এৱ সংৱৰৱিনযপহানৱিনযৱসেন ৱেনেয্যে ৱিনেতা. ধম্মদেসনাকালে এৱ সংসযচ্ছেদনেন অনুনেতা. সংসযং ছিন্দিত্ৱা সঞ্ঞাপেতব্বং অত্থং পঞ্ঞাপেতা. তথা পঞ্ঞাপিতানং নিচ্ছযকৰণেন নিজ্ঝাপেতা. তথা নিজ্ঝাপিতস্স অত্থস্স পটিপত্তিপযোজনৱসেন পেক্খেতা. তথাপটিপন্নে পটিপত্তিবলেন পসাদেতা. সো হি ভগৱাতি এত্থ হি-কাৰো অনন্তৰং ৱুত্তস্স অত্থস্স কাৰণোপদেসে নিপাতো.

অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতাতি সকসন্তানে নউপ্পন্নপুব্বস্স ছঅসাধাৰণঞাণহেতুভূতস্স অৰিযমগ্গস্স বোধিমূলে লোকহিতত্থং সকসন্তানে উপ্পাদেতা. অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতাতি ৱেনেয্যসন্তানে অসঞ্জাতপুব্বস্স সাৱকপাৰমীঞাণহেতুভূতস্স অৰিযমগ্গস্স ধম্মচক্কপ্পৱত্তনতো পভুতি যাৱজ্জকালা ৱেনেয্যসন্তানে সঞ্জনেতা. সাৱকৱেনেয্যানম্পি হি সন্তানে ভগৱতা ৱুত্তৱচনেনেৱ অৰিযমগ্গস্স সঞ্জননতো ভগৱা সঞ্জনেতা নাম হোতি. অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতাতি অট্ঠধম্মসমন্নাগতানং বুদ্ধভাৱায কথাভিনীহাৰানং বোধিসত্তানং বুদ্ধভাৱায ব্যাকৰণং দত্ৱা অনক্খাতপুব্বস্স পাৰমিতামগ্গস্স ‘‘বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰণমত্তেনেৱ বোধিমূলে উপ্পজ্জিতব্বস্স অৰিযমগ্গস্স অক্খাতা. অযং নযো পচ্চেকবোধিসত্তব্যাকৰণেপি লব্ভতিযেৱ. মগ্গঞ্ঞূতি পচ্চৱেক্খণাৱসেন অত্তনো উপ্পাদিতস্স অৰিযমগ্গস্স ঞাতা. মগ্গৱিদূতি ৱেনেয্যসন্তানে জনেতব্বস্স অৰিযমগ্গস্স কুসলো. মগ্গকোৱিদোতি বোধিসত্তানং অক্খাতব্বমগ্গে ৱিচক্খণো. অথ ৱা অভিসম্বোধিপটিপত্তি মগ্গঞ্ঞূ, পচ্চেকবোধিপটিপত্তি মগ্গৱিদূ, সাৱকবোধিপটিপত্তি মগ্গকোৱিদো. অথ ৱা –

‘‘এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে,

তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৪০৯) –

ৱচনতো যথাযোগং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং মগ্গৱসেন চ সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতমগ্গৱসেন চ উগ্ঘটিতঞ্ঞূৱিপঞ্চিতঞ্ঞূনেয্যপুগ্গলানং মগ্গৱসেন চ যথাক্কমেনেত্থ যোজনং কৰোন্তি. মগ্গানুগা চ পনস্সাতি ভগৱতো গতমগ্গানুগামিনো হুত্ৱা. এত্থ চ-সদ্দো হেতুঅত্থে নিপাতো, এতেন চ ভগৱতা মগ্গুপ্পাদনাদিগুণাধিগমায হেতু ৱুত্তো হোতি. পন-সদ্দো কতত্থে নিপাতো, তেন ভগৱতা কতমগ্গকৰণং ৱুত্তং হোতি. পচ্ছা সমন্নাগতাতি পঠমং গতস্স ভগৱতো পচ্ছা সীলাদিগুণেন সমন্নাগতা. ইতি থেৰো ‘‘অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদীহি যস্মা সব্বেপি ভগৱতো সীলাদযো গুণা অৰহত্তমগ্গমেৱ নিস্সায আগতা, তস্মা অৰহত্তমগ্গমেৱ নিস্সায গুণং কথেসি.

