নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথা

গন্থাৰম্ভকথা

বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি;

ধম্মং সৰণং গচ্ছামি;

সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামীতি.

অযং সৰণগমননিদ্দেসো খুদ্দকানং আদি.

ইমস্স দানি অত্থং পৰমত্থজোতিকায খুদ্দকট্ঠকথায ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুং ইদং ৱুচ্চতি –

উত্তমং ৱন্দনেয্যানং, ৱন্দিত্ৱা ৰতনত্তযং;

খুদ্দকানং কৰিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৱণ্ণনং.

খুদ্দকানং গম্ভীৰত্তা, কিঞ্চাপি অতিদুক্কৰা;

ৱণ্ণনা মাদিসেনেসা, অবোধন্তেন সাসনং.

অজ্জাপি তু অব্বোচ্ছিন্নো, পুব্বাচৰিযনিচ্ছযো;

তথেৱ চ ঠিতং যস্মা, নৱঙ্গং সত্থুসাসনং.

তস্মাহং কাতুমিচ্ছামি, অত্থসংৱণ্ণনং ইমং;

সাসনঞ্চেৱ নিস্সায, পোৰাণঞ্চ ৱিনিচ্ছযং.

সদ্ধম্মবহুমানেন, নাত্তুক্কংসনকম্যতা;

নাঞ্ঞেসং ৱম্ভনত্থায, তং সুণাথ সমাহিতাতি.

খুদ্দকৱৱত্থানং

তত্থ ‘‘খুদ্দকানং কৰিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৱণ্ণন’’ন্তি ৱুত্তত্তা খুদ্দকানি তাৱ ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্ছা অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামি. খুদ্দকানি নাম খুদ্দকনিকাযস্স একদেসো, খুদ্দকনিকাযো নাম পঞ্চন্নং নিকাযানং একদেসো. পঞ্চ নিকাযা নাম –

দীঘমজ্ঝিমসংযুত্ত, অঙ্গুত্তৰিকখুদ্দকা;

নিকাযা পঞ্চ গম্ভীৰা, ধম্মতো অত্থতো চিমে.

তত্থ ব্ৰহ্মজালসুত্তাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি দীঘনিকাযো. মূলপৰিযাযসুত্তাদীনি দিযড্ঢসতং দ্ৱে চ সুত্তানি মজ্ঝিমনিকাযো. ওঘতৰণসুত্তাদীনি সত্ত সুত্তসহস্সানি সত্ত চ সুত্তসতানি দ্ৱাসট্ঠি চ সুত্তানি সংযুত্তনিকাযো. চিত্তপৰিযাদানসুত্তাদীনি নৱ সুত্তসহস্সানি পঞ্চ চ সুত্তসতানি সত্তপঞ্ঞাসঞ্চ সুত্তানি অঙ্গুত্তৰনিকাযো. খুদ্দকপাঠো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, সুত্তনিপাতো, ৱিমানৱত্থু, পেতৱত্থু, থেৰগাথা, থেৰীগাথা, জাতকং, নিদ্দেসো, পটিসম্ভিদা, অপদানং, বুদ্ধৱংসো, চৰিযাপিটকং, ৱিনযাভিধম্মপিটকানি, ঠপেত্ৱা ৱা চত্তাৰো নিকাযে অৱসেসং বুদ্ধৱচনং খুদ্দকনিকাযো.

কস্মা পনেস খুদ্দকনিকাযোতি ৱুচ্চতি? বহূনং খুদ্দকানং ধম্মক্খন্ধানং সমূহতো নিৱাসতো চ. সমূহনিৱাসা হি ‘‘নিকাযো’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৱং চিত্তং, যথযিদং, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা (সং. নি. ৩.১০০). পোণিকনিকাযো, চিক্খল্লিকনিকাযো’’তি এৱমাদীনি চেত্থ সাধকানি সাসনতো লোকতো চ. অযমস্স খুদ্দকনিকাযস্স একদেসো. ইমানি সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্নানি অত্থতো ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুঞ্চ অধিপ্পেতানি খুদ্দকানি, তেসম্পি খুদ্দকানং সৰণসিক্খাপদদ্ৱত্তিংসাকাৰকুমাৰপঞ্হমঙ্গলসুত্ত- ৰতনসুত্ততিৰোকুট্টনিধিকণ্ডমেত্তসুত্তানং ৱসেন নৱপ্পভেদো খুদ্দকপাঠো আদি আচৰিযপৰম্পৰায ৱাচনামগ্গং আৰোপিতৱসেন ন ভগৱতা ৱুত্তৱসেন. ভগৱতা হি ৱুত্তৱসেন –

‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;

গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;

ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪) –

ইদং গাথাদ্ৱযং সব্বস্সাপি বুদ্ধৱচনস্স আদি. তঞ্চ মনসাৱ ৱুত্তৱসেন, ন ৱচীভেদং কত্ৱা ৱুত্তৱসেন. ৱচীভেদং পন কত্ৱা ৱুত্তৱসেন –

‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা,

আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স;

অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তি সব্বা,

যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি. (উদা. ১; মহাৱ. ১) –

অযং গাথা আদি. তস্মা য্ৱাযং নৱপ্পভেদো খুদ্দকপাঠো ইমেসং খুদ্দকানং আদি, তস্স আদিতো পভুতি অত্থসংৱণ্ণনং আৰভিস্সামি.

নিদানসোধনং

তস্স চাযমাদি ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি, ধম্মং সৰণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামী’’তি. তস্সাযং অত্থৱণ্ণনায মাতিকা –

‘‘কেন কত্থ কদা কস্মা, ভাসিতং সৰণত্তযং;

কস্মা চিধাদিতো ৱুত্ত, মৱুত্তমপি আদিতো.

‘‘নিদানসোধনং কত্ৱা, এৱমেত্থ ততো পৰং;

বুদ্ধং সৰণগমনং, গমকঞ্চ ৱিভাৱযে.

‘‘ভেদাভেদং ফলঞ্চাপি, গমনীযঞ্চ দীপযে;

ধম্মং সৰণমিচ্চাদি, দ্ৱযেপেস নযো মতো.

‘‘অনুপুব্বৱৱত্থানে, কাৰণঞ্চ ৱিনিদ্দিসে;

সৰণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে’’তি.

তত্থ পঠমগাথায তাৱ ইদং সৰণত্তযং কেন ভাসিতং, কত্থ ভাসিতং, কদা ভাসিতং, কস্মা ভাসিতং অৱুত্তমপিচাদিতো তথাগতেন কস্মা ইধাদিতো ৱুত্তন্তি পঞ্চ পঞ্হা.

তেসং ৱিস্সজ্জনা কেন ভাসিতন্তি ভগৱতা ভাসিতং, ন সাৱকেহি, ন ইসীহি, ন দেৱতাহি. কত্থাতি বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে. কদাতি আযস্মন্তে যসে সদ্ধিং সহাযকেহি অৰহত্তং পত্তে একসট্ঠিযা অৰহন্তেসু বহুজনহিতায লোকে ধম্মদেসনং কৰোন্তেসু. কস্মাতি পব্বজ্জত্থঞ্চ উপসম্পদত্থঞ্চ. যথাহ –

‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, পব্বাজেতব্বো উপসম্পাদেতব্বো. পঠমং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদাপেত্ৱা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কাৰাপেত্ৱা ভিক্খূনং পাদে ৱন্দাপেত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদাপেত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গণ্হাপেত্ৱা ‘এৱং ৱদেহী’তি ৱত্তব্বো ‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি, ধম্মং সৰণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামী’’’তি (মহাৱ. ৩৪).

কস্মা চিধাদিতো ৱুত্তন্তি ইদঞ্চ নৱঙ্গং সত্থুসাসনং তীহি পিটকেহি সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱাচনামগ্গং আৰোপেন্তেহি পুব্বাচৰিযেহি যস্মা ইমিনা মগ্গেন দেৱমনুস্সা উপাসকভাৱেন ৱা পব্বজিতভাৱেন ৱা সাসনং ওতৰন্তি, তস্মা সাসনোতাৰস্স মগ্গভূতত্তা ইধ খুদ্দকপাঠে আদিতো ৱুত্তন্তি ঞাতব্বং.

