৪. কুমাৰপঞ্হৱণ্ণনা
অট্ঠুপ্পত্তি
ইদানি একং নাম কিন্তি এৱমাদীনং কুমাৰপঞ্হানং অত্থৱণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো. তেসং অট্ঠুপ্পত্তিং ইধ নিক্খেপপ্পযোজনঞ্চ ৱত্ৱা ৱণ্ণনং কৰিস্সাম –
অট্ঠুপ্পত্তি তাৱ নেসং সোপাকো নাম ভগৱতো মহাসাৱকো অহোসি. তেনাযস্মতা জাতিযা সত্তৱস্সেনেৱ অঞ্ঞা আৰাধিতা, তস্স ভগৱা পঞ্হব্যাকৰণেন উপসম্পদং অনুঞ্ঞাতুকামো অত্তনা অধিপ্পেতত্থানং পঞ্হানং ব্যাকৰণসমত্থতং পস্সন্তো ‘‘একং নাম কি’’ন্তি এৱমাদিনা পঞ্হে পুচ্ছি. সো ব্যাকাসি. তেন চ ব্যাকৰণেন ভগৱতো চিত্তং আৰাধেসি. সাৱ তস্সাযস্মতো উপসম্পদা অহোসি.
অযং তেসং অট্ঠুপ্পত্তি.
নিক্খেপপ্পযোজনং
যস্মা পন সৰণগমনেহি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘানুস্সতিৱসেন চিত্তভাৱনা, সিক্খাপদেহি সীলভাৱনা, দ্ৱত্তিংসাকাৰেন চ কাযভাৱনা পকাসিতা, তস্মা ইদানি নানপ্পকাৰতো পঞ্ঞাভাৱনামুখদস্সনত্থং ইমে পঞ্হব্যাকৰণা ইধ নিক্খিত্তা. যস্মা ৱা সীলপদট্ঠানো সমাধি, সমাধিপদট্ঠানা চ পঞ্ঞা; যথাহ – ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২), তস্মা সিক্খাপদেহি সীলং দ্ৱত্তিংসাকাৰেন তংগোচৰং সমাধিঞ্চ দস্সেত্ৱা সমাহিতচিত্তস্স নানাধম্মপৰিক্খাৰায পঞ্ঞায পভেদদস্সনত্থং ইধ নিক্খিত্তাতিপি ৱিঞ্ঞাতব্বা.
ইদং তেসং ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং.
পঞ্হৱণ্ণনা
একং নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
ইদানি তেসং অত্থৱণ্ণনা হোতি – একং নাম কিন্তি ভগৱা যস্মিং একধম্মস্মিং ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো অনুপুব্বেন দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, যস্মিং চাযমাযস্মা নিব্বিন্দমানো অনুপুব্বেন দুক্খস্সন্তমকাসি, তং ধম্মং সন্ধায পঞ্হং পুচ্ছতি. ‘‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি থেৰো পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৱিস্সজ্জেতি. ‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সম্মাসতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি (সং. নি. ৫.৮) এৱমাদীনি চেত্থ সুত্তানি এৱং ৱিস্সজ্জনযুত্তিসম্ভৱে সাধকানি. এত্থ যেনাহাৰেন সব্বে সত্তা ‘‘আহাৰট্ঠিতিকা’’তি ৱুচ্চন্তি, সো আহাৰো তং ৱা নেসং আহাৰট্ঠিতিকত্তং ‘‘একং নাম কি’’ন্তি পুট্ঠেন থেৰেন নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. তঞ্হি ভগৱতা ইধ একন্তি অধিপ্পেতং, ন তু সাসনে লোকে ৱা অঞ্ঞং একং নাম নত্থীতি ঞাপেতুং ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘একধম্মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মত্তং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা. ইমস্মিং খো, ভিক্খৱে, একধম্মে ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৱেয্যাকৰণ’ন্তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭).
আহাৰট্ঠিতিকাতি চেত্থ যথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্তং. তত্থ অযোনিসো মনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদাযা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ৫.২৩২) পচ্চযো আহাৰোতি ৱুচ্চতি, এৱং পচ্চযং আহাৰসদ্দেন গহেত্ৱা পচ্চযট্ঠিতিকা ‘‘আহাৰট্ঠিতিকা’’তি ৱুত্তা. চত্তাৰো পন আহাৰে সন্ধায – ‘‘আহাৰট্ঠিতিকা’’তি ৱুচ্চমানে ‘‘অসঞ্ঞসত্তা দেৱা অহেতুকা অনাহাৰা অফস্সকা অৱেদনকা’’তি ৱচনতো (ৱিভ. ১০১৭) ‘‘সব্বে’’তি ৱচনমযুত্তং ভৱেয্য.