জানং জানাতীতি জানিতব্বং জানাতি, সব্বঞ্ঞুতায যংকিঞ্চি পঞ্ঞায জানিতব্বং নাম অত্থি, তং সব্বং পঞ্চনেয্যপথভূতং পঞ্ঞায জানাতীতি অত্থো. পস্সং পস্সতীতি পস্সিতব্বং পস্সতি, সব্বদস্সাৱিতায তংযেৱ নেয্যপথং চক্খুনা দিট্ঠং ৱিয কৰোন্তো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতীতি অত্থো. যথা ৱা একচ্চো ৱিপৰীতং গণ্হন্তো জানন্তোপি ন জানাতি, পস্সন্তোপি ন পস্সতি, ন এৱং ভগৱা. ভগৱা পন যথাসভাৱং গণ্হন্তো জানন্তো জানাতিযেৱ, পস্সন্তো পস্সতিযেৱ. স্ৱাযং নযন পৰিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতো. ৱিদিততাদিঅত্থেন ঞাণভূতো. অৱিপৰীতসভাৱট্ঠেন ৱা পৰিযত্তিধম্মপৱত্তনতো হদযেন চিন্তেত্ৱা ৱাচায নিচ্ছাৰিতধম্মমযোতি ৱা ধম্মভূতো. সেট্ঠট্ঠেন ব্ৰহ্মভূতো. অথ ৱা চক্খু ৱিয ভূতোতি চক্খুভূতো. ঞাণং ৱিয ভূতোতি ঞাণভূতো. অৱিপৰীতধম্মো ৱিয ভূতোতি ধম্মভূতো. ব্ৰহ্মা ৱিয ভূতোতি ব্ৰহ্মভূতো. য্ৱাযং ধম্মস্স ৱচনতো ৱত্তনতো ৱা ৱত্তা. নানপ্পকাৰেহি ৱচনতো ৱত্তনতো ৱা পৱত্তা. অত্থং নীহৰিত্ৱা দস্সনতো অত্থস্স নিন্নেতা. অমতাধিগমায পটিপত্তিদেসনতো, অমতপ্পকাসনায ৱা ধম্মদেসনায অমতস্স অধিগমাপনতো অমতস্স দাতা. লোকুত্তৰস্স ধম্মস্স উপ্পাদিতত্তা ৱেনেয্যানুৰূপেন যথাসুখং লোকুত্তৰধম্মস্স দানেন চ ধম্মেসু ইস্সৰোতি ধম্মস্সামী. তথাগতপদং হেট্ঠা ৱুত্তত্থং.

ইদানি ‘‘জানং জানাতী’’তিআদীহি ৱুত্তগুণং সব্বঞ্ঞুতায ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতুকামো সব্বঞ্ঞুতং সাধেন্তো ‘‘নত্থী’’তিআদিমাহ. এৱংভূতস্স হি তস্স ভগৱতো পাৰমিতাপুঞ্ঞফলপ্পভাৱনিপ্ফন্নেন অৰহত্তমগ্গঞাণেন সব্বধম্মেসু সৱাসনস্স সম্মোহস্স ৱিহতত্তা অসম্মোহতো সব্বধম্মানং ঞাতত্তা অঞ্ঞাতং নাম নত্থি. তথেৱ চ সব্বধম্মানং চক্খুনা ৱিয ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা অদিট্ঠং নাম নত্থি. ঞাণেন পত্তত্তা অৱিদিতং নাম নত্থি. অসম্মোহসচ্ছিকিৰিযায সচ্ছিকতত্তা অসচ্ছিকতং নাম নত্থি. অসম্মোহপঞ্ঞায ফুট্ঠত্তা পঞ্ঞায অফস্সিতং নাম নত্থি.

