২. গন্ধাৰৱগ্গো
[৪০৬] ১. গন্ধাৰজাতকৱণ্ণনা
হিত্ৱা গামসহস্সানীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ভেসজ্জসন্নিধিকাৰসিক্খাপদং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু পন ৰাজগহে সমুট্ঠিতং. আযস্মতা হি পিলিন্দৱচ্ছেন আৰামিককুলং মোচেতুং ৰাজনিৱেসনং গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো পাসাদে ইদ্ধিবলেন সোৱণ্ণমযে কতে মনুস্সা পসীদিত্ৱা থেৰস্স পঞ্চ ভেসজ্জানি পহিণিংসু. সো তানি পৰিসায ৱিস্সজ্জেসি. পৰিসা পনস্স বাহুল্লিকা অহোসি, লদ্ধং লদ্ধং কোড়ম্বেপি ঘটেপি পত্তত্থৱিকাযোপি পূৰেত্ৱা পটিসামেসি. মনুস্সা দিস্ৱা ‘‘মহিচ্ছা ইমে সমণা অন্তোকোট্ঠাগাৰিকা’’তি উজ্ঝাযিংসু. সত্থা তং পৱত্তিং সুত্ৱা ‘‘যানি খো পন তানি গিলানানং ভিক্খূন’’ন্তি (পাৰা. ৬২২-৬২৩) সিক্খাপদং পঞ্ঞপেত্ৱা ‘‘ভিক্খৱে, পোৰাণকপণ্ডিতা অনুপ্পন্নে বুদ্ধে বাহিৰকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা পঞ্চসীলমত্তকং ৰক্খন্তাপি লোণসক্খৰমত্তকং পুনদিৱসত্থায নিদহন্তে গৰহিংসু, তুম্হে পন এৱৰূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৱা দুতিযততিযদিৱসত্থায সন্নিধিং কৰোন্তা অযুত্তং কৰোথা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে গন্ধাৰৰট্ঠে বোধিসত্তো গন্ধাৰৰঞ্ঞো পুত্তো হুত্ৱা পিতু অচ্চযেন ৰজ্জে পতিট্ঠায ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেসি. মজ্ঝিমপদেসেপি ৱিদেহৰট্ঠে ৱিদেহো নাম ৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি. তে দ্ৱেপি ৰাজানো অদিট্ঠসহাযা হুত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং থিৰৱিস্সাসা অহেসুং. তদা মনুস্সা দীঘাযুকা হোন্তি, তিংস ৱস্সসহস্সানি জীৱন্তি. অথেকদা গন্ধাৰৰাজা পুণ্ণমুপোসথদিৱসে সমাদিন্নসীলো মহাতলে পঞ্ঞত্তৱৰপল্লঙ্কমজ্ঝগতো ৱিৱটেন সীহপঞ্জৰেন পাচীনলোকধাতুং ওলোকেন্তো অমচ্চানং ধম্মত্থযুত্তকথং কথেন্তো নিসীদি. তস্মিং খণে গগনতলং অতিলঙ্ঘন্তমিৱ পৰিপুণ্ণং চন্দমণ্ডলং ৰাহু অৱত্থৰি, চন্দপ্পভা অন্তৰধাযি. অমচ্চা চন্দালোকং অপস্সন্তা চন্দস্স ৰাহুনা গহিতভাৱং ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা চন্দং ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং চন্দো আগন্তুকউপক্কিলেসেন উপক্কিলিট্ঠো নিপ্পভো জাতো, ময্হম্পেস ৰাজপৰিৱাৰো উপক্কিলেসো, ন খো পন মেতং পতিৰূপং, যাহং ৰাহুনা গহিতচন্দো ৱিয নিপ্পভো ভৱেয্যং, ৱিসুদ্ধে গগনতৰে ৱিৰোচন্তং চন্দমণ্ডলং ৱিয ৰজ্জং পহায পব্বজিস্সামি, কিং মে পৰেন ওৱদিতেন, কুলে চ গণে চ অলগ্গো হুত্ৱা অত্তানমেৱ ওৱদন্তো ৱিচৰিস্সামি, ইদং মে পতিৰূপ’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘যং ইচ্ছথ, তং ৰাজানং কৰোথা’’তি ৰজ্জং অমচ্চানং নিয্যাদেসি. সো ৰজ্জং ছড্ডেত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱা ঝানৰতিসমপ্পিতো হিমৱন্তপদেসে ৱাসং কপ্পেসি.
