৩. দ্ৱত্তিংসাকাৰৱণ্ণনা
পদসম্বন্ধৱণ্ণনা
ইদানি যদিদং এৱং দসহি সিক্খাপদেহি পৰিসুদ্ধপযোগস্স সীলে পতিট্ঠিতস্স কুলপুত্তস্স আসযপৰিসুদ্ধত্থং চিত্তভাৱনত্থঞ্চ অঞ্ঞত্ৰ বুদ্ধুপ্পাদা অপ্পৱত্তপুব্বং সব্বতিত্থিযানং অৱিসযভূতং তেসু তেসু সুত্তন্তেসু –
‘‘একধম্মো, ভিক্খৱে, ভাৱিতো বহুলীকতো মহতো সংৱেগায সংৱত্ততি. মহতো অত্থায সংৱত্ততি. মহতো যোগক্খেমায সংৱত্ততি. মহতো সতিসম্পজঞ্ঞায সংৱত্ততি. ঞাণদস্সনপ্পটিলাভায সংৱত্ততি. দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায সংৱত্ততি. ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্ততি. কতমো একধম্মো? কাযগতা সতি. অমতং তে, ভিক্খৱে, ন পৰিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং ন পৰিভুঞ্জন্তি. অমতং তে, ভিক্খৱে, পৰিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং পৰিভুঞ্জন্তি. অমতং তেসং, ভিক্খৱে, অপৰিভুত্তং পৰিভুত্তং, পৰিহীনং অপৰিহীনং, ৱিৰদ্ধং আৰদ্ধং, যেসং কাযগতা সতি আৰদ্ধা’’তি. (অ. নি. ১.৫৬৪-৫৭০) –
এৱং ভগৱতা অনেকাকাৰেন পসংসিত্ৱা –
‘‘কথং ভাৱিতা, ভিক্খৱে, কাযগতাসতি কথং বহুলীকতা মহব্বলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তি (ম. নি. ৩.১৫৪) –
আদিনা নযেন আনাপানপব্বং ইৰিযাপথপব্বং চতুসম্পজঞ্ঞপব্বং পটিকূলমনসিকাৰপব্বং ধাতুমনসিকাৰপব্বং নৱ সিৱথিকপব্বানীতি ইমেসং চুদ্দসন্নং পব্বানং ৱসেন কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং নিদ্দিট্ঠং. তস্স ভাৱনানিদ্দেসো অনুপ্পত্তো. তত্থ যস্মা ইৰিযাপথপব্বং চতুসম্পজঞ্ঞপব্বং ধাতুমনসিকাৰপব্বন্তি ইমানি তীণি ৱিপস্সনাৱসেন ৱুত্তানি. নৱ সিৱথিকপব্বানি ৱিপস্সনাঞাণেসুযেৱ আদীনৱানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তানি. যাপি চেত্থ উদ্ধুমাতকাদীসু সমাধিভাৱনা ইচ্ছেয্য, সা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰতো অসুভভাৱনানিদ্দেসে পকাসিতা এৱ. আনাপানপব্বং পন পটিকূলমনসিকাৰপব্বঞ্চেতি ইমানেত্থ দ্ৱে সমাধিৱসেন ৱুত্তানি. তেসু আনাপানপব্বং আনাপানস্সতিৱসেন ৱিসুং কম্মট্ঠানংযেৱ. যং পনেতং –
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইমমেৱ কাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তং পূৰং নানপ্পকাৰস্স অসুচিনো পচ্চৱেক্খতি ‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা, লোমা…পে… মুত্ত’’ন্তি (ম. নি. ৩.১৫৪).
এৱং তত্থ তত্থ মত্থলুঙ্গং অট্ঠিমিঞ্জেন সঙ্গহেত্ৱা দেসিতং কাযগতাসতিকোট্ঠাসভাৱনাপৰিযাযং দ্ৱত্তিংসাকাৰকম্মট্ঠানং আৰদ্ধং, তস্সাযং অত্থৱণ্ণনা –
তত্থ অত্থীতি সংৱিজ্জন্তি. ইমস্মিন্তি য্ৱাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তো পূৰো নানপ্পকাৰস্স অসুচিনোতি ৱুচ্চতি, তস্মিং. কাযেতি সৰীৰে. সৰীৰঞ্হি অসুচিসঞ্চযতো, কুচ্ছিতানং ৱা কেসাদীনঞ্চেৱ চক্খুৰোগাদীনঞ্চ ৰোগসতানং আযভূততো কাযোতি ৱুচ্চতি. কেসা…পে… মুত্তন্তি এতে কেসাদযো দ্ৱত্তিংসাকাৰা, তত্থ ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা অত্থি লোমা’’তি এৱং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তেন কিং কথিতং হোতি? ইমস্মিং পাদতলা পট্ঠায উপৰি, কেসমত্থকা পট্ঠায হেট্ঠা, তচতো পট্ঠায পৰিতোতি এত্তকে ব্যামমত্তে কড়েৱৰে সব্বাকাৰেনাপি ৱিচিনন্তো ন কোচি কিঞ্চি মুত্তং ৱা মণিং ৱা ৱেড়ুৰিযং ৱা অগৰুং ৱা চন্দনং ৱা কুঙ্কুমং ৱা কপ্পূৰং ৱা ৱাসচুণ্ণাদিং ৱা অণুমত্তম্পি সুচিভাৱং পস্সতি, অথ খো পৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছং অস্সিৰিকদস্সনং নানপ্পকাৰং কেসলোমাদিভেদং অসুচিমেৱ পস্সতীতি.
অযং তাৱেত্থ পদসম্বন্ধতো ৱণ্ণনা.
অসুভভাৱনা
অসুভভাৱনাৱসেন পনস্স এৱং ৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা – এৱমেতস্মিং পাণাতিপাতাৱেৰমণিসিক্খাপদাদিভেদে সীলে পতিট্ঠিতেন পযোগসুদ্ধেন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন আসযসুদ্ধিযা অধিগমনত্থং দ্ৱত্তিংসাকাৰকম্মট্ঠানভাৱনানুযোগমনুযুঞ্জিতুকামেন পঠমং তাৱস্স আৱাসকুললাভগণকম্মদ্ধানঞাতিগন্থৰোগইদ্ধিপলিবোধেন কিত্তিপলিবোধেন ৱা সহ দস পলিবোধা হোন্তি. অথানেন আৱাসকুললাভগণঞাতিকিত্তীসু সঙ্গপ্পহানেন, কম্মদ্ধানগন্থেসু অব্যাপাৰেন, ৰোগস্স তিকিচ্ছাযাতি এৱং তে দস পলিবোধা উপচ্ছিন্দিতব্বা, অথানেন উপচ্ছিন্নপলিবোধেন অনুপচ্ছিন্ননেক্খম্মাভিলাসেন কোটিপ্পত্তসল্লেখৱুত্তিতং পৰিগ্গহেত্ৱা খুদ্দানুখুদ্দকম্পি ৱিনযাচাৰং অপ্পজহন্তেন আগমাধিগমসমন্নাগতো ততো অঞ্ঞতৰঙ্গসমন্নাগতো ৱা কম্মট্ঠানদাযকো আচৰিযো ৱিনযানুৰূপেন ৱিধিনা উপগন্তব্বো, ৱত্তসম্পদায চ আৰাধিতচিত্তস্স তস্স অত্তনো অধিপ্পাযো নিৱেদেতব্বো. তেন তস্স নিমিত্তজ্ঝাসযচৰিযাধিমুত্তিভেদং ঞত্ৱা যদি এতং কম্মট্ঠানমনুৰূপং, অথ যস্মিং ৱিহাৰে অত্তনা ৱসতি, যদি তস্মিংযেৱ সোপি ৱসিতুকামো হোতি, ততো সঙ্খেপতো কম্মট্ঠানং দাতব্বং. অথ অঞ্ঞত্ৰ ৱসিতুকামো হোতি, ততো পহাতব্বপৰিগ্গহেতব্বাদিকথনৱসেন সপুৰেক্খাৰং ৰাগচৰিতানুকুলাদিকথনৱসেন সপ্পভেদং ৱিত্থাৰেন কথেতব্বং. তেন তং সপুৰেক্খাৰং সপ্পভেদং কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৱা আচৰিযং আপুচ্ছিত্ৱা যানি তানি –
‘‘মহাৱাসং নৱাৱাসং, জৰাৱাসঞ্চ পন্থনিং;
সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৱ চ.
‘‘নগৰং দাৰুনা খেত্তং, ৱিসভাগেন পট্টনং;
পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.
‘‘অট্ঠাৰসেতানি ঠানানি, ইতি ৱিঞ্ঞায পণ্ডিতো;
আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৫২) –
এৱং অট্ঠাৰস সেনাসনানি পৰিৱজ্জেতব্বানীতি ৱুচ্চন্তি. তানি ৱজ্জেত্ৱা, যং তং –
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, সেনাসনং নাতিদূৰং হোতি, নচ্চাসন্নং, গমনাগমনসম্পন্নং, দিৱা অপ্পাকিণ্ণং, ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সং. তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স অপ্পকসিৰেন উপ্পজ্জন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰা. তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স, তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং কৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১). –
এৱং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সেনাসনং ৱুত্তং. তথাৰূপং সেনাসনং উপগম্ম কতসব্বকিচ্চেন কামেসু আদীনৱং, নেক্খম্মে চ আনিসংসং পচ্চৱেক্খিত্ৱা বুদ্ধসুবুদ্ধতায ধম্মসুধম্মতায সঙ্ঘসুপ্পটিপন্নতায চ অনুস্সৰণেন চিত্তং পসাদেত্ৱা যং তং –
‘‘ৱচসা মনসা চেৱ, ৱণ্ণসণ্ঠানতো দিসা;
ওকাসতো পৰিচ্ছেদা, সত্তধুগ্গহণং ৱিদূ’’তি. –
এৱং সত্তৱিধং উগ্গহকোসল্লং; অনুপুব্বতো, নাতিসীঘতো, নাতিসণিকতো, ৱিক্খেপপ্পটিবাহনতো, পণ্ণত্তিসমতিক্কমতো, অনুপুব্বমুঞ্চনতো, অপ্পনাতো, তযো চ সুত্তন্তাতি এৱং দসৱিধং মনসিকাৰকোসল্লঞ্চ ৱুত্তং. তং অপৰিচ্চজন্তেন দ্ৱত্তিংসাকাৰভাৱনা আৰভিতব্বা. এৱঞ্হি আৰভতো সব্বাকাৰেন দ্ৱত্তিংসাকাৰভাৱনা সম্পজ্জতি নো অঞ্ঞথা.
তত্থ আদিতোৱ তচপঞ্চকং তাৱ গহেত্ৱা অপি তেপিটকেন ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিনা নযেন অনুলোমতো, তস্মিং পগুণীভূতে ‘‘তচো দন্তা’’তি এৱমাদিনা নযেন পটিলোমতো, তস্মিম্পি পগুণীভূতে তদুভযনযেনেৱ অনুলোমপ্পটিলোমতো বহি ৱিসটৱিতক্কৱিচ্ছেদনত্থং পাড়িপগুণীভাৱত্থঞ্চ ৱচসা কোট্ঠাসসভাৱপৰিগ্গহত্থং মনসা চ অদ্ধমাসং ভাৱেতব্বং. ৱচসা হিস্স ভাৱনা বহি ৱিসটৱিতক্কে ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা মনসা ভাৱনায পাড়িপগুণতায চ পচ্চযো হোতি, মনসা ভাৱনা অসুভৱণ্ণলক্খণানং অঞ্ঞতৰৱসেন পৰিগ্গহস্স, অথ তেনেৱ নযেন ৱক্কপঞ্চকং অদ্ধমাসং, ততো তদুভযমদ্ধমাসং, ততো পপ্ফাসপঞ্চকমদ্ধমাসং, ততো তং পঞ্চকত্তযম্পি অদ্ধমাসং, অথ অন্তে অৱুত্তম্পি মত্থলুঙ্গং পথৱীধাতুআকাৰেহি সদ্ধিং একতো ভাৱনত্থং ইধ পক্খিপিত্ৱা মত্থলুঙ্গপঞ্চকং অদ্ধমাসং, ততো পঞ্চকচতুক্কম্পি অদ্ধমাসং, অথ মেদছক্কমদ্ধমাসং, ততো মেদছক্কেন সহ পঞ্চকচতুক্কম্পি অদ্ধমাসং, অথ মুত্তছক্কমদ্ধমাসং, ততো সব্বমেৱ দ্ৱত্তিংসাকাৰমদ্ধমাসন্তি এৱং ছ মাসে ৱণ্ণসণ্ঠানদিসোকাসপৰিচ্ছেদতো ৱৱত্থপেন্তেন ভাৱেতব্বং. এতং মজ্ঝিমপঞ্ঞং পুগ্গলং সন্ধায ৱুত্তং. মন্দপঞ্ঞেন তু যাৱজীৱং ভাৱেতব্বং তিক্খপঞ্ঞস্স ন চিৰেনেৱ ভাৱনা সম্পজ্জতীতি.