পচ্চুপ্পন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নং কালং ৱা ধম্মং ৱা. উপাদাযাতি আদায, অন্তোকত্ৱাতি অত্থো. উপাদাযৱচনেনেৱ কালৱিনিমুত্তং নিব্বানম্পি গহিতমেৱ হোতি. ‘‘অতীতা’’দিৱচনানি চ ‘‘নত্থী’’তিআদিৱচনেনেৱ ঘটিযন্তি, ‘‘সব্বে’’তিআদিৱচনেন ৱা. সব্বে ধম্মাতি সব্বসঙ্খতাসঙ্খতধম্মপৰিযাদানং. সব্বাকাৰেনাতি সব্বধম্মেসু একেকস্সেৱ ধম্মস্স অনিচ্চাকাৰাদিসব্বাকাৰপৰিযাদানং. ঞাণমুখেতি ঞাণাভিমুখে. আপাথং আগচ্ছন্তীতি ওসৰণং উপেন্তি. জানিতব্বন্তি পদং নেয্যন্তি পদস্স অত্থৱিৱৰণত্থং ৱুত্তং.

অত্তত্থো ৱাতিআদীসু ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. অত্তত্থোতি অত্তনো অত্থো. পৰত্থোতি পৰেসং তিণ্ণং লোকানং অত্থো. উভযত্থোতি অত্তনো চ পৰেসঞ্চাতি সকিংযেৱ উভিন্নং অত্থো. দিট্ঠধম্মিকোতি দিট্ঠধম্মে নিযুত্তো, দিট্ঠধম্মপ্পযোজনো ৱা অত্থো. সম্পৰাযে নিযুত্তো, সম্পৰাযপ্পযোজনো ৱা সম্পৰাযিকো. উত্তানোতিআদীসু ৱোহাৰৱসেন ৱত্তব্বো সুখপতিট্ঠত্তা উত্তানো. ৱোহাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৱত্তব্বো সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তো দুক্খপতিট্ঠত্তা গম্ভীৰো. লোকুত্তৰো অচ্চন্ততিৰোক্খত্তা গূড়্হো. অনিচ্চতাদিকো ঘনাদীহি পটিচ্ছন্নত্তা পটিচ্ছন্নো. অপচুৰৱোহাৰেন ৱত্তব্বো যথাৰুতং অগ্গহেত্ৱা অধিপ্পাযস্স নেতব্বতো নেয্যো. পচুৰৱোহাৰেন ৱত্তব্বো ৱচনমত্তেনেৱ অধিপ্পাযস্স নীতত্তা নীতো. সুপৰিসুদ্ধসীলসমাধিৱিপস্সনত্থো তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱসেন ৱজ্জৱিৰহিতত্তা অনৱজ্জো. কিলেসসমুচ্ছেদনতো অৰিযমগ্গত্থো নক্কিলেসো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধত্তা অৰিযফলত্থো ৱোদানো. সঙ্খতাসঙ্খতেসু অগ্গধম্মত্তা নিব্বানং পৰমত্থো. পৰিৱত্ততীতি বুদ্ধঞাণস্স ৱিসযভাৱতো অবহিভূতত্তা অন্তোবুদ্ধঞাণে ব্যাপিত্ৱা ৱা সমন্তা ৱা অলঙ্কৰিত্ৱা ৱা ৱিসেসেন ৱা ৱত্ততি.

‘‘সব্বং কাযকম্ম’’ন্তিআদীহি ভগৱতো ঞাণৱিসযতং দস্সেতি. ঞাণানুপৰিৱত্তীতি ঞাণং অনুপৰিৱত্তি, ঞাণৱিৰহিতং ন হোতীতি অত্থো. অপ্পটিহতন্তি নিৰাৱৰণতং দস্সেতি. পুন সব্বঞ্ঞুতং উপমায সাধেতুকামো ‘‘যাৱতক’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ জানিতব্বন্তি নেয্যং. নেয্যপৰিযন্তো নেয্যাৱসানমস্স অত্থীতি নেয্যপৰিযন্তিকং. অসব্বঞ্ঞূনং পন নেয্যাৱসানমেৱ নত্থি. ঞাণপৰিযন্তিকেপি এসেৱ নযো. পুৰিমযমকে ৱুত্তত্থমেৱ ইমিনা যমকেন ৱিসেসেত্ৱাদস্সেতি, ততিযযমকেন পটিসেধৱসেন নিযমেত্ৱা দস্সেতি. এত্থ চ নেয্যং ঞাণস্স পথত্তা নেয্যপথো. অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযন্তট্ঠাযিনোতি নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ খেপেত্ৱা ঠানতো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পৰিযন্তে ঠানসীলা.