ৱিদেহৰাজাপি ‘‘সুখং মে সহাযস্সা’’তি ৱাণিজে পুচ্ছিত্ৱা তস্স পব্বজিতভাৱং সুত্ৱা ‘‘মম সহাযে পব্বজিতে অহং ৰজ্জেন কিং কৰিস্সামী’’তি সত্তযোজনিকে মিথিলনগৰে তিযোজনসতিকে ৱিদেহৰট্ঠে সোড়সসু গামসহস্সেসু পূৰিতানি কোট্ঠাগাৰানি, সোড়সসহস্সা চ নাটকিত্থিযো ছড্ডেত্ৱা পুত্তধীতৰো অমনসিকত্ৱা হিমৱন্তপদেসং পৱিসিত্ৱা পব্বজিত্ৱা পৱত্তফলভোজনো হুত্ৱা সমপ্পৱত্তৱাসং ৱসন্তো ৱিচৰি. তে উভোপি সমৱত্তচাৰং চৰন্তা অপৰভাগে সমাগচ্ছিংসু, ন পন অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্জানিংসু, সম্মোদমানা একতোৱ সমপ্পৱত্তৱাসং ৱসিংসু. তদা ৱিদেহতাপসো গন্ধাৰতাপসস্স উপট্ঠানং কৰোতি. তেসং একস্মিং পুণ্ণমদিৱসে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদিত্ৱা ধম্মত্থযুত্তকথং কথেন্তানং গগনতলে ৱিৰোচমানং চন্দমণ্ডলং ৰাহু অৱত্থৰি. ৱিদেহতাপসো ‘‘কিং নু খো চন্দস্স পভা নট্ঠা’’তি ওলোকেত্ৱা ৰাহুনা গহিতং চন্দং দিস্ৱা ‘‘কো নু খো এস আচৰিয, চন্দং অৱত্থৰিত্ৱা নিপ্পভমকাসী’’তি পুচ্ছি. অন্তেৱাসিক অযং ৰাহু নাম চন্দস্সেকো উপক্কিলেসো, ৱিৰোচিতুং ন দেতি, অহম্পি ৰাহুগহিতং চন্দমণ্ডলং দিস্ৱা ‘‘ইদং পৰিসুদ্ধস্স চন্দমণ্ডলস্স আগন্তুকেন উপক্কিলেসেন নিপ্পভং জাতং, ময্হম্পি ইদং ৰজ্জং উপক্কিলেসো, যাৱ চন্দমণ্ডলং ৰাহু ৱিয ইদং নিপ্পভং ন কৰোতি, তাৱ পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা তদেৱ ৰাহুগহিতং চন্দমণ্ডলং আৰম্মণং কত্ৱা মহাৰজ্জং ছড্ডেত্ৱা পব্বজিতোতি. ‘‘আচৰিয, ত্ৱং গন্ধাৰৰাজা’’তি? ‘‘আম, অহ’’ন্তি. ‘‘আচৰিয, অহম্পি ৱিদেহৰট্ঠে মিথিলনগৰে ৱিদেহৰাজা নাম, ননু মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং অদিট্ঠসহাযা’’তি. ‘‘কিং পন তে আৰম্মণং অহোসী’’তি? অহং ‘‘তুম্হে পব্বজিতা’’তি সুত্ৱা ‘‘অদ্ধা পব্বজ্জায মহন্তং গুণং অদ্দসা’’তি তুম্হেযেৱ আৰম্মণং কত্ৱা ৰজ্জং পহায পব্বজিতোতি. তে ততো পট্ঠায অতিৱিয সমগ্গা সম্মোদমানা পৱত্তফলভোজনা হুত্ৱা ৱিহৰিংসু. তত্থ দীঘৰত্তং ৱসিত্ৱা চ পন লোণম্বিলসেৱনত্থায হিমৱন্ততো ওতৰিত্ৱা একং পচ্চন্তগামং সম্পাপুণিংসু.
মনুস্সা তেসং ইৰিযাপথে পসীদিত্ৱা ভিক্খং দত্ৱা পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞে ৰত্তিদিৱট্ঠানাদীনি মাপেত্ৱা ৱসাপেসুং. অন্তৰামগ্গেপি নেসং ভত্তকিচ্চকৰণত্থায উদকফাসুকট্ঠানে পণ্ণসালং কাৰেসুং. তে পচ্চন্তগামে ভিক্খং চৰিত্ৱা তায পণ্ণসালায নিসীদিত্ৱা পৰিভুঞ্জিত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং গচ্ছন্তি. তেপি মনুস্সা তেসং আহাৰং দদমানা একদা লোণং পত্তে পক্খিপিত্ৱা দেন্তি, একদা পণ্ণপুটে বন্ধিত্ৱা দেন্তি, একদা অলোণকাহাৰমেৱ দেন্তি. তে একদিৱসং পণ্ণপুটে বহুতৰং লোণং অদংসু. ৱিদেহতাপসো লোণং আদায গন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স ভত্তকিচ্চকালে পহোনকং দত্ৱা অত্তনোপি পমাণযুত্তং গহেত্ৱা অতিৰেকং পণ্ণপুটে বন্ধিত্ৱা ‘‘অলোণকদিৱসে ভৱিস্সতী’’তি তিণৱট্টিকঅন্তৰে ঠপেসি. অথেকদিৱসং অলোণকে আহাৰে লদ্ধে ৱিদেহো গন্ধাৰস্স ভিক্খাভাজনং দত্ৱা তিণৱট্টিকঅন্তৰতো লোণং আহৰিত্ৱা ‘‘আচৰিয, লোণং গণ্হথা’’তি আহ. ‘‘অজ্জ মনুস্সেহি লোণং ন দিন্নং, ত্ৱং কুতো লভসী’’তি? ‘‘আচৰিয, পুৰিমদিৱসে মনুস্সা বহুং লোণমদংসু, অথাহং ‘অলোণকদিৱসে ভৱিস্সতী’তি অতিৰেকং লোণং ঠপেসি’’ন্তি. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘মোঘপুৰিস, তিযোজনসতিকং ৱিদেহৰট্ঠং পহায পব্বজিত্ৱা অকিঞ্চনভাৱং পত্ৱা ইদানি লোণসক্খৰায তণ্হং জনেসী’’তি তজ্জেত্ৱা ওৱদন্তো পঠমং গাথমাহ –
৭৬. ‘‘হিত্ৱা গামসহস্সানি, পৰিপুণ্ণানি সোড়স;
কোট্ঠাগাৰানি ফীতানি, সন্নিধিং দানি কুব্বসী’’তি.
তত্থ কোট্ঠাগাৰানীতি সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাদিৰতনকোট্ঠাগাৰানি চেৱ দুস্সকোট্ঠাগাৰানি চ ধঞ্ঞকোট্ঠাগাৰানি চ. ফীতানীতি পূৰানি. সন্নিধিং দানি কুব্বসীতি ইদানি ‘‘স্ৱে ভৱিস্সতি, ততিযদিৱসে ভৱিস্সতী’’তি লোণমত্তং সন্নিধিং কৰোসীতি.
ৱিদেহো এৱং গৰহিযমানো গৰহং অসহন্তো পটিপক্খো হুত্ৱা ‘‘আচৰিয, তুম্হে অত্তনো দোসং অদিস্ৱা ময্হমেৱ দোসং পস্সথ, ননু তুম্হে ‘কিং মে পৰেন ওৱদিতেন, অত্তানমেৱ ওৱদিস্সামী’তি ৰজ্জং ছড্ডেত্ৱা পব্বজিতা, তুম্হে ইদানি মং কস্মা ওৱদথা’’তি চোদেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
৭৭. ‘‘হিত্ৱা গন্ধাৰৱিসযং, পহূতধনধাৰিযং;
পসাসনতো নিক্খন্তো, ইধ দানি পসাসসী’’তি.
তত্থ পসাসনতোতি ওৱাদানুসাসনীদানতো. ইধ দানীতি ইদানি ইধ অৰঞ্ঞে কস্মা মং ওৱদথাতি.