এত্থাহ – ‘‘কথং পনাযমিমং দ্ৱত্তিংসাকাৰং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতী’’তি? অযঞ্হি ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তি এৱমাদিনা নযেন তচপঞ্চকাদিৱিভাগতো দ্ৱত্তিংসাকাৰং ভাৱেন্তো কেসা তাৱ ৱণ্ণতো কাড়কাতি ৱৱত্থপেতি, যাদিসকা ৱানেন দিট্ঠা হোন্তি. সণ্ঠানতো দীঘৱট্টলিকা তুলাদণ্ডমিৱাতি ৱৱত্থপেতি. দিসতো পন যস্মা ইমস্মিং কাযে নাভিতো উদ্ধং উপৰিমা দিসা অধো হেট্ঠিমাতি ৱুচ্চতি, তস্মা ইমস্স কাযস্স উপৰিমায দিসায জাতাতি ৱৱত্থপেতি. ওকাসতো নলাটন্তকণ্ণচূড়িকগলৱাটকপৰিচ্ছিন্নে সীসচম্মে জাতাতি. তত্থ যথা ৱম্মিকমত্থকে জাতানি কুণ্ঠতিণানি ন জানন্তি ‘‘মযং ৱম্মিকমত্থকে জাতানী’’তি; নপি ৱম্মিকমত্থকো জানাতি ‘‘মযি কুণ্ঠতিণানি জাতানী’’তি; এৱমেৱ ন কেসা জানন্তি ‘‘মযং সীসচম্মে জাতা’’তি, নপি সীসচম্মং জানাতি ‘‘মযি কেসা জাতা’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা অচেতনা অব্যাকতা সুঞ্ঞা পৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপ্পটিকূলা, ন সত্তো ন পুগ্গলোতি ৱৱত্থপেতি. পৰিচ্ছেদতোতি দুৱিধো পৰিচ্ছেদো সভাগৱিসভাগৱসেন. তত্থ কেসা হেট্ঠা পতিট্ঠিতচম্মতলেন তত্থ ৱীহগ্গমত্তং পৱিসিত্ৱা পতিট্ঠিতেন অত্তনো মূলতলেন চ উপৰি আকাসেন তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্নাতি এৱং সভাগপৰিচ্ছেদতো, কেসা ন অৱসেসএকতিংসাকাৰা. অৱসেসা একতিংসা ন কেসাতি এৱং ৱিসভাগপৰিচ্ছেদতো চ ৱৱত্থপেতি. এৱং তাৱ কেসে ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
অৱসেসেসু লোমা ৱণ্ণতো যেভুয্যেন নীলৱণ্ণাতি ৱৱত্থপেতি, যাদিসকা ৱানেন দিট্ঠা হোন্তি. সণ্ঠানতো ওণতচাপসণ্ঠানা, উপৰি ৱঙ্কতালহীৰসণ্ঠানা ৱা, দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতা, ওকাসতো হত্থতলপাদতলে ঠপেত্ৱা যেভুয্যেন অৱসেসসৰীৰচম্মে জাতাতি.
তত্থ যথা পুৰাণগামট্ঠানে জাতানি দব্বতিণানি ন জানন্তি ‘‘মযং পুৰাণগামট্ঠানে জাতানী’’তি, ন চ পুৰাণগামট্ঠানং জানাতি ‘‘মযি দব্বতিণানি জাতানী’’তি, এৱমেৱ ন লোমা জানন্তি ‘‘মযং সৰীৰচম্মে জাতা’’তি, নপি সৰীৰচম্মং জানাতি ‘‘মযি লোমা জাতা’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা অচেতনা অব্যাকতা সুঞ্ঞা পৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিকূলা, ন সত্তো ন পুগ্গলোতি ৱৱত্থপেতি. পৰিচ্ছেদতো হেট্ঠা পতিট্ঠিতচম্মতলেন তত্থ লিক্খামত্তং পৱিসিত্ৱা পতিট্ঠিতেন অত্তনো মূলেন চ উপৰি আকাসেন তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্নাতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতেসং সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং লোমে ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং নখা যস্স পৰিপুণ্ণা, তস্স ৱীসতি. তে সব্বেপি ৱণ্ণতো মংসৱিনিমুত্তোকাসে সেতা, মংসসম্বন্ধে তম্বৱণ্ণাতি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো যথাসকপতিট্ঠিতোকাসসণ্ঠানা, যেভুয্যেন মধুকফলট্ঠিকসণ্ঠানা, মচ্ছসকলিকসণ্ঠানা ৱাতি ৱৱত্থপেতি. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতা, ওকাসতো অঙ্গুলীনং অগ্গেসু পতিট্ঠিতাতি.
তত্থ যথা নাম গামদাৰকেহি দণ্ডকগ্গেসু মধুকফলট্ঠিকা ঠপিতা ন জানন্তি ‘‘মযং দণ্ডকগ্গেসু ঠপিতা’’তি, নপি দণ্ডকা জানন্তি ‘‘অম্হেসু মধুকফলট্ঠিকা ঠপিতা’’তি; এৱমেৱ নখা ন জানন্তি ‘‘মযং অঙ্গুলীনং অগ্গেসু পতিট্ঠিতা’’তি, নপি অঙ্গুলিযো জানন্তি ‘‘অম্হাকং অগ্গেসু নখা পতিট্ঠিতা’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা অচেতনা…পে… ন পুগ্গলোতি ৱৱত্থপেতি. পৰিচ্ছেদতো হেট্ঠা মূলে চ অঙ্গুলিমংসেন, তত্থ পতিট্ঠিততলেন ৱা উপৰি অগ্গে চ আকাসেন, উভতোপস্সেসু অঙ্গুলীনং উভতোকোটিচম্মেন পৰিচ্ছিন্নাতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতেসং সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং নখে ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং দন্তা যস্স পৰিপুণ্ণা, তস্স দ্ৱত্তিংস. তে সব্বেপি ৱণ্ণতো সেতৱণ্ণাতি ৱৱত্থপেতি. যস্স সমসণ্ঠিতা হোন্তি, তস্স খৰপত্তচ্ছিন্নসঙ্খপটলমিৱ সমগন্থিতসেতকুসুমমকুড়মালা ৱিয চ খাযন্তি. যস্স ৱিসমসণ্ঠিতা, তস্স জিণ্ণআসনসালাপীঠকপটিপাটি ৱিয নানাসণ্ঠানাতি সণ্ঠানতো ৱৱত্থপেতি. তেসঞ্হি উভযদন্তপন্তিপৰিযোসানেসু হেট্ঠতো উপৰিতো চ দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা অট্ঠ দন্তা চতুকোটিকা চতুমূলিকা আসন্দিকসণ্ঠানা, তেসং ওৰতো তেনেৱ কমেন সন্নিৱিট্ঠা অট্ঠ দন্তা তিকোটিকা তিমূলিকা সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানা. তেসম্পি ওৰতো তেনেৱ কমেন হেট্ঠতো উপৰিতো চ একমেকং কত্ৱা চত্তাৰো দন্তা দ্ৱিকোটিকা দ্ৱিমূলিকা যানকূপত্থম্ভিনীসণ্ঠানা. তেসম্পি ওৰতো তেনেৱ কমেন সন্নিৱিট্ঠা চত্তাৰো দাঠাদন্তা এককোটিকা একমূলিকা মল্লিকামকুড়সণ্ঠানা. ততো উভযদন্তপন্তিৱেমজ্ঝে হেট্ঠা চত্তাৰো উপৰি চত্তাৰো কত্ৱা অট্ঠ দন্তা এককোটিকা একমূলিকা তুম্ববীজসণ্ঠানা. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতা. ওকাসতো উপৰিমা উপৰিমহনুকট্ঠিকে অধোকোটিকা, হেট্ঠিমা হেট্ঠিমহনুকট্ঠিকে উদ্ধংকোটিকা হুত্ৱা পতিট্ঠিতাতি.
তত্থ যথা নৱকম্মিকপুৰিসেন হেট্ঠা সিলাতলে পতিট্ঠাপিতা উপৰিমতলে পৱেসিতা থম্ভা ন জানন্তি ‘‘মযং হেট্ঠাসিলাতলে পতিট্ঠাপিতা, উপৰিমতলে পৱেসিতা’’তি, ন হেট্ঠাসিলাতলং জানাতি ‘‘মযি থম্ভা পতিট্ঠাপিতা’’তি, ন উপৰিমতলং জানাতি ‘‘মযি থম্ভা পৱিট্ঠা’’তি; এৱমেৱ দন্তা ন জানন্তি ‘‘মযং হেট্ঠাহনুকট্ঠিকে পতিট্ঠিতা, উপৰিমহনুকট্ঠিকে পৱিট্ঠা’’তি, নাপি হেট্ঠাহনুকট্ঠিকং জানাতি ‘‘মযি দন্তা পতিট্ঠিতা’’তি, ন উপৰিমহনুকট্ঠিকং জানাতি ‘‘মযি দন্তা পৱিট্ঠা’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো হেট্ঠা হনুকট্ঠিকূপেন হনুকট্ঠিকং পৱিসিত্ৱা পতিট্ঠিতেন অত্তনো মূলতলেন চ উপৰি আকাসেন তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্নাতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতেসং সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং দন্তে ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং অন্তোসৰীৰে নানাকুণপসঞ্চযপ্পটিচ্ছাদকং তচো ৱণ্ণতো সেতোতি ৱৱত্থপেতি. সো হি যদিপি ছৱিৰাগৰঞ্জিতত্তা কাড়কোদাতাদিৱণ্ণৱসেন নানাৱণ্ণো ৱিয দিস্সতি, তথাপি সভাগৱণ্ণেন সেতো এৱ. সো পনস্স সেতভাৱো অগ্গিজালাভিঘাতপহৰণপহাৰাদীহি ৱিদ্ধংসিতায ছৱিযা পাকটো হোতি. সণ্ঠানতো সঙ্খেপেন কঞ্চুকসণ্ঠানো, ৱিত্থাৰেন নানাসণ্ঠানোতি. তথা হি পাদঙ্গুলিত্তচো কোসকাৰককোসসণ্ঠানো, পিট্ঠিপাদত্তচো পুটবদ্ধূপাহনসণ্ঠানো, জঙ্ঘত্তচো ভত্তপুটকতালপণ্ণসণ্ঠানো, ঊৰুত্তচো তণ্ডুলভৰিতদীঘত্থৱিকসণ্ঠানো, আনিসদত্তচো উদকপূৰিতপটপৰিস্সাৱনসণ্ঠানো, পিট্ঠিত্তচো ফলকোনদ্ধচম্মসণ্ঠানো, কুচ্ছিত্তচো ৱীণাদোণিকোনদ্ধচম্মসণ্ঠানো, উৰত্তচো যেভুয্যেন চতুৰস্সসণ্ঠানো, দ্ৱিবাহুত্তচো তূণীৰোনদ্ধচম্মসণ্ঠানো, পিট্ঠিহত্থত্তচো খুৰকোসসণ্ঠানো ফণকত্থৱিকসণ্ঠানো ৱা, হত্থঙ্গুলিত্তচো কুঞ্চিকাকোসসণ্ঠানো, গীৱত্তচো গলকঞ্চুকসণ্ঠানো, মুখত্তচো ছিদ্দাৱছিদ্দকিমিকুলাৱকসণ্ঠানো, সীসত্তচো পত্তত্থৱিকসণ্ঠানোতি.
তচপৰিগ্গণ্হকেন চ যোগাৱচৰেন উত্তৰোট্ঠতো পট্ঠায তচস্স মংসস্স চ অন্তৰেন চিত্তং পেসেন্তেন পঠমং তাৱ মুখত্তচো ৱৱত্থপেতব্বো, ততো সীসত্তচো, অথ বহিগীৱত্তচো, ততো অনুলোমেন পটিলোমেন চ দক্খিণহত্থত্তচো. অথ তেনেৱ কমেন ৱামহত্থত্তচো, ততো পিট্ঠিত্তচো, অথ আনিসদত্তচো, ততো অনুলোমেন পটিলোমেন চ দক্খিণপাদত্তচো, অথ ৱামপাদত্তচো, ততো ৱত্থিউদৰহদযঅব্ভন্তৰগীৱত্তচো, ততো হেট্ঠিমহনুকত্তচো, অথ অধৰোট্ঠত্তচো. এৱং যাৱ পুন উপৰি ওট্ঠত্তচোতি. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতো. ওকাসতো সকলসৰীৰং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতোতি.
তত্থ যথা অল্লচম্মপৰিযোনদ্ধায পেড়ায ন অল্লচম্মং জানাতি ‘‘মযা পেড়া পৰিযোনদ্ধা’’তি, নপি পেড়া জানাতি ‘‘অহং অল্লচম্মেন পৰিযোনদ্ধা’’তি; এৱমেৱ ন তচো জানাতি ‘‘মযা ইদং চাতুমহাভূতিকং সৰীৰং ওনদ্ধ’’ন্তি, নপি ইদং চাতুমহাভূতিকং সৰীৰং জানাতি ‘‘অহং তচেন ওনদ্ধ’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. কেৱলং তু –
‘‘অল্লচম্মপটিচ্ছন্নো, নৱদ্ৱাৰো মহাৱণো;
সমন্ততো পগ্ঘৰতি, অসুচিপূতিগন্ধিযো’’তি.
পৰিচ্ছেদতো হেট্ঠা মংসেন তত্থ পতিট্ঠিততলেন ৱা উপৰি ছৱিযা পৰিচ্ছিন্নোতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং তচং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে নৱপেসিসতপ্পভেদং মংসং ৱণ্ণতো ৰত্তং পালিভদ্দকপুপ্ফসন্নিভন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো নানাসণ্ঠানন্তি. তথা হি তত্থ জঙ্ঘমংসং তালপত্তপুটভত্তসণ্ঠানং, অৱিকসিতকেতকীমকুড়সণ্ঠানন্তিপি কেচি. ঊৰুমংসং সুধাপিসননিসদপোতকসণ্ঠানং, আনিসদমংসং উদ্ধনকোটিসণ্ঠানং, পিট্ঠিমংসং তালগুড়পটলসণ্ঠানং, ফাসুকদ্ৱযমংসং ৱংসমযকোট্ঠকুচ্ছিপদেসম্হি তনুমত্তিকালেপসণ্ঠানং, থনমংসং ৱট্টেত্ৱা অৱক্খিত্তদ্ধমত্তিকাপিণ্ডসণ্ঠানং, দ্ৱেবাহুমংসং নঙ্গুট্ঠসীসপাদে ছেত্ৱা নিচ্চম্মং কত্ৱা ঠপিতমহামূসিকসণ্ঠানং, মংসসূনকসণ্ঠানন্তিপি একে. গণ্ডমংসং গণ্ডপ্পদেসে ঠপিতকৰঞ্জবীজসণ্ঠানং, মণ্ডূকসণ্ঠানন্তিপি একে. জিৱ্হামংসং নুহীপত্তসণ্ঠানং, নাসামংসং ওমুখনিক্খিত্তপণ্ণকোসসণ্ঠানং, ০.অক্খিকূপমংসং অদ্ধপক্কউদুম্বৰসণ্ঠানং, সীসমংসং পত্তপচনকটাহতনুলেপসণ্ঠানন্তি. মংসপৰিগ্গণ্হকেন চ যোগাৱচৰেন এতানেৱ ওড়াৰিকমংসানি সণ্ঠানতো ৱৱত্থপেতব্বানি. এৱঞ্হি ৱৱত্থাপযতো সুখুমানি মংসানি ঞাণস্স আপাথং আগচ্ছন্তীতি. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতং. ওকাসতো সাধিকানি তীণি অট্ঠিসতানি অনুলিম্পিত্ৱা ঠিতন্তি.
