৫. মঙ্গলসুত্তৱণ্ণনা
নিক্খেপপ্পযোজনং
ইদানি কুমাৰপঞ্হানন্তৰং নিক্খিত্তস্স মঙ্গলসুত্তস্স অত্থৱণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো, তস্স ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং ৱত্ৱা অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সাম. সেয্যথিদং – ইদঞ্হি সুত্তং ইমিনা অনুক্কমেন ভগৱতা অৱুত্তম্পি য্ৱাযং সৰণগমনেহি সাসনোতাৰো, সিক্খাপদদ্ৱত্তিংসাকাৰকুমাৰপঞ্হেহি চ সীলসমাধিপঞ্ঞাপ্পভেদনযো দস্সিতো, সব্বোপেস পৰমমঙ্গলভূতো, যতো মঙ্গলত্থিকেন এত্থেৱ অভিযোগো কাতব্বো, সো চস্স মঙ্গলভাৱো ইমিনা সুত্তানুসাৰেন ৱেদিতব্বোতি দস্সনত্থং ৱুত্তং.
ইদমস্স ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথা
এৱং নিক্খিত্তস্স পনস্স অত্থৱণ্ণনত্থং অযং মাতিকা –
‘‘ৱুত্তং যেন যদা যস্মা, চেতং ৱত্ৱা ইমং ৱিধিং;
এৱমিচ্চাদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকাৰতো.
‘‘ৱণ্ণযন্তো সমুট্ঠানং, ৱত্ৱা যং যত্থ মঙ্গলং;
ৱৱত্থপেত্ৱা তং তস্স, মঙ্গলত্তং ৱিভাৱযে’’তি.
তত্থ ‘‘ৱুত্তং যেন যদা যস্মা, চেতং ৱত্ৱা ইমং ৱিধি’’ন্তি অযং তাৱ অদ্ধগাথা যদিদং ‘‘এৱং মে সুতং একং সমযং ভগৱা…পে… ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসী’’তি, ইদং ৱচনং সন্ধায ৱুত্তা. ইদঞ্হি অনুস্সৱৱসেন ৱুত্তং, সো চ ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো, তস্মা নেদং তস্স ভগৱতো ৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. যতো ৱত্তব্বমেতং ‘‘ইদং ৱচনং কেন ৱুত্তং, কদা, কস্মা চ ৱুত্ত’’ন্তি. ৱুচ্চতে – আযস্মতা আনন্দেন ৱুত্তং, তঞ্চ পঠমমহাসঙ্গীতিকালে.
পঠমমহাসঙ্গীতি চেসা সব্বসুত্তনিদানকোসল্লত্থমাদিতো পভুতি এৱং ৱেদিতব্বা. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনঞ্হি আদিং কত্ৱা যাৱ সুভদ্দপৰিব্বাজকৱিনযনা, কতবুদ্ধকিচ্চে কুসিনাৰাযং উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনে যমকসালানমন্তৰে ৱিসাখপুণ্ণমদিৱসে পচ্চূসসমযে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতে, ভগৱতি লোকনাথে ভগৱতো পৰিনিব্বানে সন্নিপতিতানং সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং সঙ্ঘত্থেৰো আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপৰিনিব্বুতে ভগৱতি সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন ‘‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ, মা পৰিদেৱিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন, উপদ্দুতা চ হোম ‘ইদং ৱো কপ্পতি ইদং ৱো ন কপ্পতী’তি, ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম তং কৰিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং কৰিস্সামা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭; দী. নি. ২.২৩২) ৱুত্তৱচনমনুস্সৰন্তো ‘‘ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং পাপভিক্খূ ‘অতীতসত্থুকং পাৱচন’ন্তি মঞ্ঞমানা পক্খং লভিত্ৱা ন চিৰস্সেৱ সদ্ধম্মং অন্তৰধাপেয্যুং. যাৱ চ ধম্মৱিনযো তিট্ঠতি, তাৱ অনতীতসত্থুকমেৱ পাৱচনং হোতি. যথাহ ভগৱা –
‘‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬).
‘‘যংনূনাহং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যং, যথযিদং সাসনং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং’’.
যঞ্চাহং ভগৱতা –
‘‘ধাৰেস্সসি পন মে ত্ৱং, কস্সপ, সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’’তি ৱত্ৱা চীৱৰে সাধাৰণপৰিভোগেন চেৱ –
‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি, কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদেৱ আকঙ্খতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি –
এৱমাদিনা নযেন নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তৰিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতো, তস্স মে কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৱিস্সতি? ‘‘ননু মং ভগৱা ৰাজা ৱিয সককৱচইস্সৰিযানুপ্পদানেন অত্তনো কুলৱংসপ্পতিট্ঠাপকং পুত্তং ‘সদ্ধম্মৱংসপ্পতিট্ঠাপকো মে অযং ভৱিস্সতী’তি মন্ত্ৱা ইমিনা অসাধাৰণেন অনুগ্গহেন অনুগ্গহেসী’’তি চিন্তযন্তো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি? যথাহ –
‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি – একমিদাহং, আৱুসো, সমযং পাৱায কুসিনাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি (দী. নি. ২.২৩১; চূড়ৱ. ৪৩৭) সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৱিত্থাৰেতব্বং.
ততো পৰং আহ –
‘‘হন্দ মযং, আৱুসো, ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, পুৰে অধম্মো দিপ্পতি, ধম্মো পটিবাহিয্যতি, অৱিনযো দিপ্পতি, ৱিনযো পটিবাহিয্যতি, পুৰে অধম্মৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ধম্মৱাদিনো দুব্বলা হোন্তি, অৱিনযৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ৱিনযৱাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).
ভিক্খূ আহংসু ‘‘তেন হি, ভন্তে, থেৰো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি. থেৰো সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনপৰিযত্তিধৰে পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিসুক্খৱিপস্সকখীণাসৱভিক্খূ অনেকসতে অনেকসহস্সে চ ৱজ্জেত্ৱা তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰে পটিসম্ভিদাপ্পত্তে মহানুভাৱে যেভুয্যেন ভগৱতা এতদগ্গং আৰোপিতে তেৱিজ্জাদিভেদে খীণাসৱভিক্খূযেৱ একূনপঞ্চসতে পৰিগ্গহেসি. যে সন্ধায ইদং ৱুত্তং ‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনপঞ্চঅৰহন্তসতানি উচ্চিনী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).
কিস্স পন থেৰো একেনূনমকাসীতি? আযস্মতো আনন্দত্থেৰস্স ওকাসকৰণত্থং. তেন হাযস্মতা সহাপি ৱিনাপি ন সক্কা ধম্মসঙ্গীতি কাতুং. সো হাযস্মা সেখো সকৰণীযো, তস্মা সহ ন সক্কা, যস্মা পনস্স কিঞ্চি দসবলদেসিতং সুত্তগেয্যাদিকং ভগৱতো অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থি, তস্মা ৱিনাপি ন সক্কা. যদি এৱং সেখোপি সমানো ধম্মসঙ্গীতিযা বহূকাৰত্তা থেৰেন উচ্চিনিতব্বো অস্স, অথ কস্মা ন উচ্চিনিতোতি? পৰূপৱাদৱিৱজ্জনতো. থেৰো হি আযস্মন্তে আনন্দে অতিৱিয ৱিস্সত্থো অহোসি. তথা হি নং সিৰস্মিং পলিতেসু জাতেসুপি ‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) কুমাৰকৱাদেন ওৱদতি. সক্যকুলপ্পসুতো চাযং আযস্মা তথাগতস্স ভাতা চূড়পিতু পুত্তো, তত্ৰ ভিক্খূ ছন্দাগমনং ৱিয মঞ্ঞমানা ‘‘বহূ অসেখপটিসম্ভিদাপ্পত্তে ভিক্খূ ঠপেত্ৱা আনন্দং সেখপটিসম্ভিদাপ্পত্তং থেৰো উচ্চিনী’’তি উপৱদেয্যুং. তং পৰূপৱাদং পৰিৱিৱজ্জেন্তো ‘‘আনন্দং ৱিনা সঙ্গীতি ন সক্কা কাতুং, ভিক্খূনংযেৱ অনুমতিযা গহেস্সামী’’তি ন উচ্চিনি.
অথ সযমেৱ ভিক্খূ আনন্দস্সত্থায থেৰং যাচিংসু. যথাহ –
‘‘ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচুং – ‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেখো, অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং, বহু চানেন ভগৱতো সন্তিকে ধম্মো চ ৱিনযো চ পৰিযত্তো, তেন হি, ভন্তে, থেৰো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).
এৱং ভিক্খূনং অনুমতিযা উচ্চিনিতেন তেনাযস্মতা সদ্ধিং পঞ্চথেৰসতানি অহেসুং.
অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো মযং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি. অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি ‘‘ৰাজগহং খো মহাগোচৰং পহূতসেনাসনং, যংনূন মযং ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, নঞ্ঞে ভিক্খূ ৰাজগহে ৱস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি. কস্মা পন নেসং এতদহোসি? ইদং অম্হাকং থাৱৰকম্মং, কোচি ৱিসভাগপুগ্গলো সঙ্ঘমজ্ঝং পৱিসিত্ৱা উক্কোটেয্যাতি. অথাযস্মা মহাকস্সপো ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৱেসি. তং সঙ্গীতিক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ৪৩৭) ৱুত্তনযেনেৱ ঞাতব্বং.
অথ তথাগতস্স পৰিনিব্বানতো সত্তসু সাধুকীড়নদিৱসেসু সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৱসেসু ৱীতিৱত্তেসু ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, ইদানি গিম্হানং দিযড্ঢো মাসো সেসো, উপকট্ঠা ৱস্সূপনাযিকা’’তি মন্ত্ৱা মহাকস্সপত্থেৰো ‘‘ৰাজগহং, আৱুসো, গচ্ছামা’’তি উপড্ঢং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৱা একং মগ্গং গতো. অনুৰুদ্ধত্থেৰোপি উপড্ঢং গহেত্ৱা একং মগ্গং গতো, আনন্দত্থেৰো পন ভগৱতো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো সাৱত্থিং গন্ত্ৱা ৰাজগহং গন্তুকামো যেন সাৱত্থি, তেন চাৰিকং পক্কামি. আনন্দত্থেৰেন গতগতট্ঠানে মহাপৰিদেৱো অহোসি, ‘‘ভন্তে আনন্দ, কুহিং সত্থাৰং ঠপেত্ৱা আগতোসী’’তি? অনুপুব্বেন সাৱত্থিং অনুপ্পত্তে থেৰে ভগৱতো পৰিনিব্বানসমযে ৱিয মহাপৰিদেৱো অহোসি.
তত্ৰ সুদং আযস্মা আনন্দো অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায তং মহাজনং সঞ্ঞাপেত্ৱা জেতৱনং পৱিসিত্ৱা দসবলেন ৱসিতগন্ধকুটিযা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা মঞ্চপীঠং নীহৰিত্ৱা পপ্ফোটেত্ৱা গন্ধকুটিং সম্মজ্জিত্ৱা মিলাতমালাকচৱৰং ছড্ডেত্ৱা মঞ্চপীঠং অতিহৰিত্ৱা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৱা ভগৱতো ঠিতকালে কৰণীযং ৱত্তং সব্বমকাসি. অথ থেৰো ভগৱতো পৰিনিব্বানতো পভুতি ঠাননিসজ্জবহুলত্তা উস্সন্নধাতুকং কাযং সমস্সাসেতুং দুতিযদিৱসে খীৰৱিৰেচনং পিৱিত্ৱা ৱিহাৰেযেৱ নিসীদি, যং সন্ধায সুভেন মাণৱেন পহিতং মাণৱকং এতদৱোচ –
‘‘অকালো খো, মাণৱক, অত্থি মে অজ্জ ভেসজ্জমত্তা পীতা, অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যামা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭).
দুতিযদিৱসে চেতকত্থেৰেন পচ্ছাসমণেন গন্ত্ৱা সুভেন মাণৱেন পুট্ঠো দীঘনিকাযে সুভসুত্তং নাম দসমং সুত্তমভাসি.
অথ খো থেৰো জেতৱনে ৱিহাৰে খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কাৰাপেত্ৱা উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায ৰাজগহং গতো. তথা মহাকস্সপত্থেৰো অনুৰুদ্ধত্থেৰো চ সব্বং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৱা ৰাজগহমেৱ গতা.
তেন খো পন সমযেন ৰাজগহে অট্ঠাৰস মহাৱিহাৰা হোন্তি. তে সব্বেপি ছড্ডিতপতিতউক্লাপা অহেসুং. ভগৱতো হি পৰিনিব্বানে সব্বে ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱিহাৰে চ পৰিৱেণে চ ছড্ডেত্ৱা অগমংসু. তত্থ থেৰা ভগৱতো ৱচনপূজনত্থং তিত্থিযৱাদপৰিমোচনত্থঞ্চ ‘‘পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কৰোমা’’তি চিন্তেসুং. তিত্থিযা হি ৱদেয্যুং ‘‘সমণস্স গোতমস্স সাৱকা সত্থৰি ঠিতেযেৱ ৱিহাৰে পটিজগ্গিংসু, পৰিনিব্বুতে ছড্ডেসু’’ন্তি. তেসং ৱাদপৰিমোচনত্থঞ্চ চিন্তেসুন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ভগৱতা খো, আৱুসো, খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং ৱণ্ণিতং, হন্দ মযং, আৱুসো, পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কৰোম, মজ্ঝিমং মাসং সন্নিপতিত্ৱা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৮).
তে দুতিযদিৱসে গন্ত্ৱা ৰাজদ্ৱাৰে অট্ঠংসু. অজাতসত্তু ৰাজা আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, কিং কৰোমি, কেনত্থো’’তি পৱাৰেসি. থেৰা অট্ঠাৰসমহাৱিহাৰপ্পটিসঙ্খৰণত্থায হত্থকম্মং পটিৱেদেসুং. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ৰাজা হত্থকম্মকাৰকে মনুস্সে অদাসি. থেৰা পঠমং মাসং সব্বৱিহাৰে পটিসঙ্খৰাপেসুং.
অথ ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং – ‘‘নিট্ঠিতং, মহাৰাজ, ৱিহাৰপ্পটিসঙ্খৰণং, ইদানি ধম্মৱিনযসঙ্গহং কৰোমা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, ৱিস্সত্থা কৰোথ, ময্হং আণাচক্কং, তুম্হাকং ধম্মচক্কং হোতু. আণাপেথ, ভন্তে, কিং কৰোমী’’তি? ‘‘ধম্মসঙ্গহং কৰোন্তানং ভিক্খূনং সন্নিসজ্জট্ঠানং মহাৰাজা’’তি. ‘‘কত্থ কৰোমি, ভন্তে’’তি? ‘‘ৱেভাৰপব্বতপস্সে সত্তপণ্ণিগুহাদ্ৱাৰে কাতুং যুত্তং মহাৰাজা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো, ৰাজা অজাতসত্তু, ৱিস্সকম্মুনা নিম্মিতসদিসং সুৱিভত্তভিত্তিথম্ভসোপানং নানাৱিধমালাকম্মলতাকম্মৱিচিত্ৰং মহামণ্ডপং কাৰাপেত্ৱা ৱিৱিধকুসুমদামওলম্বকৱিনিগ্গলন্তচাৰুৱিতানং ৰতনৱিচিত্ৰমণিকোট্টিমতলমিৱ চ নং নানাপুপ্ফূপহাৰৱিচিত্ৰং সুপৰিনিট্ঠিতভূমিকম্মং ব্ৰহ্মৱিমানসদিসং অলঙ্কৰিত্ৱা তস্মিং মহামণ্ডপে পঞ্চসতানং ভিক্খূনং অনগ্ঘানি পঞ্চকপ্পিযপচ্চত্থৰণসতানি পঞ্ঞাপেত্ৱা দক্খিণভাগং নিস্সায উত্তৰাভিমুখং থেৰাসনং, মণ্ডপমজ্ঝে পুৰত্থাভিমুখং বুদ্ধস্স ভগৱতো আসনাৰহং ধম্মাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা দন্তখচিতং চিত্তবীজনিঞ্চেত্থ ঠপেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স আৰোচাপেসি ‘‘নিট্ঠিতং, ভন্তে, কিচ্চ’’ন্তি.
ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং আহংসু ‘‘স্ৱে, আৱুসো আনন্দ, সঙ্ঘসন্নিপাতো, ত্ৱঞ্চ সেখো সকৰণীযো, তেন তে ন যুত্তং সন্নিপাতং গন্তুং, অপ্পমত্তো হোহী’’তি. অথ খো আযস্মা আনন্দো ‘‘স্ৱে সন্নিপাতো, ন খো পন মেতং পতিৰূপং, য্ৱাহং সেখো সমানো সন্নিপাতং গচ্ছেয্য’’ন্তি বহুদেৱ ৰত্তিং কাযগতায সতিযা ৱীতিনামেত্ৱা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযে চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ‘‘নিপজ্জিস্সামী’’তি কাযং আৱজ্জেসি. দ্ৱে পাদা ভূমিতো মুত্তা, অপ্পত্তঞ্চ সীসং বিম্বোহনং, এতস্মিং অন্তৰে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. অযঞ্হি আযস্মা চঙ্কমেন বহি ৱীতিনামেত্ৱা ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো চিন্তেসি ‘‘ননু মং ভগৱা এতদৱোচ – ‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’তি (দী. নি. ২.২০৭). বুদ্ধানঞ্চ কথাদোসো নাম নত্থি, মম পন অচ্চাৰদ্ধং ৱীৰিযং, তেন মে চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৱত্ততি, হন্দাহং ৱীৰিযসমতং যোজেমী’’তি চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা পাদধোৱনট্ঠানে ঠত্ৱা পাদে ধোৱিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা মঞ্চকে নিসীদিত্ৱা ‘‘থোকং ৱিস্সমিস্সামী’’তি কাযং মঞ্চকে উপনামেসি. দ্ৱে পাদা ভূমিতো মুত্তা, সীসঞ্চ বিম্বোহনমসম্পত্তং, এতস্মিং অন্তৰে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. চতুইৰিযাপথৱিৰহিতং থেৰস্স অৰহত্তং. তেন ‘‘ইমস্মিং সাসনে অনিসিন্নো অনিপন্নো অট্ঠিতো অচঙ্কমন্তো কো ভিক্খু অৰহত্তং পত্তো’’তি ৱুত্তে ‘‘আনন্দত্থেৰো’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি.
