৯. মেত্তসুত্তৱণ্ণনা
নিক্খেপপ্পযোজনং
ইদানি নিধিকণ্ডানন্তৰং নিক্খিত্তস্স মেত্তসুত্তস্স ৱণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো. তস্স ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং ৱত্ৱা ততো পৰং –
‘‘যেন ৱুত্তং যদা যত্থ, যস্মা চেতেস দীপনা;
নিদানং সোধযিত্ৱাস্স, কৰিস্সামত্থৱণ্ণনং’’.
তত্থ যস্মা নিধিকণ্ডেন দানসীলাদিপুঞ্ঞসম্পদা ৱুত্তা, সা চ সত্তেসু মেত্তায কতায মহপ্ফলা হোতি যাৱ বুদ্ধভূমিং পাপেতুং সমত্থা, তস্মা তস্সা পুঞ্ঞসম্পদায উপকাৰদস্সনত্থং, যস্মা ৱা সৰণেহি সাসনে ওতৰিত্ৱা সিক্খাপদেহি সীলে পতিট্ঠিতানং দ্ৱত্তিংসাকাৰেন ৰাগপ্পহানসমত্থং, কুমাৰপঞ্হেন মোহপ্পহানসমত্থঞ্চ কম্মট্ঠানং দস্সেত্ৱা, মঙ্গলসুত্তেন তস্স পৱত্তিযা মঙ্গলভাৱো অত্তৰক্খা চ, ৰতনসুত্তেন তস্সানুৰূপা পৰৰক্খা, তিৰোকুট্টেন ৰত্তনসুত্তে ৱুত্তভূতেসু একচ্চভূতদস্সনং ৱুত্তপ্পকাৰায পুঞ্ঞসম্পত্তিযা পমজ্জন্তানং ৱিপত্তি চ, নিধিকণ্ডেন তিৰোকুট্টে ৱুত্তৱিপত্তিপটিপক্খভূতা সম্পত্তি চ দস্সিতা, দোসপ্পহানসমত্থং পন কম্মট্ঠানং অদস্সিতমেৱ, তস্মা তং দোসপ্পহানসমত্থং কম্মট্ঠানং দস্সেতুং ইদং মেত্তসুত্তং ইধ নিক্খিত্তং. এৱঞ্হি সুপৰিপূৰো হোতি খুদ্দকপাঠোতি ইদমস্স ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং.
নিদানসোধনং
ইদানি যাযং –
‘‘যেন ৱুত্তং যদা যত্থ, যস্মা চেতেস দীপনা;
নিদানং সোধযিত্ৱাস্স, কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি. –
মাতিকা নিক্খিত্তা, তত্থ ইদং মেত্তসুত্তং ভগৱতাৱ ৱুত্তং, ন সাৱকাদীহি, তঞ্চ পন যদা হিমৱন্তপস্সতো দেৱতাহি উব্বাড়্হা ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকং আগতা, তদা সাৱত্থিযং তেসং ভিক্খূনং পৰিত্তত্থায কম্মট্ঠানত্থায চ ৱুত্তন্তি এৱং তাৱ সঙ্খেপতো এতেসং পদানং দীপনা নিদানসোধনা ৱেদিতব্বা.
ৱিত্থাৰতো পন এৱং ৱেদিতব্বা – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায, তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা নানাৱেৰজ্জকা ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা তত্থ তত্থ ৱস্সং উপগন্তুকামা ভগৱন্তং উপসঙ্কমন্তি. তত্ৰ সুদং ভগৱা ৰাগচৰিতানং সৱিঞ্ঞাণকঅৱিঞ্ঞাণকৱসেন একাদসৱিধং অসুভকম্মট্ঠানং, দোসচৰিতানং চতুব্বিধং মেত্তাদিকম্মট্ঠানং, মোহচৰিতানং মৰণস্সতিকম্মট্ঠানাদীনি, ৱিতক্কচৰিতানং আনাপানস্সতিপথৱীকসিণাদীনি, সদ্ধাচৰিতানং বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানাদীনি, বুদ্ধিচৰিতানং চতুধাতুৱৱত্থানাদীনীতি ইমিনা নযেন চতুৰাসীতিসহস্সপ্পভেদচৰিতানুকূলানি কম্মট্ঠানানি কথেতি.
অথ খো পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি ভগৱতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৱা সপ্পাযসেনাসনঞ্চ গোচৰগামঞ্চ পৰিযেসমানানি অনুপুব্বেন গন্ত্ৱা পচ্চন্তে হিমৱন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং নীলকাচমণিসন্নিভসিলাতলং সীতলঘনচ্ছাযনীলৱনসণ্ডমণ্ডিতং মুত্তাজালৰজতপট্টসদিসৱালুকাকিণ্ণভূমিভাগং সুচিসাতসীতলজলাসযপৰিৱাৰিতং পব্বতমদ্দসংসু. অথ তে ভিক্খূ তত্থেকৰত্তিং ৱসিত্ৱা পভাতায ৰত্তিযা সৰীৰপৰিকম্মং কত্ৱা তস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰং গামং পিণ্ডায পৱিসিংসু. গামো ঘননিৱেসনসন্নিৱিট্ঠকুলসহস্সযুত্তো, মনুস্সা চেত্থ সদ্ধা পসন্না তে পচ্চন্তে পব্বজিতদস্সনস্স দুল্লভতায ভিক্খূ দিস্ৱা এৱ পীতিসোমনস্সজাতা হুত্ৱা তে ভিক্খূ ভোজেত্ৱা ‘‘ইধেৱ, ভন্তে, তেমাসং ৱসথা’’তি যাচিত্ৱা পঞ্চ পধানকুটিসতানি কাৰেত্ৱা তত্থ মঞ্চপীঠপানীযপৰিভোজনীযঘটাদীনি সব্বূপকৰণানি পটিযাদেসুং.
ভিক্খূ দুতিযদিৱসে অঞ্ঞং গামং পিণ্ডায পৱিসিংসু. তত্থপি মনুস্সা তথেৱ উপট্ঠহিত্ৱা ৱস্সাৱাসং যাচিংসু. ভিক্খূ ‘‘অসতি অন্তৰাযে’’তি অধিৱাসেত্ৱা তং ৱনসণ্ডং পৱিসিত্ৱা সব্বৰত্তিন্দিৱং আৰদ্ধৱীৰিযা যামঘণ্ডিকং কোট্টেত্ৱা যোনিসোমনসিকাৰবহুলা ৱিহৰন্তা ৰুক্খমূলানি উপগন্ত্ৱা নিসীদিংসু. সীলৱন্তানং ভিক্খূনং তেজেন ৱিহততেজা ৰুক্খদেৱতা অত্তনো অত্তনো ৱিমানা ওৰুয্হ দাৰকে গহেত্ৱা ইতো চিতো ৱিচৰন্তি. সেয্যথাপি নাম ৰাজূহি ৱা ৰাজমহামত্তেহি ৱা গামকাৱাসং গতেহি গামৱাসীনং ঘৰেসু ওকাসে গহিতে ঘৰমনুস্সকা ঘৰা নিক্খমিত্ৱা অঞ্ঞত্ৰ ৱসন্তা ‘‘কদা নু গমিস্সন্তী’’তি দূৰতোৱ ওলোকেন্তি, এৱমেৱ দেৱতা অত্তনো অত্তনো ৱিমানানি ছড্ডেত্ৱা ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তিযো দূৰতোৱ ওলোকেন্তি ‘‘কদা নু ভদন্তা গমিস্সন্তী’’তি. ততো এৱং সমচিন্তেসুং ‘‘পঠমৱস্সূপগতা ভিক্খূ অৱস্সং তেমাসং ৱসিস্সন্তি, মযং পন তাৱ চিৰং দাৰকে গহেত্ৱা ওক্কম্ম ৱসিতুং ন সক্কোম, হন্দ মযং ভিক্খূনং ভযানকং আৰম্মণং দস্সেমা’’তি. তা ৰত্তিং ভিক্খূনং সমণধম্মকৰণৱেলায ভিংসনকানি যক্খৰূপানি নিম্মিনিত্ৱা পুৰতো পুৰতো তিট্ঠন্তি, ভেৰৱসদ্দঞ্চ কৰোন্তি. ভিক্খূনং তানি ৰূপানি দিস্ৱা তঞ্চ সদ্দং সুত্ৱা হদযং ফন্দি, দুব্বণ্ণা চ অহেসুং উপ্পণ্ডুপ্পণ্ডুকজাতা. তেন তে ভিক্খূ চিত্তং একগ্গং কাতুং নাসক্খিংসু, তেসং অনেকগ্গচিত্তানং ভযেন চ পুনপ্পুনং সংৱিগ্গানং সতি সম্মুস্সি, ততো তেসং মুট্ঠসতীনং দুগ্গন্ধানি আৰম্মণানি পযোজেসুং, তেসং তেন দুগ্গন্ধেন নিম্মথিযমানমিৱ মত্থলুঙ্গং অহোসি, গাড়্হা সীসৱেদনা উপ্পজ্জিংসু, ন চ তং পৱত্তিং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আৰোচেসুং.