আৱজ্জনপটিবদ্ধাতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনাযত্তা, আৱজ্জিতানন্তৰমেৱ জানাতীতি অত্থো. আকঙ্খপটিবদ্ধাতি ৰুচিআযত্তা, আৱজ্জনানন্তৰং জৱনঞাণেন জানাতীতি অত্থো. ইতৰানি দ্ৱে পদানি ইমেসং দ্ৱিন্নং পদানং যথাক্কমেন অত্থপ্পকাসনত্থং ৱুত্তানি. আসযং জানাতীতি এত্থ আসযন্তি নিস্সযন্তি এত্থাতি আসযো, মিচ্ছাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিযা কামাদীহি নেক্খম্মাদীহি ৱা পৰিভাৱিতস্স সন্তানস্সেতং অধিৱচনং. সত্তসন্তানং অনুসেন্তি অনুপৱত্তেন্তীতি অনুসযা, থামগতানং কামৰাগাদীনংৱ এতং অধিৱচনং. অনুসযং জানাতীতি অনুসযকথা হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ.

চৰিতন্তি পুব্বে কতকুসলাকুসলকম্মং. অধিমুত্তিন্তি সম্পতি কুসলে অকুসলে ৱা চিত্তৱোসগ্গো. অপ্পৰজক্খেতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং ৰাগাদিৰজো এতেসন্তি অপ্পৰজক্খা. অপ্পং ৰাগাদিৰজো এতেসন্তি ৱা অপ্পৰজক্খা, তে অপ্পৰজক্খে. মহাৰজক্খেতি ঞাণমযে অক্খিম্হি মহন্তং ৰাগাদিৰজো এতেসন্তি মহাৰজক্খা. মহন্তং ৰাগাদিৰজো এতেসন্তি ৱা মহাৰজক্খা, তে মহাৰজক্খে. তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযেতি তিক্খানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি এতেসন্তি তিক্খিন্দ্ৰিযা. মুদূনি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি এতেসন্তি মুদিন্দ্ৰিযা. স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰেতি সুন্দৰা সদ্ধাদযো আকাৰা কোট্ঠাসা এতেসন্তি স্ৱাকাৰা. কুচ্ছিতা গৰহিতা অসদ্ধাদযো আকাৰা কোট্ঠাসা এতেসন্তি দ্ৱাকাৰা. সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযেতি যে কথিতং কাৰণং সল্লক্খেন্তি সুখেন সক্কা হোন্তি ৱিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৱিঞ্ঞাপযা. তব্বিপৰীতা দুৱিঞ্ঞাপযা. ভব্বাভব্বেতি ভব্বে চ অভব্বে চ. অৰিযায জাতিযা ভৱন্তি জাযন্তীতি ভব্বা. ৱত্তমানসমীপে ৱত্তমানৱচনং. ভৱিস্সন্তি জাযিস্সন্তি ৱাতি ভব্বা, ভাজনভূতাতি অত্থো. যে অৰিযমগ্গপটিৱেধস্স অনুচ্ছৱিকা উপনিস্সযসম্পন্না, তে ভব্বা. ৱুত্তপটিপক্খা অভব্বা.

সত্তে পজানাতীতি ৰূপাদিকে আৰম্মণে লগ্গে লগ্গিতে সত্তে পজানাতি. সদেৱকো লোকোতি সহ দেৱেহি সদেৱকো. সহ মাৰেন সমাৰকো. সহ ব্ৰহ্মুনা সব্ৰহ্মকো. সহ সমণব্ৰাহ্মণেহি সস্সমণব্ৰাহ্মণী. পজাতত্তা পজা. সহ দেৱমনুস্সেহি সদেৱমনুস্সা. ‘‘পজা’’তি সত্তলোকস্স পৰিযাযৱচনমেতং. তত্থ সদেৱকৱচনেন পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং, সমাৰকৱচনেন ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং. সব্ৰহ্মকৱচনেন ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং. সস্সমণব্ৰাহ্মণীৱচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণং সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণঞ্চ. পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণং. সদেৱমনুস্সৱচনেন সম্মুতিদেৱঅৱসেসমনুস্সগ্গহণং. এৱমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকো. দ্ৱীহি পজাৱসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৱেদিতব্বো.