অথ থেৰা ভিক্খূ দুতিযদিৱসে ভত্তকিচ্চং কত্ৱা পত্তচীৱৰং পটিসামেত্ৱা ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা. আনন্দত্থেৰো পন অত্তনো অৰহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামো ভিক্খূহি সদ্ধিং ন গতো. ভিক্খূ যথাৱুড্ঢং অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদন্তা আনন্দত্থেৰস্স আসনং ঠপেত্ৱা নিসিন্না. তত্থ কেহিচি ‘‘এতমাসনং কস্সা’’তি ৱুত্তে আনন্দস্সাতি. ‘‘আনন্দো পন কুহিং গতো’’তি. তস্মিং সমযে থেৰো চিন্তেসি ‘‘ইদানি ময্হং গমনকালো’’তি. ততো অত্তনো আনুভাৱং দস্সেন্তো পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা অত্তনো আসনেযেৱ অত্তানং দস্সেসি. আকাসেনাগন্ত্ৱা নিসীদীতিপি একে.
এৱং নিসিন্নে তস্মিং আযস্মন্তে মহাকস্সপত্থেৰো ভিক্খূ আমন্তেসি, ‘‘আৱুসো, কিং পঠমং সঙ্গাযাম ধম্মং ৱা ৱিনযং ৱা’’তি? ভিক্খূ আহংসু, ‘‘ভন্তে মহাকস্সপ, ৱিনযোনামবুদ্ধসাসনস্স আযু, ৱিনযে ঠিতে সাসনং ঠিতং হোতি, তস্মা পঠমং ৱিনযং সঙ্গাযামা’’তি. ‘‘কং ধুৰং কত্ৱা ৱিনযো সঙ্গাযিতব্বো’’তি? ‘‘আযস্মন্তং উপালি’’ন্তি. ‘‘কিং আনন্দো নপ্পহোতী’’তি? ‘‘নো নপ্পহোতি, অপিচ খো পন সম্মাসম্বুদ্ধো ধৰমানোযেৱ ৱিনযপৰিযত্তিং নিস্সায আযস্মন্তং উপালিং এতদগ্গে ঠপেসি – ‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ৱিনযধৰানং যদিদং উপালী’’’তি (অ. নি. ১.২২৮). তস্মা উপালিত্থেৰং পুচ্ছিত্ৱা ৱিনযং সঙ্গাযামাতি. ততো থেৰো ৱিনযং পুচ্ছনত্থায অত্তনাৱ অত্তানং সম্মন্নি. উপালিত্থেৰোপি ৱিস্সজ্জনত্থায সম্মন্নি. তত্ৰাযং পাড়ি –
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
আযস্মাপি উপালি সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ৱিনযং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
এৱং অত্তনাৱ অত্তানং সম্মন্নিত্ৱা আযস্মা, উপালি, উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা থেৰে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৱা. ততো মহাকস্সপত্থেৰো উপালিত্থেৰং পঠমপাৰাজিকং আদিং কত্ৱা সব্বং ৱিনযং পুচ্ছি, উপালিত্থেৰো ৱিস্সজ্জেসি. সব্বে পঞ্চসতা ভিক্খূ পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদং সনিদানং কত্ৱা একতো গণসজ্ঝাযমকংসু. এৱং সেসানিপীতি সব্বং ৱিনযট্ঠকথায গহেতব্বং. এতেন নযেন সউভতোৱিভঙ্গং সখন্ধকপৰিৱাৰং সকলং ৱিনযপিটকং সঙ্গাযিত্ৱা উপালিত্থেৰো দন্তখচিতং বীজনিং নিক্খিপিত্ৱা ধম্মাসনা ওৰোহিত্ৱা ৱুড্ঢে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা অত্তনো পত্তাসনে নিসীদি.
ৱিনযং সঙ্গাযিত্ৱা ধম্মং সঙ্গাযিতুকামো আযস্মা মহাকস্সপত্থেৰো ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘ধম্মং সঙ্গাযন্তেহি কং পুগ্গলং ধুৰং কত্ৱা ধম্মো সঙ্গাযিতব্বো’’তি? ভিক্খূ ‘‘আনন্দত্থেৰং ধুৰং কত্ৱা’’তি আহংসু.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ধম্মং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা থেৰে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৱা. অথ মহাকস্সপত্থেৰো আনন্দত্থেৰং ধম্মং পুচ্ছি – ‘‘ব্ৰহ্মজালং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘অন্তৰা চ, ভন্তে, ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দং ৰাজাগাৰকে অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুপ্পিযঞ্চ পৰিব্বাজকং ব্ৰহ্মদত্তঞ্চ মাণৱক’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং ব্ৰহ্মজালস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. ‘‘সামঞ্ঞফলং; পনাৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘ৰাজগহে, ভন্তে, জীৱকম্বৱনে’’তি. ‘‘কেন সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘অজাতসত্তুনা ৱেদেহিপুত্তেন সদ্ধি’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং সামঞ্ঞফলস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. এতেনেৱ উপাযেন পঞ্চপি নিকাযে পুচ্ছি, পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা আনন্দো ৱিস্সজ্জেসি. অযং পঠমমহাসঙ্গীতি পঞ্চহি থেৰসতেহি কতা –
‘‘সতেহি পঞ্চহি কতা, তেন পঞ্চসতাতি চ;
থেৰেহেৱ কতত্তা চ, থেৰিকাতি পৱুচ্চতী’’তি.
ইমিস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযা ৱত্তমানায সব্বং দীঘনিকাযং মজ্ঝিমনিকাযাদিঞ্চ পুচ্ছিত্ৱা অনুপুব্বেন খুদ্দকনিকাযং পুচ্ছন্তেন আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘মঙ্গলসুত্তং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি এৱমাদিৱচনাৱসানে ‘‘নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছী’’তি এত্থ নিদানে পুচ্ছিতে তং নিদানং ৱিত্থাৰেত্ৱা যথা চ ভাসিতং, যেন চ সুতং, যদা চ সুতং, যেন চ ভাসিতং, যত্থ চ ভাসিতং, যস্স চ ভাসিতং, তং সব্বং কথেতুকামেন ‘‘এৱং ভাসিতং মযা সুতং, একং সমযং সুতং, ভগৱতা ভাসিতং, সাৱত্থিযং ভাসিতং, দেৱতায ভাসিত’’ন্তি এতমত্থং দস্সেন্তেন আযস্মতা আনন্দেন ৱুত্তং ‘‘এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে…পে… ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসী’’তি. এৱমিদং আযস্মতা আনন্দেন ৱুত্তং, তঞ্চ পন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদানি ‘‘কস্মা ৱুত্ত’’ন্তি এত্থ ৱুচ্চতে – যস্মা অযমাযস্মা মহাকস্সপত্থেৰেন নিদানং পুট্ঠো, তস্মানেন তং নিদানং আদিতো পভুতি ৱিত্থাৰেতুং ৱুত্তং. যস্মা ৱা আনন্দং ধম্মাসনে নিসিন্নং ৱসীগণপৰিৱুতং দিস্ৱা একচ্চানং দেৱতানং চিত্তমুপ্পন্নং ‘‘অযমাযস্মা ৱেদেহমুনি পকতিযাপি সক্যকুলমন্ৱযো ভগৱতো দাযাদো, ভগৱতাপি পঞ্চক্খত্তুং এতদগ্গে নিদ্দিট্ঠো, চতূহি অচ্ছৰিযঅব্ভুতধম্মেহি সমন্নাগতো, চতুন্নং পৰিসানং পিযো মনাপো, ইদানি মঞ্ঞে ভগৱতো ধম্মৰজ্জদাযজ্জং পত্ৱা বুদ্ধো জাতো’’তি. তস্মা আযস্মা আনন্দো তাসং দেৱতানং চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায তং অভূতগুণসম্ভাৱনং অনধিৱাসেন্তো অত্তনো সাৱকভাৱমেৱ দীপেতুং আহ ‘‘এৱং মে সুতং একং সমযং ভগৱা …পে… অজ্ঝভাসী’’তি. এত্থন্তৰে পঞ্চ অৰহন্তসতানি অনেকানি চ দেৱতাসহস্সানি ‘‘সাধু সাধূ’’তি আযস্মন্তং আনন্দং অভিনন্দিংসু, মহাভূমিচালো অহোসি, নানাৱিধকুসুমৱস্সং অন্তলিক্খতো পপতি, অঞ্ঞানি চ বহূনি অচ্ছৰিযানি পাতুৰহেসুং, বহূনঞ্চ দেৱতানং সংৱেগো উপ্পজ্জি ‘‘যং অম্হেহি ভগৱতো সম্মুখা সুতং, ইদানেৱ তং পৰোক্খা জাত’’ন্তি. এৱমিদং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱদন্তেনাপি ইমিনা কাৰণেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা চ ‘‘ৱুত্তং যেন যদা যস্মা, চেতং ৱত্ৱা ইমং ৱিধি’’ন্তি ইমিস্সা অদ্ধগাথায অত্থো পকাসিতো হোতি.
