১. সৰণত্তযৱণ্ণনা
বুদ্ধৱিভাৱনা
ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘বুদ্ধং সৰণগমনং, গমকঞ্চ ৱিভাৱযে’’তি, তত্থ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তৰৱিমোক্খাধিগমপৰিভাৱিতং খন্ধসন্তানমুপাদায, পঞ্ঞত্তিতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং ৱা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পঞ্ঞত্তিতো সত্তৱিসেসো বুদ্ধো. যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১).
অযং তাৱ অত্থতো বুদ্ধৱিভাৱনা.
ব্যঞ্জনতো পন ‘‘বুজ্ঝিতাতি বুদ্ধো, বোধেতাতি বুদ্ধো’’তি এৱমাদিনা নযেন ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্চেতং –
‘‘বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধো? বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৱিকসিতায বুদ্ধো, খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিৰুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৱীতৰাগোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং নামং মাতৰা কতং, ন পিতৰা কতং, ন ভাতৰা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং, ন দেৱতাহি কতং, ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২).
এত্থ চ যথা লোকে অৱগন্তা অৱগতোতি ৱুচ্চতি, এৱং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৱাতা পণ্ণসুসাতি ৱুচ্চন্তি, এৱং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবোধনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধিতো সযমেৱ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিকসিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৱিকসনতো পদুমমিৱ ৱিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধোতি এৱমাদীহি চিত্তসঙ্কোচকৰধম্মপহানতো নিদ্দাক্খযৱিবুদ্ধো পুৰিসো ৱিয সব্বকিলেসনিদ্দাক্খযৱিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি বুদ্ধিযত্থানং গমনত্থপৰিযাযতো যথা মগ্গং গতোপি পুৰিসো গতোতি ৱুচ্চতি, এৱং একাযনমগ্গং গতত্তাপি বুদ্ধোতি ৱুচ্চতীতি দস্সেতুং ৱুত্তং. একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পৰেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিন্তু সযমেৱ অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৱুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পৰিযাযৱচনমেতং. তত্থ যথা নীলৰত্তগুণযোগতো ‘‘নীলো পটো, ৰত্তো পটো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধিগুণযোগতো বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৱুত্তং হোতি. ততো পৰং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তি এৱমাদি অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তীতি বোধনত্থং ৱুত্তন্তি এৱৰূপেন নযেন সব্বেসং পদানং বুদ্ধসদ্দস্স সাধনসমত্থো অত্থো ৱেদিতব্বো.
অযং ব্যঞ্জনতোপি বুদ্ধৱিভাৱনা.
সৰণগমনগমকৱিভাৱনা
ইদানি সৰণগমনাদীসু হিংসতীতি সৰণং, সৰণগতানং তেনেৱ সৰণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিং পৰিক্কিলেসং হিংসতি ৱিধমতি নীহৰতি নিৰোধেতীতি অত্থো. অথ ৱা হিতে পৱত্তনেন অহিতা চ নিৱত্তনেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি বুদ্ধো, ভৱকন্তাৰা উত্তৰণেন অস্সাসদানেন চ ধম্মো, অপ্পকানম্পি কাৰানং ৱিপুলফলপটিলাভকৰণেন সঙ্ঘো. তস্মা ইমিনাপি পৰিযাযেন তং ৰতনত্তযং সৰণং. তপ্পসাদতগ্গৰুতাহি ৱিহতৱিদ্ধংসিতকিলেসো তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো অপৰপ্পচ্চযো ৱা চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং. তংসমঙ্গী সত্তো তং সৰণং গচ্ছতি, ৱুত্তপ্পকাৰেন চিত্তুপ্পাদেন ‘‘এস মে সৰণং, এস মে পৰাযণ’’ন্তি এৱমেতং উপেতীতি অত্থো. উপেন্তো চ ‘‘এতে মযং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছাম, ধম্মঞ্চ, উপাসকে নো ভগৱা ধাৰেতূ’’তি তপুস্সভল্লিকাদযো ৱিয সমাদানেন ৱা, ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৱা, সাৱকোহমস্মী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) মহাকস্সপাদযো ৱিয সিস্সভাৱূপগমনেন ৱা, ‘‘এৱং ৱুত্তে ব্ৰহ্মাযু ব্ৰাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি ‘নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. নমো তস্স…পে… সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’’তি (ম. নি. ২.৩৮৮) ব্ৰহ্মাযুআদযো ৱিয তপ্পোণত্তেন ৱা, কম্মট্ঠানানুযোগিনো ৱিয অত্তসন্নিয্যাতনেন ৱা, অৰিযপুগ্গলা ৱিয সৰণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন ৱাতি অনেকপ্পকাৰং ৱিসযতো কিচ্চতো চ উপেতি.