তত্থ সিযা – এৱম্পি ৱুচ্চমানে ‘‘কতমে ধম্মা সপচ্চযা? পঞ্চক্খন্ধা – ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ধ. স. ১০৮৯) ৱচনতো খন্ধানংযেৱ পচ্চযট্ঠিতিকত্তং যুত্তং, সত্তানন্তু অযুত্তমেৱেতং ৱচনং ভৱেয্যাতি. ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং. কস্মা? সত্তেসু খন্ধোপচাৰসিদ্ধিতো. সত্তেসু হি খন্ধোপচাৰো সিদ্ধো. কস্মা? খন্ধে উপাদায পঞ্ঞাপেতব্বতো. কথং? গেহে গামোপচাৰো ৱিয. সেয্যথাপি হি গেহানি উপাদায পঞ্ঞাপেতব্বত্তা গামস্স একস্মিম্পি দ্ৱীসু তীসুপি ৱা গেহেসু দড্ঢেসু ‘‘গামো দড্ঢো’’তি এৱং গেহে গামোপচাৰো সিদ্ধো, এৱমেৱ খন্ধেসু পচ্চযট্ঠেন আহাৰট্ঠিতিকেসু ‘‘সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি অযং উপচাৰো সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বো. পৰমত্থতো চ খন্ধেসু জাযমানেসু জীযমানেসু মীযমানেসু চ ‘‘খণে খণে ত্ৱং ভিক্খু জাযসে চ জীযসে চ মীযসে চা’’তি ৱদতা ভগৱতা তেসু সত্তেসু খন্ধোপচাৰো সিদ্ধোতি দস্সিতো এৱাতি ৱেদিতব্বো. যতো যেন পচ্চযাখ্যেন আহাৰেন সব্বে সত্তা তিট্ঠন্তি, সো আহাৰো তং ৱা নেসং আহাৰট্ঠিতিকত্তং একন্তি ৱেদিতব্বং. আহাৰো হি আহাৰট্ঠিতিকত্তং ৱা অনিচ্চতাকাৰণতো নিব্বিদাট্ঠানং হোতি. অথ তেসু সব্বসত্তসঞ্ঞিতেসু সঙ্খাৰেসু অনিচ্চতাদস্সনেন নিব্বিন্দমানো অনুপুব্বেন দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, পৰমত্থৱিসুদ্ধিং পাপুণাতি. যথাহ –
‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি. (ধ. প. ২৭৭);
এত্থ চ ‘‘একং নাম কি’’ন্তি চ ‘‘কিহা’’তি চ দুৱিধো পাঠো, তত্থ সীহড়ানং কিহাতি পাঠো. তে হি ‘‘কি’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘কিহা’’তি ৱদন্তি. কেচি ভণন্তি ‘‘হ-ইতি নিপাতো, থেৰিযানম্পি অযমেৱ পাঠো’’তি উভযথাপি পন একোৱ অত্থো. যথা ৰুচ্চতি, তথা পঠিতব্বং. যথা পন ‘‘সুখেন ফুট্ঠো অথ ৱা দুখেন (ধ. প. ৮৩), দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতী’’তি এৱমাদীসু কত্থচি দুখন্তি চ কত্থচি দুক্খন্তি চ ৱুচ্চতি, এৱং কত্থচি একন্তি, কত্থচি এক্কন্তি ৱুচ্চতি. ইধ পন একং নামাতি অযমেৱ পাঠো.