অথেকদিৱসং সঙ্ঘত্থেৰস্স উপট্ঠানকালে সব্বেসু সন্নিপতিতেসু সঙ্ঘত্থেৰো পুচ্ছি ‘‘তুম্হাকং, আৱুসো, ইমং ৱনসণ্ডং পৱিট্ঠানং কতিপাহং অতিৱিয পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো অহোসি পৰিযোদাতো, ৱিপ্পসন্নানি চ ইন্দ্ৰিযানি, এতৰহি পনত্থ কিসা দুব্বণ্ণা উপ্পণ্ডুপ্পণ্ডুকজাতা, কিং ৱো ইধ অসপ্পায’’ন্তি. ততো একো ভিক্খু আহ – ‘‘অহং, ভন্তে, ৰত্তিং ঈদিসঞ্চ ঈদিসঞ্চ ভেৰৱাৰম্মণং পস্সামি চ সুণামি চ, ঈদিসঞ্চ গন্ধং ঘাযামি, তেন মে চিত্তং ন সমাধিযতী’’তি, এতেনেৱ উপাযেন সব্বেৱ তে তং পৱত্তিং আৰোচেসুং. সঙ্ঘত্থেৰো আহ – ‘‘ভগৱতা, আৱুসো, দ্ৱে ৱস্সূপনাযিকা পঞ্ঞত্তা, অম্হাকঞ্চ ইদং সেনাসনং অসপ্পাযং, আযামাৱুসো, ভগৱতো সন্তিকং গন্ত্ৱা অঞ্ঞং সপ্পাযসেনাসনং পুচ্ছামা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি তে ভিক্খূ থেৰস্স পটিস্সুণিত্ৱা সব্বেৱ সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনুপলিত্তত্তা কুলেসু কঞ্চি অনামন্তেত্ৱা এৱ যেন সাৱত্থি তেন চাৰিকং পক্কমিংসু. অনুপুব্বেন সাৱত্থিং গন্ত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং আগমিংসু.
ভগৱা তে ভিক্খূ দিস্ৱা এতদৱোচ – ‘‘ন, ভিক্খৱে, অন্তোৱস্সং চাৰিকা চৰিতব্বাতি মযা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, কিস্স তুম্হে চাৰিকং চৰথা’’তি. তে ভগৱতো সব্বমাৰোচেসুং. ভগৱা আৱজ্জেন্তো সকলজম্বুদীপে অন্তমসো চতুপাদপীঠকট্ঠানমত্তম্পি তেসং সপ্পাযসেনাসনং নাদ্দস. অথ তে ভিক্খূ আহ – ‘‘ন, ভিক্খৱে, তুম্হাকং অঞ্ঞং সপ্পাযসেনাসনং অত্থি, তত্থেৱ তুম্হে ৱিহৰন্তা আসৱক্খযং পাপুণিস্সথ, গচ্ছথ, ভিক্খৱে, তমেৱ সেনাসনং উপনিস্সায ৱিহৰথ, সচে পন দেৱতাহি অভযং ইচ্ছথ, ইমং পৰিত্তং উগ্গণ্হথ. এতঞ্হি ৱো পৰিত্তঞ্চ কম্মট্ঠানঞ্চ ভৱিস্সতী’’তি ইদং সুত্তমভাসি.
অপৰে পনাহু – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, তমেৱ সেনাসনং উপনিস্সায ৱিহৰথা’’তি ইদঞ্চ ৱত্ৱা ভগৱা আহ – ‘‘অপিচ খো আৰঞ্ঞকেন পৰিহৰণং ঞাতব্বং. সেয্যথিদং – সাযং পাতং কৰণৱসেন দ্ৱে মেত্তা দ্ৱে পৰিত্তা দ্ৱে অসুভা দ্ৱে মৰণস্সতী অট্ঠমহাসংৱেগৱত্থুসমাৱজ্জনঞ্চ, অট্ঠ মহাসংৱেগৱত্থূনি নাম জাতিজৰাব্যাধিমৰণং চত্তাৰি অপাযদুক্খানীতি, অথ ৱা জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি চত্তাৰি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খ’’ন্তি. এৱং ভগৱা পৰিহৰণং আচিক্খিত্ৱা তেসং ভিক্খূনং মেত্তত্থঞ্চ পৰিত্তত্থঞ্চ ৱিপস্সনাপাদকজ্ঝানত্থঞ্চ ইদং সুত্তমভাসীতি. এৱং ৱিত্থাৰতোপি ‘‘যেন ৱুত্তং যদা যত্থ, যস্মা চে’’তি এতেসং পদানং দীপনা নিদানসোধনা ৱেদিতব্বা.
এত্তাৱতা চ যা সা ‘‘যেন ৱুত্তং যদা যত্থ, যস্মা চেতেস দীপনা. নিদানং সোধযিত্ৱা’’তি মাতিকা ঠপিতা, সা সব্বাকাৰেন ৱিত্থাৰিতা হোতি.
পঠমগাথাৱণ্ণনা
১. ইদানি ‘‘অস্স কৰিস্সামত্থৱণ্ণন’’ন্তি ৱুত্তত্তা এৱং কতনিদানসোধনস্স অস্স সুত্তস্স অত্থৱণ্ণনা আৰব্ভতে. তত্থ কৰণীযমত্থকুসলেনাতি ইমিস্সা পঠমগাথায তাৱ অযং পদৱণ্ণনা – কৰণীযন্তি কাতব্বং, কৰণাৰহন্তি অত্থো. অত্থোতি পটিপদা, যং ৱা কিঞ্চি অত্তনো হিতং, তং সব্বং অৰণীযতো অত্থোতি ৱুচ্চতি, অৰণীযতো নাম উপগন্তব্বতো. অত্থে কুসলেন অত্থকুসলেন অত্থছেকেনাতি ৱুত্তং হোতি. যন্তি অনিযমিতপচ্চত্তং. ন্তি নিযমিতউপযোগং, উভযম্পি ৱা যং তন্তি পচ্চত্তৱচনং. সন্তং পদন্তি উপযোগৱচনং, তত্থ লক্খণতো সন্তং, পত্তব্বতো পদং, নিব্বানস্সেতং অধিৱচনং. অভিসমেচ্চাতি অভিসমাগন্ত্ৱা. সক্কোতীতি সক্কো, সমত্থো পটিবলোতি ৱুত্তং হোতি. উজূতি অজ্জৱযুত্তো. সুট্ঠু উজূতি সুহুজু. সুখং ৱচো তস্মিন্তি সুৱচো. অস্সাতি ভৱেয্য. মুদূতি মদ্দৱযুত্তো. ন অতিমানীতি অনতিমানি.
অযং পনেত্থ অত্থৱণ্ণনা – কৰণীযমত্থকুসলেন, যন্তং সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি এত্থ তাৱ অত্থি কৰণীযং, অত্থি অকৰণীযং. তত্থ সঙ্খেপতো সিক্খত্তযং কৰণীযং. সীলৱিপত্তি, দিট্ঠিৱিপত্তি, আচাৰৱিপত্তি, আজীৱৱিপত্তীতি এৱমাদি অকৰণীযং. তথা অত্থি অত্থকুসলো, অত্থি অনত্থকুসলো. তত্থ যো ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৱা ন অত্তানং সম্মা পযোজেতি, খণ্ডসীলো হোতি, একৱীসতিৱিধং অনেসনং নিস্সায জীৱিকং কপ্পেতি. সেয্যথিদং – ৱেড়ুদানং পত্তদানং পুপ্ফদানং ফলদানং দন্তকট্ঠদানং মুখোদকদানং সিনানদানং চুণ্ণদানং মত্তিকাদানং চাটুকম্যতং মুগ্গসূপ্যতং পাৰিভটযতং জঙ্ঘপেসনিকং ৱেজ্জকম্মং দূতকম্মং পহিণগমনং পিণ্ডপটিপিণ্ডং দানানুপ্পদানং ৱত্থুৱিজ্জং নক্খত্তৱিজ্জং অঙ্গৱিজ্জন্তি. ছব্বিধে চ অগোচৰে চৰতি. সেয্যথিদং – ৱেসিযাগোচৰে ৱিধৱথুল্লকুমাৰিকপণ্ডকভিক্খুনীপানাগাৰগোচৰেতি. সংসট্ঠো চ ৱিহৰতি ৰাজূহি ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি অননুলোমিকেন গিহিসংসগ্গেন, যানি ৱা পন তানি কুলানি অস্সদ্ধানি অপ্পসন্নানি অনোপানভূতানি অক্কোসকপৰিভাসকানি অনত্থকামানি অহিতঅফাসুকযোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং…পে… উপাসিকানং, তথাৰূপানি কুলানি সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি. অযং অনত্থকুসলো.