কতং নিদানসোধনং.

১. সৰণত্তযৱণ্ণনা

বুদ্ধৱিভাৱনা

ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘বুদ্ধং সৰণগমনং, গমকঞ্চ ৱিভাৱযে’’তি, তত্থ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তৰৱিমোক্খাধিগমপৰিভাৱিতং খন্ধসন্তানমুপাদায, পঞ্ঞত্তিতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং ৱা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পঞ্ঞত্তিতো সত্তৱিসেসো বুদ্ধো. যথাহ –

‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১).

অযং তাৱ অত্থতো বুদ্ধৱিভাৱনা.

ব্যঞ্জনতো পন ‘‘বুজ্ঝিতাতি বুদ্ধো, বোধেতাতি বুদ্ধো’’তি এৱমাদিনা নযেন ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্চেতং –

‘‘বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধো? বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৱিকসিতায বুদ্ধো, খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিৰুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৱীতৰাগোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং নামং মাতৰা কতং, ন পিতৰা কতং, ন ভাতৰা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং, ন দেৱতাহি কতং, ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২).

এত্থ চ যথা লোকে অৱগন্তা অৱগতোতি ৱুচ্চতি, এৱং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৱাতা পণ্ণসুসাতি ৱুচ্চন্তি, এৱং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবোধনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধিতো সযমেৱ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিকসিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৱিকসনতো পদুমমিৱ ৱিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধোতি এৱমাদীহি চিত্তসঙ্কোচকৰধম্মপহানতো নিদ্দাক্খযৱিবুদ্ধো পুৰিসো ৱিয সব্বকিলেসনিদ্দাক্খযৱিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি বুদ্ধিযত্থানং গমনত্থপৰিযাযতো যথা মগ্গং গতোপি পুৰিসো গতোতি ৱুচ্চতি, এৱং একাযনমগ্গং গতত্তাপি বুদ্ধোতি ৱুচ্চতীতি দস্সেতুং ৱুত্তং. একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পৰেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিন্তু সযমেৱ অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পৰিযাযৱচনমেতং. তত্থ যথা নীলৰত্তগুণযোগতো ‘‘নীলো পটো, ৰত্তো পটো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধিগুণযোগতো বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৱুত্তং হোতি. ততো পৰং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তি এৱমাদি অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তীতি বোধনত্থং ৱুত্তন্তি এৱৰূপেন নযেন সব্বেসং পদানং বুদ্ধসদ্দস্স সাধনসমত্থো অত্থো ৱেদিতব্বো.

অযং ব্যঞ্জনতোপি বুদ্ধৱিভাৱনা.

সৰণগমনগমকৱিভাৱনা

ইদানি সৰণগমনাদীসু হিংসতীতি সৰণং, সৰণগতানং তেনেৱ সৰণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিং পৰিক্কিলেসং হিংসতি ৱিধমতি নীহৰতি নিৰোধেতীতি অত্থো. অথ ৱা হিতে পৱত্তনেন অহিতা চ নিৱত্তনেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি বুদ্ধো, ভৱকন্তাৰা উত্তৰণেন অস্সাসদানেন চ ধম্মো, অপ্পকানম্পি কাৰানং ৱিপুলফলপটিলাভকৰণেন সঙ্ঘো. তস্মা ইমিনাপি পৰিযাযেন তং ৰতনত্তযং সৰণং. তপ্পসাদতগ্গৰুতাহি ৱিহতৱিদ্ধংসিতকিলেসো তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো অপৰপ্পচ্চযো ৱা চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং. তংসমঙ্গী সত্তো তং সৰণং গচ্ছতি, ৱুত্তপ্পকাৰেন চিত্তুপ্পাদেন ‘‘এস মে সৰণং, এস মে পৰাযণ’’ন্তি এৱমেতং উপেতীতি অত্থো. উপেন্তো চ ‘‘এতে মযং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছাম, ধম্মঞ্চ, উপাসকে নো ভগৱা ধাৰেতূ’’তি তপুস্সভল্লিকাদযো ৱিয সমাদানেন ৱা, ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৱা, সাৱকোহমস্মী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) মহাকস্সপাদযো ৱিয সিস্সভাৱূপগমনেন ৱা, ‘‘এৱং ৱুত্তে ব্ৰহ্মাযু ব্ৰাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি ‘নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. নমো তস্স…পে… সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’’তি (ম. নি. ২.৩৮৮) ব্ৰহ্মাযুআদযো ৱিয তপ্পোণত্তেন ৱা, কম্মট্ঠানানুযোগিনো ৱিয অত্তসন্নিয্যাতনেন ৱা, অৰিযপুগ্গলা ৱিয সৰণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন ৱাতি অনেকপ্পকাৰং ৱিসযতো কিচ্চতো চ উপেতি.

অযং সৰণগমনস্স গমকস্স চ ৱিভাৱনা.

ভেদাভেদফলদীপনা

ইদানি ‘‘ভেদাভেদং ফলঞ্চাপি, গমনীযঞ্চ দীপযে’’তি ৱুত্তানং ভেদাদীনং অযং দীপনা, এৱং সৰণগতস্স পুগ্গলস্স দুৱিধো সৰণগমনভেদো – সাৱজ্জো চ অনৱজ্জো চ. অনৱজ্জো কালকিৰিযায, সাৱজ্জো অঞ্ঞসত্থৰি ৱুত্তপ্পকাৰপ্পৱত্তিযা, তস্মিঞ্চ ৱুত্তপ্পকাৰৱিপৰীতপ্পৱত্তিযা. সো দুৱিধোপি পুথুজ্জনানমেৱ. বুদ্ধগুণেসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণপ্পৱত্তিযা অনাদৰাদিপ্পৱত্তিযা চ তেসং সৰণং সংকিলিট্ঠং হোতি. অৰিযপুগ্গলা পন অভিন্নসৰণা চেৱ অসংকিলিট্ঠসৰণা চ হোন্তি. যথাহ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসেয্যা’’তি (অ. নি. ১.২৭৬; ম. নি. ৩.১২৮; ৱিভ. ৮০৯). পুথুজ্জনা তু যাৱদেৱ সৰণভেদং ন পাপুণন্তি, তাৱদেৱ অভিন্নসৰণা. সাৱজ্জোৱ নেসং সৰণভেদো, সংকিলেসো চ অনিট্ঠফলদো হোতি. অনৱজ্জো অৱিপাকত্তা অফলো, অভেদো পন ফলতো ইট্ঠমেৱ ফলং দেতি.

যথাহ –

‘‘যেকেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তী’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

তত্ৰ চ যে সৰণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন সৰণং গতা, তে অপাযং ন গমিস্সন্তি. ইতৰে পন সৰণগমনেন ন গমিস্সন্তীতি এৱং গাথায অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.

অযং তাৱ ভেদাভেদফলদীপনা.

গমনীযদীপনা

গমনীযদীপনাযং চোদকো আহ – ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তি এত্থ যো বুদ্ধং সৰণং গচ্ছতি, এস বুদ্ধং ৱা গচ্ছেয্য সৰণং ৱা, উভযথাপি চ একস্স ৱচনং নিৰত্থকং. কস্মা? গমনকিৰিযায কম্মদ্ৱযাভাৱতো. ন হেত্থ ‘‘অজং গামং নেতী’’তিআদীসু ৱিয দ্ৱিকম্মকত্তং অক্খৰচিন্তকা ইচ্ছন্তি.

