২. সিক্খাপদৱণ্ণনা

সিক্খাপদপাঠমাতিকা

এৱং সৰণগমনেহি সাসনোতাৰং দস্সেত্ৱা সাসনং ওতিণ্ণেন উপাসকেন ৱা পব্বজিতেন ৱা যেসু সিক্খাপদেসু পঠমং সিক্খিতব্বং, তানি দস্সেতুং নিক্খিত্তস্স সিক্খাপদপাঠস্স ইদানি ৱণ্ণনত্থং অযং মাতিকা –

‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৱুত্তানেতানি তং নযং;

ৱত্ৱা কত্ৱা ৱৱত্থানং, সাধাৰণৱিসেসতো.

‘‘পকতিযা চ যং ৱজ্জং, ৱজ্জং পণ্ণত্তিযা চ যং;

ৱৱত্থপেত্ৱা তং কত্ৱা, পদানং ব্যঞ্জনত্থতো.

‘‘সাধাৰণানং সব্বেসং, সাধাৰণৱিভাৱনং;

অথ পঞ্চসু পুব্বেসু, ৱিসেসত্থপ্পকাসতো.

‘‘পাণাতিপাতপভুতি-হেকতানানতাদিতো;

আৰম্মণাদানভেদা, মহাসাৱজ্জতো তথা.

‘‘পযোগঙ্গসমুট্ঠানা, ৱেদনামূলকম্মতো;

ৱিৰমতো চ ফলতো, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

‘‘যোজেতব্বং ততো যুত্তং, পচ্ছিমেস্ৱপি পঞ্চসু;

আৱেণিকঞ্চ ৱত্তব্বং, ঞেয্যা হীনাদিতাপি চা’’তি.

তত্থ এতানি পাণাতিপাতাৱেৰমণীতিআদীনি দস সিক্খাপদানি ভগৱতা এৱ ৱুত্তানি, ন সাৱকাদীহি. তানি চ সাৱত্থিযং ৱুত্তানি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে আযস্মন্তং ৰাহুলং পব্বাজেত্ৱা কপিলৱত্থুতো সাৱত্থিং অনুপ্পত্তেন সামণেৰানং সিক্খাপদৱৱত্থাপনত্থং. ৱুত্তং হেতং –

‘‘অথ খো ভগৱা কপিলৱত্থুস্মিং যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা যেন সাৱত্থি তেন চাৰিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন সাৱত্থি তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন …পে… অথ খো সামণেৰানং এতদহোসি – ‘কতি নু খো অম্হাকং সিক্খাপদানি, কত্থ চ অম্হেহি সিক্খিতব্ব’’’ন্তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সামণেৰানং দস সিক্খাপদানি, তেসু চ সামণেৰেহি সিক্খিতুং, পাণাতিপাতাৱেৰমণী…পে… জাতৰূপৰজতপটিগ্গহণা ৱেৰমণী’’তি (মহাৱ. ১০৫).

তানেতানি ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (দী. নি. ১.১৯৩; ম. নি. ২.২৪; ৱিভ. ৫০৮) সুত্তানুসাৰেন সৰণগমনেসু চ দস্সিতপাঠানুসাৰেন ‘‘পাণাতিপাতা ৱেৰমণিসিক্খাপদং সমাদিযামী’’তি এৱং ৱাচনামগ্গং আৰোপিতানীতি ৱেদিতব্বানি. এৱং তাৱ ‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৱুত্তানেতানি তং নযং ৱত্ৱা’’তি সো নযো দট্ঠব্বো.

সাধাৰণৱিসেসৱৱত্থানং

এত্থ চ আদিতো দ্ৱে চতুত্থপঞ্চমানি উপাসকানং সামণেৰানঞ্চ সাধাৰণানি নিচ্চসীলৱসেন. উপোসথসীলৱসেন পন উপাসকানং সত্তমট্ঠমং চেকং অঙ্গং কত্ৱা সব্বপচ্ছিমৱজ্জানি সব্বানিপি সামণেৰেহি সাধাৰণানি, পচ্ছিমং পন সামণেৰানমেৱ ৱিসেসভূতন্তি এৱং সাধাৰণৱিসেসতো ৱৱত্থানং কাতব্বং. পুৰিমানি চেত্থ পঞ্চ একন্তঅকুসলচিত্তসমুট্ঠানত্তা পাণাতিপাতাদীনং পকতিৱজ্জতো ৱেৰমণিযা, সেসানি পণ্ণত্তিৱজ্জতোতি এৱং পকতিযা চ যং ৱজ্জং, ৱজ্জং পণ্ণত্তিযা চ যং, তং ৱৱত্থপেতব্বং.

সাধাৰণৱিভাৱনা

যস্মা চেত্থ ‘‘ৱেৰমণিসিক্খাপদং সমাদিযামী’’তি এতানি সব্বসাধাৰণানি পদানি, তস্মা এতেসং পদানং ব্যঞ্জনতো চ অত্থতো চ অযং সাধাৰণৱিভাৱনা ৱেদিতব্বা –

তত্থ ব্যঞ্জনতো তাৱ ৱেৰং মণতীতি ৱেৰমণী, ৱেৰং পজহতি, ৱিনোদেতি, ব্যন্তীকৰোতি, অনভাৱং গমেতীতি অত্থো. ৱিৰমতি ৱা এতায কৰণভূতায ৱেৰম্হা পুগ্গলোতি, ৱিকাৰস্স ৱেকাৰং কত্ৱা ৱেৰমণী. তেনেৱ চেত্থ ‘‘ৱেৰমণিসিক্খাপদং ৱিৰমণিসিক্খাপদ’’ন্তি দ্ৱিধা সজ্ঝাযং কৰোন্তি. সিক্খিতব্বাতি সিক্খা, পজ্জতে অনেনাতি পদং. সিক্খায পদং সিক্খাপদং, সিক্খায অধিগমূপাযোতি অত্থো. অথ ৱা মূলং নিস্সযো পতিট্ঠাতি ৱুত্তং হোতি. ৱেৰমণী এৱ সিক্খাপদং ৱেৰমণিসিক্খাপদং, ৱিৰমণিসিক্খাপদং ৱা দুতিযেন নযেন. সম্মা আদিযামি সমাদিযামি, অৱীতিক্কমনাধিপ্পাযেন অখণ্ডকাৰিতায অচ্ছিদ্দকাৰিতায অসবলকাৰিতায চ আদিযামীতি ৱুত্তং হোতি.