তং সুত্ৱা বোধিসত্তো ততিযং গাথমাহ –
৭৮. ‘‘ধম্মং ভণামি ৱেদেহ, অধম্মো মে ন ৰুচ্চতি;
ধম্মং মে ভণমানস্স, ন পাপমুপলিম্পতী’’তি.
তত্থ ধম্মন্তি সভাৱং, বুদ্ধাদীহি ৱণ্ণিতং পসত্থং কাৰণমেৱ. অধম্মো মে ন ৰুচ্চতীতি অধম্মো নাম অসভাৱো ময্হং কদাচিপি ন ৰুচ্চতি. ন পাপমুপলিম্পতীতি মম সভাৱমেৱ কাৰণমেৱ ভণন্তস্স পাপং নাম হদযে ন লিম্পতি ন অল্লীযতি. ওৱাদদানং নামেতং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকবোধিসত্তানং পৱেণী. তেহি দিন্নোৱাদং বালা ন গণ্হন্তি, ওৱাদদাযকস্স পন পাপং নাম নত্থি.
‘‘নিধীনংৱ পৱত্তাৰং, যং পস্সে ৱজ্জদস্সিনং;
নিগ্গয্হৱাদিং মেধাৱিং, তাদিসং পণ্ডিতং ভজে;
তাদিসং ভজমানস্স, সেয্যো হোতি ন পাপিযো.
‘‘ওৱদেয্যানুসাসেয্য, অসব্ভা চ নিৱাৰযে;
সতঞ্হি সো পিযো হোতি, অসতং হোতি অপ্পিযো’’তি. (ধ. প. ৭৬-৭৭);
ৱিদেহতাপসো বোধিসত্তস্স কথং সুত্ৱা ‘‘আচৰিয, অত্থনিস্সিতং কথেন্তেনপি পৰং ঘট্টেত্ৱা ৰোসেত্ৱা কথেতুং ন ৱট্টতি, ত্ৱং মং কুণ্ঠসত্থকেন মুণ্ডেন্তো ৱিয অতিফৰুসং কথেসী’’তি ৱত্ৱা চতুত্থং গাথমাহ –
৭৯. ‘‘যেন কেনচি ৱণ্ণেন, পৰো লভতি ৰুপ্পনং;
মহত্থিযম্পি চে ৱাচং, ন তং ভাসেয্য পণ্ডিতো’’তি.
তত্থ যেন কেনচীতি ধম্মযুত্তেনাপি কাৰণেন. লভতি ৰুপ্পনন্তি ঘট্টনং দুস্সনং কুপ্পনং লভতিযেৱ. ন তং ভাসেয্যাতি তস্মা তং পৰপুগ্গলং যায সো ৱাচায দুস্সতি, তং মহত্থিযং মহন্তং অত্থনিস্সিতম্পি ৱাচং ন ভাসেয্যাতি অত্থো.
অথস্স বোধিসত্তো পঞ্চমং গাথমাহ –
৮০. ‘‘কামং ৰুপ্পতু ৱা মা ৱা, ভুসংৱ ৱিকিৰীযতু;
ধম্মং মে ভণমানস্স, ন পাপমুপলিম্পতী’’তি.
তত্থ কামন্তি একংসেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – অযুত্তকাৰকো পুগ্গলো ‘‘অযুত্তং তে কত’’ন্তি ওৱদিযমানো একংসেনেৱ কুজ্ঝতু ৱা মা ৱা কুজ্ঝতু, অথ ৱা ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিকিৰীযতু, ময্হং পন ধম্মং ভণন্তস্স পাপং নাম নত্থীতি.
এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ‘‘ন ৱো অহং, আনন্দ, তথা পৰক্কমিস্সামি, যথা কুম্ভকাৰো আমকে আমকমত্তে. নিগ্গয্হ নিগ্গয্হাহং আনন্দ, ৱক্খামি, যো সাৰো সো ঠস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.১৯৬) ইমস্স সুগতোৱাদস্স অনুৰূপায পটিপত্তিযা ঠত্ৱা ‘‘যথা কুম্ভকাৰো ভাজনেসু পুনপ্পুনং আকোটেত্ৱা আকোটেত্ৱা আমকং অগ্গহেত্ৱা সুপক্কমেৱ ভাজনং গণ্হাতি, এৱং পুনপ্পুনং ওৱদিত্ৱা নিগ্গণ্হিত্ৱা পক্কভাজনসদিসো পুগ্গলো গহেতব্বো’’তি দস্সেতুং পুন তং ওৱদন্তো –
৮১. ‘‘নো চে অস্স সকা বুদ্ধি, ৱিনযো ৱা সুসিক্খিতো;
ৱনে অন্ধমহিংসোৱ, চৰেয্য বহুকো জনো.
৮২. ‘‘যস্মা চ পনিধেকচ্চে, আচেৰম্হি সুসিক্খিতা;
তস্মা ৱিনীতৱিনযা, চৰন্তি সুসমাহিতা’’তি. – ইদং গাথাদ্ৱযমাহ;
তস্সত্থো – সম্ম ৱেদেহ, ইমেসঞ্হি সত্তানং সচে অত্তনো বুদ্ধি ৱা পণ্ডিতে ওৱাদদাযকে নিস্সায আচাৰপণ্ণত্তিৱিনযো ৱা সুসিক্খিতো ন ভৱেয্য, এৱং সন্তে যথা তিণলতাদিগহনে ৱনে অন্ধমহিংসো গোচৰাগোচৰং সাসঙ্কনিৰাসঙ্কঞ্চ ঠানং অজানন্তো চৰতি, তথা তুম্হাদিসো বহুকো জনো চৰেয্য. যস্মা পন ইধ একচ্চে সকায বুদ্ধিযা ৰহিতা সত্তা আচৰিযসন্তিকে আচাৰপণ্ণত্তিসুসিক্খিতা, তস্মা আচৰিযেহি অত্তনো অত্তনো অনুৰূপেন ৱিনযেন ৱিনীতত্তা ৱিনীতৱিনযা সুসমাহিতা একগ্গচিত্তা হুত্ৱা চৰন্তীতি.