তত্থ যথা থূলমত্তিকানুলিত্তায ভিত্তিযা ন থূলমত্তিকা জানাতি ‘‘মযা ভিত্তি অনুলিত্তা’’তি, নপি ভিত্তি জানাতি ‘‘অহং থূলমত্তিকায অনুলিত্তা’’তি, এৱমেৱং ন নৱপেসিসতপ্পভেদং মংসং জানাতি ‘‘মযা অট্ঠিসতত্তযং অনুলিত্ত’’ন্তি, নপি অট্ঠিসতত্তযং জানাতি ‘‘অহং নৱপেসিসতপ্পভেদেন মংসেন অনুলিত্ত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. কেৱলং তু –
‘‘নৱপেসিসতা মংসা, অনুলিত্তা কড়েৱৰং;
নানাকিমিকুলাকিণ্ণং, মীড়্হট্ঠানংৱ পূতিক’’ন্তি.
পৰিচ্ছেদতো হেট্ঠা অট্ঠিসঙ্ঘাটেন তত্থ পতিট্ঠিততলেন ৱা উপৰি তচেন তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং মংসং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে নৱসতপ্পভেদা ন্হাৰূ ৱণ্ণতো সেতাতি ৱৱত্থপেতি, মধুৱণ্ণাতিপি একে. সণ্ঠানতো নানাসণ্ঠানাতি. তথা হি তত্থ মহন্তা মহন্তা ন্হাৰূ কন্দলমকুড়সণ্ঠানা, ততো সুখুমতৰা সূকৰৱাগুৰৰজ্জুসণ্ঠানা, ততো অণুকতৰা পূতিলতাসণ্ঠানা, ততো অণুকতৰা সীহড়মহাৱীণাতন্তিসণ্ঠানা, ততো অণুকতৰা থূলসুত্তকসণ্ঠানা, হত্থপিট্ঠিপাদপিট্ঠীসু ন্হাৰূ সকুণপাদসণ্ঠানা, সীসে ন্হাৰূ গামদাৰকানং সীসে ঠপিতৱিৰড়তৰদুকূলসণ্ঠানা, পিট্ঠিযা ন্হাৰূ তেমেত্ৱা আতপে পসাৰিতমচ্ছজালসণ্ঠানা, অৱসেসা ইমস্মিং সৰীৰে তংতংঅঙ্গপচ্চঙ্গানুগতা ন্হাৰূ সৰীৰে পটিমুক্কজালকঞ্চুকসণ্ঠানাতি. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতা. তেসু চ দক্খিণকণ্ণচূড়িকতো পট্ঠায পঞ্চ কণ্ডৰনামকা মহান্হাৰূ পুৰতো চ পচ্ছতো চ ৱিনন্ধমানা ৱামপস্সং গতা, ৱামকণ্ণচূড়িকতো পট্ঠায পঞ্চ পুৰতো চ পচ্ছতো চ ৱিনন্ধমানা দক্খিণপস্সং গতা, দক্খিণগলৱাটকতো পট্ঠায পঞ্চ পুৰতো চ পচ্ছতো চ ৱিনন্ধমানা ৱামপস্সং গতা, ৱামগলৱাটকতো পট্ঠায পঞ্চ পুৰতো চ পচ্ছতো চ ৱিনন্ধমানা দক্খিণপস্সং গতা, দক্খিণহত্থং ৱিনন্ধমানা পুৰতো চ পচ্ছতো চ পঞ্চ পঞ্চাতি দস কণ্ডৰনামকা এৱ মহান্হাৰূ আৰুড়্হা. তথা ৱামহত্থং, দক্খিণপাদং, ৱামপাদঞ্চাতি এৱমেতে সট্ঠি মহান্হাৰূ সৰীৰধাৰকা সৰীৰনিযামকাতিপি ৱৱত্থপেতি. ওকাসতো সকলসৰীৰে অট্ঠিচম্মানং অট্ঠিমংসানঞ্চ অন্তৰে অট্ঠীনি আবন্ধমানা ঠিতাতি.
তত্থ যথা ৱল্লিসন্তানবদ্ধেসু কুট্টদাৰূসু ন ৱল্লিসন্তানা জানন্তি ‘‘অম্হেহি কুট্টদাৰূনি আবদ্ধানী’’তি, নপি কুট্টদাৰূনি জানন্তি ‘‘মযং ৱল্লিসন্তানেহি আবদ্ধানী’’তি; এৱমেৱ ন ন্হাৰূ জানন্তি ‘‘অম্হেহি তীণি অট্ঠিসতানি আবদ্ধানী’’তি, নপি তীণি অট্ঠিসতানি জানন্তি ‘‘মযং ন্হাৰূহি আবদ্ধানী’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. কেৱলং তু –
‘‘নৱন্হাৰুসতা হোন্তি, ব্যামমত্তে কড়েৱৰে;
বন্ধন্তি অট্ঠিসঙ্ঘাটং, অগাৰমিৱ ৱল্লিযো’’তি.
পৰিচ্ছেদতো হেট্ঠা তীহি অট্ঠিসতেহি তত্থ পতিট্ঠিততলেহি ৱা উপৰি তচমংসেহি তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্নাতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতেসং সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং ন্হাৰূ ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে দ্ৱত্তিংসদন্তট্ঠিকানং ৱিসুং গহিতত্তা সেসানি চতুসট্ঠি হত্থট্ঠিকানি চতুসট্ঠি পাদট্ঠিকানি চতুসট্ঠি মুদুকট্ঠিকানি মংসনিস্সিতানি দ্ৱে পণ্হিকট্ঠীনি একেকস্মিং পাদে দ্ৱে দ্ৱে গোপ্ফকট্ঠিকানি দ্ৱে জঙ্ঘট্ঠিকানি একং জণ্ণুকট্ঠি একং ঊৰুট্ঠি দ্ৱে কটিট্ঠীনি অট্ঠাৰস পিট্ঠিকণ্টকট্ঠীনি চতুৱীসতি ফাসুকট্ঠীনি চুদ্দস উৰট্ঠীনি একং হদযট্ঠি দ্ৱে অক্খকট্ঠীনি দ্ৱে পিট্ঠিবাহট্ঠীনি দ্ৱে বাহট্ঠীনি দ্ৱে দ্ৱে অগ্গবাহট্ঠীনি সত্ত গীৱট্ঠীনি দ্ৱে হনুকট্ঠীনি একং নাসিকট্ঠি দ্ৱে অক্খিট্ঠীনি দ্ৱে কণ্ণট্ঠীনি একং নলাটট্ঠি একং মুদ্ধট্ঠি নৱ সীসকপালট্ঠীনীতি এৱমাদিনা নযেন ৱুত্তপ্পভেদানি অট্ঠীনি সব্বানেৱ ৱণ্ণতো সেতানীতি ৱৱত্থপেতি.
সণ্ঠানতো নানাসণ্ঠানানি. তথা হি তত্থ অগ্গপাদঙ্গুলিযট্ঠীনি কতকবীজসণ্ঠানানি, তদনন্তৰানি অঙ্গুলীনং মজ্ঝপব্বট্ঠীনি অপৰিপুণ্ণপনসট্ঠিসণ্ঠানানি, মূলপব্বট্ঠীনি পণৱসণ্ঠানানি, মোৰসকলিসণ্ঠানানীতিপি একে. পিট্ঠিপাদট্ঠীনি কোট্টিতকন্দলকন্দৰাসিসণ্ঠানানি পণ্হিকট্ঠীনি একট্ঠিতালফলবীজসণ্ঠানানি, গোপ্ফকট্ঠীনি একতোবদ্ধকীড়াগোড়কসণ্ঠানানি, জঙ্ঘট্ঠিকেসু খুদ্দকং ধনুদণ্ডসণ্ঠানং, মহন্তং খুপ্পিপাসামিলাতধমনিপিট্ঠিসণ্ঠানং, জঙ্ঘট্ঠিকস্স গোপ্ফকট্ঠিকেসু পতিট্ঠিতট্ঠানং অপনীততচখজ্জূৰীকড়ীৰসণ্ঠানং, জঙ্ঘট্ঠিকস্স জণ্ণুকট্ঠিকে পতিট্ঠিতট্ঠানং মুদিঙ্গমত্থকসণ্ঠানং জণ্ণুকট্ঠি একপস্সতো ঘট্টিতফেণসণ্ঠানং, ঊৰুট্ঠীনি দুত্তচ্ছিতৱাসিফৰসুদণ্ডসণ্ঠানানি, ঊৰুট্ঠিকস্স কটট্ঠিকে পতিট্ঠিতট্ঠানং সুৱণ্ণকাৰানং অগ্গিজালনকসলাকাবুন্দিসণ্ঠানং, তপ্পতিট্ঠিতোকাসো অগ্গচ্ছিন্নপুন্নাগফলসণ্ঠানো, কটিট্ঠীনি দ্ৱেপি একাবদ্ধানি হুত্ৱা কুম্ভকাৰেহি কতচুল্লিসণ্ঠানানি, তাপসভিসিকাসণ্ঠানানীতিপি একে. আনিসদট্ঠীনি হেট্ঠামুখঠপিতসপ্পফণসণ্ঠানানি, সত্তট্ঠট্ঠানেসু ছিদ্দাৱছিদ্দানি অট্ঠাৰস পিট্ঠিকণ্টকট্ঠীনি অব্ভন্তৰতো উপৰূপৰি ঠপিতসীসকপট্টৱেঠকসণ্ঠানানি, বাহিৰতো ৱট্টনাৱলিসণ্ঠানানি, তেসং অন্তৰন্তৰা ককচদন্তসদিসানি দ্ৱে তীণি কণ্টকানি হোন্তি, চতুৱীসতিযা ফাসুকট্ঠীসু পৰিপুণ্ণানি পৰিপুণ্ণসীহড়দাত্তসণ্ঠানানি, অপৰিপুণ্ণানি অপৰিপুণ্ণসীহড়দাত্তসণ্ঠানানি, সব্বানেৱ ওদাতকুক্কুটস্স পসাৰিতপক্খদ্ৱযসণ্ঠানানীতিপি একে. চুদ্দস উৰট্ঠীনি জিণ্ণসন্দমানিকফলকপন্তিসণ্ঠানানি, হদযট্ঠি দব্বিফণসণ্ঠানং, অক্খকট্ঠীনি খুদ্দকলোহৱাসিদণ্ডসণ্ঠানানি, তেসং হেট্ঠা অট্ঠি অদ্ধচন্দসণ্ঠানং, পিট্ঠিবাহট্ঠীনি ফৰসুফণসণ্ঠানানি, উপড্ঢচ্ছিন্নসীহড়কুদালসণ্ঠানানীতিপি একে. বাহট্ঠীনি আদাসদণ্ডসণ্ঠানানি, মহাৱাসিদণ্ডসণ্ঠানানীতিপি একে. অগ্গবাহট্ঠীনি যমকতালকন্দসণ্ঠানানি, মণিবন্ধট্ঠীনি একতো অল্লিযাপেত্ৱা ঠপিতসীসকপট্টৱেঠকসণ্ঠানানি, পিট্ঠিহত্থট্ঠীনি কোট্টিতকন্দলকন্দৰাসিসণ্ঠানানি, হত্থঙ্গুলিমূলপব্বট্ঠীনি পণৱসণ্ঠানানি, মজ্ঝপব্বট্ঠীনি অপৰিপুণ্ণপনসট্ঠিসণ্ঠানানি, অগ্গপব্বট্ঠীনি কতকবীজসণ্ঠানানি, সত্ত গীৱট্ঠীনি দণ্ডে ৱিজ্ঝিত্ৱা পটিপাটিযা ঠপিতৱংসকড়ীৰখণ্ডসণ্ঠানানি, হেট্ঠিমহনুকট্ঠি কম্মাৰানং অযোকূটযোত্তকসণ্ঠানং, উপৰিমহনুকট্ঠি অৱলেখনসত্থকসণ্ঠানং, অক্খিনাসকূপট্ঠীনি অপনীতমিঞ্জতৰুণতালট্ঠিসণ্ঠানানি, নলাটট্ঠি অধোমুখঠপিতভিন্নসঙ্খকপালসণ্ঠানং, কণ্ণচূড়িকট্ঠীনি ন্হাপিতখুৰকোসসণ্ঠানানি, নলাটকণ্ণচূড়িকানং উপৰি পট্টবন্ধনোকাসে অট্ঠিবহলঘটপুণ্ণপটপিলোতিকখণ্ডসণ্ঠানং, মুদ্ধনট্ঠি মুখচ্ছিন্নৱঙ্কনাড়িকেৰসণ্ঠানং, সীসট্ঠীনি সিব্বেত্ৱা ঠপিতজজ্জৰালাবুকটাহসণ্ঠানানীতি. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতানি.
ওকাসতো অৱিসেসেন সকলসৰীৰে ঠিতানি, ৱিসেসেন তু সীসট্ঠীনি গীৱট্ঠিকেসু পতিট্ঠিতানি, গীৱট্ঠীনি পিট্ঠিকণ্টকট্ঠীসু পতিট্ঠিতানি, পিট্ঠিকণ্টকট্ঠীনি কটিট্ঠীসু পতিট্ঠিতানি, কটিট্ঠীনি ঊৰুট্ঠিকেসু পতিট্ঠিতানি, উৰুট্ঠীনি জণ্ণুকট্ঠিকেসু, জণ্ণুকট্ঠীনি জঙ্ঘট্ঠিকেসু, জঙ্ঘট্ঠীনি গোপ্ফকট্ঠিকেসু, গোপ্ফকট্ঠীনি পিট্ঠিপাদট্ঠিকেসু পতিট্ঠিতানি, পিট্ঠিপাদট্ঠিকানি চ গোপ্ফকট্ঠীনি উক্খিপিত্ৱা ঠিতানি, গোপ্ফকট্ঠীনি জঙ্ঘট্ঠীনি…পে… গীৱট্ঠীনি সীসট্ঠীনি উক্খিপিত্ৱা ঠিতানীতি এতেনানুসাৰেন অৱসেসানিপি অট্ঠীনি ৱেদিতব্বানি.