এৱমিচ্চাদিপাঠৱণ্ণনা
১. ইদানি ‘‘এৱমিচ্চাদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকাৰতো’’তি এৱমাদিমাতিকায সঙ্গহিতত্থপ্পকাসনত্থং ৱুচ্চতে – এৱন্তি অযং সদ্দো উপমূপদেসসম্পহংসনগৰহণৱচনসম্পটিগ্গহাকাৰনিদস্সনাৱধাৰণাদীসু অত্থেসু দট্ঠব্বো. তথা হেস ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি এৱমাদীসু (ধ. প. ৫৩) উপমাযং দিস্সতি. ‘‘এৱং তে অভিক্কমিতব্বং, এৱং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৱমেৱং পনাযং ৱসলী যস্মিং ৱা তস্মিং ৱা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গৰহণে. ‘‘এৱং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসু’’ন্তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.১) ৱচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৱং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকাৰে. ‘‘এহি ত্ৱং, মাণৱক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছ. ‘সুভো মাণৱো তোদেয্যপুত্তো ভৱন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছতী’তি, এৱঞ্চ ৱদেহি সাধু কিৰ ভৱং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৱস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৱেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱাতি? সাৱজ্জা, ভন্তে. ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱাতি? ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, এৱং নো এত্থ হোতী’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৱধাৰণে. ইধ পন আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকাৰত্থেন এৱং-সদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৱিৱিধপাটিহাৰিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৱতো ৱচনং সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৱাপি এৱং মে সুতং, মযাপি একেনাকাৰেন সুতন্তি.
নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পৰিমোচেন্তো ‘‘এৱং মে সুতং, মযাপি এৱং সুত’’ন্তি ইদানি ৱত্তব্বং সকলসুত্তং নিদস্সেতি.
অৱধাৰণত্থেন ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৱং ভগৱতা পসত্থভাৱানুৰূপং অত্তনো ধাৰণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকম্যতং জনেতি ‘‘এৱং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকং, এৱমেৱ, ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তি এৱমাদীসু (সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযং সুতসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ গমনখ্যাতৰাগাভিভূতূপচিতানুযোগসোতৱিঞ্ঞেয্যসোতদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তি এৱমাদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তি এৱমাদীসু খ্যাতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্সা’’তি এৱমাদীসু (পাচি. ৬৫৭) ৰাগাভিভূতা ৰাগাভিভূতস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তি এৱমাদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপ্পসুতা ধীৰা’’তি এৱমাদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পন সুতন্তি সোতৱিঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱাতি অত্থো. তত্থ যদা মে-সদ্দস্স মযাতি অত্থো, তদা ‘‘এৱং মযা সুতং, সোতৱিঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা উপধাৰিত’’ন্তি যুজ্জতি. যদা মে-সদ্দস্স মমাতি অত্থো, তদা ‘‘এৱং মম সুতং সোতৱিঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা উপধাৰণ’’ন্তি যুজ্জতি.
এৱমেতেসু তীসু পদেসু এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৱুত্তৱিঞ্ঞাণসমঙ্গীপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৱন্তি সৱনাদিচিত্তানং নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তভাৱনিদস্সনং. মেতি অত্তনিদস্সনং. সুতন্তি ধম্মনিদস্সনং.
তথা এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বধম্মনিদস্সনং. মেতি পুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদস্সনং.
তথা এৱন্তি ৱীথিচিত্তানং আকাৰপঞ্ঞত্তিৱসেন নানপ্পকাৰনিদ্দেসো. মেতি কত্তাৰনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসো.
তথা এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো.
তথা এৱন্তি ভাৱনিদ্দেসো. মেতি পুগ্গলনিদ্দেসো. সুতন্তি তস্স কিচ্চনিদ্দেসো.
তত্থ এৱন্তি চ মেতি চ সচ্ছিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তথা এৱন্তি চ মেতি চ তং তং উপাদায ৱত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি.
এত্থ চ এৱন্তি ৱচনেন অসম্মোহং দীপেতি, সুতন্তি ৱচনেন সুতস্স অসম্মোসং. তথা এৱন্তি ৱচনেন যোনিসোমনসিকাৰং দীপেতি অযোনিসো মনসিকৰোতো নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধাভাৱতো. সুতন্তি ৱচনেন অৱিক্খেপং দীপেতি ৱিক্খিত্তচিত্তস্স সৱনাভাৱতো. তথা হি ৱিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৱুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসোমনসিকাৰেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে কতপুঞ্ঞতঞ্চ সাধেতি, অৱিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৱনং সপ্পুৰিসূপনিস্সযঞ্চ. এৱন্তি চ ইমিনা ভদ্দকেন আকাৰেন পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং অত্তনো দীপেতি, সুতন্তি সৱনযোগেন পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং. তথা আসযসুদ্ধিং পযোগসুদ্ধিঞ্চ, তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিং, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিং.
এৱন্তি চ ইমিনা নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেন ৱচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পদং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা সোতব্বভেদপটিৱেধদীপকেন ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পদং দীপেতি. এৱন্তি চ ইদং যোনিসোমনসিকাৰদীপকং ৱচনং ভণন্তো ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা’’তি ঞাপেতি. সুতন্তি ইদং সৱনযোগদীপকৱচনং ভণন্তো ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৱচসা পৰিচিতা’’তি ঞাপেতি. তদুভযেনপি অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিং দীপেন্তো সৱনে আদৰং জনেতি.
এৱং মে সুতন্তি ইমিনা পন সকলেনপি ৱচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুৰিসভূমিং, অতিক্কমতি, সাৱকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুৰিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৱুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৱলং সুতমেৱেতং মযা, তস্সেৱ তু ভগৱতো ৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি চ দীপেন্তো অত্তানং পৰিমোচেতি, সত্থাৰং অপদিসতি, জিনৱচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমস্সৱনং ৱিৱৰন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদস্স দসবলধৰস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সৰস্স ধম্মৰাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মপ্পটিসৰণস্স সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. ন এত্থ অত্থে ৱা ধম্মে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা কাতব্বা’’তি সব্বদেৱমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি ৱেদিতব্বো. হোতি চেত্থ –
‘‘ৱিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৱড্ঢেতি সাসনে;
এৱং মে সুতমিচ্চেৱং, ৱদং গোতমসাৱকো’’তি.
একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পৰিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপৰিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তি এৱমাদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তি এৱমাদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি, ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, সোপি মং জানিস্সতি, ‘ভদ্দালি, নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপৰিপূৰকাৰী’তি, অযম্পি খো তে ভদ্দালি সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –
এৱমাদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তি এৱমাদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৱেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন একং সমযন্তি সংৱচ্ছৰউতুমাসঅড্ঢমাসৰত্তিদিৱপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠমমজ্ঝিম- পচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালখ্যেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
যে ৱা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৱেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্কৰকাৰিকসমযো মাৰৱিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেসনাসমযো পৰিনিব্বানসমযোতি এৱমাদযো ভগৱতো দেৱমনুস্সেসু অতিৱিয পকাসা অনেককালখ্যা এৱ সমযা. তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি ৱুত্তং হোতি. যো চাযং ঞাণকৰুণাকিচ্চসমযেসু কৰুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপৰহিতপ্পটিপত্তিসমযেসু পৰহিতপ্পটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং কৰণীযদ্ৱযসমযেসু ধম্মীকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু যং কিঞ্চি সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তং হোতি.