‘‘গচ্ছতেৱ পুব্বং দিসং, গচ্ছতি পচ্ছিমং দিস’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৫৯; ৩.৮৭) ৱিয সাত্থকমেৱাতি চে? ন, বুদ্ধসৰণানং সমানাধিকৰণভাৱস্সানধিপ্পেততো. এতেসঞ্হি সমানাধিকৰণভাৱে অধিপ্পেতে পটিহতচিত্তোপি বুদ্ধং উপসঙ্কমন্তো বুদ্ধং সৰণং গতো সিযা. যঞ্হি তং বুদ্ধোতি ৱিসেসিতং সৰণং, তমেৱেস গতোতি. ‘‘এতং খো সৰণং খেমং, এতং সৰণমুত্তম’’ন্তি (ধ. প. ১৯২) ৱচনতো সমানাধিকৰণত্তমেৱাতি চে? ন, তত্থেৱ তব্ভাৱতো. তত্থেৱ হি গাথাপদে এতং বুদ্ধাদিৰতনত্তযং সৰণগতানং ভযহৰণত্তসঙ্খাতে সৰণভাৱে অব্যভিচৰণতো ‘‘খেমমুত্তমঞ্চ সৰণ’’ন্তি অযং সমানাধিকৰণভাৱো অধিপ্পেতো, অঞ্ঞত্থ তু গমিসম্বন্ধে সতি সৰণগমনস্স অপ্পসিদ্ধিতো অনধিপ্পেতোতি অসাধকমেতং. ‘‘এতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি এত্থ গমিসম্বন্ধেপি সৰণগমনপসিদ্ধিতো সমানাধিকৰণত্তমেৱাতি চে? ন পুব্বে ৱুত্তদোসপ্পসঙ্গতো. তত্ৰাপি হি সমানাধিকৰণভাৱে সতি এতং বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসৰণং পটিহতচিত্তোপি আগম্ম সব্বদুক্খা পমুচ্চেয্যাতি এৱং পুব্বে ৱুত্তদোসপ্পসঙ্গো এৱ সিযা, ন চ নো দোসেন অত্থি অত্থোতি অসাধকমেতং. যথা ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পৰিমুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৯) এত্থ ভগৱতো কল্যাণমিত্তস্স আনুভাৱেন পৰিমুচ্চমানা সত্তা ‘‘কল্যাণমিত্তং আগম্ম পৰিমুচ্চন্তী’’তি ৱুত্তা. এৱমিধাপি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘস্স সৰণস্সানুভাৱেন মুচ্চমানো ‘‘এতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ৱুত্তোতি এৱমেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.

এৱং সব্বথাপি ন বুদ্ধস্স গমনীযত্তং যুজ্জতি, ন সৰণস্স, ন উভযেসং, ইচ্ছিতব্বঞ্চ গচ্ছামীতি নিদ্দিট্ঠস্স গমকস্স গমনীযং, ততো ৱত্তব্বা এত্থ যুত্তীতি. ৱুচ্চতে –

বুদ্ধোযেৱেত্থ গমনীযো, গমনাকাৰদস্সনত্থং তু তং সৰণৱচনং, বুদ্ধং সৰণন্তি গচ্ছামি. এস মে সৰণং, এস মে পৰাযণং, অঘস্স, তাতা, হিতস্স চ ৱিধাতাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন এতং গচ্ছামি ভজামি সেৱামি পযিৰুপাসামি, এৱং ৱা জানামি বুজ্ঝামীতি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতিঅত্থো বুদ্ধিপি তেসং অত্থোতি. ইতি-সদ্দস্স অপ্পযোগা অযুত্তমিতি চে? তং ন. তত্থ সিযা – যদি চেত্থ এৱমত্থো ভৱেয্য, ততো ‘‘অনিচ্চং ৰূপং অনিচ্চং ৰূপন্তি যথাভূতং পজানাতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৫, ৮৫) ৱিয ইতি-সদ্দো পযুত্তো সিযা, ন চ পযুত্তো, তস্মা অযুত্তমেতন্তি. তঞ্চ ন, কস্মা? তদত্থসম্ভৱা. ‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ সৰণং গতো’’তি এৱমাদীসু (ধ. প. ১৯০) ৱিয ইধাপি ইতি-সদ্দস্স অত্থো সম্ভৱতি, ন চ ৱিজ্জমানত্থসম্ভৱা ইতি-সদ্দা সব্বত্থ পযুজ্জন্তি, অপ্পযুত্তস্সাপেত্থ পযুত্তস্স ৱিয ইতি-সদ্দস্স অত্থো ৱিঞ্ঞাতব্বো অঞ্ঞেসু চ এৱংজাতিকেসু, তস্মা অদোসো এৱ সোতি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তীহি সৰণগমনেহি পব্বজ্জ’’ন্তিআদীসু (মহাৱ. ৩৪) সৰণস্সেৱ গমনীযতো যং ৱুত্তং ‘‘গমনাকাৰদস্সনত্থং তু সৰণৱচন’’ন্তি, তং ন যুত্তমিতি চে. তং নাযুত্তং. কস্মা? তদত্থসম্ভৱা এৱ. তত্ৰাপি হি তস্স অত্থো সম্ভৱতি, যতো পুব্বসদিসমেৱ অপ্পযুত্তোপি পযুত্তো ৱিয ৱেদিতব্বো. ইতৰথা হি পুব্বে ৱুত্তদোসপ্পসঙ্গো এৱ সিযা, তস্মা যথানুসিট্ঠমেৱ গহেতব্বং.

অযং গমনীযদীপনা.

ধম্মসঙ্ঘসৰণৱিভাৱনা

ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘ধম্মং সৰণমিচ্চাদি, দ্ৱযেপেস নযো মতো’’তি এত্থ ৱুচ্চতে – য্ৱাযং ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তি এত্থ অত্থৱণ্ণনানযো ৱুত্তো, ‘‘ধম্মং সৰণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামী’’তি এতস্মিম্পি পদদ্ৱযে এসোৱ ৱেদিতব্বো. তত্ৰাপি হি ধম্মসঙ্ঘানং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ ৱিভাৱনমত্তমেৱ অসদিসং, সেসং ৱুত্তসদিসমেৱ. যতো যদেৱেত্থ অসদিসং, তং ৱুচ্চতে – মগ্গফলনিব্বানানি ধম্মোতি একে. ভাৱিতমগ্গানং সচ্ছিকতনিব্বানানঞ্চ অপাযেসু অপতনভাৱেন ধাৰণতো পৰমস্সাসৱিধানতো চ মগ্গৱিৰাগা এৱ ইমস্মিং অত্থে ধম্মোতি অম্হাকং খন্তি, অগ্গপ্পসাদসুত্তঞ্চেৱ সাধকং. ৱুত্তঞ্চেত্থ ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি এৱমাদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০).

চতুব্বিধঅৰিযমগ্গসমঙ্গীনং চতুসামঞ্ঞফলসমধিৱাসিতখন্ধসন্তানানঞ্চ পুগ্গলানং সমূহো দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতত্তা সঙ্ঘো. ৱুত্তঞ্চেতং ভগৱতা –

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, যে ৱো মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, পস্সসি নো ত্ৱং, আনন্দ, ইমেসু ধম্মেসু দ্ৱেপি ভিক্খূ নানাৱাদে’’তি (ম. নি. ৩.৪৩).

অযঞ্হি পৰমত্থসঙ্ঘো সৰণন্তি গমনীযো. সুত্তে চ ‘‘আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪, ১৮১) ৱুত্তো. এতং পন সৰণং গতস্স অঞ্ঞস্মিম্পি ভিক্খুসঙ্ঘে ৱা ভিক্খুনিসঙ্ঘে ৱা বুদ্ধপ্পমুখে ৱা সঙ্ঘে সম্মুতিসঙ্ঘে ৱা চতুৱগ্গাদিভেদে একপুগ্গলেপি ৱা ভগৱন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতে ৱন্দনাদিকিৰিযায সৰণগমনং নেৱ ভিজ্জতি ন সংকিলিস্সতি, অযমেত্থ ৱিসেসো. ৱুত্তাৱসেসন্তু ইমস্স দুতিযস্স চ সৰণগমনস্স ভেদাভেদাদিৱিধানং পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অযং তাৱ ‘‘ধম্মং সৰণমিচ্চাদি, দ্ৱযেপেস নযো মতো’’তি এতস্স ৱণ্ণনা.