তত্থ যথা ইট্ঠকগোপানসিচযাদীসু ন উপৰিমা ইট্ঠকাদযো জানন্তি ‘‘মযং হেট্ঠিমেসু পতিট্ঠিতা’’তি, নপি হেট্ঠিমা জানন্তি ‘‘মযং উপৰিমানি উক্খিপিত্ৱা ঠিতা’’তি; এৱমেৱ ন সীসট্ঠিকানি জানন্তি ‘‘মযং গীৱট্ঠিকেসু পতিট্ঠিতানী’’তি…পে… ন গোপ্ফকট্ঠিকানি জানন্তি ‘‘মযং পিট্ঠিপাদট্ঠিকেসু পতিট্ঠিতানী’’তি, নপি পিট্ঠিপাদট্ঠিকানি জানন্তি ‘‘মযং গোপ্ফকট্ঠীনি উক্খিপিত্ৱা ঠিতানী’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. কেৱলং তু ইমানি সাধিকানি তীণি অট্ঠিসতানি নৱহি ন্হাৰুসতেহি নৱহি চ মংসপেসিসতেহি আবদ্ধানুলিত্তানি, একঘনচম্মপৰিযোনদ্ধানি, সত্তৰসহৰণীসহস্সানুগতসিনেহসিনেহিতানি, নৱনৱুতিলোমকূপসহস্সপৰিস্সৱমানসেদজল্লিকানি অসীতিকিমিকুলানি, কাযোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গতানি, যং সভাৱতো উপপৰিক্খন্তো যোগাৱচৰো ন কিঞ্চি গয্হূপগং পস্সতি, কেৱলং তু ন্হাৰুসম্বন্ধং নানাকুণপসঙ্কিণ্ণং অট্ঠিসঙ্ঘাটমেৱ পস্সতি. যং দিস্ৱা দসবলস্স পুত্তভাৱং উপেতি. যথাহ –
‘‘পটিপাটিযট্ঠীনি ঠিতানি কোটিযা,
অনেকসন্ধিযমিতো ন কেহিচি;
বদ্ধো নহাৰূহি জৰায চোদিতো,
অচেতনো কট্ঠকলিঙ্গৰূপমো.
‘‘কুণপং কুণপে জাতং, অসুচিম্হি চ পূতিনি;
দুগ্গন্ধে চাপি দুগ্গন্ধং, ভেদনম্হি চ ৱযধম্মং.
‘‘অট্ঠিপুটে অট্ঠিপুটো, নিব্বত্তো পূতিনি পূতিকাযম্হি;
তম্হি চ ৱিনেথ ছন্দং, হেস্সথ পুত্তা দসবলস্সা’’তি চ.
পৰিচ্ছেদতো অন্তো অট্ঠিমিঞ্জেন উপৰিতো মংসেন অগ্গে মূলে চ অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্নানীতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতেসং সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং অট্ঠীনি ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে যথাৱুত্তপ্পভেদানং অট্ঠীনং অব্ভন্তৰগতং অট্ঠিমিঞ্জং ৱণ্ণতো সেতন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো অত্তনো ওকাসসণ্ঠানন্তি. সেয্যথিদং – মহন্তমহন্তানং অট্ঠীনং অব্ভন্তৰগতং সেদেত্ৱা ৱট্টেত্ৱা মহন্তেসু ৱংসনড়কপব্বেসু পক্খিত্তমহাৱেত্তঙ্কুৰসণ্ঠানং, খুদ্দানুখুদ্দকানং অব্ভন্তৰগতং সেদেত্ৱা ৱট্টেত্ৱা খুদ্দানুখুদ্দকেসু ৱংসনড়কপব্বেসু পক্খিত্ততনুৱেত্তঙ্কুৰসণ্ঠানন্তি. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতং. ওকাসতো অট্ঠীনং অব্ভন্তৰে পতিট্ঠিতন্তি.
তত্থ যথা ৱেড়ুনড়কাদীনং অন্তোগতানি দধিফাণিতানি ন জানন্তি ‘‘মযং ৱেড়ুনড়কাদীনং অন্তোগতানী’’তি, নপি ৱেড়ুনড়কাদযো জানন্তি ‘‘দধিফাণিতানি অম্হাকং অন্তোগতানী’’তি; এৱমেৱ ন অট্ঠিমিঞ্জং জানাতি ‘‘অহং অট্ঠীনং অন্তোগত’’ন্তি, নপি অট্ঠীনি জানন্তি ‘‘অট্ঠিমিঞ্জং অম্হাকং অন্তোগত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো অট্ঠীনং অব্ভন্তৰতলেহি অট্ঠিমিঞ্জভাগেন চ পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং অট্ঠিমিঞ্জং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰস্স অব্ভন্তৰে দ্ৱিগোড়কপ্পভেদং ৱক্কং ৱণ্ণতো মন্দৰত্তং পাড়িভদ্দকট্ঠিৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো গামদাৰকানং সুত্তাৱুতকীড়াগোড়কসণ্ঠানং, একৱণ্টসহকাৰদ্ৱযসণ্ঠানন্তিপি একে. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো গলৱাটকা ৱিনিক্খন্তেন একমূলেন থোকং গন্ত্ৱা দ্ৱিধা ভিন্নেন থূলন্হাৰুনা ৱিনিবদ্ধং হুত্ৱা হদযমংসং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতন্তি.
তত্থ যথা ৱণ্টূপনিবদ্ধং সহকাৰদ্ৱযং ন জানাতি ‘‘অহং ৱণ্টেন উপনিবদ্ধ’’ন্তি, নপি ৱণ্টং জানাতি ‘‘মযা সহকাৰদ্ৱযং উপনিবদ্ধ’’ন্তি; এৱমেৱ ন ৱক্কং জানাতি ‘‘অহং থূলন্হাৰুনা উপনিবদ্ধ’’ন্তি, নপি থূলন্হাৰু জানাতি ‘‘মযা ৱক্কং উপনিবদ্ধ’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো ৱক্কং ৱক্কভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং ৱক্কং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰস্স অব্ভন্তৰে হদযং ৱণ্ণতো ৰত্তং ৰত্তপদুমপত্তপিট্ঠিৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো বাহিৰপত্তানি অপনেত্ৱা অধোমুখঠপিতপদুমমকুড়সণ্ঠানং, তঞ্চ অগ্গচ্ছিন্নপুন্নাগফলমিৱ ৱিৱটেকপস্সং বহি মট্ঠং অন্তো কোসাতকীফলস্স অব্ভন্তৰসদিসং. পঞ্ঞাবহুলানং থোকং ৱিকসিতং, মন্দপঞ্ঞানং মকুড়িতমেৱ. যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ পৱত্তন্তি, তং অপনেত্ৱা অৱসেসমংসপিণ্ডসঙ্খাতহদযব্ভন্তৰে অদ্ধপসতমত্তং লোহিতং সণ্ঠাতি, তং ৰাগচৰিতস্স ৰত্তং, দোসচৰিতস্স কাড়কং, মোহচৰিতস্স মংসধোৱনোদকসদিসং, ৱিতক্কচৰিতস্স কুলত্থযূসৱণ্ণং, সদ্ধাচৰিতস্স কণিকাৰপুপ্ফৱণ্ণং, পঞ্ঞাচৰিতস্স অচ্ছং ৱিপ্পসন্নমনাৱিলং, নিদ্ধোতজাতিমণি ৱিয জুতিমন্তং খাযতি. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো সৰীৰব্ভন্তৰে দ্ৱিন্নং থনানং মজ্ঝে পতিট্ঠিতন্তি.
তত্থ যথা দ্ৱিন্নং ৱাতপানকৱাটকানং মজ্ঝে ঠিতো অগ্গড়ত্থম্ভকো ন জানাতি ‘‘অহং দ্ৱিন্নং ৱাতপানকৱাটকানং মজ্ঝে ঠিতো’’তি, নপি ৱাতপানকৱাটকানি জানন্তি ‘‘অম্হাকং মজ্ঝে অগ্গড়ত্থম্ভকো ঠিতো’’তি; এৱমেৱং ন হদযং জানাতি ‘‘অহং দ্ৱিন্নং থনানং মজ্ঝে ঠিত’’ন্তি, নপি থনানি জানন্তি ‘‘হদযং অম্হাকং মজ্ঝে ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো হদযং হদযভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং হদযং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰস্স অব্ভন্তৰে যকনসঞ্ঞিতং যমকমংসপিণ্ডং ৱণ্ণতো ৰত্তং ৰত্তকুমুদবাহিৰপত্তপিট্ঠিৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো একমূলং হুত্ৱা অগ্গে যমকং কোৱিড়াৰপত্তসণ্ঠানং, তঞ্চ দন্ধানং একংযেৱ হোতি মহন্তং, পঞ্ঞৱন্তানং দ্ৱে ৱা তীণি ৱা খুদ্দকানীতি. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো দ্ৱিন্নং থনানং অব্ভন্তৰে দক্খিণপস্সং নিস্সায ঠিতন্তি.
তত্থ যথা পিঠৰকপস্সে লগ্গা মংসপেসি ন জানাতি ‘‘অহং পিঠৰকপস্সে লগ্গা’’তি, নপি পিঠৰকপস্সং জানাতি ‘‘মযি মংসপেসি লগ্গা’’তি; এৱমেৱ ন যকনং জানাতি ‘‘অহং দ্ৱিন্নং থনানং অব্ভন্তৰে দক্খিণপস্সং নিস্সায ঠিত’’ন্তি, নপি থনানং অব্ভন্তৰে দক্খিণপস্সং জানাতি ‘‘মং নিস্সায যকনং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো পন যকনং যকনভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং যকনং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে পটিচ্ছন্নাপটিচ্ছন্নভেদতো দুৱিধং কিলোমকং ৱণ্ণতো সেতং দুকূলপিলোতিকৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো অত্তনো ওকাসসণ্ঠানং. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতং. ওকাসতো পটিচ্ছন্নকিলোমকং হদযঞ্চ ৱক্কঞ্চ পৰিৱাৰেত্ৱা, অপ্পটিচ্ছন্নকিলোমকং সকলসৰীৰে চম্মস্স হেট্ঠতো মংসং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতন্তি.
তত্থ যথা পিলোতিকায পলিৱেঠিতে মংসে ন পিলোতিকা জানাতি ‘‘মযা মংসং পলিৱেঠিত’’ন্তি, নপি মংসং জানাতি ‘‘অহং পিলোতিকায পলিৱেঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন কিলোমকং জানাতি ‘‘মযা হদযৱক্কানি সকলসৰীৰে চ চম্মস্স হেট্ঠতো মংসং পলিৱেঠিত’’ন্তি. নপি হদযৱক্কানি সকলসৰীৰে চ মংসং জানাতি ‘‘অহং কিলোমকেন পলিৱেঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো হেট্ঠা মংসেন উপৰি চম্মেন তিৰিযং কিলোমকভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং কিলোমকং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰস্স অব্ভন্তৰে পিহকং ৱণ্ণতো নীলং মীলাতনিগ্গুণ্ডীপুপ্ফৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো যেভুয্যেন সত্তঙ্গুলপ্পমাণং অবন্ধনং কাড়ৱচ্ছকজিৱ্হাসণ্ঠানং. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো হদযস্স ৱামপস্সে উদৰপটলস্স মত্থকপস্সং নিস্সায ঠিতং, যম্হি পহৰণপহাৰেন বহি নিক্খন্তে সত্তানং জীৱিতক্খযো হোতীতি.
তত্থ যথা কোট্ঠকমত্থকপস্সং নিস্সায ঠিতা ন গোমযপিণ্ডি জানাতি ‘‘অহং কোট্ঠকমত্থকপস্সং নিস্সায ঠিতা’’তি, নপি কোট্ঠকমত্থকপস্সং জানাতি ‘‘গোমযপিণ্ডি মং নিস্সায ঠিতা’’তি; এৱমেৱ ন পিহকং জানাতি ‘‘অহং উদৰপটলস্স মত্থকপস্সং নিস্সায ঠিত’’ন্তি, নপি উদৰপটলস্স মত্থকপস্সং জানাতি ‘‘পিহকং মং নিস্সায ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো পিহকং পিহকভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং পিহকং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰস্স অব্ভন্তৰে দ্ৱত্তিংসমংসখণ্ডপ্পভেদং পপ্ফাসং ৱণ্ণতো ৰত্তং নাতিপৰিপক্কউদুম্বৰৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ৱিসমচ্ছিন্নপূৱসণ্ঠানং, ছদনিট্ঠকখণ্ডপুঞ্জসণ্ঠানন্তিপি একে. তদেতং অব্ভন্তৰে অসিতপীতাদীনং অভাৱে উগ্গতেন কম্মজতেজুস্মনা অব্ভাহতত্তা সঙ্খাদিতপলালপিণ্ডমিৱ নিৰসং নিৰোজং হোতি. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো সৰীৰব্ভন্তৰে দ্ৱিন্নং থনানং অব্ভন্তৰে হদযঞ্চ যকনঞ্চ উপৰি ছাদেত্ৱা ওলম্বন্তং ঠিতন্তি.
তত্থ যথা জিণ্ণকোট্ঠব্ভন্তৰে লম্বমানো সকুণকুলাৱকো ন জানাতি ‘‘অহং জিণ্ণকোট্ঠব্ভন্তৰে লম্বমানো ঠিতো’’তি, নপি জিণ্ণকোট্ঠব্ভন্তৰং জানাতি ‘‘সকুণকুলাৱকো মযি লম্বমানো ঠিতো’’তি; এৱমেৱ ন পপ্ফাসং জানাতি ‘‘অহং সৰীৰব্ভন্তৰে দ্ৱিন্নং থনানং অন্তৰে লম্বমানং ঠিত’’ন্তি, নপি সৰীৰব্ভন্তৰে দ্ৱিন্নং থনানং অন্তৰং জানাতি ‘‘মযি পপ্ফাসং লম্বমানং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো পপ্ফাসং পপ্ফাসভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং পপ্ফাসং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং অন্তোসৰীৰে পুৰিসস্স দ্ৱত্তিংসহত্থং, ইত্থিযা অট্ঠৱীসতিহত্থং, একৱীসতিযা ঠানেসু ওভগ্গং অন্তং ৱণ্ণতো সেতং সক্খৰসুধাৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো সীসং ছিন্দিত্ৱা লোহিতদোণিযং সংৱেল্লেত্ৱা ঠপিতধম্মনিসণ্ঠানং. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতং. ওকাসতো উপৰি গলৱাটকে হেট্ঠা চ কৰীসমগ্গে ৱিনিবন্ধত্তা গলৱাটককৰীসমগ্গপৰিযন্তে সৰীৰব্ভন্তৰে ঠিতন্তি.
