গন্থাৰম্ভকথা
বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি;
ধম্মং সৰণং গচ্ছামি;
সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামীতি.
অযং সৰণগমননিদ্দেসো খুদ্দকানং আদি.
ইমস্স দানি অত্থং পৰমত্থজোতিকায খুদ্দকট্ঠকথায ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুং ইদং ৱুচ্চতি –
উত্তমং ৱন্দনেয্যানং, ৱন্দিত্ৱা ৰতনত্তযং;
খুদ্দকানং কৰিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৱণ্ণনং.
খুদ্দকানং গম্ভীৰত্তা, কিঞ্চাপি অতিদুক্কৰা;
ৱণ্ণনা মাদিসেনেসা, অবোধন্তেন সাসনং.
অজ্জাপি তু অব্বোচ্ছিন্নো, পুব্বাচৰিযনিচ্ছযো;
তথেৱ চ ঠিতং যস্মা, নৱঙ্গং সত্থুসাসনং.
তস্মাহং কাতুমিচ্ছামি, অত্থসংৱণ্ণনং ইমং;
সাসনঞ্চেৱ নিস্সায, পোৰাণঞ্চ ৱিনিচ্ছযং.
সদ্ধম্মবহুমানেন, নাত্তুক্কংসনকম্যতা;
নাঞ্ঞেসং ৱম্ভনত্থায, তং সুণাথ সমাহিতাতি.
খুদ্দকৱৱত্থানং
তত্থ ‘‘খুদ্দকানং কৰিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৱণ্ণন’’ন্তি ৱুত্তত্তা খুদ্দকানি তাৱ ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্ছা অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামি. খুদ্দকানি নাম খুদ্দকনিকাযস্স একদেসো, খুদ্দকনিকাযো নাম পঞ্চন্নং নিকাযানং একদেসো. পঞ্চ নিকাযা নাম –
দীঘমজ্ঝিমসংযুত্ত, অঙ্গুত্তৰিকখুদ্দকা;
নিকাযা পঞ্চ গম্ভীৰা, ধম্মতো অত্থতো চিমে.
তত্থ ব্ৰহ্মজালসুত্তাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি দীঘনিকাযো. মূলপৰিযাযসুত্তাদীনি দিযড্ঢসতং দ্ৱে চ সুত্তানি মজ্ঝিমনিকাযো. ওঘতৰণসুত্তাদীনি সত্ত সুত্তসহস্সানি সত্ত চ সুত্তসতানি দ্ৱাসট্ঠি চ সুত্তানি সংযুত্তনিকাযো. চিত্তপৰিযাদানসুত্তাদীনি নৱ সুত্তসহস্সানি পঞ্চ চ সুত্তসতানি সত্তপঞ্ঞাসঞ্চ সুত্তানি অঙ্গুত্তৰনিকাযো. খুদ্দকপাঠো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, সুত্তনিপাতো, ৱিমানৱত্থু, পেতৱত্থু, থেৰগাথা, থেৰীগাথা, জাতকং, নিদ্দেসো, পটিসম্ভিদা, অপদানং, বুদ্ধৱংসো, চৰিযাপিটকং, ৱিনযাভিধম্মপিটকানি, ঠপেত্ৱা ৱা চত্তাৰো নিকাযে অৱসেসং বুদ্ধৱচনং খুদ্দকনিকাযো.
কস্মা পনেস খুদ্দকনিকাযোতি ৱুচ্চতি? বহূনং খুদ্দকানং ধম্মক্খন্ধানং সমূহতো নিৱাসতো চ. সমূহনিৱাসা হি ‘‘নিকাযো’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৱং চিত্তং, যথযিদং, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা (সং. নি. ৩.১০০). পোণিকনিকাযো, চিক্খল্লিকনিকাযো’’তি এৱমাদীনি চেত্থ সাধকানি সাসনতো লোকতো চ. অযমস্স খুদ্দকনিকাযস্স একদেসো. ইমানি সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্নানি অত্থতো ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুঞ্চ অধিপ্পেতানি খুদ্দকানি, তেসম্পি খুদ্দকানং সৰণসিক্খাপদদ্ৱত্তিংসাকাৰকুমাৰপঞ্হমঙ্গলসুত্ত- ৰতনসুত্ততিৰোকুট্টনিধিকণ্ডমেত্তসুত্তানং ৱসেন নৱপ্পভেদো খুদ্দকপাঠো আদি আচৰিযপৰম্পৰায ৱাচনামগ্গং আৰোপিতৱসেন ন ভগৱতা ৱুত্তৱসেন. ভগৱতা হি ৱুত্তৱসেন –
‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;
গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.
‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;
সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;
ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪) –
ইদং গাথাদ্ৱযং সব্বস্সাপি বুদ্ধৱচনস্স আদি. তঞ্চ মনসাৱ ৱুত্তৱসেন, ন ৱচীভেদং কত্ৱা ৱুত্তৱসেন. ৱচীভেদং পন কত্ৱা ৱুত্তৱসেন –
‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা,
আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স;
অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তি সব্বা,
যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি. (উদা. ১; মহাৱ. ১) –
অযং গাথা আদি. তস্মা য্ৱাযং নৱপ্পভেদো খুদ্দকপাঠো ইমেসং খুদ্দকানং আদি, তস্স আদিতো পভুতি অত্থসংৱণ্ণনং আৰভিস্সামি.
নিদানসোধনং
তস্স চাযমাদি ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি, ধম্মং সৰণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামী’’তি. তস্সাযং অত্থৱণ্ণনায মাতিকা –
‘‘কেন কত্থ কদা কস্মা, ভাসিতং সৰণত্তযং;
কস্মা চিধাদিতো ৱুত্ত, মৱুত্তমপি আদিতো.
‘‘নিদানসোধনং কত্ৱা, এৱমেত্থ ততো পৰং;
বুদ্ধং সৰণগমনং, গমকঞ্চ ৱিভাৱযে.
‘‘ভেদাভেদং ফলঞ্চাপি, গমনীযঞ্চ দীপযে;
ধম্মং সৰণমিচ্চাদি, দ্ৱযেপেস নযো মতো.
‘‘অনুপুব্বৱৱত্থানে, কাৰণঞ্চ ৱিনিদ্দিসে;
সৰণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে’’তি.
তত্থ পঠমগাথায তাৱ ইদং সৰণত্তযং কেন ভাসিতং, কত্থ ভাসিতং, কদা ভাসিতং, কস্মা ভাসিতং অৱুত্তমপিচাদিতো তথাগতেন কস্মা ইধাদিতো ৱুত্তন্তি পঞ্চ পঞ্হা.
তেসং ৱিস্সজ্জনা কেন ভাসিতন্তি ভগৱতা ভাসিতং, ন সাৱকেহি, ন ইসীহি, ন দেৱতাহি. কত্থাতি বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে. কদাতি আযস্মন্তে যসে সদ্ধিং সহাযকেহি অৰহত্তং পত্তে একসট্ঠিযা অৰহন্তেসু বহুজনহিতায লোকে ধম্মদেসনং কৰোন্তেসু. কস্মাতি পব্বজ্জত্থঞ্চ উপসম্পদত্থঞ্চ. যথাহ –
‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, পব্বাজেতব্বো উপসম্পাদেতব্বো. পঠমং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদাপেত্ৱা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কাৰাপেত্ৱা ভিক্খূনং পাদে ৱন্দাপেত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদাপেত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গণ্হাপেত্ৱা ‘এৱং ৱদেহী’তি ৱত্তব্বো ‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি, ধম্মং সৰণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সৰণং গচ্ছামী’’’তি (মহাৱ. ৩৪).
কস্মা চিধাদিতো ৱুত্তন্তি ইদঞ্চ নৱঙ্গং সত্থুসাসনং তীহি পিটকেহি সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱাচনামগ্গং আৰোপেন্তেহি পুব্বাচৰিযেহি যস্মা ইমিনা মগ্গেন দেৱমনুস্সা উপাসকভাৱেন ৱা পব্বজিতভাৱেন ৱা সাসনং ওতৰন্তি, তস্মা সাসনোতাৰস্স মগ্গভূতত্তা ইধ খুদ্দকপাঠে আদিতো ৱুত্তন্তি ঞাতব্বং.
কতং নিদানসোধনং.