যো পন ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৱা অত্তানং সম্মা পযোজেতি, অনেসনং পহায চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে পতিট্ঠাতুকামো সদ্ধাসীসেন পাতিমোক্খসংৱৰং সতিসীসেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰং ৱীৰিযসীসেন আজীৱপাৰিসুদ্ধিং, পঞ্ঞাসীসেন পচ্চযপটিসেৱনং পূৰেতি. অযং অত্থকুসলো.
যো ৱা সত্তাপত্তিক্খন্ধসোধনৱসেন পাতিমোক্খসংৱৰং, ছদ্ৱাৰে ঘট্টিতাৰম্মণেসু অভিজ্ঝাদীনং অনুপ্পত্তিৱসেন ইন্দ্ৰিসংৱৰং, অনেসনপৰিৱজ্জনৱসেন ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থবুদ্ধবুদ্ধসাৱকৱণ্ণিতপচ্চযপটিসেৱনেন চ আজীৱপাৰিসুদ্ধিং, যথাৱুত্তপচ্চৱেক্খণৱসেন পচ্চযপটিসেৱনং, চতুইৰিযাপথপৰিৱত্তনে সাত্থকতাদিপচ্চৱেক্খণৱসেন সম্পজঞ্ঞঞ্চ সোধেতি. অযম্পি অত্থকুসলো.
যো ৱা যথা ঊসোদকং পটিচ্চ সংকিলিট্ঠং ৱত্থং পৰিযোদাপযতি, ছাৰিকং পটিচ্চ আদাসো, উক্কামুখং পটিচ্চ জাতৰূপং, তথা ঞাণং পটিচ্চ সীলং ৱোদাযতীতি ঞত্ৱা ঞাণোদকেন ধোৱন্তো সীলং পৰিযোদাপেতি. যথা চ কিকী সকুণিকা অণ্ডং, চমৰী মিগো ৱালধিং, একপুত্তিকা নাৰী পিযং একপুত্তকং, একনযনো পুৰিসো তং একনযনঞ্চ ৰক্খতি, তথা অতিৱিয অপ্পমত্তো অত্তনো সীলক্খন্ধং ৰক্খতি, সাযং পাতং পচ্চৱেক্খমানো অণুমত্তম্পি ৱজ্জং ন পস্সতি. অযম্পি অত্থকুসলো.
যো ৱা পন অৱিপ্পটিসাৰকৰে সীলে পতিট্ঠায কিলেসৱিক্খম্ভনপটিপদং পগ্গণ্হাতি, তং পগ্গণ্হিত্ৱা কসিণপৰিকম্মং কৰোতি, কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি. অযম্পি অত্থকুসলো.
যো ৱা পন সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, অযং অত্থকুসলানং অগ্গো. তত্থ যে ইমে যাৱ অৱিপ্পটিসাৰকৰে সীলে পতিট্ঠানেন যাৱ ৱা কিলেসৱিক্খম্ভনপটিপদাযপগ্গহণেন ৱণ্ণিতা অত্থকুসলা, তে ইমস্মিং অত্থে অত্থকুসলাতি অধিপ্পেতা. তথা ৱিধা চ তে ভিক্খূ. তেন ভগৱা তে ভিক্খূ সন্ধায একপুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ‘‘কৰণীযমত্থকুসলেনা’’তি আহ.
ততো ‘‘কিং কৰণীয’’ন্তি তেসং সঞ্জাতকঙ্খানং আহ ‘‘যন্তং সন্তং পদং অভিসমেচ্চা’’তি. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – তং বুদ্ধানুবুদ্ধেহি ৱণ্ণিতং সন্তং নিব্বানপদং পটিৱেধৱসেন অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামেন যং কৰণীযন্তি. এত্থ চ যন্তি ইমস্স গাথাপদস্স আদিতো ৱুত্তমেৱ কৰণীযন্তি অধিকাৰতো অনুৱত্ততি, তং সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি. অযং পন যস্মা সাৱসেসপাঠো অত্থো, তস্মা ৱিহৰিতুকামেনাতি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
অথ ৱা সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি অনুস্সৱাদিৱসেন লোকিযপঞ্ঞায নিব্বানপদং ‘‘সন্ত’’ন্তি ঞত্ৱা তং অধিগন্তুকামেন যন্তং কৰণীযন্তি অধিকাৰতো অনুৱত্ততি, তং কৰণীযমত্থকুসলেনাতি এৱম্পেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা ‘‘কৰণীযমত্থকুসলেনা’’তি ৱুত্তে ‘‘কি’’ন্তি চিন্তেন্তানং আহ ‘‘যন্তং সন্তং পদং অভিসমেচ্চা’’তি. তস্সেৱং অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো – লোকিযপঞ্ঞায সন্তং পদং অভিসমেচ্চ যং কৰণীযং কাতব্বং, তং কৰণীযং, কৰণাৰহমেৱ তন্তি ৱুত্তং হোতি.
কিং পন তন্তি? কিমঞ্ঞং সিযা অঞ্ঞত্ৰ তদধিগমুপাযতো, কামঞ্চেতং কৰণাৰহট্ঠেন সিক্খত্তযদীপকেন আদিপদেনেৱ ৱুত্তং. তথা হি তস্স অত্থৱণ্ণনাযং অৱোচুম্হা ‘‘অত্থি কৰণীযং, অত্থি অকৰণীযং. তত্থ সঙ্খেপতো সিক্খত্তযং কৰণীয’’ন্তি. অতিসঙ্খেপেন দেসিতত্তা পন তেসং ভিক্খূনং কেহিচি ৱিঞ্ঞাতং, কেহিচি ন ৱিঞ্ঞাতং. ততো যেহি ন ৱিঞ্ঞাতং, তেসং ৱিঞ্ঞাপনত্থং যং ৱিসেসতো আৰঞ্ঞকেন ভিক্খুনা কাতব্বং, তং ৱিত্থাৰেন্তো ‘‘সক্কো উজূ চ সুহুজূ চ, সুৱচো চস্স মুদু অনতিমানী’’তি ইমং তাৱ উপড্ঢগাথমাহ.
কিং ৱুত্তং হোতি? সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামো, লোকিযপঞ্ঞায ৱা তং অভিসমেচ্চ তদধিগমায পটিপজ্জমানো আৰঞ্ঞকো ভিক্খু দুতিযচতুত্থপধানিযঙ্গসমন্নাগমেন কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খো হুত্ৱা সচ্চপ্পটিৱেধায পটিপজ্জিতুং সক্কো অস্স, তথা কসিণপৰিকম্মৱত্তসমাদানাদীসু অত্তনো পত্তচীৱৰপ্পটিসঙ্খৰণাদীসু চ যানি তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিং কৰণীযানি, তেসু অঞ্ঞেসু চ এৱৰূপেসু সক্কো অস্স দক্খো অনলসো সমত্থো. সক্কো হোন্তোপি চ ততিযপধানিযঙ্গসমন্নাগমেন উজু অস্স. উজু হোন্তোপি চ সকিং উজুভাৱেন দহৰকালে ৱা উজুভাৱেন সন্তোসং অনাপজ্জিত্ৱা যাৱজীৱং পুনপ্পুনং অসিথিলকৰণেন সুট্ঠুতৰং উজু অস্স. অসঠতায ৱা উজু, অমাযাৱিতায সুহুজু. কাযৱচীৱঙ্কপ্পহানেন ৱা উজু, মনোৱঙ্কপ্পহানেন সুহুজু. অসন্তগুণস্স ৱা অনাৱিকৰণেন উজু, অসন্তগুণেন উপ্পন্নস্স লাভস্স অনধিৱাসনেন সুহুজু. এৱং আৰম্মণলক্খণূপনিজ্ঝানেহি পুৰিমদ্ৱযততিযসিক্খাহি পযোগাসযসুদ্ধীহি চ উজু চ সুহুজু চ অস্স.