এত্থাহ – অথ কস্মা যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰ’’ন্তি চ ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি চ ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতো, ৱিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তি কৰণৱচনেন, তথা অকত্ৱা ইধ ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি. তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৱতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকৰণত্থো ভাৱেনভাৱলক্খণত্থো চ সম্ভৱতি. অধিকৰণঞ্হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন তেসং ভাৱো লক্খীযতি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৱচননিদ্দেসো কতো.
ৱিনযে চ হেত্ৱত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সাৰিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ কৰণৱচননিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৱংজাতিকে সুত্তন্তপাঠে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি. যঞ্হি সমযং ভগৱা ইমং অঞ্ঞং ৱা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৱ তং সমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি ৱিঞ্ঞেয্যো. হোতি চেত্থ –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৱা, ভুম্মেন কৰণেন চ;
অঞ্ঞত্ৰ সমযো ৱুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
ভগৱাতি গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগৰুগাৰৱাধিৱচনমেতং. যথাহ –
‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;
গৰু গাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.
চতুব্বিধঞ্হি নামং আৱত্থিকং, লিঙ্গিকং, নেমিত্তকং, অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নং নাম ‘‘যদিচ্ছক’’ন্তি ৱুত্তং হোতি. তত্থ ৱচ্ছো দম্মো বলিবদ্ধোতি এৱমাদি আৱত্থিকং, দণ্ডী ছত্তী সিখী কৰীতি এৱমাদি লিঙ্গিকং, তেৱিজ্জো ছড়ভিঞ্ঞোতি এৱমাদি নেমিত্তকং, সিৰিৱড্ঢকো ধনৱড্ঢকোতি এৱমাদি ৱচনত্থমনপেক্খিত্ৱা পৱত্তং অধিচ্চসমুপ্পন্নং. ইদং পন ভগৱাতি নামং গুণনেমিত্তকং, ন মহামাযায, ন সুদ্ধোদনমহাৰাজেন, ন অসীতিযা ঞাতিসহস্সেহি কতং, ন সক্কসন্তুসিতাদীহি দেৱতাৱিসেসেহি কতং. যথাহ আযস্মা সাৰিপুত্তত্থেৰো ‘‘ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কতং…পে… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ভগৱা’’তি (মহানি. ৮৪).
যং গুণনেমিত্তকঞ্চেতং নামং, তেসং গুণানং পকাসনত্থং ইমং গাথং ৱদন্তি –
‘‘ভগী ভজী ভাগী ৱিভত্তৱা ইতি,
অকাসি ভগ্গন্তি গৰূতি ভাগ্যৱা;
বহূহি ঞাযেহি সুভাৱিতত্তনো,
ভৱন্তগো সো ভগৱাতি ৱুচ্চতী’’তি.
নিদ্দেসাদীসু (মহানি. ৮৪; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২) ৱুত্তনযেনেৱ চস্স অত্থো দট্ঠব্বো.
অযং পন অপৰো পৰিযাযো –
‘‘ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;
ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি.
তত্থ ‘‘ৱণ্ণাগমো ৱণ্ণৱিপৰিযাযো’’তি এৱং নিৰুত্তিলক্খণং গহেত্ৱা সদ্দনযেন ৱা পিসোদৰাদিপক্খেপলক্খণং গহেত্ৱা যস্মা লোকিযলোকুত্তৰসুখাভিনিব্বত্তকং দানসীলাদিপাৰপ্পত্তং ভাগ্যমস্স অত্থি, তস্মা ভাগ্যৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতীতি ঞাতব্বং. যস্মা পন লোভদোসমোহৱিপৰীতমনসিকাৰঅহিৰিকানোত্তপ্পকোধূপনাহমক্খপলা- ইস্সামচ্ছৰিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভমানাতিমানমদপমাদতণ্হাৱিজ্জাতিৱিধাকুসলমূলদুচ্চৰিত- সংকিলেসমলৱিসমসঞ্ঞাৱিতক্কপপঞ্চচতুব্বিধৱিপৰিযেসআসৱগন্থওঘযোগঅগতিতণ্হুপাদান- পঞ্চচেতোখিলৱিনিবন্ধনীৱৰণাভিনন্দনছৱিৱাদমূলতণ্হাকাযসত্তানুসয- অট্ঠমিচ্ছত্তনৱতণ্হামূলকদসাকুসলকম্মপথদ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগত- অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতপ্পভেদসব্বদৰথপৰিড়াহকিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৱা পঞ্চ কিলেসক্খন্ধঅভিসঙ্খাৰমচ্চুদেৱপুত্তমাৰে অভঞ্জি, তস্মা ভগ্গত্তা এতেসং পৰিস্সযানং ভগ্গৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতি. আহ চেত্থ –
‘‘ভগ্গৰাগো ভগ্গদোসো, ভগ্গমোহো অনাসৱো;
ভগ্গাস্স পাপকা ধম্মা, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.
ভাগ্যৱতায চস্স সতপুঞ্ঞলক্খণধৰস্স ৰূপকাযসম্পত্তি দীপিতা হোতি, ভগ্গদোসতায ধম্মকাযসম্পত্তি. তথা লোকিযসৰিক্খকানং বহুমানভাৱো, গহট্ঠপব্বজিতেহি অভিগমনীযতা. তথা অভিগতানঞ্চ নেসং কাযচিত্তদুক্খাপনযনে পটিবলভাৱো, আমিসদানধম্মদানেহি উপকাৰিতা. লোকিযলোকুত্তৰসুখেহি চ সংযোজনসমত্থতা দীপিতা হোতি.
যস্মা চ লোকে ইস্সৰিযধম্মযসসিৰিকামপযত্তেসু ছসু ধম্মেসু ভগসদ্দো ৱত্ততি, পৰমঞ্চস্স সকচিত্তে ইস্সৰিযং, অণিমালঘিমাদিকং ৱা লোকিযসম্মতং সব্বাকাৰপৰিপূৰং অত্থি, তথা লোকুত্তৰো ধম্মো, লোকত্তযব্যাপকো যথাভুচ্চগুণাধিগতো অতিৱিয পৰিসুদ্ধো যসো, ৰূপকাযদস্সনব্যাৱটজননযনমনপ্পসাদজননসমত্থা সব্বাকাৰপৰিপূৰা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসিৰী, যং যং অনেন ইচ্ছিতং পত্থিতং অত্তহিতং পৰহিতং ৱা, তস্স তস্স তথেৱ অভিনিপ্ফন্নত্তা ইচ্ছিতত্থনিপ্ফত্তিসঞ্ঞিতো কামো, সব্বলোকগৰুভাৱপ্পত্তিহেতুভূতো সম্মাৱাযামসঙ্খাতো পযত্তো চ অত্থি, তস্মা ইমেহি ভগেহি যুত্তত্তাপি ভগা অস্স সন্তীতি ইমিনা অত্থেন ‘‘ভগৱা’’তি ৱুচ্চতি.
যস্মা পন কুসলাদিভেদেহি সব্বধম্মে, খন্ধাযতনধাতুসচ্চইন্দ্ৰিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদীহি ৱা কুসলাদিধম্মে, পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামট্ঠেন ৱা দুক্খমৰিযসচ্চং, আযূহননিদানসংযোগপলিবোধট্ঠেন সমুদযং, নিস্সৰণৱিৱেকাসঙ্খতঅমতট্ঠেন নিৰোধং, নিয্যানিকহেতুদস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন মগ্গং ৱিভত্তৱা, ৱিভজিত্ৱা ৱিৱৰিত্ৱা দেসিতৱাতি ৱুত্তং হোতি, তস্মা ৱিভত্তৱাতি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুচ্চতি.
যস্মা চ এস দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰে কাযচিত্তউপধিৱিৱেকে সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতানিমিত্তৱিমোক্খে অঞ্ঞে চ লোকিযলোকুত্তৰে উত্তৰিমনুস্সধম্মে ভজি সেৱি বহুলমকাসি, তস্মা ভত্তৱাতি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুচ্চতি.
যস্মা পন তীসু ভৱেসু তণ্হাসঙ্খাতং গমনং অনেন ৱন্তং, তস্মা ভৱেসু ৱন্তগমনোতি ৱত্তব্বে ভৱসদ্দতো ভকাৰং গমনসদ্দতো গকাৰং ৱন্তসদ্দতো ৱকাৰঞ্চ দীঘং কত্ৱা আদায ‘‘ভগৱা’’তি ৱুচ্চতি, যথা লোকে ‘‘মেহনস্স খস্স মালা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘মেখলা’’তি.
এত্তাৱতা চেত্থ এৱং মে সুতন্তি ৱচনেন যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং দেসেন্তো পচ্চক্খং কত্ৱা ভগৱতো ধম্মসৰীৰং পকাসেতি, তেন ‘‘নযিদং অতীতসত্থুকং পাৱচনং, অযং ৱো সত্থা’’তি ভগৱতো অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতজনং সমস্সাসেতি.