অযং সৰণগমনস্স গমকস্স চ ৱিভাৱনা.
ভেদাভেদফলদীপনা
ইদানি ‘‘ভেদাভেদং ফলঞ্চাপি, গমনীযঞ্চ দীপযে’’তি ৱুত্তানং ভেদাদীনং অযং দীপনা, এৱং সৰণগতস্স পুগ্গলস্স দুৱিধো সৰণগমনভেদো – সাৱজ্জো চ অনৱজ্জো চ. অনৱজ্জো কালকিৰিযায, সাৱজ্জো অঞ্ঞসত্থৰি ৱুত্তপ্পকাৰপ্পৱত্তিযা, তস্মিঞ্চ ৱুত্তপ্পকাৰৱিপৰীতপ্পৱত্তিযা. সো দুৱিধোপি পুথুজ্জনানমেৱ. বুদ্ধগুণেসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণপ্পৱত্তিযা অনাদৰাদিপ্পৱত্তিযা চ তেসং সৰণং সংকিলিট্ঠং হোতি. অৰিযপুগ্গলা পন অভিন্নসৰণা চেৱ অসংকিলিট্ঠসৰণা চ হোন্তি. যথাহ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসেয্যা’’তি (অ. নি. ১.২৭৬; ম. নি. ৩.১২৮; ৱিভ. ৮০৯). পুথুজ্জনা তু যাৱদেৱ সৰণভেদং ন পাপুণন্তি, তাৱদেৱ অভিন্নসৰণা. সাৱজ্জোৱ নেসং সৰণভেদো, সংকিলেসো চ অনিট্ঠফলদো হোতি. অনৱজ্জো অৱিপাকত্তা অফলো, অভেদো পন ফলতো ইট্ঠমেৱ ফলং দেতি.
যথাহ –
‘‘যেকেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তী’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
তত্ৰ চ যে সৰণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন সৰণং গতা, তে অপাযং ন গমিস্সন্তি. ইতৰে পন সৰণগমনেন ন গমিস্সন্তীতি এৱং গাথায অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.
অযং তাৱ ভেদাভেদফলদীপনা.
গমনীযদীপনা
গমনীযদীপনাযং চোদকো আহ – ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তি এত্থ যো বুদ্ধং সৰণং গচ্ছতি, এস বুদ্ধং ৱা গচ্ছেয্য সৰণং ৱা, উভযথাপি চ একস্স ৱচনং নিৰত্থকং. কস্মা? গমনকিৰিযায কম্মদ্ৱযাভাৱতো. ন হেত্থ ‘‘অজং গামং নেতী’’তিআদীসু ৱিয দ্ৱিকম্মকত্তং অক্খৰচিন্তকা ইচ্ছন্তি.