ইমিনা ইদং দস্সেতি – ইমিনা হি সত্তেন গিহিনা হুত্ৱা অত্তনো কুলানুৰূপা, পব্বজিতেন পব্বজিতানুৰূপা সিক্খা সিক্খিতব্বা. গিহিনোপি হি অত্তনো কুলানুৰূপেসু কসিগোৰক্খাদীসু সিক্খিতাৱ সম্পন্নাজীৱা হুত্ৱা সুসমাহিতা চৰন্তি, পব্বজিতাপি পব্বজিতানুৰূপেসু পাসাদিকেসু অভিক্কন্তপটিক্কন্তাদীসু অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খাসু সিক্খিতাৱ ৱিগতৱিক্খেপা সুসমাহিতা চৰন্তি. লোকস্মিঞ্হি –
‘‘বাহুসচ্চঞ্চ সিপ্পঞ্চ, ৱিনযো চ সুসিক্খিতো;
সুভাসিতা চ যা ৱাচা, এতং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি. (খু. পা. ৫.৫; সু. নি. ২৬৪);
তং সুত্ৱা ৱেদেহতাপসো ‘‘আচৰিয, ইতো পট্ঠায মং ওৱদথ অনুসাসথ, অহং অনধিৱাসনজাতিকতায তুম্হেহি সদ্ধিং কথেসিং, তং মে খমথা’’তি ৱন্দিত্ৱা মহাসত্তং খমাপেসি. তে সমগ্গৱাসং ৱসিত্ৱা পুন হিমৱন্তমেৱ অগমংসু. তত্ৰ বোধিসত্তো ৱেদেহতাপসস্স কসিণপৰিকম্মং কথেসি. সো তং কত্ৱা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেসি. ইতি তে উভোপি অপৰিহীনজ্ঝানা ব্ৰহ্মলোকপৰাযণা অহেসুং.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৱেদেহো আনন্দো অহোসি, গন্ধাৰৰাজা পন অহমেৱ অহোসী’’ন্তি.
গন্ধাৰজাতকৱণ্ণনা পঠমা.
[৪০৭] ২. মহাকপিজাতকৱণ্ণনা
অত্তানং সঙ্কমং কত্ৱাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ঞাতত্থচৰিযং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু ভদ্দসালজাতকে (জা. ১.১২.১৩ আদযো) আৱি ভৱিস্সতি. তদা পন ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৱুসো, সম্মাসম্বুদ্ধো ঞাতকানং অত্থং চৰতী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপি তথাগতো ঞাতীনং অত্থং চৰিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো কপিযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো আৰোহপৰিণাহসম্পন্নো থামবলূপেতো পঞ্চহত্থিবলপৰিমাণো অসীতিসহস্সকপিগণপৰিৱুতো হিমৱন্তপদেসে ৱসতি. তত্থ গঙ্গাতীৰং নিস্সায সাখাৱিটপসম্পন্নো সন্দচ্ছাযো বহলপত্তো পব্বতকূটং ৱিয সমুগ্গতো অম্বৰুক্খো অহোসি ‘‘নিগ্ৰোধৰুক্খো’’তিপি ৱদন্তি. তস্স মধুৰানি ফলানি দিব্বগন্ধৰসানি মহন্তানি মহন্তকুম্ভপ্পমাণানি. তস্স একিস্সা সাখায ফলানি থলে পতন্তি, একিস্সা সাখায গঙ্গাজলে, দ্ৱিন্নং সাখানং ফলানি মজ্ঝে ৰুক্খমূলে পতন্তি. বোধিসত্তো কপিগণং আদায তত্থ ফলানি খাদন্তো ‘‘একস্মিং কালে ইমস্স ৰুক্খস্স উদকে পতিতং ফলং নিস্সায অম্হাকং ভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি উদকমত্থকে সাখায একফলম্পি অনৱসেসেত্ৱা পুপ্ফকালে কড়াযমত্তকালতো পট্ঠায খাদাপেতি চেৱ পাতাপেতি চ. এৱং সন্তেপি অসীতিৱানৰসহস্সেহি অদিট্ঠং কিপিল্লিকপুটপটিচ্ছন্নং একং পক্কফলং নদিযং পতিত্ৱা উদ্ধঞ্চ অধো চ জালং বন্ধাপেত্ৱা উদককীড়ং কীড়ন্তস্স বাৰাণসিৰঞ্ঞো উদ্ধংজালে লগ্গি. ৰঞ্ঞো দিৱসং কীড়িত্ৱা সাযং গমনসমযে কেৱট্টা জালং উক্খিপন্তা তং দিস্ৱা ‘‘অসুকফলং নামা’’তি অজানন্তা ৰঞ্ঞো দস্সেসুং.
ৰাজা ‘‘কিংফলং নামেত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন জানাম, দেৱা’’তি. ‘‘কে জানিস্সন্তী’’তি? ‘‘ৱনচৰকা, দেৱা’’তি. সো ৱনচৰকে পক্কোসাপেত্ৱা তেসং সন্তিকা ‘‘অম্বপক্ক’’ন্তি সুত্ৱা ছুৰিকায ছিন্দিত্ৱা পঠমং ৱনচৰকে খাদাপেত্ৱা পচ্ছা অত্তনাপি খাদি, ইত্থাগাৰস্সাপি অমচ্চানম্পি দাপেসি. ৰঞ্ঞো অম্বপক্কৰসো সকলসৰীৰং ফৰিত্ৱা অট্ঠাসি. সো ৰসতণ্হায বজ্ঝিত্ৱা তস্স ৰুক্খস্স ঠিতট্ঠানং ৱনচৰকে পুচ্ছিত্ৱা তেহি ‘‘হিমৱন্তপদেসে নদীতীৰে’’তি ৱুত্তে বহূ নাৱাসঙ্ঘাটে বন্ধাপেত্ৱা ৱনচৰকেহি দেসিতমগ্গেন উদ্ধংসোতং অগমাসি. ‘‘এত্তকানি দিৱসানী’’তি পৰিচ্ছেদো ন কথিতো, অনুপুব্বেন পন তং ঠানং পত্ৱা ‘‘এসো দেৱ, ৰুক্খো’’তি ৱনচৰকা ৰঞ্ঞো আচিক্খিংসু. ৰাজা নাৱং ঠপেত্ৱা মহাজনপৰিৱুতো পদসা তত্থ গন্ত্ৱা ৰুক্খমূলে সযনং পঞ্ঞপাপেত্ৱা অম্বপক্কানি খাদিত্ৱা নানগ্গৰসভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা নিপজ্জি, সব্বদিসাসু আৰক্খং ঠপেত্ৱা অগ্গিং কৰিংসু.