ন কেৱলঞ্চ উজু চ সুহুজু চ, অপিচ পন সুৱচো চ অস্স. যো হি পুগ্গলো ‘‘ইদং ন কত্তব্ব’’ন্তি ৱুত্তো ‘‘কিং তে দিট্ঠং, কিং তে সুতং, কো মে সুত্ৱা ৱদসি, কিং উপজ্ঝাযো আচৰিযো সন্দিট্ঠো সম্ভত্তো ৱা’’তি ৱদেতি, তুণ্হীভাৱেন ৱা তং ৱিহেসেতি, সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৱা ন তথা কৰোতি, সো ৱিসেসাধিগমস্স দূৰে হোতি. যো পন ওৱদিযমানো ‘‘সাধু, ভন্তে সুট্ঠু ৱুত্তং, অত্তনো ৱজ্জং নাম দুদ্দসং হোতি, পুনপি মং এৱৰূপং দিস্ৱা ৱদেয্যাথ অনুকম্পং উপাদায, চিৰস্সং মে তুম্হাকং সন্তিকা ওৱাদো লদ্ধো’’তি ৱদতি, যথানুসিট্ঠঞ্চ পটিপজ্জতি, সো ৱিসেসাধিগমস্স অৱিদূৰে হোতি. তস্মা এৱং পৰস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা কৰোন্তো সুৱচো চ অস্স.
যথা চ সুৱচো, এৱং মুদু অস্স. মুদূতি গহট্ঠেহি দূতগমনপহিণগমনাদীসু নিযুজ্জমানো তত্থ মুদুভাৱং অকত্ৱা থদ্ধো হুত্ৱা ৱত্তপটিপত্তিযং সকলব্ৰহ্মচৰিযে চ মুদু অস্স সুপৰিকম্মকতসুৱণ্ণং ৱিয তত্থ তত্থ ৱিনিযোগক্খমো. অথ ৱা মুদূতি অভাকুটিকো উত্তানমুখো সুখসম্ভাসো পটিসন্থাৰৱুত্তি সুতিত্থং ৱিয সুখাৱগাহো অস্স. ন কেৱলঞ্চ মুদু, অপিচ পন অনতিমানী অস্স, জাতিগোত্তাদীহি অতিমানৱত্থূহি পৰে নাতিমঞ্ঞেয্য, সাৰিপুত্তত্থেৰো ৱিয চণ্ডালকুমাৰকসমেন চেতসা ৱিহৰেয্যাতি.
দুতিযগাথাৱণ্ণনা
২. এৱং ভগৱা সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামস্স তদধিগমায ৱা পটিপজ্জমানস্স ৱিসেসতো আৰঞ্ঞকস্স ভিক্খুনো একচ্চং কৰণীযং ৱত্ৱা পুন ততুত্তৰিপি ৱত্তুকামো ‘‘সন্তুস্সকো চা’’তি দুতিযগাথমাহ.
তত্থ ‘‘সন্তুট্ঠী চ কতঞ্ঞুতা’’তি এত্থ ৱুত্তপ্পভেদেন দ্ৱাদসৱিধেন সন্তোসেন সন্তুস্সতীতি সন্তুস্সকো. অথ ৱা তুস্সতীতি তুস্সকো, সকেন তুস্সকো, সন্তেন তুস্সকো, সমেন তুস্সকোতি সন্তুস্সকো. তত্থ সকং নাম ‘‘পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সাযা’’তি এৱং উপসম্পদমণ্ডলে উদ্দিট্ঠং অত্তনা চ সম্পটিচ্ছিতং চতুপচ্চযজাতং, তেন সুন্দৰেন ৱা অসুন্দৰেন ৱা সক্কচ্চং ৱা অসক্কচ্চং ৱা দিন্নেন পটিগ্গহণকালে পৰিভোগকালে চ ৱিকাৰং অদস্সেত্ৱা যাপেন্তো ‘‘সকেন তুস্সকো’’তি ৱুচ্চতি. সন্তং নাম যং লদ্ধং হোতি অত্তনো ‘ৱিজ্জমানং, তেন সন্তেনেৱ তুস্সন্তো ততো পৰং ন পত্থেন্তো অত্ৰিচ্ছতং পজহন্তো ‘‘সন্তেন তুস্সকো’’তি ৱুচ্চতি. সমং নাম ইট্ঠানিট্ঠেসু অনুনযপটিঘপ্পহানং, তেন সমেন সব্বাৰম্মণেসু তুস্সন্তো ‘‘সমেন তুস্সকো’’তি ৱুচ্চতি.
সুখেন ভৰীযতীতি সুভৰো, সুপোসোতি ৱুত্তং হোতি. যো হি ভিক্খু মনুস্সেহি সালিমংসোদনাদীনং পত্তে পূৰেত্ৱা দিন্নেপি দুম্মুখভাৱং অনত্তমনভাৱমেৱ চ দস্সেতি, তেসং ৱা সম্মুখাৱ তং পিণ্ডপাতং ‘‘কিং তুম্হেহি দিন্ন’’ন্তি অপসাদেন্তো সামণেৰগহট্ঠাদীনং দেতি, এস দুব্ভৰো. এতং দিস্ৱা মনুস্সা দূৰতোৱ পৰিৱজ্জেন্তি ‘‘দুব্ভৰো ভিক্খু ন সক্কা পোসেতু’’ন্তি. যো পন যং কিঞ্চি লূখং ৱা পণীতং ৱা অপ্পং ৱা বহুং ৱা লভিত্ৱা অত্তমনো ৱিপ্পসন্নমুখো হুত্ৱা যাপেতি, এস সুভৰো. এতং দিস্ৱা মনুস্সা অতিৱিয ৱিস্সত্থা হোন্তি, ‘‘অম্হাকং ভদন্তো সুভৰো, থোকথোকেনাপি তুস্সতি, মযমেৱ নং পোসেস্সামা’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৱা পোসেন্তি. এৱৰূপো ইধ সুভৰোতি অধিপ্পেতো.
অপ্পং কিচ্চমস্সাতি অপ্পকিচ্চো, ন কম্মাৰামতাভস্সাৰামতাসঙ্গণিকাৰামতাদিঅনেককিচ্চব্যাৱটো, অথ ৱা সকলৱিহাৰে নৱকম্মসঙ্ঘপৰিভোগসামণেৰআৰামিকৱোসাসনাদিকিচ্চৱিৰহিতো, অত্তনো কেসনখচ্ছেদনপত্তচীৱৰকম্মাদিং কত্ৱা সমণধম্মকিচ্চপৰো হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
সল্লহুকা ৱুত্তি অস্সাতি সল্লহুকৱুত্তি. যথা একচ্চো বহুভণ্ডো ভিক্খু দিসাপক্কমনকালে বহুং পত্তচীৱৰপচ্চত্থৰণতেলগুড়াদিং মহাজনেন সীসভাৰকটিভাৰাদীহি উব্বহাপেত্ৱা পক্কমতি, এৱং অহুত্ৱা যো অপ্পপৰিক্খাৰো হোতি, পত্তচীৱৰাদিঅট্ঠসমণপৰিক্খাৰমত্তমেৱ পৰিহৰতি, দিসাপক্কমনকালে পক্খী সকুণো ৱিয সমাদাযেৱ পক্কমতি, এৱৰূপো ইধ সল্লহুকৱুত্তীতি অধিপ্পেতো. সন্তানি ইন্দ্ৰিযানি অস্সাতি সন্তিন্দ্ৰিযো, ইট্ঠাৰম্মণাদীসু ৰাগাদিৱসেন অনুদ্ধতিন্দ্ৰিযোতি ৱুত্তং হোতি. নিপকোতি ৱিঞ্ঞূ ৱিভাৱী পঞ্ঞৱা, সীলানুৰক্খণপঞ্ঞায চীৱৰাদিৱিচাৰণপঞ্ঞায আৱাসাদিসত্তসপ্পাযপৰিজাননপঞ্ঞায চ সমন্নাগতোতি অধিপ্পাযো.
ন পগব্ভোতি অপ্পগব্ভো, অট্ঠট্ঠানেন কাযপাগব্ভিযেন চতুট্ঠানেন ৱচীপাগব্ভিযেন অনেকেন ঠানেন মনোপাগব্ভিযেন চ ৱিৰহিতোতি অত্থো.