অত্থতো পন ৱেৰমণীতি কামাৱচৰকুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৱিৰতি, সা পাণাতিপাতা ৱিৰমন্তস্স ‘‘যা তস্মিং সমযে পাণাতিপাতা আৰতি ৱিৰতি পটিৱিৰতি ৱেৰমণী অকিৰিযা অকৰণং অনজ্ঝাপত্তি ৱেলাঅনতিক্কমো সেতুঘাতো’’তি এৱমাদিনা (ৱিভ. ৭০৪) নযেন ৱিভঙ্গে ৱুত্তা. কামঞ্চেসা ৱেৰমণী নাম লোকুত্তৰাপি অত্থি, ইধ পন সমাদিযামীতি ৱুত্তত্তা সমাদানৱসেন পৱত্তাৰহা, তস্মা সা ন হোতীতি কামাৱচৰকুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৱিৰতীতি ৱুত্তা.

সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি. ইমস্মিং পনত্থে সম্পত্তৱিৰতিসীলং লোকিকা ৱিপস্সনা ৰূপাৰূপঝানানি অৰিযমগ্গো চ সিক্খাতি অধিপ্পেতা. যথাহ –

‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং…পে… তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.

‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… পঞ্চমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.

‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে অৰূপপত্তিযা…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসহগতং…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.

‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি নিয্যানিকং…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা’’তি (ৱিভ. ৭১২-৭১৩).

এতাসু সিক্খাসু যায কাযচি সিক্খায পদং অধিগমূপাযো, অথ ৱা মূলং নিস্সযো পতিট্ঠাতি সিক্খাপদং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো বহুলীকৰোন্তো’’তি এৱমাদি (সং. নি. ৫.১৮২). এৱমেত্থ সাধাৰণানং পদানং সাধাৰণা ব্যঞ্জনতো অত্থতো চ ৱিভাৱনা কাতব্বা.

পুৰিমপঞ্চসিক্খাপদৱণ্ণনা

ইদানি যং ৱুত্তং – ‘‘অথ পঞ্চসু পুব্বেসু, ৱিসেসত্থপ্পকাসতো…পে… ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো’’তি, তত্থেতং ৱুচ্চতি – পাণাতিপাতোতি এত্থ তাৱ পাণোতি জীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পটিবদ্ধা খন্ধসন্ততি, তং ৱা উপাদায পঞ্ঞত্তো সত্তো. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো তস্স পাণস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা ৱধকচেতনা পাণাতিপাতো. অদিন্নাদানন্তি এত্থ অদিন্নন্তি পৰপৰিগ্গহিতং, যত্থ পৰো যথাকামকাৰিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডাৰহো অনুপৱজ্জো চ হোতি, তস্মিং পৰপৰিগ্গহিতে পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা এৱ থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. অব্ৰহ্মচৰিযন্তি অসেট্ঠচৰিযং, দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিমেথুনপ্পটিসেৱনা কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অসদ্ধম্মপ্পটিসেৱনট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা অব্ৰহ্মচৰিযং. মুসাৱাদোতি এত্থ মুসাতি ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্স অত্থভঞ্জনকো ৱচীপযোগো কাযপযোগো ৱা, ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পৰৱিসংৱাদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানমেৱ অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা মিচ্ছাচেতনা মুসাৱাদো. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানন্তি এত্থ পন সুৰাতি পঞ্চ সুৰা – পিট্ঠসুৰা, পূৱসুৰা, ওদনসুৰা, কিণ্ণপক্খিত্তা, সম্ভাৰসংযুত্তা চাতি. মেৰযম্পি পুপ্ফাসৱো, ফলাসৱো, গুড়াসৱো, মধ্ৱাসৱো, সম্ভাৰসংযুত্তো চাতি পঞ্চৱিধং. মজ্জন্তি তদুভযমেৱ মদনিযট্ঠেন মজ্জং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অত্থি মদনিযং, যেন পীতেন মত্তো হোতি পমত্তো, ইদং ৱুচ্চতি মজ্জং. পমাদট্ঠানন্তি যায চেতনায তং পিৱতি অজ্ঝোহৰতি, সা চেতনা মদপ্পমাদহেতুতো পমাদট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি, যতো অজ্ঝোহৰণাধিপ্পাযেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা সুৰামেৰযমজ্জানং অজ্ঝোহৰণচেতনা ‘‘সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠান’’ন্তি ৱেদিতব্বা. এৱং তাৱেত্থ পাণাতিপাতপ্পভুতীহি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