তত্থ যথা লোহিতদোণিযং ঠপিতং ছিন্নসীসং ধম্মনিকড়েৱৰং ন জানাতি ‘‘অহং লোহিতদোণিযং ঠিত’’ন্তি, নপি লোহিতদোণি জানাতি ‘‘মযি ছিন্নসীসং ধম্মনিকড়েৱৰং ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন অন্তং জানাতি ‘‘অহং সৰীৰব্ভন্তৰে ঠিত’’ন্তি, নপি সৰীৰব্ভন্তৰং জানাতি ‘‘মযি অন্তং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো অন্তং অন্তভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং অন্তং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং অন্তোসৰীৰে অন্তন্তৰে অন্তগুণং ৱণ্ণতো সেতং দকসীতলিকমূলৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো দকসীতলিকমূলসণ্ঠানমেৱাতি, গোমুত্তসণ্ঠানন্তিপি একে. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতং. ওকাসতো কুদালফৰসুকম্মাদীনি কৰোন্তানং যন্তাকড্ঢনকালে যন্তসুত্তকমিৱ যন্তফলকানি অন্তভোগে একতো অগ্গড়ন্তে আবন্ধিত্ৱা পাদপুঞ্ছনৰজ্জুমণ্ডলকস্স অন্তৰা তং সিব্বিত্ৱা ঠিতৰজ্জুকা ৱিয একৱীসতিযা অন্তভোগানং অন্তৰা ঠিতন্তি.
তত্থ যথা পাদপুঞ্ছনৰজ্জুমণ্ডলকং সিব্বিত্ৱা ঠিতৰজ্জুকা ন জানাতি ‘‘মযা পাদপুঞ্ছনৰজ্জুমণ্ডলকং সিব্বিত’’ন্তি, নপি পাদপুঞ্ছনৰজ্জুমণ্ডলকং জানাতি ‘‘ৰজ্জুকা মং সিব্বিত্ৱা ঠিতা’’তি, এৱমেৱ অন্তগুণং ন জানাতি ‘‘অহং অন্তং একৱীসতিভোগব্ভন্তৰে আবন্ধিত্ৱা ঠিত’’ন্তি, নপি অন্তং জানাতি ‘‘অন্তগুণং মং আবন্ধিত্ৱা ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো অন্তগুণং অন্তগুণভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং অন্তগুণং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং অন্তোসৰীৰে উদৰিযং ৱণ্ণতো অজ্ঝোহটাহাৰৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো পৰিস্সাৱনে সিথিলবদ্ধতণ্ডুলসণ্ঠানং. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো উদৰে ঠিতন্তি. উদৰং নাম উভতো নিপ্পীড়িযমানস্স অল্লসাটকস্স মজ্ঝে সঞ্জাতফোটকসদিসং অন্তপটলং, বহি মট্ঠং, অন্তো মংসকসম্বুপলিৱেঠিতং, কিলিট্ঠপাৱাৰপুপ্ফসদিসং, কুথিতপনসফলস্স অব্ভন্তৰসদিসন্তিপি একে. তত্থ তক্কোলকা গণ্ডুপ্পাদকাতালহীৰকাসূচিমুখকাপটতন্তুসুত্তকাতি এৱমাদিদ্ৱত্তিংসকুলপ্পভেদা কিমযো আকুলব্যাকুলা সণ্ডসণ্ডচাৰিনো হুত্ৱা নিৱসন্তি, যে পানভোজনাদিম্হি অৱিজ্জমানে উল্লঙ্ঘিত্ৱা ৱিৰৱন্তা হদযমংসং অভিতুদন্তি পানভোজনাদীনি অজ্ঝোহৰণৱেলাযঞ্চ উদ্ধংমুখা হুত্ৱা পঠমজ্ঝোহটে দ্ৱে তযো আলোপে তুৰিততুৰিতা ৱিলুম্পন্তি. যং এতেসং কিমীনং পসূতিঘৰং ৱচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতি, যত্থ সেয্যথাপি নাম চণ্ডালগামদ্ৱাৰে চন্দনিকায সৰদসমযে থূলফুসিতকে দেৱে ৱস্সন্তে উদকেন আৱূড়্হং মুত্তকৰীসচম্মট্ঠিন্হাৰুখণ্ডখেড়সিঙ্ঘাণিকালোহিতপ্পভুতিনানাকুণপজাতং নিপতিত্ৱা কদ্দমোদকালুড়িতং সঞ্জাতকিমিকুলাকুলং হুত্ৱা দ্ৱীহতীহচ্চযেন সূৰিযাতপসন্তাপৱেগকুথিতং উপৰি ফেণপুপ্ফুড়কে মুঞ্চন্তং অভিনীলৱণ্ণং পৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছং উপগন্তুং ৱা দট্ঠুং ৱা অনৰহৰূপতং আপজ্জিত্ৱা তিট্ঠতি, পগেৱ ঘাযিতুং ৱা সাযিতুং ৱা; এৱমেৱ নানপ্পকাৰপানভোজনাদি দন্তমুসলসংচুণ্ণিতং জিৱ্হাহত্থসম্পৰিৱত্তিতং খেড়লালাপলিবুদ্ধং তঙ্খণৱিগতৱণ্ণগন্ধৰসাদিসম্পদং কোলিযখলিসুৱানৱমথুসদিসং নিপতিত্ৱা পিত্তসেম্হৱাতপলিৱেঠিতং হুত্ৱা উদৰগ্গিসন্তাপৱেগকুথিতং কিমিকুলাকুলং উপৰূপৰি ফেণপুপ্ফুড়কানি মুঞ্চন্তং পৰমকসম্বুদুগ্গন্ধজেগুচ্ছভাৱমাপজ্জিত্ৱা তিট্ঠতি. যং সুত্ৱাপি পানভোজনাদীসু অমনুঞ্ঞতা সণ্ঠাতি, পগেৱ পঞ্ঞাচক্খুনা ওলোকেত্ৱা. যত্থ চ পতিতং পানভোজনাদি পঞ্চধা ৱিৱেকং গচ্ছতি, একং ভাগং পাণকা খাদন্তি, একং ভাগং উদৰগ্গি ঝাপেতি, একো ভাগো মুত্তং হোতি, একো ভাগো কৰীসং হোতি, একো ভাগো ৰসভাৱং আপজ্জিত্ৱা সোণিতমংসাদীনি উপব্ৰূহযতীতি.
তত্থ যথা পৰমজেগুচ্ছায সুৱানদোণিযা ঠিতো সুৱানৱমথু ন জানাতি ‘‘অহং সুৱানদোণিযা ঠিতো’’তি; নপি সুৱানদোণি জানাতি ‘‘মযি সুৱানৱমথু ঠিতো’’তি. এৱমেৱ ন উদৰিযং জানাতি ‘‘অহং ইমস্মিং পৰমদুগ্গন্ধজেগুচ্ছে উদৰে ঠিত’’ন্তি; নপি উদৰং জানাতি ‘‘মযি উদৰিযং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো উদৰিযং উদৰিযভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং উদৰিযং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং অন্তোসৰীৰে কৰীসং ৱণ্ণতো যেভুয্যেন অজ্ঝোহটাহাৰৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানং, দিসতো হেট্ঠিমায দিসায জাতং, ওকাসতো পক্কাসযে ঠিতন্তি. পক্কাসযো নাম হেট্ঠা নাভিপিট্ঠিকণ্টকমূলানং অন্তৰে অন্তাৱসানে উব্বেধেন অট্ঠঙ্গুলমত্তো ৱংসনড়কব্ভন্তৰসদিসো পদেসো, যত্থ সেয্যথাপি নাম উপৰিভূমিভাগে পতিতং ৱস্সোদকং ওগড়িত্ৱা হেট্ঠাভূমিভাগং পূৰেত্ৱা তিট্ঠতি, এৱমেৱ যংকিঞ্চি আমাসযে পতিতং পানভোজনাদিকং উদৰগ্গিনা ফেণুদ্দেহকং পক্কং পক্কং সণ্হকৰণিযা পিট্ঠমিৱ সণ্হভাৱং আপজ্জিত্ৱা অন্তবিলেন ওগড়িত্ৱা ওমদ্দিত্ৱা ৱংসনড়কে পক্খিত্তপণ্ডুমত্তিকা ৱিয সন্নিচিতং হুত্ৱা তিট্ঠতি.
তত্থ যথা ৱংসনড়কে ওমদ্দিত্ৱা পক্খিত্তপণ্ডুমত্তিকা ন জানাতি ‘‘অহং ৱংসনড়কে ঠিতা’’তি, নপি ৱংসনড়কো জানাতি ‘‘মযি পণ্ডুমত্তিকা ঠিতা’’তি; এৱমেৱ ন কৰীসং জানাতি ‘‘অহং পক্কাসযে ঠিত’’ন্তি, নপি পক্কাসযো জানাতি ‘‘মযি কৰীসং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো কৰীসং কৰীসভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং কৰীসং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে সীসকটাহব্ভন্তৰে মত্থলুঙ্গং ৱণ্ণতো সেতং অহিছত্তকপিণ্ডিৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. পক্কুথিতদুদ্ধৱণ্ণন্তিপি একে. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানং. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো সীসকটাহস্স অব্ভন্তৰে চত্তাৰো সিব্বিনিমগ্গে নিস্সায সমোধায ঠপিতা চত্তাৰো পিট্ঠপিণ্ডিকা ৱিয সমোহিতং চতুমত্থলুঙ্গপিণ্ডপ্পভেদং হুত্ৱা ঠিতন্তি.
তত্থ যথা পুৰাণলাবুকটাহে পক্খিত্তপিট্ঠপিণ্ডি পক্কুথিতদুদ্ধং ৱা ন জানাতি ‘‘অহং পুৰাণলাবুকটাহে ঠিত’’ন্তি, নপি পুৰাণলাবুকটাহং জানাতি ‘‘মযি পিট্ঠপিণ্ডি পক্কুথিতদুদ্ধং ৱা ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন মত্থলুঙ্গং জানাতি ‘‘অহং সীসকটাহব্ভন্তৰে ঠিত’’ন্তি, নপি সীসকটাহব্ভন্তৰং জানাতি ‘‘মযি মত্থলুঙ্গং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো মত্থলুঙ্গং মত্থলুঙ্গভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং মত্থলুঙ্গং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে বদ্ধাবদ্ধভেদতো দুৱিধম্পি পিত্তং ৱণ্ণতো বহলমধুকতেলৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. অবদ্ধপিত্তং মিলাতবকুলপুপ্ফৱণ্ণন্তিপি একে. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানং. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতং. ওকাসতো অবদ্ধপিত্তং কেসলোমনখদন্তানং মংসৱিনিমুত্তট্ঠানং থদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ৱজ্জেত্ৱা উদকমিৱ তেলবিন্দু অৱসেসসৰীৰং ব্যাপেত্ৱা ঠিতং, যম্হি কুপিতে অক্খীনি পীতকানি হোন্তি ভমন্তি, গত্তং কম্পতি কণ্ডূযতি. বদ্ধপিত্তং হদযপপ্ফাসানমন্তৰে যকনমংসং নিস্সায পতিট্ঠিতে মহাকোসাতকিকোসকসদিসে পিত্তকোসকে ঠিতং, যম্হি কুপিতে সত্তা উম্মত্তকা হোন্তি, ৱিপল্লত্থচিত্তা হিৰোত্তপ্পং ছড্ডেত্ৱা অকত্তব্বং কৰোন্তি, অভাসিতব্বং ভাসন্তি, অচিন্তিতব্বং চিন্তেন্তি.
তত্থ যথা উদকং ব্যাপেত্ৱা ঠিতং তেলং ন জানাতি ‘‘অহং উদকং ব্যাপেত্ৱা ঠিত’’ন্তি, নপি উদকং জানাতি ‘‘তেলং মং ব্যাপেত্ৱা ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন অবদ্ধপিত্তং জানাতি ‘‘অহং সৰীৰং ব্যাপেত্ৱা ঠিত’’ন্তি, নপি সৰীৰং জানাতি ‘‘অবদ্ধপিত্তং মং ব্যাপেত্ৱা ঠিত’’ন্তি. যথা চ কোসাতকিকোসকে ঠিতং ৱস্সোদকং ন জানাতি ‘‘অহং কোসাতকিকোসকে ঠিত’’ন্তি, নপি কোসাতকিকোসকো জানাতি ‘‘মযি ৱস্সোদকং ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন বদ্ধপিত্তং জানাতি ‘‘অহং পিত্তকোসকে ঠিত’’ন্তি, নপি পিত্তকোসকো জানাতি ‘‘মযি বদ্ধপিত্তং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো পিত্তং পিত্তভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং পিত্তং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰব্ভন্তৰে একপত্তপূৰপ্পমাণং সেম্হং ৱণ্ণতো সেতং কচ্ছকপণ্ণৰসৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানং. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো উদৰপটলে ঠিতন্তি. যং পানভোজনাদিঅজ্ঝোহৰণকালে সেয্যথাপি নাম উদকে সেৱালপণকং কট্ঠে ৱা কথলে ৱা পতন্তে ছিজ্জিত্ৱা দ্ৱিধা হুত্ৱা পুন অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা তিট্ঠতি, এৱমেৱ পানভোজনাদিম্হি নিপতন্তে ছিজ্জিত্ৱা দ্ৱিধা হুত্ৱা পুন অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা তিট্ঠতি, যম্হি চ মন্দীভূতে পক্কমিৱ গণ্ডং পূতিকমিৱ কুক্কুটণ্ডং উদৰপটলং পৰমজেগুচ্ছকুণপগন্ধং হোতি. ততো উগ্গতেন চ গন্ধেন উগ্গাৰোপি মুখম্পি দুগ্গন্ধং পূতিকুণপসদিসং হোতি, সো চ পুৰিসো ‘‘অপেহি দুগ্গন্ধং ৱাযসী’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, যঞ্চ অভিৱড্ঢিতং বহলত্তমাপন্নং পটিকুজ্জনফলকমিৱ ৱচ্চকুটিযা উদৰপটলব্ভন্তৰে এৱ কুণপগন্ধং সন্নিৰুম্ভিত্ৱা তিট্ঠতি.