অপৰো নযো – সদেৱকগ্গহণেন অৰূপাৱচৰলোকো গহিতো, সমাৰকগ্গহণেন ছকামাৱচৰলোকো, সব্ৰহ্মকগ্গহণেন ৰূপাৱচৰব্ৰহ্মলোকো, সস্সমণব্ৰাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপৰিসৱসেন সম্মুতিদেৱেহি ৱা সহ মনুস্সলোকো, অৱসেসসব্বসত্তলোকো ৱা. অপি চেত্থ সদেৱকৱচনেন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো সব্বস্সপি লোকস্স অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্তনভাৱং সাধেতি. ততো যেসং সিযা ‘‘মাৰো মহানুভাৱো ছকামাৱচৰিস্সৰো ৱসৱত্তী, কিং সোপি অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততী’’তি. তেসং ৱিমতিং ৱিধমেন্তো ‘‘সমাৰকো’’তি আহ. যেসং পন সিযা ‘‘ব্ৰহ্মা মহানুভাৱো, একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৱাড়সহস্সে আলোকং ফৰতি. দ্ৱীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু আলোকং ফৰতি, অনুত্তৰঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদেতি, কিং সোপি অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্ততী’’তি. তেসং ৱিমতিং ৱিধমেন্তো ‘‘সব্ৰহ্মকো’’তি আহ. ততো যেসং সিযা ‘‘পুথূ সমণব্ৰাহ্মণা সাসনপচ্চত্থিকা, কিং তেপি অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্তন্তী’’তি. তেসং ৱিমতিং ৱিধমেন্তো ‘‘সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা’’তি আহ.

এৱং উক্কট্ঠানং অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্তনভাৱং পকাসেত্ৱা অথ সম্মুতিদেৱে অৱসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন সেসসত্তলোকস্স অন্তোবুদ্ধঞাণে পৰিৱত্তনভাৱং পকাসেন্তো ‘‘সদেৱমনুস্সা’’তি আহ. অযমেত্থ অনুসন্ধিক্কমো. পোৰাণা পনাহু ‘‘সদেৱকোতি দেৱতাহি সদ্ধিং অৱসেসলোকো. সমাৰকোতি মাৰেন সদ্ধিং অৱসেসলোকো. সব্ৰহ্মকোতি ব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং অৱসেসলোকো. এৱং সব্বেপি তিভৱূপগে সত্তে তীহাকাৰেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৱা পুন দ্ৱীহাকাৰেহি পৰিযাদাতুং ‘সস্সমণব্ৰাহ্মণী পজা সদেৱমনুস্সা’তি ৱুত্তং. এৱং পঞ্চহি পদেহি তেন তেন আকাৰেন তেধাতুকমেৱ পৰিযাদিন্নং হোতী’’তি.

অন্তমসোতি উপৰিমন্তেন. তিমিতিমিঙ্গলন্তি এত্থ তিমি নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিং গিলিতুং সমত্থা ততো মহন্তসৰীৰা তিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিঙ্গলম্পি গিলিতুং সমত্থা পঞ্চযোজনসতিকসৰীৰা তিমিতিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি. ইধ জাতিগ্গহণেন একৱচনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. গৰুড়ং ৱেনতেয্যন্তি এত্থ গৰুড়োতি জাতিৱসেন নামং. ৱেনতেয্যোতি গোত্তৱসেন. পদেসেতি একদেসে. সাৰিপুত্তসমাতি সব্ববুদ্ধানং ধম্মসেনাপতিত্থেৰে গহেত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সেসসাৱকা হি পঞ্ঞায ধম্মসেনাপতিত্থেৰেন সমা নাম নত্থি. যথাহ – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সাৰিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯). অট্ঠকথাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. ১.১৭১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.৩.৫) ৱুত্তং –

‘‘লোকনাথং ঠপেত্ৱান, যে চঞ্ঞে সন্তি পাণিনো;

পঞ্ঞায সাৰিপুত্তস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সি’’ন্তি.