অট্ঠট্ঠানং কাযপাগব্ভিযং (মহানি. ৮৭) নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলভোজনসালাজন্তাঘৰন্হানতিত্থভিক্খাচাৰমগ্গঅন্তৰঘৰপ্পৱেসনেসু কাযেন অপ্পতিৰূপকৰণং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো সঙ্ঘমজ্ঝে পল্লত্থিকায ৱা নিসীদতি পাদে পাদমোদহিত্ৱা ৱাতি এৱমাদি. তথা গণমজ্ঝে চতুপৰিসসন্নিপাতে, তথা ৱুড্ঢতৰে পুগ্গলে. ভোজনসালাযং পন ৱুড্ঢানং আসনং ন দেতি, নৱানং আসনং পটিবাহতি. তথা জন্তাঘৰে, ৱুড্ঢে চেত্থ অনাপুচ্ছা অগ্গিজালনাদীনি কৰোতি. ন্হানতিত্থে চ যদিদং ‘‘দহৰো ৱুড্ঢোতি পমাণং অকত্ৱা আগতপটিপাটিযা ন্হাযিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তম্পি অনাদিযন্তো পচ্ছা আগন্ত্ৱা উদকং ওতৰিত্ৱা ৱুড্ঢে চ নৱে চ বাধেতি. ভিক্খাচাৰমগ্গে পন অগ্গাসনঅগ্গোদকঅগ্গপিণ্ডত্থং ৱুড্ঢানং পুৰতো পুৰতো যাতি, বাহায বাহং পহৰন্তো. অন্তৰঘৰপ্পৱেসনে ৱুড্ঢানং পঠমতৰং পৱিসতি, দহৰেহি কাযকীড়নং কৰোতীতি এৱমাদি.
চতুট্ঠানং ৱচীপাগব্ভিযং (মহানি. ৮৭) নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলঅন্তৰঘৰেসু অপ্পতিৰূপৱাচানিচ্ছাৰণং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো সঙ্ঘমজ্ঝে অনাপুচ্ছা ধম্মং ভাসতি, তথা পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰে গণে ৱুড্ঢতৰে পুগ্গলে চ, তত্থ মনুস্সেহি পঞ্হং পুট্ঠো ৱুড্ঢতৰং অনাপুচ্ছা ৱিস্সজ্জেতি, অন্তৰঘৰে পন ‘‘ইত্থন্নামে কিং অত্থি, কিং যাগু উদাহু খাদনীযং ৱা ভোজনীযং ৱা, কিং মে দস্সসি, কিং অজ্জ খাদিস্সামি, কিং ভুঞ্জিস্সামি, কিং পিৱিস্সামী’’তি এৱমাদিং ভাসতি.
অনেকট্ঠানং মনোপাগব্ভিযং (মহানি. ৮৭) নাম তেসু তেসু ঠানেসু কাযৱাচাহি অজ্ঝাচাৰং অনাপজ্জিত্ৱাপি মনসা এৱ কামৱিতক্কাদিনানপ্পকাৰং অপ্পতিৰূপৱিতক্কনং.
কুলেস্ৱননুগিদ্ধোতি যানি তানি কুলানি উপসঙ্কমতি, তেসু পচ্চযতণ্হায ৱা অননুলোমিকগিহিসংসগ্গৱসেন ৱা অননুগিদ্ধো, ন সহসোকী, ন সহনন্দী, ন সুখিতেসু সুখিতো, ন দুক্খিতেসু দুক্খিতো, ন উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অত্তনা ৱা উয্যোগমাপজ্জিতাতি ৱুত্তং হোতি. ইমিস্সায চ গাথায যং ‘‘সুৱচো চস্সা’’তি এত্থ ৱুত্তং অস্সাতি ৱচনং, তং সব্বপদেহি সদ্ধিং সন্তুস্সকো চ অস্স, সুভৰো চ অস্সাতি এৱং যোজেতব্বং.
ততিযগাথাৱণ্ণনা
৩. এৱং ভগৱা সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামস্স তদধিগমায ৱা পটিপজ্জিতুকামস্স ৱিসেসতো আৰঞ্ঞকস্স ভিক্খুনো তদুত্তৰিপি কৰণীযং আচিক্খিত্ৱা ইদানি অকৰণীযম্পি আচিক্খিতুকামো ‘‘ন চ খুদ্দমাচৰে কিঞ্চি, যেন ৱিঞ্ঞূ পৰে উপৱদেয্যু’’ন্তি ইমং উপড্ঢগাথমাহ.
তস্সত্থো – এৱমিমং কৰণীযং কৰোন্তো যং তং কাযৱচীমনোদুচ্চৰিতং খুদ্দং লামকন্তি ৱুচ্চতি, তং ন চ খুদ্দং সমাচৰে, অসমাচৰন্তো চ ন কেৱলং ওড়াৰিকং, কিন্তু কিঞ্চি ন সমাচৰে, অপ্পমত্তকম্পি অণুমত্তকম্পি ন সমাচৰেতি ৱুত্তং হোতি.
ততো তস্স সমাচাৰে সন্দিট্ঠিকমেৱাদীনৱং দস্সেতি ‘‘যেন ৱিঞ্ঞূ পৰে উপৱদেয্যু’’ন্তি. এত্থ চ যস্মা অৱিঞ্ঞূ পৰে অপ্পমাণং. তে হি অনৱজ্জং ৱা সাৱজ্জং কৰোন্তি, অপ্পসাৱজ্জং ৱা মহাসাৱজ্জং. ৱিঞ্ঞূ এৱ পন পমাণং. তে হি অনুৱিচ্চ পৰিযোগাহেত্ৱা অৱণ্ণাৰহস্স অৱণ্ণং ভাসন্তি, ৱণ্ণাৰহস্স ৱণ্ণং ভাসন্তি. তস্মা ‘‘ৱিঞ্ঞূ পৰে’’তি ৱুত্তং.
এৱং ভগৱা ইমাহি অড্ঢতেয্যাহি গাথাহি সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামস্স তদধিগমায ৱা পটিপজ্জিতুকামস্স ৱিসেসতো আৰঞ্ঞকস্স, আৰঞ্ঞকসীসেন চ সব্বেসম্পি কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিহৰিতুকামানং কৰণীযাকৰণীযভেদং কম্মট্ঠানূপচাৰং ৱত্ৱা ইদানি তেসং ভিক্খূনং তস্স দেৱতাভযস্স পটিঘাতায পৰিত্তত্থং ৱিপস্সনাপাদকজ্ঝানৱসেন কম্মট্ঠানত্থঞ্চ ‘‘সুখিনোৱ খেমিনো হোন্তূ’’তিআদিনা নযেন মেত্তকথং কথেতুমাৰদ্ধো.
তত্থ সুখিনোতি সুখসম্পন্না. খেমিনোতি খেমৱন্তো, অভযা নিৰুপদ্দৱাতি ৱুত্তং হোতি. সব্বেতি অনৱসেসা. সত্তাতি পাণিনো. সুখিতত্তাতি সুখিতচিত্তা. এত্থ চ কাযিকেন সুখেন সুখিনো, মানসেন সুখিতত্তা, তদুভযেনাপি সব্বভযুপদ্দৱৱিগমেন ৱা খেমিনোতি ৱেদিতব্বো. কস্মা পন এৱং ৱুত্তং? মেত্তাভাৱনাকাৰদস্সনত্থং. এৱঞ্হি মেত্তা ভাৱেতব্বা ‘‘সব্বে সত্তা সুখিনো হোন্তূ’’তি ৱা, ‘‘খেমিনো হোন্তূ’’তি ৱা, ‘‘সুখিতত্তা হোন্তূ’’তি ৱা.
চতুত্থগাথাৱণ্ণনা
৪. এৱং যাৱ উপচাৰতো অপ্পনাকোটি, তাৱ সঙ্খেপেন মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিত্থাৰতোপি তং দস্সেতুং ‘‘যে কেচী’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. অথ ৱা যস্মা পুথুত্তাৰম্মণে পৰিচিতং চিত্তং ন আদিকেনেৱ একত্তে সণ্ঠাতি আৰম্মণপ্পভেদং পন অনুগন্ত্ৱা অনুগন্ত্ৱা কমেন সণ্ঠাতি, তস্মা তস্স তসথাৱৰাদিদুকতিকপ্পভেদে আৰম্মণে অনুগন্ত্ৱা অনুগন্ত্ৱা সণ্ঠানত্থম্পি ‘‘যে কেচী’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. অথ ৱা যস্মা যস্স যং আৰম্মণং ৱিভূতং হোতি, তস্স তত্থ চিত্তং সুখং তিট্ঠতি, তস্মা তেসং ভিক্খূনং যস্স যং ৱিভূতং আৰম্মণং, তস্স তত্থ চিত্তং সণ্ঠাপেতুকামো তসথাৱৰাদিদুকতিকাৰম্মণভেদদীপকং ‘‘যে কেচী’’তি ইমং গাথাদ্ৱযমাহ.