তত্থ যথা চন্দনিকায উপৰিফেণপটলং ন জানাতি ‘‘অহং চন্দনিকায ঠিত’’ন্তি, নপি চন্দনিকা জানাতি ‘‘মযি ফেণপটলং ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন সেম্হং জানাতি ‘‘অহং উদৰপটলে ঠিত’’ন্তি, নপি উদৰপটলং জানাতি ‘‘মযি সেম্হং ঠিতন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো সেম্হং সেম্হভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং সেম্হং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে পুব্বো ৱণ্ণতো পণ্ডুপলাসৱণ্ণোতি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানো. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতো. ওকাসতো পুব্বস্স ওকাসো নাম নিবদ্ধো নত্থি. যত্থ পুব্বো সন্নিচিতো তিট্ঠেয্য, যত্ৰ যত্ৰ খাণুকণ্টকপ্পহৰণগ্গিজালাদীহি অভিহতে সৰীৰপ্পদেসে লোহিতং সণ্ঠহিত্ৱা পচ্চতি, গণ্ডপিড়কাদযো ৱা উপ্পজ্জন্তি, তত্ৰ তত্ৰ তিট্ঠতি.
তত্থ যথা ৰুক্খস্স তত্থ তত্থ ফৰসুধাৰাদীহি পহতপ্পদেসে অৱগড়িত্ৱা ঠিতো নিয্যাসো ন জানাতি ‘‘অহং ৰুক্খস্স পহতপ্পদেসে ঠিতো’’তি, নপি ৰুক্খস্স পহতপ্পদেসো জানাতি ‘‘মযি নিয্যাসো ঠিতো’’তি; এৱমেৱ ন পুব্বো জানাতি ‘‘অহং সৰীৰস্স তত্থ তত্থ খাণুকণ্টকাদীহি অভিহতপ্পদেসে গণ্ডপিড়কাদীনং উট্ঠিতপ্পদেসে ৱা ঠিতো’’তি, নপি সৰীৰপ্পদেসো জানাতি ‘‘মযি পুব্বো ঠিতো’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো পুব্বো পুব্বভাগেন পৰিচ্ছিন্নোতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং পুব্বং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে সন্নিচিতলোহিতং সংসৰণলোহিতন্তি এৱং দুৱিধে লোহিতে সন্নিচিতলোহিতং তাৱ ৱণ্ণতো বহলকুথিতলাখাৰসৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি, সংসৰণলোহিতং অচ্ছলাখাৰসৱণ্ণন্তি. সণ্ঠানতো সব্বম্পি অত্তনো ওকাসসণ্ঠানং. দিসতো সন্নিচিতলোহিতং উপৰিমায দিসায জাতং, সংসৰণলোহিতং দ্ৱীসুপীতি. ওকাসতো সংসৰণলোহিতং কেসলোমনখদন্তানং মংসৱিনিমুত্তট্ঠানঞ্চেৱ থদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ৱজ্জেত্ৱা ধমনিজালানুসাৰেন সব্বং উপাদিন্নকসৰীৰং ফৰিত্ৱা ঠিতং. সন্নিচিতলোহিতং যকনস্স হেট্ঠাভাগং পূৰেত্ৱা একপত্তপূৰণমত্তং ৱক্কহদযপপ্ফাসানং উপৰি থোকং থোকং বিন্দুং পাতেন্তং ৱক্কহদযযকনপপ্ফাসে তেমেন্তং ঠিতং, যম্হি ৱক্কহদযাদীনি অতেমেন্তে সত্তা পিপাসিতা হোন্তি.
তত্থ যথা জজ্জৰকপালে ঠিতং উদকং হেট্ঠা লেড্ডুখণ্ডাদীনি তেমেন্তং ন জানাতি ‘‘অহং জজ্জৰকপালে ঠিতং হেট্ঠা লেড্ডুখণ্ডাদীনি তেমেমী’’তি, নপি জজ্জৰকপালং হেট্ঠা লেড্ডুখণ্ডাদীনি ৱা জানন্তি ‘‘মযি উদকং ঠিতং, অম্হে ৱা তেমেন্তং ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন লোহিতং জানাতি ‘‘অহং যকনস্স হেট্ঠাভাগে ৱক্কহদযাদীনি তেমেন্তং ঠিত’’ন্তি, নপি যকনস্স হেট্ঠাভাগট্ঠানং ৱক্কহদযাদীনি ৱা জানন্তি ‘‘মযি লোহিতং ঠিতং, অম্হে ৱা তেমেন্তং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো লোহিতং লোহিতভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং লোহিতং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে সেদো ৱণ্ণতো পসন্নতিলতেলৱণ্ণোতি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানো. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতো. ওকাসতো সেদস্স ওকাসো নাম নিবদ্ধো নত্থি, যত্থ সেদো লোহিতং ৱিয সদা তিট্ঠেয্য. যস্মা ৱা যদা অগ্গিসন্তাপসূৰিযসন্তাপউতুৱিকাৰাদীহি সৰীৰং সন্তপতি, অথ উদকতো অব্বূড়্হমত্তৱিসমচ্ছিন্নভিসমুড়ালকুমুদনালকলাপউদকমিৱ সব্বকেসলোমকূপৱিৱৰেহি পগ্ঘৰতি. তস্মা তেসং কেসলোমকূপৱিৱৰানং ৱসেন তং সণ্ঠানতো ৱৱত্থপেতি. ‘‘সেদপৰিগ্গণ্হকেন চ যোগাৱচৰেন কেসলোমকূপৱিৱৰে পূৰেত্ৱা ঠিতৱসেনেৱ সেদো মনসিকাতব্বো’’তি ৱুত্তং পুব্বাচৰিযেহি.
তত্থ যথা ভিসমুড়ালকুমুদনালকলাপৱিৱৰেহি পগ্ঘৰন্তং উদকং ন জানাতি ‘‘অহং ভিসমুড়ালকুমুদনালকলাপৱিৱৰেহি পগ্ঘৰামী’’তি, নপি ভিসমুড়ালকুমুদনালকলাপৱিৱৰা জানন্তি ‘‘অম্হেহি উদকং পগ্ঘৰতী’’তি; এৱমেৱ ন সেদো জানাতি ‘‘অহং কেসলোমকূপৱিৱৰেহি পগ্ঘৰামী’’তি, নপি কেসলোমকূপৱিৱৰা জানন্তি ‘‘অম্হেহি সেদো পগ্ঘৰতী’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো সেদো সেদভাগেন পৰিচ্ছিন্নোতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং সেদং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে চম্মমংসন্তৰে মেদো ৱণ্ণতো ফালিতহলিদ্দিৱণ্ণোতি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানো. তথা হি সুখিনো থূলসৰীৰস্স চম্মমংসন্তৰে ফৰিত্ৱা ঠিতো হলিদ্দিৰত্তদুকূলপিলোতিকসণ্ঠানো, কিসসৰীৰস্স জঙ্ঘমংসঊৰুমংসপিট্ঠিকণ্টকনিস্সিতপিট্ঠিমংসউদৰপটলমংসানি নিস্সায সংৱেল্লিত্ৱা ঠপিতহলিদ্দিৰত্তদুকূলপিলোতিকখণ্ডসণ্ঠানো. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতো. ওকাসতো থূলসৰীৰস্স সকলসৰীৰং ফৰিত্ৱা কিসস্স জঙ্ঘামংসাদীনি নিস্সায ঠিতো, যো সিনেহসঙ্খাতোপি হুত্ৱা পৰমজেগুচ্ছত্তা ন মত্থকতেলত্থং ন গণ্ডূসতেলত্থং ন দীপজালনত্থং সঙ্গয্হতি.
তত্থ যথা মংসপুঞ্জং নিস্সায ঠিতা হলিদ্দিৰত্তদুকূলপিলোতিকা ন জানাতি ‘‘অহং মংসপুঞ্জং নিস্সায ঠিতা’’তি, নপি মংসপুঞ্জো জানাতি ‘‘হলিদ্দিৰত্তদুকূলপিলোতিকা মং নিস্সায ঠিতা’’তি; এৱমেৱ ন মেদো জানাতি ‘‘অহং সকলসৰীৰং জঙ্ঘাদীসু ৱা মংসং নিস্সায ঠিতো’’তি, নপি সকলসৰীৰং জানাতি জঙ্ঘাদীসু ৱা মংসং ‘‘মেদো মং নিস্সায ঠিতো’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো মেদো হেট্ঠা মংসেন, উপৰি চম্মেন, সমন্ততো মেদভাগেন পৰিচ্ছিন্নোতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং মেদং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে অস্সু ৱণ্ণতো পসন্নতিলতেলৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানং. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতং. ওকাসতো অক্খিকূপকেসু ঠিতন্তি. ন চেতং পিত্তকোসকে পিত্তমিৱ অক্খিকূপকেসু সদা সন্নিচিতং হুত্ৱা তিট্ঠতি, কিন্তু যদা সোমনস্সজাতা সত্তা মহাহসিতং হসন্তি, দোমনস্সজাতা ৰোদন্তি পৰিদেৱন্তি, তথাৰূপং ৱিসমাহাৰং ৱা হৰন্তি, যদা চ তেসং অক্খীনি ধূমৰজপংসুকাদীহি অভিহঞ্ঞন্তি, তদা এতেহি সোমনস্সদোমনস্সৱিসমাহাৰাদীহি সমুট্ঠহিত্ৱা অস্সু অক্খিকূপকেসু পূৰেত্ৱা তিট্ঠতি পগ্ঘৰতি চ. ‘‘অস্সুপৰিগ্গণ্হকেন চ যোগাৱচৰেন অক্খিকূপকে পূৰেত্ৱা ঠিতৱসেনেৱ তং মনসিকাতব্ব’’ন্তি পুব্বাচৰিযা ৱণ্ণযন্তি.
তত্থ যথা মত্থকচ্ছিন্নতৰুণতালট্ঠিকূপকেসু ঠিতং উদকং ন জানাতি ‘‘অহং মত্থকচ্ছিন্নতৰুণতালট্ঠিকূপকেসু ঠিত’’ন্তি, নপি মত্থকচ্ছিন্নতৰুণতালট্ঠিকূপকা জানন্তি ‘‘অম্হেসু উদকং ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন অস্সু জানাতি ‘‘অহং অক্খিকূপকেসু ঠিত’’ন্তি, নপি অক্খিকূপকা জানন্তি ‘‘অম্হেসু অস্সু ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো অস্সু অস্সুভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং অস্সুং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে ৱিলীনসিনেহসঙ্খাতা ৱসা ৱণ্ণতো আচামে আসিত্ততেলৱণ্ণাতি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানা. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতা. ওকাসতো হত্থতলহত্থপিট্ঠিপাদতলপাদপিট্ঠিনাসাপুটনলাটঅংসকূটেসু ঠিতাতি. ন চেসা এতেসু ওকাসেসু সদা ৱিলীনা এৱ হুত্ৱা তিট্ঠতি, কিন্তু যদা অগ্গিসন্তাপসূৰিযসন্তাপউতুৱিসভাগধাতুৱিসভাগেহি তে পদেসা উস্মাজাতা হোন্তি, তদা তত্থ ৱিলীনাৱ হুত্ৱা পসন্নসলিলাসু উদকসোণ্ডিকাসু নীহাৰো ৱিয সৰতি.
তত্থ যথা উদকসোণ্ডিযো অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতো নীহাৰো ন জানাতি ‘‘অহং উদকসোণ্ডিযো অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতো’’তি, নপি উদকসোণ্ডিযো জানন্তি ‘‘নীহাৰো অম্হে অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতো’’তি; এৱমেৱ ন ৱসা জানাতি ‘‘অহং হত্থতলাদীনি অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতা’’তি, নপি হত্থতলাদীনি জানন্তি ‘‘ৱসা অম্হে অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতা’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো ৱসা ৱসাভাগেন পৰিচ্ছিন্নাতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতিস্সা সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং ৱসং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে মুখস্সব্ভন্তৰে খেড়ো ৱণ্ণতো সেতো ফেণৱণ্ণোতি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানোতি, সমুদ্দফেণসণ্ঠানোতিপি একে. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতো. ওকাসতো উভোহি কপোলপস্সেহি ওৰোহিত্ৱা জিৱ্হায ঠিতোতি. ন চেসো এত্থ সদা সন্নিচিতো হুত্ৱা তিট্ঠতি, কিন্তু যদা সত্তা তথাৰূপং আহাৰং পস্সন্তি ৱা সৰন্তি ৱা, উণ্হতিত্তকটুকলোণম্বিলানং ৱা কিঞ্চি মুখে ঠপেন্তি. যদা চ তেসং হদযং আগিলাযতি, কিস্মিঞ্চিদেৱ ৱা জিগুচ্ছা উপ্পজ্জতি, তদা খেড়ো উপ্পজ্জিত্ৱা উভোহি কপোলপস্সেহি ওৰোহিত্ৱা জিৱ্হায সণ্ঠাতি. অগ্গজিৱ্হায চেস খেড়ো তনুকো হোতি, মূলজিৱ্হায বহলো, মুখে পক্খিত্তঞ্চ পুথুকং ৱা তণ্ডুলং ৱা অঞ্ঞং ৱা কিঞ্চি খাদনীযং নদিপুলিনে খতকূপসলিলমিৱ পৰিক্খযমগচ্ছন্তোৱ সদা তেমনসমত্থো হোতি.