ফৰিত্ৱাতি বুদ্ধঞাণং সব্বদেৱমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং পাপুণিত্ৱা ঠানতো তেসং পঞ্ঞং ফৰিত্ৱা ব্যাপিত্ৱা তিট্ঠতি. অভিভৱিত্ৱাতি সব্বদেৱমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং অতিক্কমিত্ৱা, তেসং অৱিসযভূতম্পি সব্বং নেয্যং অভিভৱিত্ৱা তিট্ঠতীতি অত্থো.

পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৫) পন ‘‘অতিঘংসিত্ৱা’’তি পাঠো, ঘংসিত্ৱা তুদিত্ৱাতি অত্থো. যেপি তেতিআদীহি এৱং ফৰিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা ঠানস্স পচ্চক্খকাৰণং দস্সেতি. তত্থ পণ্ডিতাতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা. নিপুণাতি সণ্হসুখুমবুদ্ধিনো সুখুমে অত্থন্তৰে পটিৱিজ্ঝনসমত্থা. কতপৰপ্পৱাদাতি ৱিঞ্ঞাতপৰপ্পৱাদা চেৱ পৰেহি সদ্ধিং কতৱাদপৰিচযা চ. ৱালৱেধিৰূপাতি ৱালৱেধিধনুগ্গহসদিসা. ৱো ভিন্দন্তা মঞ্ঞে চৰন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানীতি ৱালৱেধী ৱিয ৱালং সুখুমানিপি পৰেসং দিট্ঠিগমনানি অত্তনো পঞ্ঞাগমনেন ভিন্দন্তা ৱিয চৰন্তীতি অত্থো. অথ ৱা ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৯.১১) ৱিয পঞ্ঞা এৱ পঞ্ঞাগতং. দিট্ঠিযো এৱ দিট্ঠিগতানি. পঞ্হে অভিসঙ্খৰিত্ৱা অভিসঙ্খৰিত্ৱাতি দ্ৱিপদম্পি তিপদম্পি চতুপদম্পি পুচ্ছং ৰচযিত্ৱা তেসং পঞ্হানং অতিবহুকত্তা সব্বসঙ্গহত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তং. গূড়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ অত্থজাতানীতি পাঠসেসো. তেসং তথা ৱিনযং দিস্ৱা অত্তনা অভিসঙ্খতং পঞ্হং পুচ্ছন্তীতি এৱং ভগৱতা অধিপ্পেতত্তা পঞ্হং পুচ্ছন্তি. অঞ্ঞেসং পন পুচ্ছায ওকাসমেৱ অদত্ৱা ভগৱা উপসঙ্কমন্তানং ধম্মং দেসেতি. যথাহ –

‘‘তে পঞ্হং অভিসঙ্খৰোন্তি ‘ইমং মযং পঞ্হং সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সাম, সচে নো সমণো গোতমো এৱং পুট্ঠো এৱং ব্যাকৰিস্সতি, এৱমস্স মযং ৱাদং আৰোপেস্সাম, এৱং চেপি নো পুট্ঠো এৱং ব্যাকৰিস্সতি, এৱম্পিস্স মযং ৱাদং আৰোপেস্সামা’তি. তে সুণন্তি ‘সমণো খলু ভো গোতমো অমুকং নাম গামং ৱা নিগমং ৱা ওসটো’তি. তে যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমন্তি. তে সমণো গোতমো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে সমণেন গোতমেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ন চেৱ সমণং গোতমং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, কুতোস্স ৱাদং আৰোপেস্সন্তি, অঞ্ঞদত্থু সমণস্সেৱ গোতমস্স সাৱকা সম্পজ্জন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৮৯).