অনুপুব্বৱৱত্থানকাৰণনিদ্দেসো

ইদানি অনুপুব্বৱৱত্থানে, কাৰণঞ্চ ৱিনিদ্দিসেতি এত্থ এতেসু চ তীসু সৰণৱচনেসু সব্বসত্তানং অগ্গোতি কত্ৱা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৱতো তদুপদেসিততো চ অনন্তৰং ধম্মো, তস্স ধম্মস্স আধাৰকতো তদাসেৱনতো চ অন্তে সঙ্ঘো. সব্বসত্তানং ৱা হিতে নিযোজকোতি কত্ৱা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৱতো সব্বসত্তহিতত্তা অনন্তৰং ধম্মো, হিতাধিগমায পটিপন্নো অধিগতহিতো চাতি কত্ৱা অন্তে সঙ্ঘো সৰণভাৱেন ৱৱত্থপেত্ৱা পকাসিতোতি এৱং অনুপুব্বৱৱত্থানে কাৰণঞ্চ ৱিনিদ্দিসে.

উপমাপকাসনা

ইদানি যম্পি ৱুত্তং ‘‘সৰণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে’’তি, তম্পি ৱুচ্চতে – এত্থ পন পুণ্ণচন্দো ৱিয বুদ্ধো, চন্দকিৰণনিকৰো ৱিয তেন দেসিতো ধম্মো, পুণ্ণচন্দকিৰণসমুপ্পাদিতপীণিতো লোকো ৱিয সঙ্ঘো. বালসূৰিযো ৱিয বুদ্ধো, তস্স ৰস্মিজালমিৱ ৱুত্তপ্পকাৰো ধম্মো, তেন ৱিহতন্ধকাৰো লোকো ৱিয সঙ্ঘো. ৱনদাহকপুৰিসো ৱিয বুদ্ধো, ৱনদহনগ্গি ৱিয কিলেসৱনদহনো ধম্মো, দড্ঢৱনত্তা খেত্তভূতো ৱিয ভূমিভাগো দড্ঢকিলেসত্তা পুঞ্ঞক্খেত্তভূতো সঙ্ঘো. মহামেঘো ৱিয বুদ্ধো, সলিলৱুট্ঠি ৱিয ধম্মো, ৱুট্ঠিনিপাতূপসমিতৰেণু ৱিয জনপদো উপসমিতকিলেসৰেণু সঙ্ঘো. সুসাৰথি ৱিয বুদ্ধো, অস্সাজানীযৱিনযূপাযো ৱিয ধম্মো, সুৱিনীতস্সাজানীযসমূহো ৱিয সঙ্ঘো. সব্বদিট্ঠিসল্লুদ্ধৰণতো সল্লকত্তো ৱিয বুদ্ধো, সল্লুদ্ধৰণূপাযো ৱিয ধম্মো, সমুদ্ধটসল্লো ৱিয জনো সমুদ্ধটদিট্ঠিসল্লো সঙ্ঘো. মোহপটলসমুপ্পাটনতো ৱা সালাকিযো ৱিয বুদ্ধো, পটলসমুপ্পাটনুপাযো ৱিয ধম্মো, সমুপ্পাটিতপটলো ৱিপ্পসন্নলোচনো ৱিয জনো সমুপ্পাটিতমোহপটলো ৱিপ্পসন্নঞাণলোচনো সঙ্ঘো. সানুসযকিলেসব্যাধিহৰণসমত্থতায ৱা কুসলো ৱেজ্জো ৱিয বুদ্ধো, সম্মা পযুত্তভেসজ্জমিৱ ধম্মো, ভেসজ্জপযোগেন সমুপসন্তব্যাধি ৱিয জনসমুদাযো সমুপসন্তকিলেসব্যাধানুসযো সঙ্ঘো.

অথ ৱা সুদেসকো ৱিয বুদ্ধো, সুমগ্গো ৱিয খেমন্তভূমি ৱিয চ ধম্মো, মগ্গপ্পটিপন্নো খেমন্তভূমিপ্পত্তো ৱিয সঙ্ঘো. সুনাৱিকো ৱিয বুদ্ধো, নাৱা ৱিয ধম্মো, পাৰপ্পত্তো সম্পত্তিকো ৱিয জনো সঙ্ঘো. হিমৱা ৱিয বুদ্ধো, তপ্পভৱোসধমিৱ ধম্মো, ওসধূপভোগেন নিৰামযো ৱিয জনো সঙ্ঘো. ধনদো ৱিয বুদ্ধো, ধনং ৱিয ধম্মো, যথাধিপ্পাযং লদ্ধধনো ৱিয জনো সম্মালদ্ধঅৰিযধনো সঙ্ঘো. নিধিদস্সনকো ৱিয বুদ্ধো, নিধি ৱিয ধম্মো, নিধিপ্পত্তো ৱিয জনো সঙ্ঘো.

অপিচ অভযদো ৱিয ৱীৰপুৰিসো বুদ্ধো, অভযমিৱ ধম্মো, সম্পত্তাভযো ৱিয জনো অচ্চন্তসব্বভযো সঙ্ঘো. অস্সাসকো ৱিয বুদ্ধো, অস্সাসো ৱিয ধম্মো, অস্সত্থজনো ৱিয সঙ্ঘো. সুমিত্তো ৱিয বুদ্ধো, হিতূপদেসো ৱিয ধম্মো, হিতূপযোগেন পত্তসদত্থো ৱিয জনো সঙ্ঘো. ধনাকৰো ৱিয বুদ্ধো, ধনসাৰো ৱিয ধম্মো, ধনসাৰূপভোগো ৱিয জনো সঙ্ঘো. ৰাজকুমাৰন্হাপকো ৱিয বুদ্ধো, সীসন্হানসলিলং ৱিয ধম্মো, সুন্হাতৰাজকুমাৰৱগ্গো ৱিয সদ্ধম্মসলিলসুন্হাতো সঙ্ঘো. অলঙ্কাৰকাৰকো ৱিয বুদ্ধো, অলঙ্কাৰো ৱিয ধম্মো, অলঙ্কতৰাজপুত্তগণো ৱিয সদ্ধম্মালঙ্কতো সঙ্ঘো. চন্দনৰুক্খো ৱিয বুদ্ধো, তপ্পভৱগন্ধো ৱিয ধম্মো, চন্দনুপভোগেন সন্তপৰিড়াহো ৱিয জনো সদ্ধম্মূপভোগেন সন্তপৰিড়াহো সঙ্ঘো. দাযজ্জসম্পদানকো ৱিয পিতা বুদ্ধো, দাযজ্জং ৱিয ধম্মো, দাযজ্জহৰো পুত্তৱগ্গো ৱিয সদ্ধম্মদাযজ্জহৰো সঙ্ঘো. ৱিকসিতপদুমং ৱিয বুদ্ধো, তপ্পভৱমধু ৱিয ধম্মো, তদুপভোগীভমৰগণো ৱিয সঙ্ঘো. এৱং সৰণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে.

এত্তাৱতা চ যা পুব্বে ‘‘কেন কত্থ কদা কস্মা, ভাসিতং সৰণত্তয’’ন্তিআদীহি চতূহি গাথাহি অত্থৱণ্ণনায মাতিকা নিক্খিত্তা, সা অত্থতো পকাসিতা হোতীতি.

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায

সৰণত্তযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সিক্খাপদৱণ্ণনা

সিক্খাপদপাঠমাতিকা

এৱং সৰণগমনেহি সাসনোতাৰং দস্সেত্ৱা সাসনং ওতিণ্ণেন উপাসকেন ৱা পব্বজিতেন ৱা যেসু সিক্খাপদেসু পঠমং সিক্খিতব্বং, তানি দস্সেতুং নিক্খিত্তস্স সিক্খাপদপাঠস্স ইদানি ৱণ্ণনত্থং অযং মাতিকা –

‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৱুত্তানেতানি তং নযং;

ৱত্ৱা কত্ৱা ৱৱত্থানং, সাধাৰণৱিসেসতো.

‘‘পকতিযা চ যং ৱজ্জং, ৱজ্জং পণ্ণত্তিযা চ যং;

ৱৱত্থপেত্ৱা তং কত্ৱা, পদানং ব্যঞ্জনত্থতো.