এত্থ হি তসথাৱৰদুকং দিট্ঠাদিট্ঠদুকং দূৰসন্তিকদুকং ভূতসম্ভৱেসিদুকন্তি চত্তাৰো দুকে, দীঘাদীহি চ ছহি পদেহি মজ্ঝিমপদস্স তীসু অণুকপদস্স চ দ্ৱীসু তিকেসু অত্থসম্ভৱতো দীঘৰস্সমজ্ঝিমতিকং মহন্তাণুকমজ্ঝিমতিকং থূলাণুকমজ্ঝিমতিকন্তি তযো তিকে চ দীপেতি. তত্থ যে কেচীতি অনৱসেসৱচনং. পাণা এৱ ভূতা পাণভূতা. অথ ৱা পাণন্তীতি পাণা, এতেন অস্সাসপস্সাসপ্পটিবদ্ধে পঞ্চৱোকাৰসত্তে গণ্হাতি. ভৱন্তীতি ভূতা, এতেন একৱোকাৰচতুৱোকাৰসত্তে গণ্হাতি. অত্থীতি সন্তি সংৱিজ্জন্তি.
এৱং ‘‘যে কেচি পাণভূতত্থী’’তি ইমিনা ৱচনেন দুকতিকেহি সঙ্গহেতব্বে সব্বসত্তে একতো দস্সেত্ৱা ইদানি সব্বেপি তে তসা ৱা থাৱৰা ৱ নৱসেসাতি ইমিনা দুকেন সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতি.
তত্থ তসন্তীতি তসা, সতণ্হানং সভযানঞ্চেতং অধিৱচনং. তিট্ঠন্তীতি থাৱৰা, পহীনতণ্হাভযানং অৰহতং এতং অধিৱচনং. নত্থি তেসং অৱসেসন্তি অনৱসেসা, সব্বেপীতি ৱুত্তং হোতি. যঞ্চ দুতিযগাথায অন্তে ৱুত্তং, তং সব্বদুকতিকেহি সম্বন্ধিতব্বং ‘‘যে কেচি পাণভূতত্থি তসা ৱা থাৱৰা ৱা অনৱসেসা, ইমেপি সব্বে সত্তা ভৱন্তু সুখিতত্তা. এৱং যাৱ ভূতা ৱা সম্ভৱেসী ৱা, ইমেপি সব্বে সত্তা ভৱন্তু সুখিতত্তা’’তি.
ইদানি দীঘৰস্সমজ্ঝিমাদিতিকত্তযদীপকেসু দীঘা ৱাতিআদীসু ছসু পদেসু দীঘাতি দীঘত্তভাৱা নাগমচ্ছগোধাদযো. অনেকব্যামসতপ্পমাণাপি হি মহাসমুদ্দে নাগানং অত্তভাৱা অনেকযোজনপ্পমাণা চ মচ্ছগোধাদীনং অত্তভাৱা হোন্তি. মহন্তাতি মহন্তত্তভাৱা জলে মচ্ছকচ্ছপাদযো, থলে হত্থিনাগাদযো, অমনুস্সেসু দানৱাদযো. আহ চ ‘‘ৰাহুগ্গং অত্তভাৱীন’’ন্তি (অ. নি. ৪.১৫). তস্স হি অত্তভাৱো উব্বেধেন চত্তাৰি যোজনসহস্সানি অট্ঠ চ যোজনসতানি, বাহূ দ্ৱাদসযোজনসতপৰিমাণা, পঞ্ঞাসযোজনং ভমুকন্তৰং, তথা অঙ্গুলন্তৰিকা, হত্থতলানি দ্ৱে যোজনসতানীতি. মজ্ঝিমাতি অস্সগোণমহিংসসূকৰাদীনং অত্তভাৱা. ৰস্সকাতি তাসু তাসু জাতীসু ৱামনাদযো দীঘমজ্ঝিমেহি ওমকপ্পমাণা সত্তা. অণুকাতি মংসচক্খুস্স অগোচৰা দিব্বচক্খুৱিসযা উদকাদীসু নিব্বত্তা সুখুমত্তভাৱা সত্তা ঊকাদযো ৱা. অপিচ যে তাসু তাসু জাতীসু মহন্তমজ্ঝিমেহি থূলমজ্ঝিমেহি চ ওমকপ্পমাণা সত্তা, তে অণুকাতি ৱেদিতব্বা. থূলাতি পৰিমণ্ডলত্তভাৱা সিপ্পিকসম্বুকাদযো সত্তা.
পঞ্চমগাথাৱণ্ণনা
৫. এৱং তীহি তিকেহি অনৱসেসতো সত্তে দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘দিট্ঠা ৱা যে ৱ অদিট্ঠা’’তিআদীহি তীহি দুকেহিপি তে সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতি.
তত্থ দিট্ঠাতি যে অত্তনো চক্খুস্স আপাথমাগতৱসেন দিট্ঠপুব্বা. অদিট্ঠাতি যে পৰসমুদ্দপৰসেলপৰচক্কৱাড়াদীসু ঠিতা. ‘‘যে ৱা দূৰে ৱসন্তি অৱিদূৰে’’তি ইমিনা পন দুকেন অত্তনো অত্তভাৱস্স দূৰে চ অৱিদূৰে চ ৱসন্তে সত্তে দস্সেতি, তে অপদদ্ৱিপদৱসেন ৱেদিতব্বা. অত্তনো হি কাযে ৱসন্তা সত্তা অৱিদূৰে, বহিকাযে ৱসন্তা সত্তা দূৰে. তথা অন্তোউপচাৰে ৱসন্তা অৱিদূৰে, বহিউপচাৰে ৱসন্তা দূৰে. অত্তনো ৱিহাৰে গামে জনপদে দীপে চক্কৱাড়ে ৱসন্তা অৱিদূৰে, পৰচক্কৱাড়ে ৱসন্তা দূৰে ৱসন্তীতি ৱুচ্চন্তি.
ভূতাতি জাতা অভিনিব্বত্তা. যে ভূতা এৱ, ন পুন ভৱিস্সন্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি, তেসং খীণাসৱানং এতং অধিৱচনং. সম্ভৱমেসন্তীতি সম্ভৱেসী. অপ্পহীনভৱসংযোজনত্তা আযতিম্পি সম্ভৱং এসন্তানং সেখপুথুজ্জনানমেতং অধিৱচনং. অথ ৱা চতূসু যোনীসু অণ্ডজজলাবুজা সত্তা যাৱ অণ্ডকোসং ৱত্থিকোসঞ্চ ন ভিন্দন্তি, তাৱ সম্ভৱেসী নাম, অণ্ডকোসং ৱত্থিকোসঞ্চ ভিন্দিত্ৱা বহি নিক্খন্তা ভূতা নাম. সংসেদজা ওপপাতিকা চ পঠমচিত্তক্খণে সম্ভৱেসী নাম, দুতিযচিত্তক্খণতো পভুতি ভূতা নাম. যেন ৱা ইৰিযাপথেন জাযন্তি, যাৱ ততো অঞ্ঞং ন পাপুণন্তি, তাৱ সম্ভৱেসী নাম, ততো পৰং ভূতাতি.
ছট্ঠগাথাৱণ্ণনা
৬. এৱং ভগৱা ‘‘সুখিনো ৱা’’তিআদীহি অড্ঢতেয্যাহি গাথাহি নানপ্পকাৰতো তেসং ভিক্খূনং হিতসুখাগমপত্থনাৱসেন সত্তেসু মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি অহিতদুক্খানাগমপত্থনাৱসেনাপি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন পৰো পৰং নিকুব্বেথা’’তি. এস পোৰাণো পাঠো, ইদানি পন ‘‘পৰং হী’’তিপি পঠন্তি, অযং ন সোভনো.