দ্ৱে নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
এৱং ইমিনা পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা পুৰিমনযেনেৱ উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি দ্ৱে নাম কিন্তি? থেৰো দ্ৱেতি পচ্চনুভাসিত্ৱা ‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি ধম্মাধিট্ঠানায দেসনায ৱিস্সজ্জেতি. তত্থ আৰম্মণাভিমুখং নমনতো, চিত্তস্স চ নতিহেতুতো সব্বম্পি অৰূপং ‘‘নাম’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইধ পন নিব্বিদাহেতুত্তা সাসৱধম্মমেৱ অধিপ্পেতং ৰুপ্পনট্ঠেন চত্তাৰো চ মহাভূতা, সব্বঞ্চ তদুপাদায পৱত্তমানং ৰূপং ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং সব্বম্পি ইধাধিপ্পেতং. অধিপ্পাযৱসেনেৱ চেত্থ ‘‘দ্ৱে নাম নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি ৱুত্তং, ন অঞ্ঞেসং দ্ৱিন্নমভাৱতো. যথাহ –
‘‘দ্ৱীসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু দ্ৱীসু? নামে চ ৰূপে চ. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, দ্ৱীসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘দ্ৱে পঞ্হা, দ্ৱে উদ্দেসা, দ্ৱে ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭).
এত্থ চ নামৰূপমত্তদস্সনেন অত্তদিট্ঠিং পহায অনত্তানুপস্সনামুখেনেৱ নিব্বিন্দমানো অনুপুব্বেন দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, পৰমত্থৱিসুদ্ধিং পাপুণাতীতি ৱেদিতব্বো. যথাহ –
‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি. (ধ. প. ২৭৯);
তীণি নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
ইদানি ইমিনাপি পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা পুৰিমনযেনেৱ উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি তীণি নাম কিন্তি? থেৰো তীণীতি পচ্চনুভাসিত্ৱা পুন ব্যাকৰিতব্বস্স অত্থস্স লিঙ্গানুৰূপং সঙ্খ্যং দস্সেন্তো ‘‘তিস্সো ৱেদনা’’তি ৱিস্সজ্জেতি. অথ ৱা ‘‘যা ভগৱতা ‘তিস্সো ৱেদনা’তি ৱুত্তা, ইমাসমত্থমহং তীণীতি পচ্চেমী’’তি দস্সেন্তো আহাতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অনেকমুখা হি দেসনা পটিসম্ভিদাপভেদেন দেসনাৱিলাসপ্পত্তানং. কেচি পনাহু ‘‘তীণীতি অধিকপদমিদ’’ন্তি. পুৰিমনযেনেৱ চেত্থ ‘‘তিস্সো ৱেদনা’’তি ৱুত্তং, ন অঞ্ঞেসং তিণ্ণমভাৱতো. যথাহ –
‘‘তীসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু তীসু? তীসু ৱেদনাসু. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, তীসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘তযো পঞ্হা, তযো উদ্দেসা, তীণি ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭).
এত্থ চ ‘‘যংকিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯) ৱুত্তসুত্তানুসাৰেন ৱা. –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো’’তি. (ইতিৱু. ৫৩) –
এৱং দুক্খদুক্খতাৱিপৰিণামদুক্খতাসঙ্খাৰদুক্খতানুসাৰেন ৱা তিস্সন্নং ৱেদনানং দুক্খভাৱদস্সনেন সুখসঞ্ঞং পহায দুক্খানুপস্সনামুখেন নিব্বিন্দমানো অনুপুব্বেন দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, পৰমত্থৱিসুদ্ধিং পাপুণাতীতি ৱেদিতব্বো. যথাহ –
‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খাতি, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
অথ নিব্বিন্দতি দুক্খে, এস মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা’’তি. (ধ. প. ২৭৮);
চত্তাৰি নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
এৱং ইমিনাপি পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা পুৰিমনযেনেৱ উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি চত্তাৰি নাম কিন্তি? তত্থ ইমস্স পঞ্হস্স ব্যাকৰণপক্খে কত্থচি পুৰিমনযেনেৱ চত্তাৰো আহাৰা অধিপ্পেতা. যথাহ –
‘‘চতূসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু চতূসু? চতূসু আহাৰেসু. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, চতূসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘চত্তাৰো পঞ্হা চত্তাৰো উদ্দেসা চত্তাৰি ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭).
কত্থচি যেসু সুভাৱিতচিত্তো অনুপুব্বেন দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, তানি চত্তাৰি সতিপট্ঠানানি. যথাহ কজঙ্গলা ভিক্খুনী –
‘‘চতূসু, আৱুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মত্তং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু চতূসু? চতূসু সতিপট্ঠানেসু. ইমেসু খো, আৱুসো, চতূসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘চত্তাৰো পঞ্হা চত্তাৰো উদ্দেসা চত্তাৰি ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৮).