‘‘গচ্ছতেৱ পুব্বং দিসং, গচ্ছতি পচ্ছিমং দিস’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৫৯; ৩.৮৭) ৱিয সাত্থকমেৱাতি চে? ন, বুদ্ধসৰণানং সমানাধিকৰণভাৱস্সানধিপ্পেততো. এতেসঞ্হি সমানাধিকৰণভাৱে অধিপ্পেতে পটিহতচিত্তোপি বুদ্ধং উপসঙ্কমন্তো বুদ্ধং সৰণং গতো সিযা. যঞ্হি তং বুদ্ধোতি ৱিসেসিতং সৰণং, তমেৱেস গতোতি. ‘‘এতং খো সৰণং খেমং, এতং সৰণমুত্তম’’ন্তি (ধ. প. ১৯২) ৱচনতো সমানাধিকৰণত্তমেৱাতি চে? ন, তত্থেৱ তব্ভাৱতো. তত্থেৱ হি গাথাপদে এতং বুদ্ধাদিৰতনত্তযং সৰণগতানং ভযহৰণত্তসঙ্খাতে সৰণভাৱে অব্যভিচৰণতো ‘‘খেমমুত্তমঞ্চ সৰণ’’ন্তি অযং সমানাধিকৰণভাৱো অধিপ্পেতো, অঞ্ঞত্থ তু গমিসম্বন্ধে সতি সৰণগমনস্স অপ্পসিদ্ধিতো অনধিপ্পেতোতি অসাধকমেতং. ‘‘এতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি এত্থ গমিসম্বন্ধেপি সৰণগমনপসিদ্ধিতো সমানাধিকৰণত্তমেৱাতি চে? ন পুব্বে ৱুত্তদোসপ্পসঙ্গতো. তত্ৰাপি হি সমানাধিকৰণভাৱে সতি এতং বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসৰণং পটিহতচিত্তোপি আগম্ম সব্বদুক্খা পমুচ্চেয্যাতি এৱং পুব্বে ৱুত্তদোসপ্পসঙ্গো এৱ সিযা, ন চ নো দোসেন অত্থি অত্থোতি অসাধকমেতং. যথা ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পৰিমুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৯) এত্থ ভগৱতো কল্যাণমিত্তস্স আনুভাৱেন পৰিমুচ্চমানা সত্তা ‘‘কল্যাণমিত্তং আগম্ম পৰিমুচ্চন্তী’’তি ৱুত্তা. এৱমিধাপি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘস্স সৰণস্সানুভাৱেন মুচ্চমানো ‘‘এতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ৱুত্তোতি এৱমেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.
এৱং সব্বথাপি ন বুদ্ধস্স গমনীযত্তং যুজ্জতি, ন সৰণস্স, ন উভযেসং, ইচ্ছিতব্বঞ্চ গচ্ছামীতি নিদ্দিট্ঠস্স গমকস্স গমনীযং, ততো ৱত্তব্বা এত্থ যুত্তীতি. ৱুচ্চতে –
বুদ্ধোযেৱেত্থ গমনীযো, গমনাকাৰদস্সনত্থং তু তং সৰণৱচনং, বুদ্ধং সৰণন্তি গচ্ছামি. এস মে সৰণং, এস মে পৰাযণং, অঘস্স, তাতা, হিতস্স চ ৱিধাতাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন এতং গচ্ছামি ভজামি সেৱামি পযিৰুপাসামি, এৱং ৱা জানামি বুজ্ঝামীতি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতিঅত্থো বুদ্ধিপি তেসং অত্থোতি. ইতি-সদ্দস্স অপ্পযোগা অযুত্তমিতি চে? তং ন. তত্থ সিযা – যদি চেত্থ এৱমত্থো ভৱেয্য, ততো ‘‘অনিচ্চং ৰূপং অনিচ্চং ৰূপন্তি যথাভূতং পজানাতী’’তি এৱমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৫, ৮৫) ৱিয ইতি-সদ্দো পযুত্তো সিযা, ন চ পযুত্তো, তস্মা অযুত্তমেতন্তি. তঞ্চ ন, কস্মা? তদত্থসম্ভৱা. ‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ সৰণং গতো’’তি এৱমাদীসু (ধ. প. ১৯০) ৱিয