একং সমযং ভগৱাতি ৱচনেন তস্মিং সমযে ভগৱতো অৱিজ্জমানভাৱং দস্সেন্তো ৰূপকাযপৰিনিব্বানং দস্সেতি. তেন ‘‘এৱংৱিধস্স ইমস্স অৰিযধম্মস্স দেসেতা দসবলধৰো ৱজিৰসঙ্ঘাতকাযো সোপি ভগৱা পৰিনিব্বুতো, তত্থ কেনঞ্ঞেন জীৱিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৱিতমদমত্তং জনং সংৱেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি.
এৱন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি, মে সুতন্তি সাৱকসম্পত্তিং, একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং, ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং.
সাৱত্থিযং ৱিহৰতীতি এত্থ সাৱত্থীতি সৱত্থস্স ইসিনো নিৱাসট্ঠানভূতং নগৰং, যথা কাকন্দী মাকন্দীতি, এৱং ইত্থিলিঙ্গৱসেন সাৱত্থীতি ৱুচ্চতি, এৱং অক্খৰচিন্তকা. অট্ঠকথাচৰিযা পন ভণন্তি ‘‘যংকিঞ্চি মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগং সব্বমেত্থ অত্থী’’তি সাৱত্থী. সত্থসমাযোগে চ ‘‘কিং ভণ্ডমত্থী’’তি পুচ্ছিতে ‘‘সব্বমত্থী’’তি ৱচনমুপাদায সাৱত্থী.
‘‘সব্বদা সব্বূপকৰণং, সাৱত্থিযং সমোহিতং;
তস্মা সব্বমুপাদায, সাৱত্থীতি পৱুচ্চতি.
‘‘কোসলানং পুৰং ৰম্মং, দস্সনেয্যং মনোৰমং;
দসহি সদ্দেহি অৱিৱিত্তং, অন্নপানসমাযুতং.
‘‘ৱুড্ঢিং ৱেপুল্লতং পত্তং, ইদ্ধং ফীতং মনোৰমং;
আড়কমন্দাৱ দেৱানং, সাৱত্থিপুৰমুত্তম’’ন্তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪);
তস্সং সাৱত্থিযং. সমীপত্থে ভুম্মৱচনং.
ৱিহৰতীতি অৱিসেসেন ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গিপৰিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমনাসনসযনপ্পভেদেসু ইৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং, তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৱা ৱিহৰতিচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. সো হি একং ইৰিযাপথবাধনং অপৰেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতি. তস্মা ৱিহৰতীতি ৱুচ্চতি.
জেতৱনেতি এত্থ অত্তনো পচ্চত্থিকজনং জিনাতীতি জেতো, ৰঞ্ঞা ৱা অত্তনো পচ্চত্থিকজনে জিতে জাতোতি জেতো, মঙ্গলকম্যতায ৱা তস্স এৱং নামমেৱ কতন্তিপি জেতো. ৱনযতীতি ৱনং, অত্তসম্পদায সত্তানং ভত্তিং কাৰেতি, অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৱনুতে ইতি ৱা ৱনং, নানাৱিধকুসুমগন্ধসম্মোদমত্তকোকিলাদিৱিহঙ্গৱিৰুতেহি মন্দমালুতচলিতৰুক্খসাখাৱিটপপুপ্ফফলপল্লৱপলাসেহি চ ‘‘এথ মং পৰিভুঞ্জথা’’তি পাণিনো যাচতি ৱিযাতি অত্থো. জেতস্স ৱনং জেতৱনং. তঞ্হি জেতেন ৰাজকুমাৰেন ৰোপিতং সংৱড্ঢিতং পৰিপালিতং, সো চ তস্স সামী অহোসি, তস্মা জেতৱনন্তি ৱুচ্চতি. তস্মিং জেতৱনে.
অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামেতি এত্থ সুদত্তো নাম সো গহপতি মাতাপিতূহি কতনামৱসেন, সব্বকামসমিদ্ধিতায তু ৱিগতমলমচ্ছেৰতায কৰুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং অনাথানং পিণ্ডং অদাসি, তেন অনাথপিণ্ডিকোতি সঙ্খ্যং গতো. আৰমন্তি এত্থ পাণিনো, ৱিসেসেন ৱা পব্বজিতাতি আৰামো, তস্স পুপ্ফফলপল্লৱাদিসোভনতায নাতিদূৰনাচ্চাসন্নতাদিপঞ্চৱিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা চ ততো ততো আগম্ম ৰমন্তি অভিৰমন্তি অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৱা নিৱসন্তীতি অত্থো. ৱুত্তপ্পকাৰায ৱা সম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তৰংযেৱ আনেত্ৱা ৰমেতীতি আৰামো. সো হি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা জেতস্স ৰাজকুমাৰস্স হত্থতো অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটিসন্থাৰেন কিণিত্ৱা অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটীহি সেনাসনং কাৰাপেত্ৱা অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটীহি ৱিহাৰমহং নিট্ঠাপেত্ৱা এৱং চতুপঞ্ঞাসায হিৰঞ্ঞকোটিপৰিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাতিতো, তস্মা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামো’’তি ৱুচ্চতি. তস্মিং অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে.
এত্থ চ ‘‘জেতৱনে’’তি ৱচনং পুৰিমসামিপৰিকিত্তনং, ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি পচ্ছিমসামিপৰিকিত্তনং. কিমেতেসং পৰিকিত্তনে পযোজনন্তি? ৱুচ্চতে – অধিকাৰতো তাৱ ‘‘কত্থ ভাসিত’’ন্তি পুচ্ছানিযামকৰণং অঞ্ঞেসং পুঞ্ঞকামানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজনঞ্চ. তত্থ হি দ্ৱাৰকোট্ঠকপাসাদমাপনে ভূমিৱিক্কযলদ্ধা অট্ঠাৰস হিৰঞ্ঞকোটিযো অনেককোটিঅগ্ঘনকা ৰুক্খা চ জেতস্স পৰিচ্চাগো, চতুপঞ্ঞাস কোটিযো অনাথপিণ্ডিকস্স. যতো তেসং পৰিকিত্তনেন ‘‘এৱং পুঞ্ঞকামা পুঞ্ঞানি কৰোন্তী’’তি দস্সেন্তো আযস্মা আনন্দো অঞ্ঞেপি পুঞ্ঞকামে তেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজেতি. এৱমেত্থ পুঞ্ঞকামানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজনং পযোজনন্তি ৱেদিতব্বং.
এত্থাহ – ‘‘যদি তাৱ ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ‘জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’তি ন ৱত্তব্বং. অথ তত্থ ৱিহৰতি, ‘সাৱত্থিয’ন্তি ন ৱত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৱিহৰিতু’’ন্তি. ৱুচ্চতে – ননু ৱুত্তমেতং ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৱচন’’ন্তি, যতো যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চৰন্তানি ‘‘গঙ্গায চৰন্তি, যমুনায চৰন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱমিধাপি যদিদং সাৱত্থিযা সমীপে জেতৱনং অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামো, তত্থ ৱিহৰন্তো ৱুচ্চতি ‘‘সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি ৱেদিতব্বো. গোচৰগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৱত্থিৱচনং, পব্বজিতানুৰূপনিৱাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৱচনং.
তত্থ সাৱত্থিকিত্তনেন ভগৱতো গহট্ঠানুগ্গহকৰণং দস্সেতি, জেতৱনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকৰণং. তথা পুৰিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৱিৱজ্জনং, পচ্ছিমেন ৱত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৱজ্জনূপাযদস্সনং. পুৰিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৱিৱেকাধিমুত্তিং. পুৰিমেন কৰুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন চ পঞ্ঞায অপগমনং. পুৰিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্তিতং, পচ্ছিমেন পৰহিতসুখকৰণে নিৰুপলেপতং. পুৰিমেন ধম্মিকসুখাপৰিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৱিহাৰং, পচ্ছিমেন উত্তৰিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুৰিমেন মনুস্সানং উপকাৰবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৱানং. পুৰিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৱড্ঢভাৱং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততন্তি এৱমাদি.
অথাতি অৱিচ্ছেদত্থে, খোতি অধিকাৰন্তৰনিদস্সনত্থে নিপাতো. তেন অৱিচ্ছিন্নেযেৱ তত্থ ভগৱতো ৱিহাৰে ইদমধিকাৰন্তৰং উদপাদীতি দস্সেতি. কিং তন্তি? অঞ্ঞতৰা দেৱতাতিআদি. তত্থ অঞ্ঞতৰাতি অনিযমিতনিদ্দেসো. সা হি নামগোত্ততো অপাকটা, তস্মা ‘‘অঞ্ঞতৰা’’তি ৱুত্তা. দেৱো এৱ দেৱতা, ইত্থিপুৰিসসাধাৰণমেতং. ইধ পন পুৰিসো এৱ, সো দেৱপুত্তো কিন্তু, সাধাৰণনামৱসেন দেৱতাতি ৱুত্তো.