ইধ পন যেসং চতুন্নং অনুবোধপ্পটিৱেধতো ভৱতণ্হাছেদো হোতি, যস্মা তানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি অধিপ্পেতানি. যস্মা ৱা ইমিনা পৰিযাযেন ব্যাকতং সুব্যাকতমেৱ হোতি, তস্মা থেৰো চত্তাৰীতি পচ্চনুভাসিত্ৱা ‘‘অৰিযসচ্চানী’’তি ৱিস্সজ্জেতি. তত্থ চত্তাৰীতি গণনপৰিচ্ছেদো. অৰিযসচ্চানীতি অৰিযানি সচ্চানি, অৱিতথানি অৱিসংৱাদকানীতি অত্থো. যথাহ –
‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৭).
যস্মা ৱা সদেৱকেন লোকেন অৰণীযতো অভিগমনীযতোতি ৱুত্তং হোতি, ৱাযমিতব্বট্ঠানসঞ্ঞিতে অযে ৱা ইৰিযনতো, অনযে ৱা ন ইৰিযনতো, সত্ততিংসবোধিপক্খিযঅৰিযধম্মসমাযোগতো ৱা অৰিযসম্মতা বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকা এতানি পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মাপি ‘‘অৰিযসচ্চানী’’তি ৱুচ্চন্তি. যথাহ –
‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, অৰিযসচ্চানি…পে… ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, অৰিযা ইমানি পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি.
অপিচ অৰিযস্স ভগৱতো সচ্চানীতিপি অৰিযসচ্চানি. যথাহ –
‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে…পে… সদেৱমনুস্সায তথাগতো অৰিযো, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).
অথ ৱা এতেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অৰিযভাৱসিদ্ধিতোপি অৰিযসচ্চানি. যথাহ –
‘‘ইমেসং খো, ভিক্খৱে, চতুন্নং অৰিযসচ্চানং যথাভূতং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৩).
অযমেতেসং পদত্থো. এতেসং পন অৰিযসচ্চানং অনুবোধপ্পটিৱেধতো ভৱতণ্হাছেদো হোতি. যথাহ –
‘‘তযিদং, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চং অনুবুদ্ধং পটিৱিদ্ধং…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদা অৰিযসচ্চং অনুবুদ্ধং পটিৱিদ্ধং, উচ্ছিন্না ভৱতণ্হা, খীণা ভৱনেত্তি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি (সং. নি. ৫.১০৯১).
পঞ্চ নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
ইমিনাপি পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা পুৰিমনযেনেৱ উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি পঞ্চ নাম কিন্তি? থেৰো পঞ্চাতি পচ্চনুভাসিত্ৱা ‘‘উপাদানক্খন্ধা’’তি ৱিস্সজ্জেতি. তত্থ পঞ্চাতি গণনপৰিচ্ছেদো. উপাদানজনিতা উপাদানজনকা ৱা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. যংকিঞ্চি ৰূপং, ৱেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খাৰা, ৱিঞ্ঞাণঞ্চ সাসৱা উপাদানিযা, এতেসমেতং অধিৱচনং. পুব্বনযেনেৱ চেত্থ ‘‘পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি ৱুত্তং, ন অঞ্ঞেসং পঞ্চন্নমভাৱতো. যথাহ –
‘‘পঞ্চসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু পঞ্চসু? পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, পঞ্চসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘পঞ্চ পঞ্হা, পঞ্চ উদ্দেসা, পঞ্চ ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭).
এত্থ চ পঞ্চক্খন্ধে উদযব্বযৱসেন সম্মসন্তো ৱিপস্সনামতং লদ্ধা অনুপুব্বেন নিব্বানামতং সচ্ছিকৰোতি. যথাহ –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);
ছ নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
এৱং ইমিনাপি পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা পুৰিমনযেনেৱ উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি ‘‘ছ নাম কি’’ন্তি? থেৰো ছইতি পচ্চনুভাসিত্ৱা ‘অজ্ঝত্তিকানি আযতনানী’তি ৱিস্সজ্জেতি. তত্থ ছইতি গণনপৰিচ্ছেদো, অজ্ঝত্তে নিযুত্তানি, অত্তানং ৱা অধিকত্ৱা পৱত্তানি অজ্ঝত্তিকানি. আযতনতো, আযস্স ৱা তননতো, আযতস্স ৱা সংসাৰদুক্খস্স নযনতো আযতনানি, চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনানমেতং অধিৱচনং. পুব্বনযেন চেত্থ ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানী’’তি ৱুত্তং, ন অঞ্ঞেসং ছন্নমভাৱতো. যথাহ –
‘‘ছসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু ছসু? ছসু অজ্ঝত্তিকেসু আযতনেসু. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, ছসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭).