মহাসত্তো মনুস্সেসু নিদ্দং ওক্কন্তেসু অড্ঢৰত্তসমযে পৰিসায সদ্ধিং অগমাসি. অসীতিসহস্সৱানৰা সাখায সাখং চৰন্তা অম্বানি খাদন্তি. ৰাজা পবুজ্ঝিত্ৱা কপিগণং দিস্ৱা মনুস্সে উট্ঠাপেত্ৱা ধনুগ্গহে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘যথা এতে ফলখাদকা ৱানৰা ন পলাযন্তি, তথা তে পৰিক্খিপিত্ৱা ৱিজ্ঝথ, স্ৱে অম্বানি চেৱ ৱানৰমংসঞ্চ খাদিস্সামী’’তি আহ. ধনুগ্গহা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৰুক্খং পৰিৱাৰেত্ৱা সৰে সন্নয্হিত্ৱা অট্ঠংসু. তে দিস্ৱা ৱানৰা মৰণভযভীতা পলাযিতুং অসক্কোন্তা মহাসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘দেৱ, ‘পলাযনমক্কটে ৱিজ্ঝিস্সামা’তি ৰুক্খং পৰিৱাৰেত্ৱা ধনুগ্গহা ঠিতা, কিং কৰোমা’’তি পুচ্ছিত্ৱা কম্পমানা অট্ঠংসু. বোধিসত্তো ‘‘মা ভাযিত্থ, অহং ৱো জীৱিতং দস্সামী’’তি ৱানৰগণং সমস্সাসেত্ৱা উজুকং উগ্গতসাখং আৰুয্হ গঙ্গাভিমুখং গতসাখং গন্ত্ৱা তস্সা পৰিযন্ততো পক্খন্দিত্ৱা ধনুসতমত্তং ঠানং অতিক্কম্ম গঙ্গাতীৰে একস্মিং গুম্বমত্থকে পতিত্ৱা ততো ওৰুয্হ ‘‘মমাগতট্ঠানং এত্তকং ভৱিস্সতী’’তি আকাসং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা একং ৱেত্তলতং মূলে ছিন্দিত্ৱা সোধেত্ৱা ‘‘এত্তকং ঠানং ৰুক্খে বজ্ঝিস্সতি, এত্তকং আকাসট্ঠং ভৱিস্সতী’’তি ইমানি দ্ৱে ঠানানি ৱৱত্থপেত্ৱা অত্তনো কটিযং বন্ধনট্ঠানং ন সল্লক্খেসি.
সো তং লতং আদায একং কোটিং গঙ্গাতীৰে পতিট্ঠিতৰুক্খে বন্ধিত্ৱা একং অত্তনো কটিযং বন্ধিত্ৱা ৱাতচ্ছিন্নৱলাহকো ৱিয ৱেগেন ধনুসতমত্তং ঠানং লঙ্ঘিত্ৱা কটিযং বন্ধনট্ঠানস্স অসল্লক্খিতত্তা ৰুক্খং পাপুণিতুং অসক্কোন্তো উভোহি হত্থেহি অম্বসাখং দড়্হং গণ্হিত্ৱা ৱানৰগণস্স সঞ্ঞমদাসি ‘‘সীঘং মম পিট্ঠিং মদ্দমানা ৱেত্তলতায সোত্থিগমনং গচ্ছথা’’তি. অসীতিসহস্সৱানৰা মহাসত্তং ৱন্দিত্ৱা খমাপেত্ৱা তথা অগমংসু. তদা দেৱদত্তোপি মক্কটো হুত্ৱা তেসং অব্ভন্তৰে হোতি. সো ‘‘অযং মে পচ্চামিত্তস্স পিট্ঠিং পস্সিতুং কালো’’তি উচ্চং সাখং আৰুয্হ ৱেগং জনেত্ৱা তস্স পিট্ঠিযং পতি. মহাসত্তস্স হদযং ভিজ্জি, বলৱৱেদনা উপ্পজ্জি. সোপি তং ৱেদনাপ্পত্তং কত্ৱা পক্কামি. মহাসত্তো এককোৱ অহোসি. ৰাজা অনিদ্দাযন্তো ৱানৰেহি চ মহাসত্তেন চ কতকিৰিযং সব্বং দিস্ৱা ‘‘অযং তিৰচ্ছানো হুত্ৱা অত্তনো জীৱিতং অগণেত্ৱা পৰিসায সোত্থিভাৱমেৱ অকাসী’’তি চিন্তেন্তো নিপজ্জি.
সো পভাতায ৰত্তিযা মহাসত্তস্স তুস্সিত্ৱা ‘‘ন যুত্তং ইমং কপিৰাজানং নাসেতুং, উপাযেন নং ওতাৰেত্ৱা পটিজগ্গিস্সামী’’তি অন্তোগঙ্গায নাৱাসঙ্ঘাটং ঠপেত্ৱা তত্থ অট্টকং বন্ধাপেত্ৱা সণিকং মহাসত্তং ওতাৰাপেত্ৱা পিট্ঠিযং কাসাৱৱত্থং পত্থৰাপেত্ৱা গঙ্গোদকেন ন্হাপেত্ৱা ফাণিতোদকং পাযেত্ৱা পৰিসুদ্ধসৰীৰং সহস্সপাকতেলেন অব্ভঞ্জাপেত্ৱা সযনপিট্ঠে এড়কচম্মং সন্থৰাপেত্ৱা সণিকং তত্থ নিপজ্জাপেত্ৱা অত্তনা নীচে আসনে নিসীদিত্ৱা পঠমং গাথমাহ –
৮৩. ‘‘অত্তানং সঙ্কমং কত্ৱা, যো সোত্থিং সমতাৰযি;
কিং ত্ৱং তেসং কিমে তুয্হং, হোন্তি এতে মহাকপী’’তি.