ইধাপি ইতি-সদ্দস্স অত্থো সম্ভৱতি, ন চ ৱিজ্জমানত্থসম্ভৱা ইতি-সদ্দা সব্বত্থ পযুজ্জন্তি, অপ্পযুত্তস্সাপেত্থ পযুত্তস্স ৱিয ইতি-সদ্দস্স অত্থো ৱিঞ্ঞাতব্বো অঞ্ঞেসু চ এৱংজাতিকেসু, তস্মা অদোসো এৱ সোতি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তীহি সৰণগমনেহি পব্বজ্জ’’ন্তিআদীসু (মহাৱ. ৩৪) সৰণস্সেৱ গমনীযতো যং ৱুত্তং ‘‘গমনাকাৰদস্সনত্থং তু সৰণৱচন’’ন্তি, তং ন যুত্তমিতি চে. তং নাযুত্তং. কস্মা? তদত্থসম্ভৱা এৱ. তত্ৰাপি হি তস্স অত্থো সম্ভৱতি, যতো পুব্বসদিসমেৱ অপ্পযুত্তোপি পযুত্তো ৱিয ৱেদিতব্বো. ইতৰথা হি পুব্বে ৱুত্তদোসপ্পসঙ্গো এৱ সিযা, তস্মা যথানুসিট্ঠমেৱ গহেতব্বং.
অযং গমনীযদীপনা.
ধম্মসঙ্ঘসৰণৱিভাৱনা
ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘ধম্মং সৰণমিচ্চাদি, দ্ৱযেপেস নযো মতো’’তি এত্থ ৱুচ্চতে – য্ৱাযং ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তি এত্থ অত্থৱণ্ণনানযো ৱুত্তো, ‘‘ধম্মং সৰণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামী’’তি এতস্মিম্পি পদদ্ৱযে এসোৱ ৱেদিতব্বো. তত্ৰাপি হি ধম্মসঙ্ঘানং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ ৱিভাৱনমত্তমেৱ অসদিসং, সেসং ৱুত্তসদিসমেৱ. যতো যদেৱেত্থ অসদিসং, তং ৱুচ্চতে – মগ্গফলনিব্বানানি ধম্মোতি একে. ভাৱিতমগ্গানং সচ্ছিকতনিব্বানানঞ্চ অপাযেসু অপতনভাৱেন ধাৰণতো পৰমস্সাসৱিধানতো চ মগ্গৱিৰাগা এৱ ইমস্মিং অত্থে ধম্মোতি অম্হাকং খন্তি, অগ্গপ্পসাদসুত্তঞ্চেৱ সাধকং. ৱুত্তঞ্চেত্থ ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি এৱমাদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০).
চতুব্বিধঅৰিযমগ্গসমঙ্গীনং চতুসামঞ্ঞফলসমধিৱাসিতখন্ধসন্তানানঞ্চ পুগ্গলানং সমূহো দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতত্তা সঙ্ঘো. ৱুত্তঞ্চেতং ভগৱতা –
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, যে ৱো মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, পস্সসি নো ত্ৱং, আনন্দ, ইমেসু ধম্মেসু দ্ৱেপি ভিক্খূ নানাৱাদে’’তি (ম. নি. ৩.৪৩).
অযঞ্হি পৰমত্থসঙ্ঘো সৰণন্তি গমনীযো. সুত্তে চ ‘‘আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪, ১৮১) ৱুত্তো. এতং পন সৰণং গতস্স অঞ্ঞস্মিম্পি ভিক্খুসঙ্ঘে ৱা ভিক্খুনিসঙ্ঘে ৱা বুদ্ধপ্পমুখে ৱা সঙ্ঘে সম্মুতিসঙ্ঘে ৱা চতুৱগ্গাদিভেদে একপুগ্গলেপি ৱা ভগৱন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতে ৱন্দনাদিকিৰিযায সৰণগমনং নেৱ ভিজ্জতি ন সংকিলিস্সতি, অযমেত্থ ৱিসেসো. ৱুত্তাৱসেসন্তু ইমস্স দুতিযস্স চ সৰণগমনস্স ভেদাভেদাদিৱিধানং পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অযং তাৱ ‘‘ধম্মং সৰণমিচ্চাদি, দ্ৱযেপেস নযো মতো’’তি এতস্স ৱণ্ণনা.