এত্থ চ ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, ‘‘সুঞ্ঞো গামোতি খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮) ৱচনতো সুঞ্ঞতো পুব্বুড়কমৰীচিকাদীনি ৱিয অচিৰট্ঠিতিকতো তুচ্ছতো ৱঞ্চনতো চ সমনুপস্সং নিব্বিন্দমানো অনুপুব্বেন দুক্খস্সন্তং কত্ৱা মচ্চুৰাজস্স অদস্সনং উপেতি. যথাহ –
‘‘যথা পুব্বুড়কং পস্সে, যথা পস্সে মৰীচিকং;
এৱং লোকং অৱেক্খন্তং, মচ্চুৰাজা ন পস্সতী’’তি. (ধ. প. ১৭০);
সত্ত নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
ইমিনাপি পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি সত্ত নাম কিন্তি? থেৰো কিঞ্চাপি মহাপঞ্হব্যাকৰণে সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো ৱুত্তা, অপিচ খো পন যেসু ধম্মেসু সুভাৱিতচিত্তো ভিক্খু দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, তে দস্সেন্তো ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গা’’তি ৱিস্সজ্জেতি. অযম্পি চত্থো ভগৱতা অনুমতো এৱ. যথাহ –
‘‘পণ্ডিতা গহপতযো কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী, মহাপঞ্ঞা গহপতযো কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী, মঞ্চেপি তুম্হে গহপতযো উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি চেতং এৱমেৱ ব্যাকৰেয্যং, যথা তং কজঙ্গলিকায ভিক্খুনিযা ব্যাকত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৮).
তায চ এৱং ব্যাকতং –
‘‘সত্তসু, আৱুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু সত্তসু? সত্তসু বোজ্ঝঙ্গেসু. ইমেসু খো, আৱুসো, সত্তসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘সত্ত পঞ্হা সত্ত উদ্দেসা সত্ত ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৮).
এৱমযমত্থো ভগৱতা অনুমতো এৱাতি ৱেদিতব্বো.
তত্থ সত্তাতি ঊনাধিকনিৱাৰণগণনপৰিচ্ছেদো. বোজ্ঝঙ্গাতি সতিআদীনং ধম্মানমেতং অধিৱচনং. তত্ৰাযং পদত্থো – এতায লোকিযলোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদি- অনেকুপদ্দৱপ্পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপ্পস্সদ্ধিসমাধুপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধি, কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি. যথাৱুত্তপ্পকাৰায ৱা এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকোপি বোধি. ইতি তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গভূতত্তা বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গানি ৱিয, তস্স ৱা বোধীতি লদ্ধৱোহাৰস্স অৰিযসাৱকস্স অঙ্গভূতত্তাপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয.
অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি (পটি. ম. ২.১৭) ইমিনাপি পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তেন ৱিধিনা বোজ্ঝঙ্গানং বোজ্ঝঙ্গট্ঠো ৱেদিতব্বো. এৱমিমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো বহুলীকৰোন্তো ন চিৰস্সেৱ একন্তনিব্বিদাদিগুণপটিলাভী হোতি, তেন দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতীতি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্চেতং ভগৱতা –
‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি (সং. নি. ৫.২০১).