একতানানতাদিৱিনিচ্ছযং

একতানানতাদিতোতি এত্থ আহ – কিং পন ৱজ্ঝৱধকপ্পযোগচেতনাদীনং একতায পাণাতিপাতস্স অঞ্ঞস্স ৱা অদিন্নাদানাদিনো একত্তং, নানতায নানত্তং হোতি, উদাহু নোতি. কস্মা পনেতং ৱুচ্চতি? যদি তাৱ একতায একত্তং, অথ যদা একং ৱজ্ঝং বহূ ৱধকা ৱধেন্তি, একো ৱা ৱধকো বহুকে ৱজ্ঝে ৱধেতি, একেন ৱা সাহত্থিকাদিনা পযোগেন বহূ ৱজ্ঝা ৱধীযন্তি, একা ৱা চেতনা বহূনং ৱজ্ঝানং জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপযোগং সমুট্ঠাপেতি, তদা একেন পাণাতিপাতেন ভৱিতব্বং. যদি পন নানতায নানত্তং. অথ যদা একো ৱধকো একস্সত্থায একং পযোগং কৰোন্তো বহূ ৱজ্ঝে ৱধেতি, বহূ ৱা ৱধকা দেৱদত্তযঞ্ঞদত্তসোমদত্তাদীনং বহূনমত্থায বহূ পযোগে কৰোন্তা একমেৱ দেৱদত্তং যঞ্ঞদত্তং সোমদত্তং ৱা ৱধেন্তি, বহূহি ৱা সাহত্থিকাদীহি পযোগেহি একো ৱজ্ঝো ৱধীযতি. বহূ ৱা চেতনা একস্সেৱ ৱজ্ঝস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপযোগং সমুট্ঠাপেন্তি, তদা বহূহি পাণাতিপাতেহি ভৱিতব্বং. উভযম্পি চেতমযুত্তং. অথ নেৱ এতেসং ৱজ্ঝাদীনং একতায একত্তং, নানতায নানত্তং, অঞ্ঞথেৱ তু একত্তং নানত্তঞ্চ হোতি, তং ৱত্তব্বং পাণাতিপাতস্স, এৱং সেসানম্পীতি.

ৱুচ্চতে – তত্থ তাৱ পাণাতিপাতস্স ন ৱজ্ঝৱধকাদীনং পচ্চেকমেকতায একতা, নানতায নানতা, কিন্তু ৱজ্ঝৱধকাদীনং যুগনন্ধমেকতায একতা, দ্ৱিন্নম্পি তু তেসং, ততো অঞ্ঞতৰস্স ৱা নানতায নানতা. তথা হি বহূসু ৱধকেসু বহূহি সৰক্খেপাদীহি একেন ৱা ওপাতখণনাদিনা পযোগেন বহূ ৱজ্ঝে ৱধেন্তেসুপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি. একস্মিং ৱধকে একেন, বহূহি ৱা পযোগেহি তপ্পযোগসমুট্ঠাপিকায চ একায, বহূহি ৱা চেতনাহি বহূ ৱজ্ঝে ৱধেন্তেপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি, বহূসু চ ৱধকেসু যথাৱুত্তপ্পকাৰেহি বহূহি, একেন ৱা পযোগেন একং ৱজ্ঝং ৱধেন্তেসুপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি. এস নযো অদিন্নাদানাদীসুপীতি. এৱমেত্থ একতানানতাদিতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

আৰম্মণতোতি পাণাতিপাতো চেত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণো. অদিন্নাদানঅব্ৰহ্মচৰিযসুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানানি ৰূপধম্মেসু ৰূপাযতনাদিঅঞ্ঞতৰসঙ্খাৰাৰম্মণানি. মুসাৱাদো যস্স মুসা ভণতি, তমাৰভিত্ৱা পৱত্তনতো সত্তাৰম্মণো. অব্ৰহ্মচৰিযম্পি সত্তাৰম্মণন্তি একে. অদিন্নাদানঞ্চ যদা সত্তো হৰিতব্বো হোতি, তদা সত্তাৰম্মণন্তি. অপি চেত্থ সঙ্খাৰৱসেনেৱ সত্তাৰম্মণং, ন পণ্ণত্তিৱসেনাতি. এৱমেত্থ আৰম্মণতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

আদানতোতি পাণাতিপাতাৱেৰমণিসিক্খাপদাদীনি চেতানি সামণেৰেন ভিক্খুসন্তিকে সমাদিন্নানেৱ সমাদিন্নানি হোন্তি, উপাসকেন পন অত্তনা সমাদিযন্তেনাপি সমাদিন্নানি হোন্তি, পৰস্স সন্তিকে সমাদিযন্তেনাপি. একজ্ঝং সমাদিন্নানিপি সমাদিন্নানি হোন্তি, পচ্চেকং সমাদিন্নানিপি. কিন্তু নানং একজ্ঝং সমাদিযতো একাযেৱ ৱিৰতি, একাৱ চেতনা হোতি, কিচ্চৱসেন পনেতাসং পঞ্চৱিধত্তং ৱিঞ্ঞাযতি. পচ্চেকং সমাদিযতো পন পঞ্চেৱ ৱিৰতিযো, পঞ্চ চ চেতনা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. এৱমেত্থ আদানতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

ভেদতোতি সামণেৰানঞ্চেত্থ একস্মিং ভিন্নে সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি. পাৰাজিকট্ঠানিযানি হি তানি তেসং, যং তং ৱীতিক্কন্তং হোতি, তেনেৱ কম্মবদ্ধো. গহট্ঠানং পন একস্মিং ভিন্নে একমেৱ ভিন্নং হোতি, যতো তেসং তংসমাদানেনেৱ পুন পঞ্চঙ্গিকত্তং সীলস্স সম্পজ্জতি. অপৰে পনাহু – ‘‘ৱিসুং ৱিসুং সমাদিন্নেসু একস্মিং ভিন্নে একমেৱ ভিন্নং হোতি, ‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সীলং সমাদিযামী’তি এৱং পন একতো সমাদিন্নেসু একস্মিং ভিন্নে সেসানিপি সব্বানি ভিন্নানি হোন্তি. কস্মা? সমাদিন্নস্স অভিন্নত্তা, যং তং ৱীতিক্কন্তং, তেনেৱ কম্মবদ্ধো’’তি. এৱমেত্থ ভেদতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