‘‘সাধাৰণানং সব্বেসং, সাধাৰণৱিভাৱনং;

অথ পঞ্চসু পুব্বেসু, ৱিসেসত্থপ্পকাসতো.

‘‘পাণাতিপাতপভুতি-হেকতানানতাদিতো;

আৰম্মণাদানভেদা, মহাসাৱজ্জতো তথা.

‘‘পযোগঙ্গসমুট্ঠানা, ৱেদনামূলকম্মতো;

ৱিৰমতো চ ফলতো, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

‘‘যোজেতব্বং ততো যুত্তং, পচ্ছিমেস্ৱপি পঞ্চসু;

আৱেণিকঞ্চ ৱত্তব্বং, ঞেয্যা হীনাদিতাপি চা’’তি.

তত্থ এতানি পাণাতিপাতাৱেৰমণীতিআদীনি দস সিক্খাপদানি ভগৱতা এৱ ৱুত্তানি, ন সাৱকাদীহি. তানি চ সাৱত্থিযং ৱুত্তানি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে আযস্মন্তং ৰাহুলং পব্বাজেত্ৱা কপিলৱত্থুতো সাৱত্থিং অনুপ্পত্তেন সামণেৰানং সিক্খাপদৱৱত্থাপনত্থং. ৱুত্তং হেতং –

‘‘অথ খো ভগৱা কপিলৱত্থুস্মিং যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা যেন সাৱত্থি তেন চাৰিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন সাৱত্থি তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন …পে… অথ খো সামণেৰানং এতদহোসি – ‘কতি নু খো অম্হাকং সিক্খাপদানি, কত্থ চ অম্হেহি সিক্খিতব্ব’’’ন্তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সামণেৰানং দস সিক্খাপদানি, তেসু চ সামণেৰেহি সিক্খিতুং, পাণাতিপাতাৱেৰমণী…পে… জাতৰূপৰজতপটিগ্গহণা ৱেৰমণী’’তি (মহাৱ. ১০৫).

তানেতানি ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (দী. নি. ১.১৯৩; ম. নি. ২.২৪; ৱিভ. ৫০৮) সুত্তানুসাৰেন সৰণগমনেসু চ দস্সিতপাঠানুসাৰেন ‘‘পাণাতিপাতা ৱেৰমণিসিক্খাপদং সমাদিযামী’’তি এৱং ৱাচনামগ্গং আৰোপিতানীতি ৱেদিতব্বানি. এৱং তাৱ ‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৱুত্তানেতানি তং নযং ৱত্ৱা’’তি সো নযো দট্ঠব্বো.

সাধাৰণৱিসেসৱৱত্থানং

এত্থ চ আদিতো দ্ৱে চতুত্থপঞ্চমানি উপাসকানং সামণেৰানঞ্চ সাধাৰণানি নিচ্চসীলৱসেন. উপোসথসীলৱসেন পন উপাসকানং সত্তমট্ঠমং চেকং অঙ্গং কত্ৱা সব্বপচ্ছিমৱজ্জানি সব্বানিপি সামণেৰেহি সাধাৰণানি, পচ্ছিমং পন সামণেৰানমেৱ ৱিসেসভূতন্তি এৱং সাধাৰণৱিসেসতো ৱৱত্থানং কাতব্বং. পুৰিমানি চেত্থ পঞ্চ একন্তঅকুসলচিত্তসমুট্ঠানত্তা পাণাতিপাতাদীনং পকতিৱজ্জতো ৱেৰমণিযা, সেসানি পণ্ণত্তিৱজ্জতোতি এৱং পকতিযা চ যং ৱজ্জং, ৱজ্জং পণ্ণত্তিযা চ যং, তং ৱৱত্থপেতব্বং.

সাধাৰণৱিভাৱনা

যস্মা চেত্থ ‘‘ৱেৰমণিসিক্খাপদং সমাদিযামী’’তি এতানি সব্বসাধাৰণানি পদানি, তস্মা এতেসং পদানং ব্যঞ্জনতো চ অত্থতো চ অযং সাধাৰণৱিভাৱনা ৱেদিতব্বা –

তত্থ ব্যঞ্জনতো তাৱ ৱেৰং মণতীতি ৱেৰমণী, ৱেৰং পজহতি, ৱিনোদেতি, ব্যন্তীকৰোতি, অনভাৱং গমেতীতি অত্থো. ৱিৰমতি ৱা এতায কৰণভূতায ৱেৰম্হা পুগ্গলোতি, ৱিকাৰস্স ৱেকাৰং কত্ৱা ৱেৰমণী. তেনেৱ চেত্থ ‘‘ৱেৰমণিসিক্খাপদং ৱিৰমণিসিক্খাপদ’’ন্তি দ্ৱিধা সজ্ঝাযং কৰোন্তি. সিক্খিতব্বাতি সিক্খা, পজ্জতে অনেনাতি পদং. সিক্খায পদং সিক্খাপদং, সিক্খায অধিগমূপাযোতি অত্থো. অথ ৱা মূলং নিস্সযো পতিট্ঠাতি ৱুত্তং হোতি. ৱেৰমণী এৱ সিক্খাপদং ৱেৰমণিসিক্খাপদং, ৱিৰমণিসিক্খাপদং ৱা দুতিযেন নযেন. সম্মা আদিযামি সমাদিযামি, অৱীতিক্কমনাধিপ্পাযেন অখণ্ডকাৰিতায অচ্ছিদ্দকাৰিতায অসবলকাৰিতায চ আদিযামীতি ৱুত্তং হোতি.

অত্থতো পন ৱেৰমণীতি কামাৱচৰকুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৱিৰতি, সা পাণাতিপাতা ৱিৰমন্তস্স ‘‘যা তস্মিং সমযে পাণাতিপাতা আৰতি ৱিৰতি পটিৱিৰতি ৱেৰমণী অকিৰিযা অকৰণং অনজ্ঝাপত্তি ৱেলাঅনতিক্কমো সেতুঘাতো’’তি এৱমাদিনা (ৱিভ. ৭০৪) নযেন ৱিভঙ্গে ৱুত্তা. কামঞ্চেসা ৱেৰমণী নাম লোকুত্তৰাপি অত্থি, ইধ পন সমাদিযামীতি ৱুত্তত্তা সমাদানৱসেন পৱত্তাৰহা, তস্মা সা ন হোতীতি কামাৱচৰকুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৱিৰতীতি ৱুত্তা.

সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি. ইমস্মিং পনত্থে সম্পত্তৱিৰতিসীলং লোকিকা ৱিপস্সনা ৰূপাৰূপঝানানি অৰিযমগ্গো চ সিক্খাতি অধিপ্পেতা. যথাহ –

‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং…পে… তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.

‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… পঞ্চমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.

‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে অৰূপপত্তিযা…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসহগতং…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.

‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি নিয্যানিকং…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা’’তি (ৱিভ. ৭১২-৭১৩).

এতাসু সিক্খাসু যায কাযচি সিক্খায পদং অধিগমূপাযো, অথ ৱা মূলং নিস্সযো পতিট্ঠাতি সিক্খাপদং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো বহুলীকৰোন্তো’’তি এৱমাদি (সং. নি. ৫.১৮২). এৱমেত্থ সাধাৰণানং পদানং সাধাৰণা ব্যঞ্জনতো অত্থতো চ ৱিভাৱনা কাতব্বা.