অভিক্কন্তায ৰত্তিযাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দৰাভিৰূপঅব্ভনুমোদনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ৩৮৩; অ. নি. ৮.২০) খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.১০০) সুন্দৰে.
‘‘কো মে ৱন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৫৭); –
এৱমাদীসু অভিৰূপে. ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতমা’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ২.১৬; পাৰা. ১৫) অব্ভনুমোদনে. ইধ পন খযে. তেন অভিক্কন্তায ৰত্তিযাতি পৰিক্খীণায ৰত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি.
অভিক্কন্তৱণ্ণাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো অভিৰূপে, ৱণ্ণসদ্দো পন ছৱিথুতিকুলৱগ্গকাৰণসণ্ঠানপমাণৰূপাযতনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণোসি ভগৱা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৩) ছৱিযং. ‘‘কদা সঞ্ঞূড়্হা পন তে গহপতি ইমে সমণস্স গোতমস্স ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ২.৭৭) থুতিযং. ‘‘চত্তাৰোমে, ভো গোতম, ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ৩.১১৫) কুলৱগ্গে. ‘‘অথ কেন নু ৱণ্ণেন, গন্ধথেনোতি ৱুচ্চতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.২৩৪) কাৰণে. ‘‘মহন্তং হত্থিৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) সণ্ঠানে. ‘‘তযো পত্তস্স ৱণ্ণা’’তি এৱমাদীসু পমাণে. ‘‘ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা’’তি এৱমাদীসু ৰূপাযতনে. সো ইধ ছৱিযং দট্ঠব্বো. তেন অভিক্কন্তৱণ্ণাতি অভিৰূপচ্ছৱীতি ৱুত্তং হোতি.
কেৱলকপ্পন্তি এত্থ কেৱলসদ্দো অনৱসেসযেভুয্যঅব্যামিস্সানতিৰেকদড়্হত্থৱিসংযোগাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি এৱমাদীসু (পাৰা. ১) অনৱসেসতা অত্থো. ‘‘কেৱলকপ্পা চ অঙ্গমাগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায উপসঙ্কমিস্সন্তী’’তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ৪৩) যেভুয্যতা. ‘‘কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৱমাদীসু (ৱিভ. ২২৫) অব্যামিস্সতা. ‘‘কেৱলং সদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা’’তি এৱমাদীসু (মহাৱ. ২৪৪) অনতিৰেকতা. ‘‘আযস্মতো, ভন্তে, অনুৰুদ্ধস্স বাহিযো নাম সদ্ধিৱিহাৰিকো কেৱলকপ্পং সঙ্ঘভেদায ঠিতো’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.২৪৩) দড়্হত্থতা. ‘‘কেৱলী ৱুসিতৱা উত্তমপুৰিসোতি ৱুচ্চতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৭) ৱিসংযোগো. ইধ পনস্স অনৱসেসত্তমত্থো অধিপ্পেতো.
কপ্পসদ্দো পনাযং অভিসদ্দহনৱোহাৰকালপঞ্ঞত্তিছেদনৱিকপ্পলেসসমন্তভাৱাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘ওকপ্পনীযমেতং ভোতো গোতমস্স, যথা তং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনমত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ২৫০) ৱোহাৰো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি এৱমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি এৱমাদীসু (সু. নি. ১০৯৮; চূড়নি. কপ্পমাণৱপুচ্ছা ১১৭, কপ্পমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৬১) পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৱমাদীসু (জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৱঙ্গুলকপ্পো’’তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ৪৪৬) ৱিকপ্পো. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসো. ‘‘কেৱলকপ্পং ৱেড়ুৱনং ওভাসেত্ৱা’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৱো. ইধ পনস্স সমন্তভাৱো অত্থো অধিপ্পেতো. যতো কেৱলকপ্পং জেতৱনন্তি এত্থ অনৱসেসং সমন্ততো জেতৱনন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.
ওভাসেত্ৱাতি আভায ফৰিত্ৱা, চন্দিমা ৱিয সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একপজ্জোতং কৰিত্ৱাতি অত্থো.
যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি ভুম্মত্থে কৰণৱচনং. যতো যত্থ ভগৱা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৱা কাৰণেন ভগৱা দেৱমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেনেৱ কাৰণেন উপসঙ্কমীতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কাৰণেন ভগৱা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুৰসফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহাৰুক্খো ৱিয. উপসঙ্কমীতি চ গতাতি ৱুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৱাতি উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপনং. অথ ৱা এৱং গতা ততো আসন্নতৰং ঠানং ভগৱতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱাতি ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পণমিত্ৱা নমস্সিত্ৱা.
একমন্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো একোকাসং একপস্সন্তি ৱুত্তং হোতি. ভুম্মত্থে ৱা উপযোগৱচনং. অট্ঠাসীতি নিসজ্জাদিপটিক্খেপো, ঠানং কপ্পেসি, ঠিতা অহোসীতি অত্থো.
কথং ঠিতা পন সা একমন্তং ঠিতা অহূতি?
‘‘ন পচ্ছতো ন পুৰতো, নাপি আসন্নদূৰতো;
ন কচ্ছে নোপি পটিৱাতে, ন চাপি ওণতুণ্ণতে;
ইমে দোসে ৱিৱজ্জেত্ৱা, একমন্তং ঠিতা অহূ’’তি.
কস্মা পনাযং অট্ঠাসি এৱ, ন নিসীদীতি? লহুং নিৱত্তিতুকামতায. দেৱতাযো হি কঞ্চিদেৱ অত্থৱসং পটিচ্চ সুচিপুৰিসো ৱিয ৱচ্চট্ঠানং মনুস্সলোকং আগচ্ছন্তি. পকতিযা পন তাসং যোজনসততো পভুতি মনুস্সলোকো দুগ্গন্ধতায পটিকূলো হোতি, ন এত্থ অভিৰমন্তি, তেন সা আগতকিচ্চং কত্ৱা লহুং নিৱত্তিতুকামতায ন নিসীদি. যস্স চ গমনাদিইৰিযাপথপৰিস্সমস্স ৱিনোদনত্থং নিসীদন্তি, সো দেৱানং পৰিস্সমো নত্থি, তস্মাপি ন নিসীদি. যে চ মহাসাৱকা ভগৱন্তং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা, তে পতিমানেতি, তস্মাপি ন নিসীদি. অপিচ ভগৱতি গাৰৱেনেৱ ন নিসীদি. দেৱতানঞ্হি নিসীদিতুকামানং আসনং নিব্বত্ততি, তং অনিচ্ছমানা নিসজ্জায চিত্তম্পি অকত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি.
একমন্তং ঠিতা খো সা দেৱতাতি এৱং ইমেহি কাৰণেহি একমন্তং ঠিতা খো সা দেৱতা. ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসীতি ভগৱন্তং অক্খৰপদনিযমিতগন্থিতেন ৱচনেন অভাসীতি অত্থো. কথং? বহূ দেৱা মনুস্সা চ…পে… ব্ৰূহি মঙ্গলমুত্তমন্তি.
মঙ্গলপঞ্হসমুট্ঠানকথা
তত্থ যস্মা ‘‘এৱমিচ্চাদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকাৰতো. ৱণ্ণযন্তো সমুট্ঠানং, ৱত্ৱা’’তি মাতিকা ঠপিতা, তস্স চ সমুট্ঠানস্স অযং ৱত্তব্বতায ওকাসো, তস্মা মঙ্গলপঞ্হসমুট্ঠানং তাৱ ৱত্ৱা পচ্ছা ইমেসং গাথাপদানমত্থং ৱণ্ণযিস্সামি. কিঞ্চ মঙ্গলপঞ্হসমুট্ঠানং? জম্বুদীপে কিৰ তত্থ তত্থ নগৰদ্ৱাৰসন্থাগাৰসভাদীসু মহাজনো সন্নিপতিত্ৱা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং দত্ৱা নানপ্পকাৰং সীতাহৰণাদিকথং কথাপেতি, একেকা কথা চতুমাসচ্চযেন নিট্ঠাতি. তত্থ একদিৱসং মঙ্গলকথা সমুট্ঠাসি ‘‘কিং নু খো মঙ্গলং, কিং দিট্ঠং মঙ্গলং, সুতং মঙ্গলং, মুতং মঙ্গলং, কো মঙ্গলং জানাতী’’তি.