অট্ঠ নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
এৱং ইমিনাপি পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি অট্ঠ নাম কিন্তি? থেৰো কিঞ্চাপি মহাপঞ্হব্যাকৰণে অট্ঠ লোকধম্মা ৱুত্তা, অপিচ খো পন যেসু ধম্মেসু সুভাৱিতচিত্তো ভিক্খু দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, তে দস্সেন্তো ‘‘অৰিযানি অট্ঠ মগ্গঙ্গানী’’তি অৱত্ৱা যস্মা অট্ঠঙ্গৱিনিমুত্তো মগ্গো নাম নত্থি, অট্ঠঙ্গমত্তমেৱ তু মগ্গো, তস্মা তমত্থং সাধেন্তো দেসনাৱিলাসেন অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি ৱিস্সজ্জেতি. ভগৱতাপি চাযমত্থো দেসনানযো চ অনুমতো এৱ. যথাহ –
‘‘পণ্ডিতা গহপতযো কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী…পে… অহম্পি এৱমেৱ ব্যাকৰেয্যং, যথা তং কজঙ্গলিকায ভিক্খুনিযা ব্যাকত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৮).
তায চ এৱং ব্যাকতং –
‘‘অট্ঠসু, আৱুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৱিতচিত্তো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘অট্ঠ পঞ্হা, অট্ঠ উদ্দেসা, অট্ঠ ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং ভগৱতা, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৮).
এৱমযং অত্থো চ দেসনানযো চ ভগৱতা অনুমতো এৱাতি ৱেদিতব্বো.
তত্থ অৰিযোতি নিব্বানত্থিকেহি অভিগন্তব্বো, অপিচ আৰকা কিলেসেহি ৱত্তনতো, অৰিযভাৱকৰণতো, অৰিযফলপটিলাভতো চাপি অৰিযোতি ৱেদিতব্বো. অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অট্ঠঙ্গিকো. স্ৱাযং চতুৰঙ্গিকা ৱিয সেনা, পঞ্চঙ্গিকং ৱিয চ তূৰিযং অঙ্গৱিনিব্ভোগেন অনুপলব্ভসভাৱতো অঙ্গমত্তমেৱাতি ৱেদিতব্বো. মগ্গতি ইমিনা নিব্বানং, সযং ৱা মগ্গতি, কিলেসে মাৰেন্তো ৱা গচ্ছতীতি মগ্গো.
এৱমট্ঠপ্পভেদঞ্চিমং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেন্তো ভিক্খু অৱিজ্জং ভিন্দতি, ৱিজ্জং উপ্পাদেতি, নিব্বানং সচ্ছিকৰোতি, তেন দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতীতি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সালিসূকং ৱা যৱসূকং ৱা সম্মা পণিহিতং হত্থেন ৱা পাদেন ৱা অক্কন্তং হত্থং ৱা পাদং ৱা ভেচ্ছতি, লোহিতং ৱা উপ্পাদেস্সতীতি ঠানমেতং ৱিজ্জতি. তং কিস্স হেতু? সম্মা পণিহিতত্তা, ভিক্খৱে, সূকস্স, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সো ৱত ভিক্খু সম্মা পণিহিতায দিট্ঠিযা সম্মা পণিহিতায মগ্গভাৱনায অৱিজ্জং ভেচ্ছতি, ৱিজ্জং উপ্পাদেস্সতি, নিব্বানং সচ্ছিকৰিস্সতীতি ঠানমেতং ৱিজ্জতী’’তি (অ. নি. ১.৪২).
নৱ নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
ইমিনাপি পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি নৱ নাম কিন্তি? থেৰো নৱইতি পচ্চনুভাসিত্ৱা ‘‘সত্তাৱাসা’’তি ৱিস্সজ্জেতি. তত্থ নৱাতি গণনপৰিচ্ছেদো. সত্তাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পটিবদ্ধে খন্ধে উপাদায পঞ্ঞত্তা পাণিনো পণ্ণত্তি ৱা. আৱাসাতি আৱসন্তি এতেসূতি আৱাসা, সত্তানং আৱাসা সত্তাৱাসা. এস দেসনামগ্গো, অত্থতো পন নৱৱিধানং সত্তানমেতং অধিৱচনং. যথাহ –
‘‘সন্তাৱুসো, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৱা একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা, অযং পঠমো সত্তাৱাসো. সন্তাৱুসো, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি, দেৱা ব্ৰহ্মকাযিকা, পঠমাভিনিব্বত্তা, অযং দুতিযো সত্তাৱাসো. সন্তাৱুসো, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি, দেৱা আভস্সৰা, অযং ততিযো সত্তাৱাসো. সন্তাৱুসো, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, সেয্যথাপি, দেৱা সুভকিণ্হা, অযং চতুত্থো সত্তাৱাসো. সন্তাৱুসো, সত্তা অসঞ্ঞিনো অপ্পটিসংৱেদিনো, সেয্যথাপি, দেৱা অসঞ্ঞসত্তা, অযং পঞ্চমো সত্তাৱাসো. সন্তাৱুসো, সত্তা সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং…পে… আকাসানঞ্চাযতনূপগা, অযং ছট্ঠো সত্তাৱাসো. সন্তাৱুসো, সত্তা…পে… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা, অযং সত্তমো সত্তাৱাসো. সন্তাৱুসো, সত্তা…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা, অযং অট্ঠমো সত্তাৱাসো. সন্তাৱুসো, সত্তা…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগা, অযং নৱমো সত্তাৱাসো’’তি (দী. নি. ৩.৩৪১).