পুৰিমপঞ্চসিক্খাপদৱণ্ণনা

ইদানি যং ৱুত্তং – ‘‘অথ পঞ্চসু পুব্বেসু, ৱিসেসত্থপ্পকাসতো…পে… ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো’’তি, তত্থেতং ৱুচ্চতি – পাণাতিপাতোতি এত্থ তাৱ পাণোতি জীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পটিবদ্ধা খন্ধসন্ততি, তং ৱা উপাদায পঞ্ঞত্তো সত্তো. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো তস্স পাণস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা ৱধকচেতনা পাণাতিপাতো. অদিন্নাদানন্তি এত্থ অদিন্নন্তি পৰপৰিগ্গহিতং, যত্থ পৰো যথাকামকাৰিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডাৰহো অনুপৱজ্জো চ হোতি, তস্মিং পৰপৰিগ্গহিতে পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা এৱ থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. অব্ৰহ্মচৰিযন্তি অসেট্ঠচৰিযং, দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিমেথুনপ্পটিসেৱনা কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অসদ্ধম্মপ্পটিসেৱনট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা অব্ৰহ্মচৰিযং. মুসাৱাদোতি এত্থ মুসাতি ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্স অত্থভঞ্জনকো ৱচীপযোগো কাযপযোগো ৱা, ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পৰৱিসংৱাদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানমেৱ অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা মিচ্ছাচেতনা মুসাৱাদো. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানন্তি এত্থ পন সুৰাতি পঞ্চ সুৰা – পিট্ঠসুৰা, পূৱসুৰা, ওদনসুৰা, কিণ্ণপক্খিত্তা, সম্ভাৰসংযুত্তা চাতি. মেৰযম্পি পুপ্ফাসৱো, ফলাসৱো, গুড়াসৱো, মধ্ৱাসৱো, সম্ভাৰসংযুত্তো চাতি পঞ্চৱিধং. মজ্জন্তি তদুভযমেৱ মদনিযট্ঠেন মজ্জং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অত্থি মদনিযং, যেন পীতেন মত্তো হোতি পমত্তো, ইদং ৱুচ্চতি মজ্জং. পমাদট্ঠানন্তি যায চেতনায তং পিৱতি অজ্ঝোহৰতি, সা চেতনা মদপ্পমাদহেতুতো পমাদট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি, যতো অজ্ঝোহৰণাধিপ্পাযেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা সুৰামেৰযমজ্জানং অজ্ঝোহৰণচেতনা ‘‘সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠান’’ন্তি ৱেদিতব্বা. এৱং তাৱেত্থ পাণাতিপাতপ্পভুতীহি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

একতানানতাদিৱিনিচ্ছযং

একতানানতাদিতোতি এত্থ আহ – কিং পন ৱজ্ঝৱধকপ্পযোগচেতনাদীনং একতায পাণাতিপাতস্স অঞ্ঞস্স ৱা অদিন্নাদানাদিনো একত্তং, নানতায নানত্তং হোতি, উদাহু নোতি. কস্মা পনেতং ৱুচ্চতি? যদি তাৱ একতায একত্তং, অথ যদা একং ৱজ্ঝং বহূ ৱধকা ৱধেন্তি, একো ৱা ৱধকো বহুকে ৱজ্ঝে ৱধেতি, একেন ৱা সাহত্থিকাদিনা পযোগেন বহূ ৱজ্ঝা ৱধীযন্তি, একা ৱা চেতনা বহূনং ৱজ্ঝানং জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপযোগং সমুট্ঠাপেতি, তদা একেন পাণাতিপাতেন ভৱিতব্বং. যদি পন নানতায নানত্তং. অথ যদা একো ৱধকো একস্সত্থায একং পযোগং কৰোন্তো বহূ ৱজ্ঝে ৱধেতি, বহূ ৱা ৱধকা দেৱদত্তযঞ্ঞদত্তসোমদত্তাদীনং বহূনমত্থায বহূ পযোগে কৰোন্তা একমেৱ দেৱদত্তং যঞ্ঞদত্তং সোমদত্তং ৱা ৱধেন্তি, বহূহি ৱা সাহত্থিকাদীহি পযোগেহি একো ৱজ্ঝো ৱধীযতি. বহূ ৱা চেতনা একস্সেৱ ৱজ্ঝস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপযোগং সমুট্ঠাপেন্তি, তদা বহূহি পাণাতিপাতেহি ভৱিতব্বং. উভযম্পি চেতমযুত্তং. অথ নেৱ এতেসং ৱজ্ঝাদীনং একতায একত্তং, নানতায নানত্তং, অঞ্ঞথেৱ তু একত্তং নানত্তঞ্চ হোতি, তং ৱত্তব্বং পাণাতিপাতস্স, এৱং সেসানম্পীতি.

ৱুচ্চতে – তত্থ তাৱ পাণাতিপাতস্স ন ৱজ্ঝৱধকাদীনং পচ্চেকমেকতায একতা, নানতায নানতা, কিন্তু ৱজ্ঝৱধকাদীনং যুগনন্ধমেকতায একতা, দ্ৱিন্নম্পি তু তেসং, ততো অঞ্ঞতৰস্স ৱা নানতায নানতা. তথা হি বহূসু ৱধকেসু বহূহি সৰক্খেপাদীহি একেন ৱা ওপাতখণনাদিনা পযোগেন বহূ ৱজ্ঝে ৱধেন্তেসুপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি. একস্মিং ৱধকে একেন, বহূহি ৱা পযোগেহি তপ্পযোগসমুট্ঠাপিকায চ একায, বহূহি ৱা চেতনাহি বহূ ৱজ্ঝে ৱধেন্তেপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি, বহূসু চ ৱধকেসু যথাৱুত্তপ্পকাৰেহি বহূহি, একেন ৱা পযোগেন একং ৱজ্ঝং ৱধেন্তেসুপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি. এস নযো অদিন্নাদানাদীসুপীতি. এৱমেত্থ একতানানতাদিতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

আৰম্মণতোতি পাণাতিপাতো চেত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণো. অদিন্নাদানঅব্ৰহ্মচৰিযসুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানানি ৰূপধম্মেসু ৰূপাযতনাদিঅঞ্ঞতৰসঙ্খাৰাৰম্মণানি. মুসাৱাদো যস্স মুসা ভণতি, তমাৰভিত্ৱা পৱত্তনতো সত্তাৰম্মণো. অব্ৰহ্মচৰিযম্পি সত্তাৰম্মণন্তি একে. অদিন্নাদানঞ্চ যদা সত্তো হৰিতব্বো হোতি, তদা সত্তাৰম্মণন্তি. অপি চেত্থ সঙ্খাৰৱসেনেৱ সত্তাৰম্মণং, ন পণ্ণত্তিৱসেনাতি. এৱমেত্থ আৰম্মণতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

আদানতোতি পাণাতিপাতাৱেৰমণিসিক্খাপদাদীনি চেতানি সামণেৰেন ভিক্খুসন্তিকে সমাদিন্নানেৱ সমাদিন্নানি হোন্তি, উপাসকেন পন অত্তনা সমাদিযন্তেনাপি সমাদিন্নানি হোন্তি, পৰস্স সন্তিকে সমাদিযন্তেনাপি. একজ্ঝং সমাদিন্নানিপি সমাদিন্নানি হোন্তি, পচ্চেকং সমাদিন্নানিপি. কিন্তু নানং একজ্ঝং সমাদিযতো একাযেৱ ৱিৰতি, একাৱ চেতনা হোতি, কিচ্চৱসেন পনেতাসং পঞ্চৱিধত্তং ৱিঞ্ঞাযতি. পচ্চেকং সমাদিযতো পন পঞ্চেৱ ৱিৰতিযো, পঞ্চ চ চেতনা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. এৱমেত্থ আদানতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

ভেদতোতি সামণেৰানঞ্চেত্থ একস্মিং ভিন্নে সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি. পাৰাজিকট্ঠানিযানি হি তানি তেসং, যং তং ৱীতিক্কন্তং হোতি, তেনেৱ কম্মবদ্ধো. গহট্ঠানং পন একস্মিং ভিন্নে একমেৱ ভিন্নং হোতি, যতো তেসং তংসমাদানেনেৱ পুন পঞ্চঙ্গিকত্তং সীলস্স সম্পজ্জতি. অপৰে পনাহু – ‘‘ৱিসুং ৱিসুং সমাদিন্নেসু একস্মিং ভিন্নে একমেৱ ভিন্নং হোতি, ‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সীলং সমাদিযামী’তি এৱং পন একতো সমাদিন্নেসু একস্মিং ভিন্নে সেসানিপি সব্বানি ভিন্নানি হোন্তি. কস্মা? সমাদিন্নস্স অভিন্নত্তা, যং তং ৱীতিক্কন্তং, তেনেৱ কম্মবদ্ধো’’তি. এৱমেত্থ ভেদতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