অথ দিট্ঠমঙ্গলিকো নামেকো পুৰিসো আহ ‘‘অহং মঙ্গলং জানামি, দিট্ঠং লোকে মঙ্গলং দিট্ঠং নাম অভিমঙ্গলসম্মতং ৰূপং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৱ ৱুট্ঠায চাতকসকুণং ৱা পস্সতি, বেলুৱলট্ঠিং ৱা গব্ভিনিং ৱা কুমাৰকে ৱা অলঙ্কতপটিযত্তে পুণ্ণঘটে ৱা অল্লৰোহিতমচ্ছং ৱা আজঞ্ঞং ৱা আজঞ্ঞৰথং ৱা উসভং ৱা গাৱিং ৱা কপিলং ৱা, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি এৱৰূপং অভিমঙ্গলসম্মতং ৰূপং পস্সতি, ইদং ৱুচ্চতি দিট্ঠমঙ্গল’’ন্তি. তস্স ৱচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে ন অগ্গহেসুং. যে ন অগ্গহেসুং, তে তেন সহ ৱিৱদিংসু.
অথ সুতমঙ্গলিকো নাম একো পুৰিসো আহ – ‘‘চক্খুনামেতং, ভো, সুচিম্পি পস্সতি অসুচিম্পি, তথা সুন্দৰম্পি, অসুন্দৰম্পি, মনাপম্পি, অমনাপম্পি. যদি তেন দিট্ঠং মঙ্গলং সিযা, সব্বম্পি মঙ্গলং সিযা. তস্মা ন দিট্ঠং মঙ্গলং, অপিচ খো পন সুতং মঙ্গলং. সুতং নাম অভিমঙ্গলসম্মতো সদ্দো. সেয্যথিদং? ইধেকচ্চো কালস্সেৱ ৱুট্ঠায ৱড্ঢাতি ৱা ৱড্ঢমানাতি ৱা পুণ্ণাতি ৱা ফুস্সাতি ৱা সুমনাতি ৱা সিৰীতি ৱা সিৰিৱড্ঢাতি ৱা অজ্জ সুনক্খত্তং সুমুহুত্তং সুদিৱসং সুমঙ্গলন্তি এৱৰূপং ৱা যংকিঞ্চি অভিমঙ্গলসম্মতং সদ্দং সুণাতি, ইদং ৱুচ্চতি সুতমঙ্গল’’ন্তি. তস্সাপি ৱচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে ন অগ্গহেসুং. যে ন অগ্গহেসুং, তে তেন সহ ৱিৱদিংসু.
অথ মুতমঙ্গলিকো নামেকো পুৰিসো আহ ‘‘সোতম্পি হি নামেতং, ভো, সাধুম্পি অসাধুম্পি মনাপম্পি অমনাপম্পি সদ্দং সুণাতি. যদি তেন সুতং মঙ্গলং সিযা, সব্বম্পি মঙ্গলং সিযা. তস্মা ন সুতং মঙ্গলং, অপিচ খো পন মুতং মঙ্গলং. মুতং নাম অভিমঙ্গলসম্মতং গন্ধৰসফোট্ঠব্বং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৱ ৱুট্ঠায পদুমগন্ধাদিপুপ্ফগন্ধং ৱা ঘাযতি, ফুস্সদন্তকট্ঠং ৱা খাদতি, পথৱিং ৱা আমসতি, হৰিতসস্সং ৱা অল্লগোমযং ৱা কচ্ছপং ৱা তিলং ৱা পুপ্ফং ৱা ফলং ৱা আমসতি, ফুস্সমত্তিকায ৱা সম্মা লিম্পতি, ফুস্সসাটকং ৱা নিৱাসেতি, ফুস্সৱেঠনং ৱা ধাৰেতি. যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি এৱৰূপং অভিমঙ্গলসম্মতং গন্ধং ৱা ঘাযতি, ৰসং ৱা সাযতি, ফোট্ঠব্বং ৱা ফুসতি, ইদং ৱুচ্চতি মুতমঙ্গল’’ন্তি. তস্সাপি ৱচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে ন অগ্গহেসুং.
তত্থ ন দিট্ঠমঙ্গলিকো সুতমুতমঙ্গলিকে অসক্খি ঞাপেতুং, ন তেসং অঞ্ঞতৰো ইতৰে দ্ৱে. তেসু চ মনুস্সেসু যে দিট্ঠমঙ্গলিকস্স ৱচনং গণ্হিংসু, তে ‘‘দিট্ঠংযেৱ মঙ্গল’’ন্তি গতা. যে সুতমুতমঙ্গলিকানং, তে ‘‘সুতংযেৱ মুতংযেৱ মঙ্গল’’ন্তি গতা. এৱমযং মঙ্গলকথা সকলজম্বুদীপে পাকটা জাতা.
অথ সকলজম্বুদীপে মনুস্সা গুম্বগুম্বা হুত্ৱা ‘‘কিং নু খো মঙ্গল’’ন্তি মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তেসং মনুস্সানং আৰক্খদেৱতা তং কথং সুত্ৱা তথেৱ মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তাসং দেৱতানং ভুম্মদেৱতা মিত্তা হোন্তি, অথ ততো সুত্ৱা ভুম্মদেৱতাপি তথেৱ মঙ্গলানি চিন্তযিংসু, তাসং দেৱতানং আকাসট্ঠদেৱতা মিত্তা হোন্তি, আকাসট্ঠদেৱতানং চতুমহাৰাজিকা দেৱতা মিত্তা হোন্তি, এতেনুপাযেন যাৱ সুদস্সীদেৱতানং অকনিট্ঠদেৱতা মিত্তা হোন্তি, অথ ততো সুত্ৱা অকনিট্ঠদেৱতাপি তথেৱ গুম্বগুম্বা হুত্ৱা মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. এৱং যাৱ দসসহস্সচক্কৱাড়েসু সব্বত্থ মঙ্গলচিন্তা উদপাদি. উপ্পন্না চ ‘‘ইদং মঙ্গলং ইদং মঙ্গল’’ন্তি ৱিনিচ্ছযমানাপি অপ্পত্তা এৱ ৱিনিচ্ছযং দ্ৱাদস ৱস্সানি অট্ঠাসি. সব্বে মনুস্সা চ দেৱা চ ব্ৰহ্মানো চ ঠপেত্ৱা অৰিযসাৱকে দিট্ঠসুতমুতৱসেন তিধা ভিন্না. একোপি ‘‘ইদমেৱ মঙ্গল’’ন্তি যথাভুচ্চতো নিট্ঠঙ্গতো নাহোসি, মঙ্গলকোলাহলং লোকে উপ্পজ্জি.
কোলাহলং নাম পঞ্চৱিধং কপ্পকোলাহলং, চক্কৱত্তিকোলাহলং, বুদ্ধকোলাহলং, মঙ্গলকোলাহলং, মোনেয্যকোলাহলন্তি. তত্থ কামাৱচৰদেৱা মুত্তসিৰা ৱিকিণ্ণকেসা ৰুদম্মুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা ৰত্তৱত্থনিৱত্থা অতিৱিয ৱিৰূপৱেসধাৰিনো হুত্ৱা ‘‘ৱস্সসতসহস্সচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং হোহিতি, অযং লোকো ৱিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দো সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৱী সিনেৰু চ পব্বতৰাজা উড্ঢয্হিস্সতি ৱিনস্সিস্সতি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকা লোকৱিনাসো ভৱিস্সতি, মেত্তং মাৰিসা ভাৱেথ, কৰুণং মুদিতং উপেক্খং মাৰিসা ভাৱেথ, মাতৰং উপট্ঠহথ, পিতৰং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথ, জাগৰথ মা পমাদত্থা’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং কপ্পকোলাহলং নাম.
কামাৱচৰদেৱাযেৱ ‘‘ৱস্সসতস্সচ্চযেন চক্কৱত্তিৰাজা লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং চক্কৱত্তিকোলাহলং নাম. সুদ্ধাৱাসা পন দেৱা ব্ৰহ্মাভৰণেন অলঙ্কৰিত্ৱা ব্ৰহ্মৱেঠনং সীসে কত্ৱা পীতিসোমনস্সজাতা বুদ্ধগুণৱাদিনো ‘‘ৱস্সসহস্সচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং বুদ্ধকোলাহলং নাম. সুদ্ধাৱাসা এৱ দেৱা দেৱমনুস্সানং চিত্তং ঞত্ৱা ‘‘দ্ৱাদসন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন সম্মাসম্বুদ্ধো মঙ্গলং কথেস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং মঙ্গলকোলাহলং নাম. সুদ্ধাৱাসা এৱ দেৱা ‘‘সত্তন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱতা সদ্ধিং সমাগম্ম মোনেয্যপ্পটিপদং পুচ্ছিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৱিচৰিত্ৱা আৰোচেন্তি. ইদং মোনেয্যকোলাহলং নাম. ইমেসু পঞ্চসু কোলাহলেসু দেৱমনুস্সানং ইদং মঙ্গলকোলাহলং লোকে উপ্পজ্জি.