তত্থ পৰোতি পৰজনো. পৰন্তি পৰজনং. ন নিকুব্বেথাতি ন ৱঞ্চেয্য. নাতিমঞ্ঞেথাতি ন অতিক্কমিত্ৱা মঞ্ঞেয্য. কত্থচীতি কত্থচি ওকাসে, গামে ৱা গামখেত্তে ৱা ঞাতিমজ্ঝে ৱা পূগমজ্ঝে ৱাতিআদি. নন্তি এতং. কঞ্চীতি যং কঞ্চি খত্তিযং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা গহট্ঠং ৱা পব্বজিতং ৱা সুখিতং ৱা দুক্খিতং ৱাতিআদি. ব্যাৰোসনা পটিঘসঞ্ঞাতি কাযৱচীৱিকাৰেহি ব্যাৰোসনায চ মনোৱিকাৰেন পটিঘসঞ্ঞায চ. ‘‘ব্যাৰোসনায পটিঘসঞ্ঞাযা’’তি হি ৱত্তব্বে ‘‘ব্যাৰোসনা পটিঘসঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি, যথা ‘‘সম্মদঞ্ঞায ৱিমুত্তা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তা’’তি, যথা চ ‘‘অনুপুব্বসিক্খায অনুপুব্বকিৰিযায অনুপুব্বপটিপদাযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিৰিযা অনুপুব্বপটিপদা’’তি. নাঞ্ঞমঞ্ঞস্স দুক্খমিচ্ছেয্যাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স দুক্খং ন ইচ্ছেয্য. কিং ৱুত্তং হোতি? ন কেৱলং ‘‘সুখিনো ৱা খেমিনো ৱা হোন্তূ’’তিআদিমনসিকাৰৱসেনেৱ মেত্তং ভাৱেয্য, কিন্তু ‘‘অহোৱত যো কোচি পৰপুগ্গলো যং কঞ্চি পৰপুগ্গলং ৱঞ্চনাদীহি নিকতীহি ন নিকুব্বেথ, জাতিআদীহি চ নৱহি মানৱত্থূহি কত্থচি পদেসে কঞ্চি পৰপুগ্গলং নাতিমঞ্ঞেয্য, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চ ব্যাৰোসনায ৱা পটিঘসঞ্ঞায ৱা দুক্খং ন ইচ্ছেয্যা’’তি এৱম্পি মনসিকৰোন্তো ভাৱেয্যাতি.
সত্তমগাথাৱণ্ণনা
৭. এৱং অহিতদুক্খানাগমপত্থনাৱসেন অত্থতো মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি তমেৱ উপমায দস্সেন্তো আহ ‘‘মাতা যথা নিযংপুত্ত’’ন্তি.
তস্সত্থো – যথা মাতা নিযং পুত্তং অত্তনি জাতং ওৰসং পুত্তং, তঞ্চ একপুত্তমেৱ আযুসা অনুৰক্খে, তস্স দুক্খাগমপ্পটিবাহনত্থং অত্তনো আযুম্পি চজিত্ৱা তং অনুৰক্খে, এৱম্পি সব্বভূতেসু ইদং মেত্তাখ্যং মানসং ভাৱযে, পুনপ্পুনং জনযে ৱড্ঢযে, তঞ্চ অপৰিমাণসত্তাৰম্মণৱসেন একস্মিং ৱা সত্তে অনৱসেসফৰণৱসেন অপৰিমাণং ভাৱযেতি.
অট্ঠমগাথাৱণ্ণনা
৮. এৱং সব্বাকাৰেন মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্সেৱ ৱড্ঢনং দস্সেন্তো আহ ‘‘মেত্তঞ্চ সব্বলোকস্মী’’তি.
তত্থ মিজ্জতি তাযতি চাতি মিত্তো, হিতজ্ঝাসযতায সিনিয্হতি, অহিতাগমতো ৰক্খতি চাতি অত্থো. মিত্তস্স ভাৱো মেত্তং. সব্বলোকস্মীতি অনৱসেসে সত্তলোকে. মনসি ভৱন্তি মানসং. তঞ্হি চিত্তসম্পযুত্তত্তা এৱং ৱুত্তং. ভাৱযেতি ৱড্ঢযে. ন অস্স পৰিমাণন্তি অপৰিমাণং, অপ্পমাণসত্তাৰম্মণতায এৱং ৱুত্তং. উদ্ধন্তি উপৰি, তেন অৰূপভৱং গণ্হাতি. অধোতি হেট্ঠা, তেন কামভৱং গণ্হাতি. তিৰিযন্তি ৱেমজ্ঝং, তেন ৰূপভৱং গণ্হাতি. অসম্বাধন্তি সম্বাধৱিৰহিতং, ভিন্নসীমন্তি ৱুত্তং হোতি. সীমা নাম পচ্চত্থিকো ৱুচ্চতি, তস্মিম্পি পৱত্তন্তি অত্থো. অৱেৰন্তি ৱেৰৱিৰহিতং, অন্তৰন্তৰাপি ৱেৰচেতনাপাতুভাৱৱিৰহিতন্তি অত্থো. অসপত্তন্তি ৱিগতপচ্চত্থিকং. মেত্তাৱিহাৰী হি পুগ্গলো মনুস্সানং পিযো হোতি, অমনুস্সানং পিযো হোতি, নাস্স কোচি পচ্চত্থিকো হোতি, তেনস্স তং মানসং ৱিগতপচ্চত্থিকত্তা অসপত্তন্তি ৱুচ্চতি. পৰিযাযৱচনঞ্হি এতং, যদিদং পচ্চত্থিকো সপত্তোতি. অযং অনুপদতো অত্থৱণ্ণনা.
অযং পনেত্থ অধিপ্পেতত্থদীপনা – যদিদং ‘‘এৱম্পি সব্বভূতেসু মানসং ভাৱযে অপৰিমাণ’’ন্তি ৱুত্তং, তঞ্চেতং অপৰিমাণং মেত্তং মানসং সব্বলোকস্মিং ভাৱযে ৱড্ঢযে, ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং গমযে পাপযে. কথং? উদ্ধং অধো চ তিৰিযঞ্চ, উদ্ধং যাৱ ভৱগ্গা, অধো যাৱ অৱীচিতো, তিৰিযং যাৱ অৱসেসদিসা. উদ্ধং ৱা আৰুপ্পং, অধো কামধাতুং, তিৰিযং ৰূপধাতুং অনৱসেসং ফৰন্তো. এৱং ভাৱেন্তোপি চ তং যথা অসম্বাধং অৱেৰং অসপত্তঞ্চ হোতি, তথা সম্বাধৱেৰসপত্তানং অভাৱং কৰোন্তো ভাৱযে. যং ৱা তং ভাৱনাসম্পদং পত্তং সব্বত্থ ওকাসলোকৱসেন অসম্বাধং, অত্তনো পৰেসু আঘাতপ্পটিৱিনযনেন অৱেৰং, অত্তনি চ পৰেসং আঘাতৱিনযনেন অসপত্তং হোতি. তং অসম্বাধমৱেৰমসপত্তং অপৰিমাণং মেত্তং মানসং উদ্ধং অধো তিৰিযঞ্চাতি তিৱিধপৰিচ্ছেদে সব্বলোকস্মিং ভাৱযে ৱড্ঢযেতি.
নৱমগাথাৱণ্ণনা
৯. এৱং মেত্তাভাৱনায ৱড্ঢনং দস্সেত্ৱা ইদানি তং ভাৱনমনুযুত্তস্স ৱিহৰতো ইৰিযাপথনিযমাভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘তিট্ঠং চৰং…পে… অধিট্ঠেয্যা’’তি.
তস্সত্থো – এৱমেতং মেত্তং মানসং ভাৱেন্তো সো ‘‘নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধাযা’’তিআদীসু ৱিয ইৰিযাপথনিযমং অকত্ৱা যথাসুখং অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰইৰিযাপথবাধনৱিনোদনং কৰোন্তো তিট্ঠং ৱা চৰং ৱা নিসিন্নো ৱা সযানো ৱা যাৱতা ৱিগতমিদ্ধো অস্স, অথ এতং মেত্তাঝানসতিং অধিট্ঠেয্য.
অথ ৱা এৱং মেত্তাভাৱনায ৱড্ঢনং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱসীভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘তিট্ঠং চৰ’’ন্তি. ৱসিপ্পত্তো হি তিট্ঠং ৱা চৰং ৱা নিসিন্নো ৱা সযানো ৱা যাৱতা ইৰিযাপথেন এতং মেত্তাঝানসতিং অধিট্ঠাতুকামো হোতি, অথ ৱা তিট্ঠং ৱা চৰং ৱা…পে… সযানো ৱাতি ন তস্স ঠানাদীনি অন্তৰাযকৰানি হোন্তি, অপিচ খো যাৱতা এতং মেত্তাঝানসতিং অধিট্ঠাতুকামো হোতি, তাৱতা ৱিগতমিদ্ধো হুত্ৱা অধিট্ঠাতি, নত্থি তস্স তত্থ দন্ধাযিতত্তং. তেনাহ ‘‘তিট্ঠং চৰং নিসিন্নো ৱ, সযানো যাৱতাস্স ৱিতমিদ্ধো. এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি.
তস্সাযমধিপ্পাযো – যং তং ‘‘মেত্তঞ্চ সব্বলোকস্মি, মানসং ভাৱযে’’তি ৱুত্তং, তং যথা ভাৱেয্য, যথা ঠানাদীসু যাৱতা ইৰিযাপথেন ঠানাদীনি ৱা অনাদিযিত্ৱা যাৱতা এতং মেত্তাঝানসতিং অধিট্ঠাতুকামো অস্স, তাৱতা ৱিগতমিদ্ধোৱ হুত্ৱা এতং সতিং অধিট্ঠেয্যাতি.