মহাসাৱজ্জতোতি গুণৱিৰহিতেসু তিৰচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে পাণাতিপাতো অপ্পসাৱজ্জো, মহাসৰীৰে মহাসাৱজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৱত্থুমহন্ততায. গুণৱন্তেসু পন মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণাতিপাতো অপ্পসাৱজ্জো, মহাগুণে মহাসাৱজ্জো. সৰীৰগুণানন্তু সমভাৱে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৱজ্জতা, তিব্বতায মহাসাৱজ্জতা চ ৱেদিতব্বা. এস নযো সেসেসুপি. অপি চেত্থ সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানমেৱ মহাসাৱজ্জং, ন তথা পাণাতিপাতাদযো. কস্মা? মনুস্সভূতস্সাপি উম্মত্তকভাৱসংৱত্তনেন অৰিযধম্মন্তৰাযকৰণতোতি. এৱমেত্থ মহাসাৱজ্জতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

পযোগতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতস্স সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৱৰো, ৱিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি ছপ্পযোগা. তত্থ কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা পহৰণং সাহত্থিকো পযোগো, সো উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৱিধো হোতি. তত্থ উদ্দিস্সকে যং উদ্দিস্স পহৰতি, তস্সেৱ মৰণেন কম্মুনা বজ্ঝতি. ‘‘যো কোচি মৰতূ’’তি এৱং অনুদ্দিস্সকে পহাৰপচ্চযা যস্স কস্সচি মৰণেন. উভযথাপি চ পহৰিতমত্তে ৱা মৰতু, পচ্ছা ৱা তেনেৱ ৰোগেন, পহৰিতক্খণে এৱ কম্মুনা বজ্ঝতি. মৰণাধিপ্পাযেন চ পহাৰং দত্ৱা তেন অমতস্স পুন অঞ্ঞেন চিত্তেন পহাৰে দিন্নে পচ্ছাপি যদি পঠমপহাৰেনেৱ মৰতি, তদা এৱ কম্মুনা বদ্ধো হোতি. অথ দুতিযপহাৰেন, নত্থি পাণাতিপাতো. উভযেহি মতেপি পঠমপহাৰেনেৱ কম্মুনা বদ্ধো, উভযেহিপি অমতে নেৱত্থি পাণাতিপাতো. এস নযো বহুকেহিপি একস্স পহাৰে দিন্নে. তত্ৰাপি হি যস্স পহাৰেন মৰতি, তস্সেৱ কম্মবদ্ধো হোতি.

অধিট্ঠহিত্ৱা পন আণাপনং আণত্তিকো পযোগো. তত্থপি সাহত্থিকে পযোগে ৱুত্তনযেনেৱ কম্মবদ্ধো অনুস্সৰিতব্বো. ছব্বিধো চেত্থ নিযমো ৱেদিতব্বো –

‘‘ৱত্থু কালো চ ওকাসো, আৱুধং ইৰিযাপথো;

কিৰিযাৱিসেসোতি ইমে, ছ আণত্তিনিযামকা’’তি. (পাচি. অট্ঠ. ২.১৭৪);

তত্থ ৱত্থূতি মাৰেতব্বো পাণো. কালোতি পুব্বণ্হসাযন্হাদিকালো চ, যোব্বনথাৱৰিযাদিকালো চ. ওকাসোতি গামো ৱা নিগমো ৱা ৱনং ৱা ৰচ্ছা ৱা সিঙ্ঘাটকং ৱাতি এৱমাদি. আৱুধন্তি অসি ৱা উসু ৱা সত্তি ৱাতি এৱমাদি. ইৰিযাপথোতি মাৰেতব্বস্স মাৰকস্স চ ঠানং ৱা নিসজ্জা ৱাতি এৱমাদি.

কিৰিযাৱিসেসোতি ৱিজ্ঝনং ৱা ছেদনং ৱা ভেদনং ৱা সঙ্খমুণ্ডিকং ৱাতি এৱমাদি. যদি হি ৱত্থুং ৱিসংৱাদেত্ৱা ‘‘যং মাৰেহী’’তি আণত্তো, ততো অঞ্ঞং মাৰেতি, আণাপকস্স নত্থি কম্মবদ্ধো. অথ ৱত্থুং অৱিসংৱাদেত্ৱা মাৰেতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণে আণত্তস্স মাৰণক্খণেতি উভযেসম্পি কম্মবদ্ধো. এস নযো কালাদীসুপি.

মাৰণত্থন্তু কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা পহৰণনিস্সজ্জনং নিস্সগ্গিযো পযোগো. সোপি উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৱিধো এৱ, কম্মবদ্ধো চেত্থ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

মাৰণত্থমেৱ ওপাতখণনং, অপস্সেনউপনিক্খিপনং, ভেসজ্জৱিসযন্তাদিপ্পযোজনং ৱা থাৱৰো পযোগো. সোপি উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৱিধো, যতো তত্থপি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ কম্মবদ্ধো ৱেদিতব্বো. অযন্তু ৱিসেসো – মূলট্ঠেন ওপাতাদীসু পৰেসং মূলেন ৱা মুধা ৱা দিন্নেসুপি যদি তপ্পচ্চযা কোচি মৰতি, মূলট্ঠস্সেৱ কম্মবদ্ধো. যদিপি চ তেন অঞ্ঞেন ৱা তত্থ ওপাতে ৱিনাসেত্ৱা ভূমিসমে কতেপি পংসুধোৱকা ৱা পংসুং গণ্হন্তা, মূলখণকা ৱা মূলানি খণন্তা আৱাটং কৰোন্তি, দেৱে ৱা ৱস্সন্তে কদ্দমো জাযতি, তত্থ চ কোচি ওতৰিত্ৱা ৱা লগ্গিত্ৱা ৱা মৰতি, মূলট্ঠস্সেৱ কম্মবদ্ধো. যদি পন যেন লদ্ধং, সো অঞ্ঞো ৱা তং ৱিত্থটতৰং গম্ভীৰতৰং ৱা কৰোতি, তপ্পচ্চযাৱ কোচি মৰতি, উভযেসম্পি কম্মবদ্ধো. যথা তু মূলানি মূলেহি সংসন্দন্তি, তথা তত্ৰ থলে কতে মুচ্চতি. এৱং অপস্সেনাদীসুপি যাৱ তেসং পৱত্তি, তাৱ যথাসম্ভৱং কম্মবদ্ধো ৱেদিতব্বো.