কস্মা পঞ্হে ন পুচ্ছন্তীতি চে? ভগৱা কিৰ পৰিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো পৰিসায অজ্ঝাসযং ওলোকেতি, ততো পস্সতি ‘‘ইমে পণ্ডিতা গূড়্হং ৰহস্সং পঞ্হং ওৱট্টিকসাৰং কত্ৱা আগতা’’তি. সো তেহি অপুট্ঠোযেৱ ‘‘পঞ্হপুচ্ছায এত্তকা দোসা, ৱিস্সজ্জনে এত্তকা, অত্থে, পদে, অক্খৰে এত্তকাতি; ইমং পঞ্হং পুচ্ছন্তো এৱং পুচ্ছেয্য, ৱিস্সজ্জেন্তো এৱং ৱিস্সজ্জেয্যা’’তি; ইতি ওৱট্টিকসাৰং কত্ৱা আনীতে পঞ্হে ধম্মকথায অন্তৰে পক্খিপিত্ৱা দস্সেতি. তে পণ্ডিতা ‘‘সেয্যা ৱত নো, যে মযং ইমে পঞ্হে ন পুচ্ছিম্হা. সচেপি মযং পুচ্ছেয্যাম, অপ্পতিট্ঠিতে নো কত্ৱা সমণো গোতমো খিপেয্যা’’তি অত্তমনা ভৱন্তি.

অপি চ বুদ্ধা নাম ধম্মং দেসেন্তা পৰিসং মেত্তায ফৰন্তি. মেত্তাফৰণেন দসবলেসু মহাজনস্স চিত্তং পসীদতি. বুদ্ধা নাম ৰূপগ্গপ্পত্তা হোন্তি দস্সনসম্পন্না মধুৰস্সৰা মুদুজিৱ্হা সুফুসিতদন্তাৱৰণা, অমতেন হদযং সিঞ্চন্তা ৱিয ধম্মং কথেন্তি. তত্ৰ নেসং মেত্তাফৰণেন পসন্নচিত্তানং এৱং হোতি – ‘‘এৱৰূপং অদ্ৱেজ্ঝকথং অমোঘকথং নিয্যানিককথং কথেন্তেন ভগৱতা সদ্ধিং ন সক্খিস্সাম পচ্চনীকগ্গাহং গণ্হিতু’’ন্তি অত্তনো পসন্নভাৱেনেৱ পঞ্হে ন পুচ্ছন্তীতি.

কথিতা ৱিস্সজ্জিতা ৱাতি ‘‘এৱং তুম্হে পুচ্ছথা’’তি অপুচ্ছিতপঞ্হানং উচ্চাৰণেন তে পঞ্হা ভগৱতা কথিতা এৱ হোন্তি. যথা চ তে ৱিস্সজ্জেতব্বা, তথা ৱিস্সজ্জিতা এৱ হোন্তি. নিদ্দিট্ঠকাৰণাতি ইমিনা কাৰণেন ইমিনা হেতুনা এৱং হোন্তীতি এৱং সহেতুকং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনেন ভগৱতা নিদ্দিট্ঠকাৰণা এৱ হোন্তি তে পঞ্হা. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৱতো সম্পজ্জন্তীতি খত্তিযপণ্ডিতাদযো ভগৱতো পঞ্হৱিস্সজ্জনেনেৱ ভগৱতো সমীপে খিত্তকা পক্খিত্তকা সম্পজ্জন্তি; সাৱকা ৱা সম্পজ্জন্তি, উপাসকা ৱাতি অত্থো; সাৱকসম্পত্তিং ৱা পাপুণন্তি, উপাসকসম্পত্তিং ৱাতি ৱুত্তং হোতি. অথাতি অনন্তৰত্থে, তেসং উপক্খিত্তকসম্পত্তিসমনন্তৰমেৱাতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং ঠানে, তস্মিং অধিকাৰে ৱা. অতিৰোচতীতি অতিৱিয জোততি পকাসতি. যদিদং পঞ্ঞাযাতি যাযং ভগৱতো পঞ্ঞা, তায পঞ্ঞায ভগৱাৱ অতিৰোচতীতি অত্থো. ইতি-সদ্দো কাৰণত্থো, ইমিনা কাৰণেনাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৱাতি.

সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায মহানিদ্দেসট্ঠকথায

পসূৰসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.