তস্সত্থো – অম্ভো মহাকপি, যো ত্ৱং অত্তানং সঙ্কমং কত্ৱা তুলং আৰোপেত্ৱা জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা ইমে ৱানৰে সোত্থিং সমতাৰযি, খেমেন সন্তাৰেসি; কিং ত্ৱং তেসং হোসি, কিমে তুয্হং ৱা কিংসু এতে হোন্তীতি?
তং সুত্ৱা বোধিসত্তো ৰাজানং ওৱদন্তো সেসগাথা অভাসি –
৮৪. ‘‘ৰাজাহং ইস্সৰো তেসং, যূথস্স পৰিহাৰকো;
তেসং সোকপৰেতানং, ভীতানং তে অৰিন্দম.
৮৫. ‘‘উল্লঙ্ঘযিত্ৱা অত্তানং, ৱিস্সট্ঠধনুনো সতং;
ততো অপৰপাদেসু, দড়্হং বন্ধং লতাগুণং.
৮৬. ‘‘ছিন্নব্ভমিৱ ৱাতেন, নুণ্ণো ৰুক্খং উপাগমিং;
সোহং অপ্পভৱং তত্থ, সাখং হত্থেহি অগ্গহিং.
৮৭. ‘‘তং মং ৱিযাযতং সন্তং, সাখায চ লতায চ;
সমনুক্কমন্তা পাদেহি, সোত্থিং সাখামিগা গতা.
৮৮. ‘‘তং মং ন তপতে বন্ধো, মতো মে ন তপেস্সতি;
সুখমাহৰিতং তেসং, যেসং ৰজ্জমকাৰযিং.
৮৯. ‘‘এসা তে উপমা ৰাজ, তং সুণোহি অৰিন্দম;
ৰঞ্ঞা ৰট্ঠস্স যোগ্গস্স, বলস্স নিগমস্স চ;
সব্বেসং সুখমেট্ঠব্বং, খত্তিযেন পজানতা’’তি.
তত্থ তেসন্তি তেসং অসীতিসহস্সানং ৱানৰানং. ভীতানং তেতি তৱ ৱিজ্ঝনত্থায আণাপেত্ৱা ঠিতস্স ভীতানং. অৰিন্দমাতি ৰাজানং আলপতি. ৰাজা হি চোৰাদীনং অৰীনং দমনতো ‘‘অৰিন্দমো’’তি ৱুচ্চতি. ৱিস্সট্ঠধনুনো সতন্তি অনাৰোপিতধনুসতপ্পমাণং ঠানং অত্তানং আকাসে উল্লঙ্ঘযিত্ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা ততো ইমম্হা ৰুক্খা লঙ্ঘযিত্ৱা গতট্ঠানতো. অপৰপাদেসূতি পচ্ছাপাদেসু. ইদং কটিভাগং সন্ধায ৱুত্তং. বোধিসত্তো হি কটিভাগে তং লতাগুণং দড়্হং বন্ধিত্ৱা পচ্ছিমপাদেহি ভূমিযং অক্কমিত্ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱাতৱেগেন আকাসং পক্খন্দি. নুণ্ণো ৰুক্খং উপাগমিন্তি ৱাতচ্ছিন্নং অব্ভমিৱ অত্তনো ৱেগজনিতেন ৱাতেন নুণ্ণো. যথা ৱাতচ্ছিন্নব্ভং ৱাতেন, এৱং অত্তনো ৱেগেন নুণ্ণো হুত্ৱা ইমং অম্বৰুক্খং উপাগমিং. অপ্পভৱন্তি সো অহং তত্থ আকাসপ্পদেসে ৰুক্খং পাপুণিতুং অপ্পহোন্তো তস্স ৰুক্খস্স সাখং হত্থেহি অগ্গহেসিন্তি অত্থো.
ৱিযাযতন্তি ৰুক্খসাখায চ ৱেত্তলতায চ ৱীণায ভমৰতন্তি ৱিয ৱিততং আকড্ঢিতসৰীৰং. সমনুক্কমন্তাতি মযা অনুঞ্ঞাতা মং ৱন্দিত্ৱা পাদেহি অনুক্কমন্তা নিৰন্তৰমেৱ অক্কমন্তা সোত্থিং গতা. তং মং ন তপতে বন্ধোতি তং মং নাপি সো ৱল্লিযা বন্ধো তপতি, নাপি ইদানি মৰণং তপেস্সতি. কিংকাৰণা? সুখমাহৰিতং তেসন্তি যস্মা যেসং অহং ৰজ্জমকাৰযিং, তেসং মযা সুখমাহৰিতং. এতে হি ‘‘মহাৰাজ, অযং নো উপ্পন্নং দুক্খং হৰিত্ৱা সুখং আহৰিস্সতী’’তি মং ৰাজানং অকংসু. অহম্পি ‘‘তুম্হাকং উপ্পন্নং দুক্খং হৰিস্সামি’’চ্চেৱ এতেসং ৰাজা জাতো. তং অজ্জ মযা এতেসং মৰণদুক্খং হৰিত্ৱা জীৱিতসুখং আহটং, তেন মং নাপি বন্ধো তপতি, ন মৰণৱধো তপেস্সতি.
এসা তে উপমাতি এসা তে মহাৰাজ, মযা কতকিৰিযায উপমা. তং সুণোহীতি তস্মা ইমায উপমায সংসন্দেত্ৱা অত্তনো দিয্যমানং ওৱাদং সুণাহি. ৰঞ্ঞা ৰট্ঠস্সাতি মহাৰাজ, ৰঞ্ঞা নাম উচ্ছুযন্তে উচ্ছুং ৱিয ৰট্ঠং অপীড়েত্ৱা চতুব্বিধং অগতিগমনং পহায চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি সঙ্গণ্হন্তেন দসসু ৰাজধম্মেসু পতিট্ঠায মযা ৱিয অত্তনো জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা ‘‘কিন্তিমে ৰট্ঠৱাসিনো ৱিগতভযা গিম্হকালে ৱিৱটদ্ৱাৰে ঞাতীহি চ পৰিৱাৰকেহি চ পৰিৱাৰিতা উৰে পুত্তে নচ্চেন্তা সীতেন ৱাতেন বীজিযমানা যথাৰুচি অত্তনো অত্তনো সন্তকং পৰিভুঞ্জন্তা কাযিকচেতসিকসুখসমঙ্গিনো ভৱেয্যু’’ন্তি সকলৰট্ঠস্স চ ৰথসকটাদিযুত্তৱাহনস্স যোগ্গস্স চ পত্তিসঙ্খাতস্স বলস্স চ নিগমজনপদসঙ্খাতস্স নিগমস্স চ সব্বেসং সুখমেৱ এসিতব্বং গৱেসিতব্বন্তি অত্থো. খত্তিযেন পজানতাতি খেত্তানং অধিপতিভাৱেন ‘‘খত্তিযো’’তি লদ্ধনামেন পন এতেন অৱসেসসত্তে অতিক্কম্ম পজানতা ঞাণসম্পন্নেন ভৱিতব্বন্তি.