তত্থ যথা নদিপুলিনে খতকূপতলে সণ্ঠিতং উদকং ন জানাতি ‘‘অহং কূপতলে সণ্ঠিত’’ন্তি, নপি কূপতলং জানাতি ‘‘মযি উদকং ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন খেড়ো জানাতি ‘‘অহং উভোহি কপোলপস্সেহি ওৰোহিত্ৱা জিৱ্হাতলে সণ্ঠিতো’’তি, নপি জিৱ্হাতলং জানাতি ‘‘মযি উভোহি কপোলপস্সেহি ওৰোহিত্ৱা খেড়ো সণ্ঠিতো’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো খেড়ো খেড়ভাগেন পৰিচ্ছিন্নোতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং খেড়ং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং সৰীৰে সিঙ্ঘাণিকা ৱণ্ণতো সেতা তৰুণতালমিঞ্জৱণ্ণাতি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানা, সেদেত্ৱা সেদেত্ৱা নাসাপুটে নিৰন্তৰং পক্খিত্তৱেত্তঙ্কুৰসণ্ঠানাতিপি একে. দিসতো উপৰিমায দিসায জাতা. ওকাসতো নাসাপুটে পূৰেত্ৱা ঠিতাতি. ন চেসা এত্থ সদা সন্নিচিতা হুত্ৱা তিট্ঠতি, কিন্তু সেয্যথাপি নাম পুৰিসো পদুমিনিপত্তে দধিং বন্ধিত্ৱা হেট্ঠা পদুমিনিপত্তং কণ্টকেন ৱিজ্ঝেয্য, অথ তেন ছিদ্দেন দধিপিণ্ডং গড়িত্ৱা বহি পপতেয্য; এৱমেৱ যদা সত্তা ৰোদন্তি, ৱিসভাগাহাৰউতুৱসেন ৱা সঞ্জাতধাতুক্খোভা হোন্তি, তদা অন্তোসীসতো পূতিসেম্হভাৱং আপন্নং মত্থলুঙ্গং গড়িত্ৱা তালুমত্থকৱিৱৰেন ওতৰিত্ৱা নাসাপুটে পূৰেত্ৱা তিট্ঠতি.
তত্থ যথা সিপ্পিকায পক্খিত্তং পূতিদধি ন জানাতি ‘‘অহং সিপ্পিকায ঠিত’’ন্তি, নপি সিপ্পিকা জানাতি ‘‘মযি পূতিকং দধি ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন সিঙ্ঘাণিকা জানাতি ‘‘অহং নাসাপুটেসু ঠিতা’’তি, নপি নাসাপুটা জানন্তি ‘‘অম্হেসু সিঙ্ঘাণিকা ঠিতা’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো সিঙ্ঘাণিকা সিঙ্ঘাণিকভাগেন পৰিচ্ছিন্নাতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতিস্সা সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং সিঙ্ঘাণিকং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং অন্তোসৰীৰে লসিকাতি সৰীৰসন্ধীনং অব্ভন্তৰে পিচ্ছিলকুণপং. সা ৱণ্ণতো কণিকাৰনিয্যাসৱণ্ণাতি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো ওকাসসণ্ঠানা. দিসতো দ্ৱীসু দিসাসু জাতা. ওকাসতো অট্ঠিসন্ধীনং অব্ভঞ্জনকিচ্চং সাধযমানা অসীতিসতসন্ধীনং অব্ভন্তৰে ঠিতাতি. যস্স চেসা মন্দা হোতি, তস্স উট্ঠহন্তস্স নিসীদন্তস্স অভিক্কমন্তস্স পটিক্কমন্তস্স সমিঞ্জন্তস্স পসাৰেন্তস্স অট্ঠিকানি কটকটাযন্তি, অচ্ছৰিকাসদ্দং কৰোন্তো ৱিয ৱিচৰতি, একযোজনদ্ৱিযোজনমত্তম্পি অদ্ধানং গতস্স ৱাযোধাতু কুপ্পতি, গত্তানি দুক্খন্তি যস্স পন চেসা বহুকা হোতি, তস্স উট্ঠাননিসজ্জাদীসু ন অট্ঠীনি কটকটাযন্তি, দীঘম্পি অদ্ধানং গতস্স ন ৱাযোধাতু কুপ্পতি, ন গত্তানি দুক্খন্তি.
তত্থ যথা অব্ভঞ্জনতেলং ন জানাতি ‘‘অহং অক্খং অব্ভঞ্জিত্ৱা ঠিত’’ন্তি, নপি অক্খো জানাতি ‘‘মং তেলং অব্ভঞ্জিত্ৱা ঠিত’’ন্তি; এৱমেৱ ন লসিকা জানাতি ‘‘অহং অসীতিসতসন্ধিযো অব্ভঞ্জিত্ৱা ঠিতা’’তি, নপি অসীতিসতসন্ধিযো জানন্তি ‘‘লসিকা অম্হে অব্ভঞ্জিত্ৱা ঠিতা’’তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো লসিকা লসিকভাগেন পৰিচ্ছিন্নাতি ৱৱত্থপেতি. অযমেতিস্সা সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং লসিকং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
ততো পৰং অন্তোসৰীৰে মুত্তং ৱণ্ণতো মাসখাৰোদকৱণ্ণন্তি ৱৱত্থপেতি. সণ্ঠানতো উদকং পূৰেত্ৱা অধোমুখঠপিতউদককুম্ভঅন্তৰগতউদকসণ্ঠানং. দিসতো হেট্ঠিমায দিসায জাতং. ওকাসতো ৱত্থিস্সব্ভন্তৰে ঠিতন্তি. ৱত্থি নাম ৱত্থিপুটো ৱুচ্চতি, যত্থ সেয্যথাপি নাম চন্দনিকায পক্খিত্তে অমুখে পেড়াঘটে চন্দনিকাৰসো পৱিসতি, ন চস্স পৱিসনমগ্গো পঞ্ঞাযতি; এৱমেৱ সৰীৰতো মুত্তং পৱিসতি, ন চস্স পৱিসনমগ্গো পঞ্ঞাযতি নিক্খমনমগ্গো এৱ তু পাকটো হোতি, যম্হি চ মুত্তস্স ভৰিতে ‘‘পস্সাৱং কৰোমা’’তি সত্তানং আযূহনং হোতি. তত্থ যথা চন্দনিকায পক্খিত্তে অমুখে পেড়াঘটে ঠিতো চন্দনিকাৰসো ন জানাতি ‘‘অহং অমুখে পেড়াঘটে ঠিতো’’তি, নপি পেড়াঘটো জানাতি ‘‘মযি চন্দনিকাৰসো ঠিতো’’তি; এৱমেৱ মুত্তং ন জানাতি ‘‘অহং ৱত্থিম্হি ঠিত’’ন্তি, নপি ৱত্থি জানাতি ‘‘মযি মুত্তং ঠিত’’ন্তি. আভোগপচ্চৱেক্খণৱিৰহিতা হি এতে ধম্মা…পে… ন পুগ্গলোতি. পৰিচ্ছেদতো ৱত্থিঅব্ভন্তৰেন চেৱ মুত্তভাগেন চ পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱৱত্থপেতি. অযমেতস্স সভাগপৰিচ্ছেদো, ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো পন কেসসদিসো এৱাতি এৱং মুত্তং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি. এৱমযং ইমং দ্ৱত্তিংসাকাৰং ৱণ্ণাদিতো ৱৱত্থপেতি.
তস্সেৱং ইমং দ্ৱত্তিংসাকাৰং ৱণ্ণাদিৱসেন ৱৱত্থপেন্তস্স তং তং ভাৱনানুযোগং আগম্ম কেসাদযো পগুণা হোন্তি, কোট্ঠাসভাৱেন উপট্ঠহন্তি. ততো পভুতি সেয্যথাপি নাম চক্খুমতো পুৰিসস্স দ্ৱত্তিংসৱণ্ণানং পুপ্ফানং একসুত্তগন্থিতং মালং ওলোকেন্তস্স সব্বপুপ্ফানি অপুব্বাপৰিযমিৱ পাকটানি হোন্তি; এৱমেৱ ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তি ইমং কাযং সতিযা ওলোকেন্তস্স সব্বে তে ধম্মা অপুব্বাপৰিযমিৱ পাকটা হোন্তি. কেসেসু আৱজ্জিতেসু অসণ্ঠহমানাৱ সতি যাৱ মুত্তং, তাৱ পৱত্ততি. ততো পভুতি তস্স আহিণ্ডন্তা মনুস্সতিৰচ্ছানাদযো চ সত্তাকাৰং ৱিজহিত্ৱা কোট্ঠাসৰাসিৱসেনেৱ উপট্ঠহন্তি, তেহি চ অজ্ঝোহৰিযমানং পানভোজনাদি কোট্ঠাসৰাসিম্হি পক্খিপ্পমানমিৱ উপট্ঠাতীতি.
এত্থাহ ‘‘অথানেন ততো পৰং কিং কাতব্ব’’ন্তি? ৱুচ্চতে – তদেৱ নিমিত্তং আসেৱিতব্বং ভাৱেতব্বং বহুলীকাতব্বং সুৱৱত্থিতং ৱৱত্থপেতব্বং. কথং পনাযং তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি সুৱৱত্থিতং ৱৱত্থপেতীতি? অযঞ্হি তং কেসাদীনং কোট্ঠাসভাৱেন উপট্ঠাননিমিত্তং আসেৱতি, সতিযা অল্লিযতি ভজতি উপগচ্ছতি, সতিগব্ভং গণ্হাপেতি. তত্থ লদ্ধং ৱা সতিং ৱড্ঢেন্তো তং ভাৱেতীতি ৱুচ্চতি. বহুলীকৰোতীতি পুনপ্পুনং সতিসম্পযুত্তং ৱিতক্কৱিচাৰব্ভাহতং কৰোতি. সুৱৱত্থিতং ৱৱত্থপেতীতি যথা সুট্ঠু ৱৱত্থিতং হোতি, ন পুন অন্তৰধানং গচ্ছতি, তথা তং সতিযা ৱৱত্থপেতি, উপধাৰেতি উপনিবন্ধতি.
অথ ৱা যং পুব্বে অনুপুব্বতো, নাতিসীঘতো, নাতিসণিকতো, ৱিক্খেপপ্পহানতো, পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতো, অনুপুব্বমুঞ্চনতো, লক্খণতো, তযো চ সুত্তন্তাতি এৱং দসৱিধং মনসিকাৰকোসল্লং ৱুত্তং. তত্থ অনুপুব্বতো মনসিকৰোন্তো আসেৱতি, নাতিসীঘতো নাতিসণিকতো চ মনসিকৰোন্তো ভাৱেতি, ৱিক্খেপপ্পহানতো মনসিকৰোন্তো বহুলী কৰোতি, পণ্ণত্তিসমতিক্কমনাদিতো মনসিকৰোন্তো সুৱৱত্থিতং ৱৱত্থপেতীতি ৱেদিতব্বো.
এত্থাহ ‘‘কথং পনাযং অনুপুব্বাদিৱসেন এতে ধম্মে মনসি কৰোতী’’তি? ৱুচ্চতে – অযঞ্হি কেসে মনসি কৰিত্ৱা তদনন্তৰং লোমে মনসি কৰোতি, ন নখে. তথা লোমে মনসি কৰিত্ৱা তদনন্তৰং নখে মনসি কৰোতি, ন দন্তে. এস নযো সব্বত্থ. কস্মা? উপ্পটিপাটিযা হি মনসিকৰোন্তো সেয্যথাপি নাম অকুসলো পুৰিসো দ্ৱত্তিংসপদং নিস্সেণিং উপ্পটিপাটিযা আৰোহন্তো কিলন্তকাযো ততো নিস্সেণিতো পপততি, ন আৰোহনং সম্পাদেতি; এৱমেৱ ভাৱনাসম্পত্তিৱসেন অধিগন্তব্বস্স অস্সাদস্স অনধিগমনতো কিলন্তচিত্তো দ্ৱত্তিংসাকাৰভাৱনাতো পপততি, ন ভাৱনং সম্পাদেতীতি.
অনুপুব্বতো মনসিকৰোন্তোপি চ কেসা লোমাতি নাতিসীঘতোপি মনসি কৰোতি. অতিসীঘতো হি মনসিকৰোন্তো সেয্যথাপি নাম অদ্ধানং গচ্ছন্তো পুৰিসো সমৱিসমৰুক্খথলনিন্নদ্ৱেধাপথাদীনি মগ্গনিমিত্তানি উপলক্খেতুং ন সক্কোতি, ততো ন মগ্গকুসলো হোতি, অদ্ধানঞ্চ পৰিক্খযং নেতি; এৱমেৱ ৱণ্ণসণ্ঠানাদীনি দ্ৱত্তিংসাকাৰনিমিত্তানি উপলক্খেতুং ন সক্কোতি, ততো ন দ্ৱত্তিংসাকাৰে কুসলো হোতি, কম্মট্ঠানঞ্চ পৰিক্খযং নেতি.
যথা চ নাতিসীঘতো, এৱং নাতিসণিকতোপি মনসি কৰোতি. অতিসণিকতো হি মনসিকৰোন্তো সেয্যথাপি নাম পুৰিসো অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো অন্তৰামগ্গে ৰুক্খপব্বততড়াকাদীসু ৱিলম্বমানো ইচ্ছিতপ্পদেসং অপাপুণন্তো অন্তৰামগ্গেযেৱ সীহব্যগ্ঘাদীহি অনযব্যসনং পাপুণাতি; এৱমেৱ দ্ৱত্তিংসাকাৰভাৱনাসম্পদং অপাপুণন্তো ভাৱনাৱিচ্ছেদেন অন্তৰাযেৱ কামৱিতক্কাদীহি অনযব্যসনং পাপুণাতি.
নাতিসণিকতো মনসিকৰোন্তোপি চ ৱিক্খেপপ্পহানতোপি মনসি কৰোতি. ৱিক্খেপপ্পহানতো নাম যথা অঞ্ঞেসু নৱকম্মাদীসু চিত্তং ন ৱিক্খিপতি, তথা মনসি কৰোতি. বহিদ্ধা ৱিক্খেপমানচিত্তো হি কেসাদীস্ৱেৱ অসমাহিতচেতোৱিতক্কো ভাৱনাসম্পদং অপাপুণিত্ৱা অন্তৰাৱ অনযব্যসনং আপজ্জতি তক্কসিলাগমনে বোধিসত্তস্স সহাযকা ৱিয. অৱিক্খিপমানচিত্তো পন কেসাদীস্ৱেৱ সমাহিতচেতোৱিতক্কো ভাৱনাসম্পদং পাপুণাতি বোধিসত্তো ৱিয তক্কসিলৰজ্জসম্পদন্তি. তস্সেৱং ৱিক্খেপপ্পহানতো মনসিকৰোতো অধিকাৰচৰিযাধিমুত্তীনং ৱসেন তে ধম্মা অসুভতো ৱা ৱণ্ণতো ৱা সুঞ্ঞতো ৱা উপট্ঠহন্তি.