পুৰিমনযেনেৱ চেত্থ ‘‘নৱ সত্তাৱাসা’’তি ৱুত্তং, ন অঞ্ঞেসং নৱন্নমভাৱতো. যথাহ –
‘‘নৱসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু নৱসু? নৱসু সত্তাৱাসেসু. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, নৱসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘নৱ পঞ্হা, নৱ উদ্দেসা, নৱ ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭).
এত্থ চ ‘‘নৱ ধম্মা পৰিঞ্ঞেয্যা. কতমে নৱ? নৱ সত্তাৱাসা’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৯) ৱচনতো নৱসু সত্তাৱাসেসু ঞাতপৰিঞ্ঞায ধুৱসুভসুখত্তভাৱদস্সনং পহায সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জমত্তদস্সনেন নিব্বিন্দমানো তীৰণপৰিঞ্ঞায অনিচ্চানুপস্সনেন ৱিৰজ্জমানো দুক্খানুপস্সনেন ৱিমুচ্চমানো অনত্তানুপস্সনেন সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী পহানপৰিঞ্ঞায সম্মত্তমভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. তেনেতং ৱুত্তং –
‘‘নৱসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু নৱসু? নৱসু সত্তাৱাসেসূ’’তি (অ. নি. ১০.২৭).
দস নাম কিন্তিপঞ্হৱণ্ণনা
এৱং ইমিনাপি পঞ্হব্যাকৰণেন আৰদ্ধচিত্তো সত্থা উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছতি দস নাম কিন্তি? তত্থ কিঞ্চাপি ইমস্স পঞ্হস্স ইতো অঞ্ঞত্ৰ ৱেয্যাকৰণেসু দস অকুসলকম্মপথা ৱুত্তা. যথাহ –
‘‘দসসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমেসু দসসু? দসসু অকুসলকম্মপথেসু. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, দসসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে. … দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. ‘দস পঞ্হা দস উদ্দেসা দস ৱেয্যাকৰণানী’তি ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭).
ইধ পন যস্মা অযমাযস্মা অত্তানং অনুপনেত্ৱা অঞ্ঞং ব্যাকাতুকামো, যস্মা ৱা ইমিনা পৰিযাযেন ব্যাকতং সুব্যাকতমেৱ হোতি, তস্মা যেহি দসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো অৰহাতি পৱুচ্চতি, তেসং অধিগমং দীপেন্তো দসহঙ্গেহি সমন্নাগতো অৰহাতি পৱুচ্চতীতি পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৱিস্সজ্জেতি. যতো এত্থ যেহি দসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো অৰহাতি পৱুচ্চতি, তানি দসঙ্গানি ‘‘দস নাম কি’’ন্তি পুট্ঠেন থেৰেন নিদ্দিট্ঠানীতি ৱেদিতব্বানি. তানি চ দস –
‘‘অসেখো অসেখোতি, ভন্তে, ৱুচ্চতি, কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, ভিক্খু অসেখো হোতীতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অসেখায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সম্মাসঙ্কপ্পেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখায সম্মাৱাচায সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সম্মাকম্মন্তেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সম্মাআজীৱেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সম্মাৱাযামেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখায সম্মাসতিযা সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সম্মাসমাধিনা সমন্নাগতো হোতি, অসেখেন সম্মাঞাণেন সমন্নাগতো হোতি, অসেখায সম্মাৱিমুত্তিযা সমন্নাগতো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অসেখো হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১১). –
এৱমাদীসু সুত্তেসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায
কুমাৰপঞ্হৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.