মহাসাৱজ্জতোতি গুণৱিৰহিতেসু তিৰচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে পাণাতিপাতো অপ্পসাৱজ্জো, মহাসৰীৰে মহাসাৱজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৱত্থুমহন্ততায. গুণৱন্তেসু পন মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণাতিপাতো অপ্পসাৱজ্জো, মহাগুণে মহাসাৱজ্জো. সৰীৰগুণানন্তু সমভাৱে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৱজ্জতা, তিব্বতায মহাসাৱজ্জতা চ ৱেদিতব্বা. এস নযো সেসেসুপি. অপি চেত্থ সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানমেৱ মহাসাৱজ্জং, ন তথা পাণাতিপাতাদযো. কস্মা? মনুস্সভূতস্সাপি উম্মত্তকভাৱসংৱত্তনেন অৰিযধম্মন্তৰাযকৰণতোতি. এৱমেত্থ মহাসাৱজ্জতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

পযোগতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতস্স সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৱৰো, ৱিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি ছপ্পযোগা. তত্থ কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা পহৰণং সাহত্থিকো পযোগো, সো উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৱিধো হোতি. তত্থ উদ্দিস্সকে যং উদ্দিস্স পহৰতি, তস্সেৱ মৰণেন কম্মুনা বজ্ঝতি. ‘‘যো কোচি মৰতূ’’তি এৱং অনুদ্দিস্সকে পহাৰপচ্চযা যস্স কস্সচি মৰণেন. উভযথাপি চ পহৰিতমত্তে ৱা মৰতু, পচ্ছা ৱা তেনেৱ ৰোগেন, পহৰিতক্খণে এৱ কম্মুনা বজ্ঝতি. মৰণাধিপ্পাযেন চ পহাৰং দত্ৱা তেন অমতস্স পুন অঞ্ঞেন চিত্তেন পহাৰে দিন্নে পচ্ছাপি যদি পঠমপহাৰেনেৱ মৰতি, তদা এৱ কম্মুনা বদ্ধো হোতি. অথ দুতিযপহাৰেন, নত্থি পাণাতিপাতো. উভযেহি মতেপি পঠমপহাৰেনেৱ কম্মুনা বদ্ধো, উভযেহিপি অমতে নেৱত্থি পাণাতিপাতো. এস নযো বহুকেহিপি একস্স পহাৰে দিন্নে. তত্ৰাপি হি যস্স পহাৰেন মৰতি, তস্সেৱ কম্মবদ্ধো হোতি.

অধিট্ঠহিত্ৱা পন আণাপনং আণত্তিকো পযোগো. তত্থপি সাহত্থিকে পযোগে ৱুত্তনযেনেৱ কম্মবদ্ধো অনুস্সৰিতব্বো. ছব্বিধো চেত্থ নিযমো ৱেদিতব্বো –

‘‘ৱত্থু কালো চ ওকাসো, আৱুধং ইৰিযাপথো;

কিৰিযাৱিসেসোতি ইমে, ছ আণত্তিনিযামকা’’তি. (পাচি. অট্ঠ. ২.১৭৪);

তত্থ ৱত্থূতি মাৰেতব্বো পাণো. কালোতি পুব্বণ্হসাযন্হাদিকালো চ, যোব্বনথাৱৰিযাদিকালো চ. ওকাসোতি গামো ৱা নিগমো ৱা ৱনং ৱা ৰচ্ছা ৱা সিঙ্ঘাটকং ৱাতি এৱমাদি. আৱুধন্তি অসি ৱা উসু ৱা সত্তি ৱাতি এৱমাদি. ইৰিযাপথোতি মাৰেতব্বস্স মাৰকস্স চ ঠানং ৱা নিসজ্জা ৱাতি এৱমাদি.

কিৰিযাৱিসেসোতি ৱিজ্ঝনং ৱা ছেদনং ৱা ভেদনং ৱা সঙ্খমুণ্ডিকং ৱাতি এৱমাদি. যদি হি ৱত্থুং ৱিসংৱাদেত্ৱা ‘‘যং মাৰেহী’’তি আণত্তো, ততো অঞ্ঞং মাৰেতি, আণাপকস্স নত্থি কম্মবদ্ধো. অথ ৱত্থুং অৱিসংৱাদেত্ৱা মাৰেতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণে আণত্তস্স মাৰণক্খণেতি উভযেসম্পি কম্মবদ্ধো. এস নযো কালাদীসুপি.

মাৰণত্থন্তু কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা পহৰণনিস্সজ্জনং নিস্সগ্গিযো পযোগো. সোপি উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৱিধো এৱ, কম্মবদ্ধো চেত্থ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

মাৰণত্থমেৱ ওপাতখণনং, অপস্সেনউপনিক্খিপনং, ভেসজ্জৱিসযন্তাদিপ্পযোজনং ৱা থাৱৰো পযোগো. সোপি উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৱিধো, যতো তত্থপি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ কম্মবদ্ধো ৱেদিতব্বো. অযন্তু ৱিসেসো – মূলট্ঠেন ওপাতাদীসু পৰেসং মূলেন ৱা মুধা ৱা দিন্নেসুপি যদি তপ্পচ্চযা কোচি মৰতি, মূলট্ঠস্সেৱ কম্মবদ্ধো. যদিপি চ তেন অঞ্ঞেন ৱা তত্থ ওপাতে ৱিনাসেত্ৱা ভূমিসমে কতেপি পংসুধোৱকা ৱা পংসুং গণ্হন্তা, মূলখণকা ৱা মূলানি খণন্তা আৱাটং কৰোন্তি, দেৱে ৱা ৱস্সন্তে কদ্দমো জাযতি, তত্থ চ কোচি ওতৰিত্ৱা ৱা লগ্গিত্ৱা ৱা মৰতি, মূলট্ঠস্সেৱ কম্মবদ্ধো. যদি পন যেন লদ্ধং, সো অঞ্ঞো ৱা তং ৱিত্থটতৰং গম্ভীৰতৰং ৱা কৰোতি, তপ্পচ্চযাৱ কোচি মৰতি, উভযেসম্পি কম্মবদ্ধো. যথা তু মূলানি মূলেহি সংসন্দন্তি, তথা তত্ৰ থলে কতে মুচ্চতি. এৱং অপস্সেনাদীসুপি যাৱ তেসং পৱত্তি, তাৱ যথাসম্ভৱং কম্মবদ্ধো ৱেদিতব্বো.

মাৰণত্থং পন ৱিজ্জাপৰিজপ্পনং ৱিজ্জামযো পযোগো. দাঠাৱুধাদীনং দাঠাকোটনাদিমিৱ মাৰণত্থং কম্মৱিপাকজিদ্ধিৱিকাৰকৰণং ইদ্ধিমযো পযোগোতি. অদিন্নাদানস্স তু থেয্যপসয্হপটিচ্ছন্নপৰিকপ্পকুসাৱহাৰৱসপ্পৱত্তা সাহত্থিকাণত্তিকাদযো পযোগা, তেসম্পি ৱুত্তানুসাৰেনেৱ পভেদো ৱেদিতব্বো. অব্ৰহ্মচৰিযাদীনং তিণ্ণম্পি সাহত্থিকো এৱ পযোগো লব্ভতীতি. এৱমেত্থ পযোগতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