মাৰণত্থং পন ৱিজ্জাপৰিজপ্পনং ৱিজ্জামযো পযোগো. দাঠাৱুধাদীনং দাঠাকোটনাদিমিৱ মাৰণত্থং কম্মৱিপাকজিদ্ধিৱিকাৰকৰণং ইদ্ধিমযো পযোগোতি. অদিন্নাদানস্স তু থেয্যপসয্হপটিচ্ছন্নপৰিকপ্পকুসাৱহাৰৱসপ্পৱত্তা সাহত্থিকাণত্তিকাদযো পযোগা, তেসম্পি ৱুত্তানুসাৰেনেৱ পভেদো ৱেদিতব্বো. অব্ৰহ্মচৰিযাদীনং তিণ্ণম্পি সাহত্থিকো এৱ পযোগো লব্ভতীতি. এৱমেত্থ পযোগতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

অঙ্গতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতস্স পঞ্চ অঙ্গানি ভৱন্তি – পাণো চ হোতি, পাণসঞ্ঞী চ, ৱধকচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, ৱাযমতি, তেন চ মৰতীতি. অদিন্নাদানস্সাপি পঞ্চেৱ – পৰপৰিগ্গহিতঞ্চ হোতি, পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞী চ, থেয্যচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, ৱাযমতি, তেন চ আদাতব্বং আদানং গচ্ছতীতি. অব্ৰহ্মচৰিযস্স পন চত্তাৰি অঙ্গানি ভৱন্তি – অজ্ঝাচৰিযৱত্থু চ হোতি, তত্থ চ সেৱনচিত্তং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, সেৱনপচ্চযা পযোগঞ্চ সমাপজ্জতি, সাদিযতি চাতি, তথা পৰেসং দ্ৱিন্নম্পি. তত্থ মুসাৱাদস্স তাৱ মুসা চ হোতি তং ৱত্থু, ৱিসংৱাদনচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, তজ্জো চ ৱাযামো, পৰৱিসংৱাদনঞ্চ ৱিঞ্ঞাপযমানা ৱিঞ্ঞত্তি পৱত্ততীতি চত্তাৰি অঙ্গানি ৱেদিতব্বানি. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানস্স পন সুৰাদীনঞ্চ অঞ্ঞতৰং হোতি মদনীযপাতুকম্যতাচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, তজ্জঞ্চ ৱাযামং আপজ্জতি, পীতে চ পৱিসতীতি ইমানি চত্তাৰি অঙ্গানীতি. এৱমেত্থ অঙ্গতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

সমুট্ঠানতোতি পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমুসাৱাদা চেত্থ কাযচিত্ততো, ৱাচাচিত্ততো, কাযৱাচাচিত্ততো চাতি তিসমুট্ঠানা হোন্তি. অব্ৰহ্মচৰিযং কাযচিত্তৱসেন একসমুট্ঠানমেৱ. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানং কাযতো চ, কাযচিত্ততো চাতি দ্ৱিসমুট্ঠানন্তি. এৱমেত্থ সমুট্ঠানতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

ৱেদনাতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতো দুক্খৱেদনাসম্পযুত্তোৱ. অদিন্নাদানং তীসু ৱেদনাসু অঞ্ঞতৰৱেদনাসম্পযুত্তং, তথা মুসাৱাদো. ইতৰানি দ্ৱে সুখায ৱা অদুক্খমসুখায ৱা ৱেদনায সম্পযুত্তানীতি. এৱমেত্থ ৱেদনাতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

মূলতোতি পাণাতিপাতো চেত্থ দোসমোহমূলো. অদিন্নাদানমুসাৱাদা লোভমোহমূলা ৱা দোসমোহমূলা ৱা. ইতৰানি দ্ৱে লোভমোহমূলানীতি. এৱমেত্থ মূলতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

কম্মতোতি পাণাতিপাতঅদিন্নাদানঅব্ৰহ্মচৰিযানি চেত্থ কাযকম্মমেৱ কম্মপথপ্পত্তানেৱ চ, মুসাৱাদো ৱচীকম্মমেৱ. যো পন অত্থভঞ্জকো, সো কম্মপথপ্পত্তো. ইতৰো কম্মমেৱ. সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানং কাযকম্মমেৱাতি. এৱমেত্থ কম্মতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