অনুপুব্বৱৱত্থানকাৰণনিদ্দেসো
ইদানি অনুপুব্বৱৱত্থানে, কাৰণঞ্চ ৱিনিদ্দিসেতি এত্থ এতেসু চ তীসু সৰণৱচনেসু সব্বসত্তানং অগ্গোতি কত্ৱা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৱতো তদুপদেসিততো চ অনন্তৰং ধম্মো, তস্স ধম্মস্স আধাৰকতো তদাসেৱনতো চ অন্তে সঙ্ঘো. সব্বসত্তানং ৱা হিতে নিযোজকোতি কত্ৱা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৱতো সব্বসত্তহিতত্তা অনন্তৰং ধম্মো, হিতাধিগমায পটিপন্নো অধিগতহিতো চাতি কত্ৱা অন্তে সঙ্ঘো সৰণভাৱেন ৱৱত্থপেত্ৱা পকাসিতোতি এৱং অনুপুব্বৱৱত্থানে কাৰণঞ্চ ৱিনিদ্দিসে.
উপমাপকাসনা
ইদানি যম্পি ৱুত্তং ‘‘সৰণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে’’তি, তম্পি ৱুচ্চতে – এত্থ পন পুণ্ণচন্দো ৱিয বুদ্ধো, চন্দকিৰণনিকৰো ৱিয তেন দেসিতো ধম্মো, পুণ্ণচন্দকিৰণসমুপ্পাদিতপীণিতো লোকো ৱিয সঙ্ঘো. বালসূৰিযো ৱিয বুদ্ধো, তস্স ৰস্মিজালমিৱ ৱুত্তপ্পকাৰো ধম্মো, তেন ৱিহতন্ধকাৰো লোকো ৱিয সঙ্ঘো. ৱনদাহকপুৰিসো ৱিয বুদ্ধো, ৱনদহনগ্গি ৱিয কিলেসৱনদহনো ধম্মো, দড্ঢৱনত্তা খেত্তভূতো ৱিয ভূমিভাগো দড্ঢকিলেসত্তা পুঞ্ঞক্খেত্তভূতো সঙ্ঘো. মহামেঘো ৱিয বুদ্ধো, সলিলৱুট্ঠি ৱিয ধম্মো, ৱুট্ঠিনিপাতূপসমিতৰেণু ৱিয জনপদো উপসমিতকিলেসৰেণু সঙ্ঘো. সুসাৰথি ৱিয বুদ্ধো, অস্সাজানীযৱিনযূপাযো ৱিয ধম্মো, সুৱিনীতস্সাজানীযসমূহো ৱিয সঙ্ঘো. সব্বদিট্ঠিসল্লুদ্ধৰণতো সল্লকত্তো ৱিয বুদ্ধো, সল্লুদ্ধৰণূপাযো ৱিয ধম্মো, সমুদ্ধটসল্লো ৱিয জনো সমুদ্ধটদিট্ঠিসল্লো সঙ্ঘো. মোহপটলসমুপ্পাটনতো ৱা সালাকিযো ৱিয বুদ্ধো, পটলসমুপ্পাটনুপাযো ৱিয ধম্মো, সমুপ্পাটিতপটলো ৱিপ্পসন্নলোচনো ৱিয জনো সমুপ্পাটিতমোহপটলো ৱিপ্পসন্নঞাণলোচনো সঙ্ঘো. সানুসযকিলেসব্যাধিহৰণসমত্থতায ৱা কুসলো ৱেজ্জো ৱিয বুদ্ধো, সম্মা পযুত্তভেসজ্জমিৱ ধম্মো, ভেসজ্জপযোগেন সমুপসন্তব্যাধি ৱিয জনসমুদাযো সমুপসন্তকিলেসব্যাধানুসযো সঙ্ঘো.