এৱং মেত্তাভাৱনায ৱসীভাৱং দস্সেন্তো ‘‘এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি তস্মিং মেত্তাৱিহাৰে নিযোজেত্ৱা ইদানি তং ৱিহাৰং থুনন্তো আহ ‘‘ব্ৰহ্মমেতং ৱিহাৰমিধমাহূ’’তি.
তস্সত্থো – য্ৱাযং ‘‘সুখিনো ৱা খেমিনো ৱা হোন্তূ’’তিআদি কত্ৱা যাৱ ‘‘এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি ৱণ্ণিতো মেত্তাৱিহাৰো. এতং চতূসু দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযইৰিযাপথৱিহাৰেসু নিদ্দোসত্তা অত্তনোপি পৰেসম্পি অত্থকৰত্তা চ ইধ অৰিযস্স ধম্মৱিনযে ব্ৰহ্মৱিহাৰমাহু সেট্ঠৱিহাৰমাহূতি, যতো সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং তিট্ঠং চৰং নিসিন্নো ৱা সযানো ৱা যাৱতাস্স ৱিগতমিদ্ধো, এতং সতিং অধিট্ঠেয্যাতি.
দসমগাথাৱণ্ণনা
১০. এৱং ভগৱা তেসং ভিক্খূনং নানপ্পকাৰতো মেত্তাভাৱনং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্মা মেত্তা সত্তাৰম্মণত্তা অত্তদিট্ঠিযা আসন্না হোতি, তস্মা দিট্ঠিগহননিসেধনমুখেন তেসং ভিক্খূনং তদেৱ মেত্তাঝানং পাদকং কত্ৱা অৰিযভূমিপ্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠিঞ্চ অনুপগ্গম্মা’’তি ইমায গাথায দেসনং সমাপেসি.
তস্সত্থো – য্ৱাযং ‘‘ব্ৰহ্মমেতং ৱিহাৰমিধমাহূ’’তি সংৱণ্ণিতো মেত্তাঝানৱিহাৰো, ততো ৱুট্ঠায যে তত্থ ৱিতক্কৱিচাৰাদযো ধম্মা, তে তেসঞ্চ ৱত্থাদিঅনুসাৰেন ৰূপধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা ইমিনা নামৰূপপৰিচ্ছেদেন ‘‘সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জোযং, নযিধ সত্তূপলব্ভতী’’তি (সং. নি. ১.১৭১; মহানি. ১৮৬) এৱং দিট্ঠিঞ্চ অনুপগ্গম্ম অনুপুব্বেন লোকুত্তৰসীলেন সীলৱা হুত্ৱা লোকুত্তৰসীলসম্পযুত্তেনেৱ সোতাপত্তিমগ্গসম্মাদিট্ঠিসঞ্ঞিতেন দস্সনেন সম্পন্নো, ততো পৰং যোপাযং ৱত্থুকামেসু গেধো কিলেসকামো অপ্পহীনো হোতি, তম্পি সকদাগামিঅনাগামিমগ্গেহি তনুভাৱেন অনৱসেসপ্পহানেন চ কামেসু গেধং ৱিনেয্য ৱিনযিত্ৱা ৱূপসমেত্ৱা ন হি জাতু গব্ভসেয্যং পুন ৰেতি একংসেনেৱ পুন গব্ভসেয্যং ন এতি. সুদ্ধাৱাসেসু নিব্বত্তিত্ৱা তত্থেৱ অৰহত্তং পাপুণিত্ৱা পৰিনিব্বাতীতি.
এৱং ভগৱা দেসনং সমাপেত্ৱা তে ভিক্খূ আহ – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, তস্মিংযেৱ ৱনসণ্ডে ৱিহৰথ, ইমঞ্চ সুত্তং মাসস্স অট্ঠসু ধম্মস্সৱনদিৱসেসু ঘণ্ডিং আকোটেত্ৱা উস্সাৰেথ, ধম্মকথং কৰোথ সাকচ্ছথ অনুমোদথ, ইদমেৱ কম্মট্ঠানং আসেৱথ ভাৱেথ বহুলীকৰোথ, তেপি ৱো অমনুস্সা তং ভেৰৱাৰম্মণং ন দস্সেস্সন্তি, অঞ্ঞদত্থু অত্থকামা হিতকামা ভৱিস্সন্তী’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি ভগৱতো পটিস্সুণিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা তথা অকংসু. দেৱতাযো চ ‘‘ভদন্তা অম্হাকং অত্থকামা হিতকামা’’তি পীতিসোমনস্সজাতা হুত্ৱা সযমেৱ সেনাসনং সম্মজ্জন্তি, উণ্হোদকং পটিযাদেন্তি, পিট্ঠিপৰিকম্মং পাদপৰিকম্মং কৰোন্তি, আৰক্খং সংৱিদহন্তি. তেপি ভিক্খূ তমেৱ মেত্তং ভাৱেত্ৱা তমেৱ চ পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা সব্বে তস্মিংযেৱ অন্তোতেমাসে অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণিত্ৱা মহাপৱাৰণায ৱিসুদ্ধিপৱাৰণং পৱাৰেসুন্তি.
এৱম্পি অত্থকুসলেন তথাগতেন,
ধম্মিস্সৰেন কথিতং কৰণীযমত্থং;
কত্ৱানুভুয্য পৰমং হদযস্স সন্তিং,
সন্তং পদং অভিসমেন্তি সমত্তপঞ্ঞা.
তস্মা হি তং অমতমব্ভুতমৰিযকন্তং,
সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৱিহৰিতুকামো;
ৱিঞ্ঞূ জনো ৱিমলসীলসমাধিপঞ্ঞা-
ভেদং কৰেয্য সততং কৰণীযমত্থন্তি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায
মেত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথা
এত্তাৱতা চ যং ৱুত্তং –
‘‘উত্তমং ৱন্দনেয্যানং, ৱন্দিত্ৱা ৰতনত্তযং;
খুদ্দকানং কৰিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৱণ্ণন’’ন্তি.
তত্থ সৰণসিক্খাপদদ্ৱত্তিংসাকাৰকুমাৰপঞ্হমঙ্গলসুত্তৰতনসুত্ততিৰোকুট্টনিধিকণ্ডমেত্তসুত্তৱসেন নৱপ্পভেদস্স খুদ্দকপাঠস্স তাৱ অত্থৱণ্ণনা কতা হোতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘ইমং খুদ্দকপাঠস্স, কৰোন্তেনত্থৱণ্ণনং;
সদ্ধম্মট্ঠিতিকামেন, যং পত্তং কুসলং মযা.
তস্সানুভাৱতো খিপ্পং, ধম্মে অৰিযপ্পৱেদিতে;
ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং, পাপুণাতু অযং জনো’’তি.
পৰমৱিসুদ্ধসদ্ধাবুদ্ধিৱীৰিযগুণপ্পটিমণ্ডিতেন সীলাচাৰজ্জৱমদ্দৱাদিগুণসমুদযসমুদিতেন সকসমযসমযন্তৰগহনজ্ঝোগাহণসমত্থেন পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযসমন্নাগতেন তিপিটকপৰিযত্তিধম্মপ্পভেদে সাট্ঠকথে সত্থুসাসনে অপ্পটিহতঞাণপ্পভাৱেন ছমহাৱেয্যাকৰণেনছমহাৱেয্যাকৰণেন কৰণসম্পত্তিজনিতসুখৱিনিগ্গতমধুৰোদাৰৱচনলাৱণ্ণযুত্তেন যুত্তমুত্তৱাদিনা ৱাদীৱৰেন মহাকৱিনা ছড়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিপ্পভেদগুণপ্পটিমণ্ডিতে উত্তৰিমনুস্সধম্মে সুপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধীনং থেৰৱংসপ্পদীপানং থেৰানং মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱংসালঙ্কাৰভূতেন ৱিপুলৱিসুদ্ধবুদ্ধিনা বুদ্ধঘোসোতি গৰূহি গহিতনামধেয্যেন থেৰেন কতা অযং পৰমত্থজোতিকা নাম খুদ্দকপাঠৱণ্ণনা –
তাৱ তিট্ঠতু লোকস্মিং, লোকনিত্থৰণেসিনং;
দস্সেন্তী কুলপুত্তানং, নযং সীলাদিসুদ্ধিযা.
যাৱ বুদ্ধোতি নামম্পি, সুদ্ধচিত্তস্স তাদিনো;
লোকম্হি লোকজেট্ঠস্স, পৱত্ততি মহেসিনোতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
খুদ্দকপাঠৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.