ৱিৰমতোতি এত্থ আহ ‘‘পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰমন্তো কুতো ৱিৰমতী’’তি? ৱুচ্চতে – সমাদানৱসেন তাৱ ৱিৰমন্তো অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা পাণাতিপাতাদিঅকুসলতো ৱিৰমতি. কিমাৰভিত্ৱা? যতো ৱিৰমতি, তদেৱ. সম্পত্তৱসেনাপি ৱিৰমন্তো ৱুত্তপ্পকাৰাকুসলতোৱ. কিমাৰভিত্ৱা? পাণাতিপাতাদীনং ৱুত্তাৰম্মণানেৱ. কেচি পন ভণন্তি ‘‘সুৰামেৰযমজ্জসঙ্খাতে সঙ্খাৰে আৰভিত্ৱা সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা ৱিৰমতি, সত্তসঙ্খাৰেসু যং পন অৱহৰিতব্বং ভঞ্জিতব্বঞ্চ, তং আৰভিত্ৱা অদিন্নাদানা মুসাৱাদা চ, সত্তেযেৱাৰভিত্ৱা পাণাতিপাতা অব্ৰহ্মচৰিযা চা’’তি. তদঞ্ঞে ‘‘এৱং সন্তে ‘অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং কৰেয্য, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানেয্যা’তি এৱংদিট্ঠিকা হুত্ৱা অনিচ্ছমানা যদেৱ পজহতি, তং অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলমেৱাৰভিত্ৱা ৱিৰমতী’’তি ৱদন্তি. তদযুত্তং. কস্মা? তস্স পচ্চুপ্পন্নাভাৱতো বহিদ্ধাভাৱতো চ. সিক্খাপদানঞ্হি ৱিভঙ্গপাঠে ‘‘পঞ্চন্নং সিক্খাপদানং কতি কুসলা…পে… কতি অৰণা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘কুসলাযেৱ, সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তি (ৱিভ. ৭১৬) এৱং পৱত্তমানে ৱিস্সজ্জনে ‘‘পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তি চ ‘‘বহিদ্ধাৰম্মণা’’তি চ এৱং পচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধাৰম্মণত্তং ৱুত্তং, তং অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলং আৰভিত্ৱা ৱিৰমন্তস্স ন যুজ্জতি. যং পন ৱুত্তং – ‘‘অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং কৰেয্য, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানেয্যা’’তি. তত্থ ৱুচ্চতে – ন কিচ্চসাধনৱসেন পৱত্তেন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং কৰোতীতি ৱা, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানাতীতি ৱা ৱুচ্চতি.

‘‘আৰভিত্ৱান অমতং, জহন্তো সব্বপাপকে;

নিদস্সনঞ্চেত্থ ভৱে, মগ্গট্ঠোৰিযপুগ্গলো’’তি.

এৱমেত্থ ৱিৰমতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

ফলতোতি সব্বে এৱ চেতে পাণাতিপাতাদযো দুগ্গতিফলনিব্বত্তকা হোন্তি, সুগতিযঞ্চ অনিট্ঠাকন্তামনাপৱিপাকনিব্বত্তকা হোন্তি, সম্পৰাযে দিট্ঠধম্মে এৱ চ অৱেসাৰজ্জাদিফলনিব্বত্তকা. অপিচ ‘‘যো সব্বলহুসো পাণাতিপাতস্স ৱিপাকো মনুস্সভূতস্স অপ্পাযুকসংৱত্তনিকো হোতী’’তি (অ. নি. ৮.৪০) এৱমাদিনা নযেনেত্থ ফলতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

অপি চেত্থ পাণাতিপাতাদিৱেৰমণীনম্পি সমুট্ঠানৱেদনামূলকম্মফলতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তত্থাযং ৱিঞ্ঞাপনা – সব্বা এৱ চেতা ৱেৰমণিযো চতূহি সমুট্ঠহন্তি কাযতো, কাযচিত্ততো, ৱাচাচিত্ততো, কাযৱাচাচিত্ততো চাতি. সব্বা এৱ চ সুখৱেদনাসম্পযুত্তা ৱা, অদুক্খমসুখৱেদনাসম্পযুত্তা ৱা, অলোভাদোসমূলা ৱা অলোভাদোসামোহমূলা ৱা. চতস্সোপি চেত্থ কাযকম্মং, মুসাৱাদাৱেৰমণী ৱচীকম্মং, মগ্গক্খণে চ চিত্ততোৱ সমুট্ঠহন্তি, সব্বাপি মনোকম্মং.

পাণাতিপাতা ৱেৰমণিযা চেত্থ অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নতা আৰোহপৰিণাহসম্পত্তিতা জৱসম্পত্তিতা সুপ্পতিট্ঠিতপাদতা চাৰুতা মুদুতা সুচিতা সূৰতা মহব্বলতা ৱিস্সত্থৱচনতা লোকপিযতা নেলতা অভেজ্জপৰিসতা অচ্ছম্ভিতা দুপ্পধংসিতা পৰূপক্কমেন অমৰণতা অনন্তপৰিৱাৰতা সুৰূপতা সুসণ্ঠানতা অপ্পাবাধতা অসোকিতা পিযেহি মনাপেহি সদ্ধিং অৱিপ্পযোগতা দীঘাযুকতাতি এৱমাদীনি ফলানি.

অদিন্নাদানা ৱেৰমণিযা মহদ্ধনতা পহূতধনধঞ্ঞতা অনন্তভোগতা অনুপ্পন্নভোগুপ্পত্তিতা উপ্পন্নভোগথাৱৰতা ইচ্ছিতানং ভোগানং খিপ্পপ্পটিলাভিতা ৰাজচোৰুদকগ্গিঅপ্পিযদাযাদেহি অসাধাৰণভোগতা অসাধাৰণধনপ্পটিলাভিতা লোকুত্তমতা নত্থিকভাৱস্স অজাননতা সুখৱিহাৰিতাতি এৱমাদীনি.

অব্ৰহ্মচৰিযা ৱেৰমণিযা ৱিগতপচ্চত্থিকতা সব্বজনপিযতা অন্নপানৱত্থসযনাদীনং লাভিতা সুখসযনতা সুখপ্পটিবুজ্ঝনতা অপাযভযৱিনিমুত্ততা ইত্থিভাৱপ্পটিলাভস্স ৱা নপুংসকভাৱপ্পটিলাভস্স ৱা অভব্বতা অক্কোধনতা পচ্চক্খকাৰিতা অপতিতক্খন্ধতা অনধোমুখতা ইত্থিপুৰিসানং অঞ্ঞমঞ্ঞপিযতা পৰিপুণ্ণিন্দ্ৰিযতা পৰিপুণ্ণলক্খণতা নিৰাসঙ্কতা অপ্পোস্সুক্কতা সুখৱিহাৰিতা অকুতোভযতা পিযৱিপ্পযোগাভাৱতাতি এৱমাদীনি.