অথ পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতো তে ধম্মে মনসি কৰোতি. পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতোতি কেসা লোমাতি এৱমাদিৱোহাৰং সমতিক্কমিত্ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা যথূপট্ঠিতানং অসুভাদীনংযেৱ ৱসেন মনসি কৰোতি. কথং? যথা অৰঞ্ঞনিৱাসূপগতা মনুস্সা অপৰিচিতভূমিভাগত্তা উদকট্ঠানসঞ্জাননত্থং সাখাভঙ্গাদিনিমিত্তং কত্ৱা তদনুসাৰেন গন্ত্ৱা উদকং পৰিভুঞ্জন্তি, যদা পন পৰিচিতভূমিভাগা হোন্তি, অথ তং নিমিত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অমনসিকত্ৱাৱ উদকট্ঠানং উপসঙ্কমিত্ৱা উদকং পৰিভুঞ্জন্তি, এৱমেৱাযং কেসা লোমাতিআদিনা তংতংৱোহাৰস্স ৱসেন পঠমং তে ধম্মে মনসাকাসি, তেসু ধম্মেসু অসুভাদীনং অঞ্ঞতৰৱসেন উপট্ঠহন্তেসু তং ৱোহাৰং সমতিক্কমিত্ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা অসুভাদিতোৱ মনসি কৰোতি.
এত্থাহ ‘‘কথং পনস্স এতে ধম্মা অসুভাদিতো উপট্ঠহন্তি, কথং ৱণ্ণতো, কথং সুঞ্ঞতো ৱা, কথঞ্চাযমেতে অসুভতো মনসি কৰোতি, কথং ৱণ্ণতো, কথং সুঞ্ঞতো ৱা’’তি? কেসা তাৱস্স ৱণ্ণসণ্ঠানগন্ধাসযোকাসৱসেন পঞ্চধা অসুভতো উপট্ঠহন্তি, পঞ্চধা এৱ অযমেতে অসুভতো মনসি কৰোতি. সেয্যথিদং – কেসা নামেতে ৱণ্ণতো অসুভা পৰমপ্পটিকূলজেগুচ্ছা. তথা হি মনুস্সা দিৱা পানভোজনে পতিতং কেসৱণ্ণং ৱাকং ৱা সুত্তং ৱা দিস্ৱা কেসসঞ্ঞায মনোৰমম্পি পানভোজনং ছড্ডেন্তি ৱা জিগুচ্ছন্তি ৱা. সণ্ঠানতোপি অসুভা. তথা হি ৰত্তিং পানভোজনে পতিতং কেসসণ্ঠানং ৱাকং ৱা সুত্তং ৱা ফুসিত্ৱা কেসসঞ্ঞায মনোৰমম্পি পানভোজনং ছড্ডেন্তি ৱা জিগুচ্ছন্তি ৱা. গন্ধতোপি অসুভা. তথা হি তেলমক্খনপুপ্ফধূমাদিসঙ্খাৰেহি ৱিৰহিতানং কেসানং গন্ধো পৰমজেগুচ্ছো হোতি, অগ্গীসু পক্খিত্তস্স কেসস্স গন্ধং ঘাযিত্ৱা সত্তা নাসিকং পিধেন্তি, মুখম্পি ৱিকুজ্জেন্তি. আসযতোপি অসুভা. তথা হি নানাৱিধেন মনুস্সাসুচিনিস্সন্দেন সঙ্কাৰট্ঠানে তণ্ডুলেয্যকাদীনি ৱিয পিত্তসেম্হপুব্বলোহিতনিস্সন্দেন তে আচিতা ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং গমিতাতি. ওকাসতোপি অসুভা. তথা হি সঙ্কাৰট্ঠানে ৱিয তণ্ডুলেয্যকাদীনি পৰমজেগুচ্ছে লোমাদিএকতিংসকুণপৰাসিমত্থকে মনুস্সানং সীসপলিৱেঠকে অল্লচম্মে জাতাতি. এস নযো লোমাদীসু. এৱং তাৱ অযমেতে ধম্মে অসুভতো উপট্ঠহন্তে অসুভতো মনসি কৰোতি.
যদি পনস্স ৱণ্ণতো উপট্ঠহন্তি, অথ কেসা নীলকসিণৱসেন উপট্ঠহন্তি. তথা লোমা দন্তা ওদাতকসিণৱসেনাতি. এস নযো সব্বত্থ. তংতংকসিণৱসেনেৱ অযমেতে মনসি কৰোতি, এৱং ৱণ্ণতো উপট্ঠহন্তে ৱণ্ণতো মনসি কৰোতি. যদি পনস্স সুঞ্ঞতো উপট্ঠহন্তি, অথ কেসা ঘনৱিনিব্ভোগৱৱত্থানেন ওজট্ঠমকসমূহৱসেন উপট্ঠহন্তি. তথা লোমাদযো, যথা উপট্ঠহন্তি. অযমেতে তথেৱ মনসি কৰোতি. এৱং সুঞ্ঞতো উপট্ঠহন্তে সুঞ্ঞতো মনসি কৰোতি.
এৱং মনসিকৰোন্তো অযমেতে ধম্মে অনুপুব্বমুঞ্চনতো মনসি কৰোতি. অনুপুব্বমুঞ্চনতোতি অসুভাদীনং অঞ্ঞতৰৱসেন উপট্ঠিতে কেসে মুঞ্চিত্ৱা লোমে মনসিকৰোন্তো সেয্যথাপি নাম জলূকা নঙ্গুট্ঠেন গহিতপ্পদেসে সাপেক্খাৱ হুত্ৱা তুণ্ডেন অঞ্ঞং পদেসং গণ্হাতি, গহিতে চ তস্মিং ইতৰং মুঞ্চতি, এৱমেৱ কেসেসু সাপেক্খোৱ হুত্ৱা লোমে মনসি কৰোতি, লোমেসু চ পতিট্ঠিতে মনসিকাৰে কেসে মুঞ্চতি. এস নযো সব্বত্থ. এৱং হিস্স অনুপুব্বমুঞ্চনতো মনসিকৰোতো অসুভাদীসু অঞ্ঞতৰৱসেন তে ধম্মা উপট্ঠহন্তা অনৱসেসতো উপট্ঠহন্তি, পাকটতৰূপট্ঠানা চ হোন্তি.
অথ যস্স তে ধম্মা অসুভতো উপট্ঠহন্তি, পাকটতৰূপট্ঠানা চ হোন্তি, তস্স সেয্যথাপি নাম মক্কটো দ্ৱত্তিংসতালকে তালৱনে ব্যাধেন পৰিপাতিযমানো একৰুক্খেপি অসণ্ঠহন্তো পৰিধাৱিত্ৱা যদা নিৱত্তো হোতি কিলন্তো, অথ একমেৱ ঘনতালপণ্ণপৰিৱেঠিতং তালসুচিং নিস্সায তিট্ঠতি; এৱমেৱ চিত্তমক্কটো দ্ৱত্তিংসকোট্ঠাসকে ইমস্মিং কাযে তেনেৱ যোগিনা পৰিপাতিযমানো এককোট্ঠাসকেপি অসণ্ঠহন্তো পৰিধাৱিত্ৱা যদা অনেকাৰম্মণৱিধাৱনে অভিলাসাভাৱেন নিৱত্তো হোতি কিলন্তো. অথ য্ৱাস্স কেসাদীসু ধম্মো পগুণতৰো চৰিতানুৰূপতৰো ৱা, যত্থ ৱা পুব্বে কতাধিকাৰো হোতি, তং নিস্সায উপচাৰৱসেন তিট্ঠতি. অথ তমেৱ নিমিত্তং পুনপ্পুনং তক্কাহতং ৱিতক্কাহতং কৰিত্ৱা যথাক্কমং পঠমং ঝানং উপ্পাদেতি, তত্থ পতিট্ঠায ৱিপস্সনমাৰভিত্ৱা অৰিযভূমিং পাপুণাতি.
যস্স পন তে ধম্মা ৱণ্ণতো উপট্ঠহন্তি, তস্সাপি সেয্যথাপি নাম মক্কটো…পে… অথ য্ৱাস্স কেসাদীসু ধম্মো পগুণতৰো চৰিতানুৰূপতৰো ৱা, যত্থ ৱা পুব্বে কতাধিকাৰো হোতি, তং নিস্সায উপচাৰৱসেন তিট্ঠতি. অথ তমেৱ নিমিত্তং পুনপ্পুনং তক্কাহতং ৱিতক্কাহতং কৰিত্ৱা যথাক্কমং নীলকসিণৱসেন পীতকসিণৱসেন ৱা পঞ্চপি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি উপ্পাদেতি, তেসঞ্চ যত্থ কত্থচি পতিট্ঠায ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অৰিযভূমিং পাপুণাতি.
যস্স পন তে ধম্মা সুঞ্ঞতো উপট্ঠহন্তি, সো লক্খণতো মনসি কৰোতি, লক্খণতো মনসিকৰোন্তো তত্থ চতুধাতুৱৱত্থানৱসেন উপচাৰজ্ঝানং পাপুণাতি. অথ মনসিকৰোন্তো তে ধম্মে অনিচ্চদুক্খানত্তসুত্তত্তযৱসেন মনসি কৰোতি. অযমস্স ৱিপস্সনানযো. সো ইমং ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা যথাক্কমঞ্চ পটিপজ্জিত্ৱা অৰিযভূমিং পাপুণাতীতি.
এত্তাৱতা চ যং ৱুত্তং – ‘‘কথং পনাযং অনুপুব্বাদিৱসেন এতে ধম্মে মনসি কৰোতী’’তি, তং ব্যাকতং হোতি. যঞ্চাপি ৱুত্তং – ‘‘ভাৱনাৱসেন পনস্স এৱং ৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা’’তি, তস্সত্থো পকাসিতো হোতীতি.
পকিণ্ণকনযো
ইদানি ইমস্মিংযেৱ দ্ৱত্তিংসাকাৰে ৱণ্ণনাপৰিচযপাটৱত্থং অযং পকিণ্ণকনযো ৱেদিতব্বো –
‘‘নিমিত্ততো লক্খণতো, ধাতুতো সুঞ্ঞতোপি চ;
খন্ধাদিতো চ ৱিঞ্ঞেয্যো, দ্ৱত্তিংসাকাৰনিচ্ছযো’’তি.
তত্থ নিমিত্ততোতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰে ইমস্মিং দ্ৱত্তিংসাকাৰে সট্ঠিসতং নিমিত্তানি হোন্তি, যেসং ৱসেন যোগাৱচৰো দ্ৱত্তিংসাকাৰং কোট্ঠাসতো পৰিগ্গণ্হাতি. সেয্যথিদং – কেসস্স ৱণ্ণনিমিত্তং, সণ্ঠাননিমিত্তং, দিসানিমিত্তং, ওকাসনিমিত্তং, পৰিচ্ছেদনিমিত্তন্তি পঞ্চ নিমিত্তানি হোন্তি. এৱং লোমাদীসু.
লক্খণতোতি দ্ৱত্তিংসাকাৰে অট্ঠৱীসতিসতং লক্খণানি হোন্তি, যেসং ৱসেন যোগাৱচৰো দ্ৱত্তিংসাকাৰং লক্খণতো মনসি কৰোতি. সেয্যথিদং – কেসস্স থদ্ধলক্খণং, আবন্ধনলক্খণং, উণ্হত্তলক্খণং, সমুদীৰণলক্খণন্তি চত্তাৰি লক্খণানি হোন্তি. এৱং লোমাদীসু.
ধাতুতোতি দ্ৱত্তিংসাকাৰে ‘‘ছধাতুৰো, ভিক্খৱে, অযং পুৰিসপুগ্গলো’’তি (ম. নি. ৩.৩৪৩-৩৪৪) এত্থ ৱুত্তাসু ধাতূসু অট্ঠৱীসতিসতং ধাতুযো হোন্তি, যাসং ৱসেন যোগাৱচৰো দ্ৱত্তিংসাকাৰং ধাতুতো পৰিগ্গণ্হাতি. সেয্যথিদং – যা কেসে থদ্ধতা, সা পথৱীধাতু; যা আবন্ধনতা, সা আপোধাতু; যা পৰিপাচনতা, সা তেজোধাতু; যা ৱিত্থম্ভনতা, সা ৱাযোধাতূতি চতস্সো ধাতুযো হোন্তি. এৱং লোমাদীসু.
সুঞ্ঞতোতি দ্ৱত্তিংসাকাৰে অট্ঠৱীসতিসতং সুঞ্ঞতা হোন্তি, যাসং ৱসেন যোগাৱচৰো দ্ৱত্তিংসাকাৰং সুঞ্ঞতো ৱিপস্সতি. সেয্যথিদং – কেসে তাৱ পথৱীধাতু আপোধাত্ৱাদীহি সুঞ্ঞা, তথা আপোধাত্ৱাদযো পথৱীধাত্ৱাদীহীতি চতস্সো সুঞ্ঞতা হোন্তি. এৱং লোমাদীসু.
খন্ধাদিতোতি দ্ৱত্তিংসাকাৰে কেসাদীসু খন্ধাদিৱসেন সঙ্গয্হমানেসু ‘‘কেসা কতি খন্ধা হোন্তি, কতি আযতনানি, কতি ধাতুযো, কতি সচ্চানি, কতি সতিপট্ঠানানী’’তি এৱমাদিনা নযেন ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. এৱঞ্চস্স ৱিজানতো তিণকট্ঠসমূহো ৱিয কাযো খাযতি. যথাহ –
‘‘নত্থি সত্তো নৰো পোসো, পুগ্গলো নূপলব্ভতি;
সুঞ্ঞভূতো অযং কাযো, তিণকট্ঠসমূপমো’’তি.
অথস্স যা সা –
‘‘সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স তাদিনো;
অমানুসী ৰতি হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো’’তি. –
এৱং অমানুসী ৰতি ৱুত্তা, সা অদূৰতৰা হোতি. ততো যং তং –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৩৭৪) –
এৱং ৱিপস্সনামযং পীতিপামোজ্জামতং ৱুত্তং. তং অনুভৱন্তো ন চিৰেনেৱ অৰিযজনসেৱিতং অজৰামৰং নিব্বানামতং সচ্ছিকৰোতীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায
দ্ৱত্তিংসাকাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.