এৱং মহাসত্তো ৰাজানং ওৱদন্তো অনুসাসন্তোৱ কালমকাসি. ৰাজা অমচ্চে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ইমস্স কপিৰাজস্স ৰাজূনং ৱিয সৰীৰকিচ্চং কৰোথা’’তি ৱত্ৱা ইত্থাগাৰম্পি আণাপেসি ‘‘তুম্হে ৰত্তৱত্থনিৱত্থা ৱিকিণ্ণকেসা দণ্ডদীপিকহত্থা কপিৰাজানং পৰিৱাৰেত্ৱা আড়াহনং গচ্ছথা’’তি. অমচ্চা দাৰূনং সকটসতমত্তেন চিতকং কৰিত্ৱা ৰাজূনং কৰণনিযামেনেৱ মহাসত্তস্স সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা সীসকপালং গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. ৰাজা মহাসত্তস্স আড়াহনে চেতিযং কাৰেত্ৱা দীপে জালাপেত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা সীসকপালং সুৱণ্ণখচিতং কাৰেত্ৱা কুন্তগ্গে ঠপেত্ৱা পুৰতো কত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজেন্তো বাৰাণসিং গন্ত্ৱা অন্তোৰাজদ্ৱাৰে ঠপেত্ৱা সকলনগৰং সজ্জাপেত্ৱা সত্তাহং ধাতুপূজং কাৰেসি. অথ নং ধাতুং গহেত্ৱা চেতিযং কাৰেত্ৱা যাৱজীৱং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা বোধিসত্তস্স ওৱাদে পতিট্ঠায দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তো ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেত্ৱা সগ্গপৰাযণো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৰাজা আনন্দো অহোসি, দুট্ঠকপি দেৱদত্তো, পৰিসা বুদ্ধপৰিসা, কপিৰাজা পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
মহাকপিজাতকৱণ্ণনা দুতিযা.
[৪০৮] ৩. কুম্ভকাৰজাতকৱণ্ণনা
অম্বাহমদ্দং ৱনমন্তৰস্মিন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কিলেসনিগ্গহং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু পানীযজাতকে (জা. ১.১১.৫৯ আদযো) আৱি ভৱিস্সতি. তদা পন সাৱত্থিযং পঞ্চসতা সহাযকা পব্বজিত্ৱা অন্তোকোটিসন্থাৰে ৱসমানা অড্ঢৰত্তসমযে কামৱিতক্কং ৱিতক্কযিংসু. সত্থা অত্তনো সাৱকে ৰত্তিযা তযো ৱাৰে, দিৱসস্স তযো ৱাৰেতি ৰত্তিন্দিৱং ছ ৱাৰে ওলোকেন্তো কিকী অণ্ডং ৱিয, চমৰী ৱালধিং ৱিয, মাতা পিযপুত্তং ৱিয, একচক্খুকো পুৰিসো চক্খুং ৱিয ৰক্খতি, তস্মিং তস্মিংযেৱ খণে উপ্পন্নকিলেসং নিগ্গণ্হাতি. সো তং দিৱসং অড্ঢৰত্তসমযে জেতৱনং পৰিগ্গণ্হন্তো তেসং ভিক্খূনং ৱিতক্কসমুদাচাৰং ঞত্ৱা ‘‘ইমেসং ভিক্খূনং অব্ভন্তৰে অযং কিলেসো ৱড্ঢন্তো অৰহত্তস্স হেতুং ভিন্দিস্সতি, ইদানেৱ নেসং কিলেসং নিগ্গণ্হিত্ৱা অৰহত্তং দস্সামী’’তি গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা আনন্দত্থেৰং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘আনন্দ, অন্তোকোটিসন্থাৰে ৱসনকভিক্খূ সব্বে সন্নিপাতেহী’’তি সন্নিপাতাপেত্ৱা পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘ন, ভিক্খৱে, অন্তোপৱত্তকিলেসানং ৱসে ৱত্তিতুং ৱট্টতি, কিলেসো হি ৱড্ঢমানো পচ্চামিত্তো ৱিয মহাৱিনাসং পাপেতি, ভিক্খুনা নাম অপ্পমত্তকম্পি কিলেসং নিগ্গণ্হিতুং ৱট্টতি, পোৰাণকপণ্ডিতা অপ্পমত্তকং আৰম্মণং দিস্ৱা অব্ভন্তৰে পৱত্তকিলেসং নিগ্গণ্হিত্ৱা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেসু’’ন্তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো বাৰাণসিনগৰস্স দ্ৱাৰগামে কুম্ভকাৰকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৱা একং পুত্তঞ্চ ধীতৰঞ্চ লভিত্ৱা কুম্ভকাৰকম্মং নিস্সায পুত্তদাৰং পোসেসি. তদা কলিঙ্গৰট্ঠে দন্তপুৰনগৰে কৰণ্ডকো নাম ৰাজা মহন্তেন পৰিৱাৰেন উয্যানং গচ্ছন্তো উয্যানদ্ৱাৰে ফলভাৰভৰিতং মধুৰফলং অম্বৰুক্খং দিস্ৱা হত্থিক্খন্ধৱৰগতোযেৱ হত্থং পসাৰেত্ৱা একং অম্বপিণ্ডং গহেত্ৱা উয্যানং পৱিসিত্ৱা মঙ্গলসিলায নিসিন্নো দাতব্বযুত্তকানং দত্ৱা অম্বং পৰিভুঞ্জি. ‘‘ৰঞ্ঞা গহিতকালতো পট্ঠায সেসেহি নাম গহেতব্বমেৱা’’তি অমচ্চাপি ব্ৰাহ্মণগহপতিকাদযোপি অম্বানি পাতেত্ৱা খাদিংসু. পচ্ছা আগতা ৰুক্খং আৰুয্হ মুগ্গৰেহি পোথেত্ৱা ওভগ্গৱিভগ্গসাখং কত্ৱা আমকফলম্পি অসেসেত্ৱা খাদিংসু.