অঙ্গতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতস্স পঞ্চ অঙ্গানি ভৱন্তি – পাণো চ হোতি, পাণসঞ্ঞী চ, ৱধকচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, ৱাযমতি, তেন চ মৰতীতি. অদিন্নাদানস্সাপি পঞ্চেৱ – পৰপৰিগ্গহিতঞ্চ হোতি, পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞী চ, থেয্যচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, ৱাযমতি, তেন চ আদাতব্বং আদানং গচ্ছতীতি. অব্ৰহ্মচৰিযস্স পন চত্তাৰি অঙ্গানি ভৱন্তি – অজ্ঝাচৰিযৱত্থু চ হোতি, তত্থ চ সেৱনচিত্তং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, সেৱনপচ্চযা পযোগঞ্চ সমাপজ্জতি, সাদিযতি চাতি, তথা পৰেসং দ্ৱিন্নম্পি. তত্থ মুসাৱাদস্স তাৱ মুসা চ হোতি তং ৱত্থু, ৱিসংৱাদনচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, তজ্জো চ ৱাযামো, পৰৱিসংৱাদনঞ্চ ৱিঞ্ঞাপযমানা ৱিঞ্ঞত্তি পৱত্ততীতি চত্তাৰি অঙ্গানি ৱেদিতব্বানি. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানস্স পন সুৰাদীনঞ্চ অঞ্ঞতৰং হোতি মদনীযপাতুকম্যতাচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, তজ্জঞ্চ ৱাযামং আপজ্জতি, পীতে চ পৱিসতীতি ইমানি চত্তাৰি অঙ্গানীতি. এৱমেত্থ অঙ্গতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

সমুট্ঠানতোতি পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমুসাৱাদা চেত্থ কাযচিত্ততো, ৱাচাচিত্ততো, কাযৱাচাচিত্ততো চাতি তিসমুট্ঠানা হোন্তি. অব্ৰহ্মচৰিযং কাযচিত্তৱসেন একসমুট্ঠানমেৱ. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানং কাযতো চ, কাযচিত্ততো চাতি দ্ৱিসমুট্ঠানন্তি. এৱমেত্থ সমুট্ঠানতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

ৱেদনাতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতো দুক্খৱেদনাসম্পযুত্তোৱ. অদিন্নাদানং তীসু ৱেদনাসু অঞ্ঞতৰৱেদনাসম্পযুত্তং, তথা মুসাৱাদো. ইতৰানি দ্ৱে সুখায ৱা অদুক্খমসুখায ৱা ৱেদনায সম্পযুত্তানীতি. এৱমেত্থ ৱেদনাতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

মূলতোতি পাণাতিপাতো চেত্থ দোসমোহমূলো. অদিন্নাদানমুসাৱাদা লোভমোহমূলা ৱা দোসমোহমূলা ৱা. ইতৰানি দ্ৱে লোভমোহমূলানীতি. এৱমেত্থ মূলতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

কম্মতোতি পাণাতিপাতঅদিন্নাদানঅব্ৰহ্মচৰিযানি চেত্থ কাযকম্মমেৱ কম্মপথপ্পত্তানেৱ চ, মুসাৱাদো ৱচীকম্মমেৱ. যো পন অত্থভঞ্জকো, সো কম্মপথপ্পত্তো. ইতৰো কম্মমেৱ. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানং কাযকম্মমেৱাতি. এৱমেত্থ কম্মতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

ৱিৰমতোতি এত্থ আহ ‘‘পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰমন্তো কুতো ৱিৰমতী’’তি? ৱুচ্চতে – সমাদানৱসেন তাৱ ৱিৰমন্তো অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা পাণাতিপাতাদিঅকুসলতো ৱিৰমতি. কিমাৰভিত্ৱা? যতো ৱিৰমতি, তদেৱ. সম্পত্তৱসেনাপি ৱিৰমন্তো ৱুত্তপ্পকাৰাকুসলতোৱ. কিমাৰভিত্ৱা? পাণাতিপাতাদীনং ৱুত্তাৰম্মণানেৱ. কেচি পন ভণন্তি ‘‘সুৰামেৰযমজ্জসঙ্খাতে সঙ্খাৰে আৰভিত্ৱা সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা ৱিৰমতি, সত্তসঙ্খাৰেসু যং পন অৱহৰিতব্বং ভঞ্জিতব্বঞ্চ, তং আৰভিত্ৱা অদিন্নাদানা মুসাৱাদা চ, সত্তেযেৱাৰভিত্ৱা পাণাতিপাতা অব্ৰহ্মচৰিযা চা’’তি. তদঞ্ঞে ‘‘এৱং সন্তে ‘অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং কৰেয্য, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানেয্যা’তি এৱংদিট্ঠিকা হুত্ৱা অনিচ্ছমানা যদেৱ পজহতি, তং অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলমেৱাৰভিত্ৱা ৱিৰমতী’’তি ৱদন্তি. তদযুত্তং. কস্মা? তস্স পচ্চুপ্পন্নাভাৱতো বহিদ্ধাভাৱতো চ. সিক্খাপদানঞ্হি ৱিভঙ্গপাঠে ‘‘পঞ্চন্নং সিক্খাপদানং কতি কুসলা…পে… কতি অৰণা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘কুসলাযেৱ, সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তি (ৱিভ. ৭১৬) এৱং পৱত্তমানে ৱিস্সজ্জনে ‘‘পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তি চ ‘‘বহিদ্ধাৰম্মণা’’তি চ এৱং পচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধাৰম্মণত্তং ৱুত্তং, তং অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলং আৰভিত্ৱা ৱিৰমন্তস্স ন যুজ্জতি. যং পন ৱুত্তং – ‘‘অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং কৰেয্য, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানেয্যা’’তি. তত্থ ৱুচ্চতে – ন কিচ্চসাধনৱসেন পৱত্তেন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং কৰোতীতি ৱা, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানাতীতি ৱা ৱুচ্চতি.

‘‘আৰভিত্ৱান অমতং, জহন্তো সব্বপাপকে;

নিদস্সনঞ্চেত্থ ভৱে, মগ্গট্ঠোৰিযপুগ্গলো’’তি.

এৱমেত্থ ৱিৰমতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

ফলতোতি সব্বে এৱ চেতে পাণাতিপাতাদযো দুগ্গতিফলনিব্বত্তকা হোন্তি, সুগতিযঞ্চ অনিট্ঠাকন্তামনাপৱিপাকনিব্বত্তকা হোন্তি, সম্পৰাযে দিট্ঠধম্মে এৱ চ অৱেসাৰজ্জাদিফলনিব্বত্তকা. অপিচ ‘‘যো সব্বলহুসো পাণাতিপাতস্স ৱিপাকো মনুস্সভূতস্স অপ্পাযুকসংৱত্তনিকো হোতী’’তি (অ. নি. ৮.৪০) এৱমাদিনা নযেনেত্থ ফলতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

অপি চেত্থ পাণাতিপাতাদিৱেৰমণীনম্পি সমুট্ঠানৱেদনামূলকম্মফলতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তত্থাযং ৱিঞ্ঞাপনা – সব্বা এৱ চেতা ৱেৰমণিযো চতূহি সমুট্ঠহন্তি কাযতো, কাযচিত্ততো, ৱাচাচিত্ততো, কাযৱাচাচিত্ততো চাতি. সব্বা এৱ চ সুখৱেদনাসম্পযুত্তা ৱা, অদুক্খমসুখৱেদনাসম্পযুত্তা ৱা, অলোভাদোসমূলা ৱা অলোভাদোসামোহমূলা ৱা. চতস্সোপি চেত্থ কাযকম্মং, মুসাৱাদাৱেৰমণী ৱচীকম্মং, মগ্গক্খণে চ চিত্ততোৱ সমুট্ঠহন্তি, সব্বাপি মনোকম্মং.

পাণাতিপাতা ৱেৰমণিযা চেত্থ অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নতা আৰোহপৰিণাহসম্পত্তিতা জৱসম্পত্তিতা সুপ্পতিট্ঠিতপাদতা চাৰুতা মুদুতা সুচিতা সূৰতা মহব্বলতা ৱিস্সত্থৱচনতা লোকপিযতা নেলতা অভেজ্জপৰিসতা অচ্ছম্ভিতা দুপ্পধংসিতা পৰূপক্কমেন অমৰণতা অনন্তপৰিৱাৰতা সুৰূপতা সুসণ্ঠানতা অপ্পাবাধতা অসোকিতা পিযেহি মনাপেহি সদ্ধিং অৱিপ্পযোগতা দীঘাযুকতাতি এৱমাদীনি ফলানি.