মুসাৱাদা ৱেৰমণিযা ৱিপ্পসন্নিন্দ্ৰিযতা ৱিস্সট্ঠমধুৰভাণিতা সমসিতসুদ্ধদন্ততা নাতিথূলতা নাতিকিসতা নাতিৰস্সতা নাতিদীঘতা সুখসম্ফস্সতা উপ্পলগন্ধমুখতা সুস্সূসকপৰিজনতা আদেয্যৱচনতা কমলুপ্পলসদিসমুদুলোহিততনুজিৱ্হতা অনুদ্ধততা অচপলতাতি এৱমাদীনি.

সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা ৱেৰমণিযা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু সব্বকিচ্চকৰণীযেসু খিপ্পং পটিজাননতা সদা উপট্ঠিতসতিতা অনুম্মত্তকতা ঞাণৱন্ততা অনলসতা অজড়তা অনেলমূগতা অমত্ততা অপ্পমত্ততা অসম্মোহতা অচ্ছম্ভিতা অসাৰম্ভিতা অনুস্সঙ্কিতা সচ্চৱাদিতা অপিসুণাফৰুসাসম্ফপলাপৱাদিতা ৰত্তিন্দিৱমতন্দিততা কতঞ্ঞুতা কতৱেদিতা অমচ্ছৰিতা চাগৱন্ততা সীলৱন্ততা উজুতা অক্কোধনতা হিৰিমনতা ওত্তপ্পিতা উজুদিট্ঠিকতা মহাপঞ্ঞতা মেধাৱিতা পণ্ডিততা অত্থানত্থকুসলতাতি এৱমাদীনি ফলানি. এৱমেত্থ পাণাতিপাতাদিৱেৰমণীনং সমুট্ঠানৱেদনামূলকম্মফলতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

পচ্ছিমপঞ্চসিক্খাপদৱণ্ণনা

ইদানি যং ৱুত্তং –

‘‘যোজেতব্বং ততো যুত্তং, পচ্ছিমেস্ৱপি পঞ্চসু;

আৱেণিকঞ্চ ৱত্তব্বং, ঞেয্যা হীনাদিতাপি চা’’তি.

তস্সাযং অত্থৱণ্ণনা – এতিস্সা পুৰিমপঞ্চসিক্খাপদৱণ্ণনায যং যুজ্জতি, তং ততো গহেত্ৱা পচ্ছিমেস্ৱপি পঞ্চসু সিক্খাপদেসু যোজেতব্বং. তত্থাযং যোজনা – যথেৱ হি পুৰিমসিক্খাপদেসু আৰম্মণতো চ সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানং ৰূপাযতনাদিঅঞ্ঞতৰসঙ্খাৰাৰম্মণং, তথা ইধ ৱিকালভোজনং. এতেন নযেন সব্বেসং আৰম্মণভেদো ৱেদিতব্বো. আদানতো চ যথা পুৰিমানি সামণেৰেন ৱা উপাসকেন ৱা সমাদিযন্তেন সমাদিন্নানি হোন্তি, তথা এতানিপি. অঙ্গতোপি যথা তত্থ পাণাতিপাতাদীনং অঙ্গভেদো ৱুত্তো, এৱমিধাপি ৱিকালভোজনস্স চত্তাৰি অঙ্গানি – ৱিকালো, যাৱকালিকং, অজ্ঝোহৰণং, অনুম্মত্তকতাতি. এতেনানুসাৰেন সেসানম্পি অঙ্গৱিভাগো ৱেদিতব্বো. যথা চ তত্থ সমুট্ঠানতো সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানং কাযতো চ কাযচিত্ততো চাতি দ্ৱিসমুট্ঠানং, এৱমিধ ৱিকালভোজনং. এতেন নযেন সব্বেসং সমুট্ঠানং ৱেদিতব্বং. যথা চ তত্থ ৱেদনাতো অদিন্নাদানং তীসু ৱেদনাসু অঞ্ঞতৰৱেদনাসম্পযুত্তং, তথা ইধ ৱিকালভোজনং. এতেন নযেন সব্বেসং ৱেদনাসম্পযোগো ৱেদিতব্বো. যথা চ তত্থ অব্ৰহ্মচৰিযং লোভমোহমূলং, এৱমিধ ৱিকালভোজনং. অপৰানি চ দ্ৱে এতেন নযেন সব্বেসং মূলভেদো ৱেদিতব্বো. যথা চ তত্থ পাণাতিপাতাদযো কাযকম্মং, এৱমিধাপি ৱিকালভোজনাদীনি. জাতৰূপৰজতপ্পটিগ্গহণং পন কাযকম্মং ৱা সিযা ৱচীকম্মং ৱা কাযদ্ৱাৰাদীহি পৱত্তিসব্ভাৱপৰিযাযেন, ন কম্মপথৱসেন. ৱিৰমতোতি যথা চ তত্থ ৱিৰমন্তো অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা পাণাতিপাতাদিঅকুসলতো ৱিৰমতি, এৱমিধাপি ৱিকালভোজনাদিঅকুসলতো, কুসলতোপি ৱা একতো. যথা চ পুৰিমা পঞ্চ ৱেৰমণিযো চতুসমুট্ঠানা কাযতো, কাযচিত্ততো, ৱাচাচিত্ততো, কাযৱাচাচিত্ততো চাতি, সব্বা সুখৱেদনাসম্পযুত্তা ৱা অদুক্খমসুখৱেদনাসম্পযুত্তা ৱা, অলোভাদোসমূলা ৱা অলোভাদোসামোহমূলা ৱা, সব্বা চ নানপ্পকাৰইট্ঠফলনিব্বত্তকা, তথা ইধাপীতি.