অথ ৱা সুদেসকো ৱিয বুদ্ধো, সুমগ্গো ৱিয খেমন্তভূমি ৱিয চ ধম্মো, মগ্গপ্পটিপন্নো খেমন্তভূমিপ্পত্তো ৱিয সঙ্ঘো. সুনাৱিকো ৱিয বুদ্ধো, নাৱা ৱিয ধম্মো, পাৰপ্পত্তো সম্পত্তিকো ৱিয জনো সঙ্ঘো. হিমৱা ৱিয বুদ্ধো, তপ্পভৱোসধমিৱ ধম্মো, ওসধূপভোগেন নিৰামযো ৱিয জনো সঙ্ঘো. ধনদো ৱিয বুদ্ধো, ধনং ৱিয ধম্মো, যথাধিপ্পাযং লদ্ধধনো ৱিয জনো সম্মালদ্ধঅৰিযধনো সঙ্ঘো. নিধিদস্সনকো ৱিয বুদ্ধো, নিধি ৱিয ধম্মো, নিধিপ্পত্তো ৱিয জনো সঙ্ঘো.
অপিচ অভযদো ৱিয ৱীৰপুৰিসো বুদ্ধো, অভযমিৱ ধম্মো, সম্পত্তাভযো ৱিয জনো অচ্চন্তসব্বভযো সঙ্ঘো. অস্সাসকো ৱিয বুদ্ধো, অস্সাসো ৱিয ধম্মো, অস্সত্থজনো ৱিয সঙ্ঘো. সুমিত্তো ৱিয বুদ্ধো, হিতূপদেসো ৱিয ধম্মো, হিতূপযোগেন পত্তসদত্থো ৱিয জনো সঙ্ঘো. ধনাকৰো ৱিয বুদ্ধো, ধনসাৰো ৱিয ধম্মো, ধনসাৰূপভোগো ৱিয জনো সঙ্ঘো. ৰাজকুমাৰন্হাপকো ৱিয বুদ্ধো, সীসন্হানসলিলং ৱিয ধম্মো, সুন্হাতৰাজকুমাৰৱগ্গো ৱিয সদ্ধম্মসলিলসুন্হাতো সঙ্ঘো. অলঙ্কাৰকাৰকো ৱিয বুদ্ধো, অলঙ্কাৰো ৱিয ধম্মো, অলঙ্কতৰাজপুত্তগণো ৱিয সদ্ধম্মালঙ্কতো সঙ্ঘো. চন্দনৰুক্খো ৱিয বুদ্ধো, তপ্পভৱগন্ধো ৱিয ধম্মো, চন্দনুপভোগেন সন্তপৰিড়াহো ৱিয জনো সদ্ধম্মূপভোগেন সন্তপৰিড়াহো সঙ্ঘো. দাযজ্জসম্পদানকো ৱিয পিতা বুদ্ধো, দাযজ্জং ৱিয ধম্মো, দাযজ্জহৰো পুত্তৱগ্গো ৱিয সদ্ধম্মদাযজ্জহৰো সঙ্ঘো. ৱিকসিতপদুমং ৱিয বুদ্ধো, তপ্পভৱমধু ৱিয ধম্মো, তদুপভোগীভমৰগণো ৱিয সঙ্ঘো. এৱং সৰণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে.
এত্তাৱতা চ যা পুব্বে ‘‘কেন কত্থ কদা কস্মা, ভাসিতং সৰণত্তয’’ন্তিআদীহি চতূহি গাথাহি অত্থৱণ্ণনায মাতিকা নিক্খিত্তা, সা অত্থতো পকাসিতা হোতীতি.
পৰমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায
সৰণত্তযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.