‘‘যোজেতব্বং ততো যুত্তং, পচ্ছিমেস্ৱপি পঞ্চসু;

আৱেণিকঞ্চ ৱত্তব্বং, ঞেয্যা হীনাদিতাপি চা’’তি. –

এত্থ পন ৱিকালভোজনন্তি মজ্ঝন্হিকৱীতিক্কমে ভোজনং. এতঞ্হি অনুঞ্ঞাতকালে ৱীতিক্কন্তে ভোজনং, তস্মা ‘‘ৱিকালভোজন’’ন্তি ৱুচ্চতি, ততো ৱিকালভোজনা. নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনন্তি এত্থ নচ্চং নাম যংকিঞ্চি নচ্চং, গীতন্তি যংকিঞ্চি গীতং, ৱাদিতন্তি যংকিঞ্চি ৱাদিতং. ৱিসূকদস্সনন্তি কিলেসুপ্পত্তিপচ্চযতো কুসলপক্খভিন্দনেন ৱিসূকানং দস্সনং, ৱিসূকভূতং ৱা দস্সনং ৱিসূকদস্সনং. নচ্চা চ গীতা চ ৱাদিতা চ ৱিসূকদস্সনা চ নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা. ৱিসূকদস্সনঞ্চেত্থ ব্ৰহ্মজালে ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘যথা ৱা পনেকে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সদ্ধাদেয্যানি ভোজনানি ভুঞ্জিত্ৱা তে এৱৰূপং ৱিসূকদস্সনমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, সেয্যথিদং, নচ্চং গীতং ৱাদিতং পেক্খং অক্খানং পাণিস্সৰং ৱেতালং কুম্ভথূণং সোভনকং চণ্ডালং ৱংসং ধোৱনং হত্থিযুদ্ধং অস্সযুদ্ধং মহিংসযুদ্ধং উসভযুদ্ধং অজযুদ্ধং মেণ্ডযুদ্ধং কুক্কুটযুদ্ধং ৱট্টকযুদ্ধং দণ্ডযুদ্ধং মুট্ঠিযুদ্ধং নিব্বুদ্ধং উয্যোধিকং বলগ্গং সেনাব্যূহং অনীকদস্সনং ইতি ৱা, ইতি এৱৰূপা ৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো সমণো গোতমো’’তি (দী. নি. ১.১২).

অথ ৱা যথাৱুত্তেনত্থেন নচ্চগীতৱাদিতানি এৱ ৱিসূকানি নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকানি, তেসং দস্সনং নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনং, তস্মা নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা. ‘‘দস্সনসৱনা’’তি ৱত্তব্বে যথা ‘‘সো চ হোতি মিচ্ছাদিট্ঠিকো ৱিপৰীতদস্সনো’’তি এৱমাদীসু (অ. নি. ১.৩০৮) অচক্খুদ্ৱাৰপ্পৱত্তম্পি ৱিসযগ্গহণং ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং সৱনম্পি ‘‘দস্সন’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং. দস্সনকম্যতায উপসঙ্কমিত্ৱা পস্সতো এৱ চেত্থ ৱীতিক্কমো হোতি. ঠিতনিসিন্নসযনোকাসে পন আগতং গচ্ছন্তস্স ৱা আপাথগতং পস্সতো সিযা সংকিলেসো, ন ৱীতিক্কমো. ধম্মূপসংহিতম্পি চেত্থ গীতং ন ৱট্টতি, গীতূপসংহিতো পন ধম্মো ৱট্টতীতি ৱেদিতব্বো.

মালাদীনি ধাৰণাদীহি যথাসঙ্খ্যং যোজেতব্বানি. তত্থ মালাতি যংকিঞ্চি পুপ্ফজাতং. ৱিলেপনন্তি যংকিঞ্চি ৱিলেপনত্থং পিসিত্ৱা পটিযত্তং. অৱসেসং সব্বম্পি ৱাসচুণ্ণধূপনাদিকং গন্ধজাতং গন্ধো. তং সব্বম্পি মণ্ডনৱিভূসনত্থং ন ৱট্টতি, ভেসজ্জত্থন্তু ৱট্টতি, পূজনত্থঞ্চ অভিহটং সাদিযতো ন কেনচি পৰিযাযেন ন ৱট্টতি. উচ্চাসযনন্তি পমাণাতিক্কন্তং ৱুচ্চতি. মহাসযনন্তি অকপ্পিযসযনং অকপ্পিযত্থৰণঞ্চ. তদুভযম্পি সাদিযতো ন কেনচি পৰিযাযেন ৱট্টতি. জাতৰূপন্তি সুৱণ্ণং. ৰজতন্তি কহাপণো, লোহমাসকদাৰুমাসকজতুমাসকাদি যং যং তত্থ তত্থ ৱোহাৰং গচ্ছতি, তদুভযম্পি জাতৰূপৰজতং. তস্স যেন কেনচি পকাৰেন সাদিযনং পটিগ্গহো নাম, সো ন যেন কেনচি পৰিযাযেন ৱট্টতীতি এৱং আৱেণিকং ৱত্তব্বং.

দসপি চেতানি সিক্খাপদানি হীনেন ছন্দেন চিত্তৱীৰিযৱীমংসাহি ৱা সমাদিন্নানি হীনানি, মজ্ঝিমেহি মজ্ঝিমানি, পণীতেহি পণীতানি. তণ্হাদিট্ঠিমানেহি ৱা উপক্কিলিট্ঠানি হীনানি, অনুপক্কিলিট্ঠানি মজ্ঝিমানি, তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহিতানি পণীতানি. ঞাণৱিপ্পযুত্তেন ৱা কুসলচিত্তেন সমাদিন্নানি হীনানি, সসঙ্খাৰিকঞাণসম্পযুত্তেন মজ্ঝিমানি, অসঙ্খাৰিকেন পণীতানীতি এৱং ঞেয্যা হীনাদিতাপি চাতি.

এত্তাৱতা চ যা পুব্বে ‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা’’তিআদীহি ছহি গাথাহি সিক্খাপদপাঠস্স ৱণ্ণনত্থং মাতিকা নিক্খিত্তা, সা অত্থতো পকাসিতা হোতীতি.

পৰমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায

সিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.