ৰাজা দিৱসং উয্যানে কীড়িত্ৱা সাযন্হসমযে অলঙ্কতহত্থিক্খন্ধৱৰে নিসীদিত্ৱা গচ্ছন্তো তং ৰুক্খং দিস্ৱা হত্থিতো ওতৰিত্ৱা ৰুক্খমূলং গন্ত্ৱা ৰুক্খং ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং পাতোৱ পস্সন্তানং অতিত্তিকৰো ফলভাৰভৰিতো সোভমানো অট্ঠাসি, ইদানি গহিতফলো ওভগ্গৱিভগ্গো অসোভমানো ঠিতো’’তি চিন্তেত্ৱা পুন অঞ্ঞতো ওলোকেন্তো অপৰং নিপ্ফলং অম্বৰুক্খং দিস্ৱা ‘‘এস ৰুক্খো অত্তনো নিপ্ফলভাৱেন মুণ্ডমণিপব্বতো ৱিয সোভমানো ঠিতো, অযং পন সফলভাৱেন ইমং ব্যসনং পত্তো, ইদং অগাৰমজ্ঝম্পি ফলিতৰুক্খসদিসং, পব্বজ্জা নিপ্ফলৰুক্খসদিসা, সধনস্সেৱ ভযং অত্থি, নিদ্ধনস্স ভযং নত্থি, মযাপি নিপ্ফলৰুক্খেন ৱিয ভৱিতব্ব’’ন্তি ফলৰুক্খং আৰম্মণং কত্ৱা ৰুক্খমূলে ঠিতকোৱ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেত্ৱা ‘‘ৱিদ্ধংসিতা দানি মে মাতুকুচ্ছিকুটিকা, ছিন্না তীসু ভৱেসু পটিসন্ধি, সোধিতা সংসাৰউক্কাৰভূমি, সোসিতো মযা অস্সুসমুদ্দো, ভিন্নো অট্ঠিপাকাৰো, নত্থি মে পুন পটিসন্ধী’’তি আৱজ্জেন্তো সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতোৱ অট্ঠাসি.
অথ নং অমচ্চা আহংসু ‘‘অতিবহুং ঠিতত্থ, মহাৰাজা’’তি. ‘‘ন মযং মহাৰাজানো, পচ্চেকবুদ্ধা নাম ময’’ন্তি. ‘‘পচ্চেকবুদ্ধা নাম তুম্হাদিসা ন হোন্তি, দেৱা’’তি. ‘‘অথ কীদিসা হোন্তী’’তি? ‘‘ওৰোপিতকেসমস্সুকাসাৱৱত্থপটিচ্ছন্না কুলে ৱা গণে ৱা অলগ্গা ৱাতচ্ছিন্নৱলাহকৰাহুমুত্তচন্দমণ্ডলপটিভাগা হিমৱন্তে নন্দমূলকপব্ভাৰে ৱসন্তি, এৱৰূপা দেৱ, পচ্চেকবুদ্ধা’’তি. তস্মিং খণে ৰাজা হত্থং উক্খিপিত্ৱা সীসং পৰামসি, তাৱদেৱস্স গিহিলিঙ্গং অন্তৰধাযি, সমণলিঙ্গং পাতুৰহোসি.
‘‘তিচীৱৰঞ্চ পত্তো চ, ৱাসি সূচি চ বন্ধনং;
পৰিস্সাৱনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনো’’তি. –
এৱং ৱুত্তা সমণপৰিক্খাৰা কাযপটিবদ্ধাৱ অহেসুং. সো আকাসে ঠত্ৱা মহাজনস্স ওৱাদং দত্ৱা অনিলপথেন উত্তৰহিমৱন্তে নন্দমূলকপব্ভাৰমেৱ অগমাসি.
গন্ধাৰৰট্ঠেপি তক্কসিলনগৰে নগ্গজি নাম ৰাজা উপৰিপাসাদে পল্লঙ্কমজ্ঝগতো একং ইত্থিং একেকহত্থে একেকং মণিৱলযং পিড়ন্ধিত্ৱা অৱিদূৰে নিসীদিত্ৱা গন্ধং পিসমানং দিস্ৱা ‘‘এতানি ৱলযানি একেকভাৱেন ন ঘট্টেন্তি ন ৱিৰৱন্তী’’তি ওলোকেন্তো নিসীদি. অথ সা দক্খিণহত্থতো ৱলযং ৱামহত্থেযেৱ পিড়ন্ধিত্ৱা দক্খিণহত্থেন গন্ধং সঙ্কড্ঢিত্ৱা পিসিতুং আৰভি, ৱামহত্থে ৱলযং দুতিযং আগম্ম ঘট্টিযমানং সদ্দমকাসি. ৰাজা তানি দ্ৱে ৱলযানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেন্তানি ৱিৰৱন্তানি দিস্ৱা চিন্তেসি ‘‘ইদং ৱলযং একেককালে ন ঘট্টেসি, দুতিযং আগম্ম ঘট্টেতি, সদ্দং কৰোতি, এৱমেৱ ইমে সত্তাপি একেকা ন ঘট্টেন্তি ন ৱিৱদন্তি, দ্ৱে তযো হুত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেন্তি, কলহং কৰোন্তি. অহং পন কস্মীৰগন্ধাৰেসু দ্ৱীসু ৰজ্জেসু ৰট্ঠৱাসিনো ৱিচাৰেমি, মযাপি একৱলযসদিসেন হুত্ৱা পৰং অৱিচাৰেত্ৱা অত্তানমেৱ ৱিচাৰেন্তেন ৱসিতুং ৱট্টতী’’তি সঙ্ঘট্টনৱলযং আৰম্মণং কত্ৱা যথানিসিন্নোৱ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেসি. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
ৱিদেহৰট্ঠে মিথিলনগৰে নিমি নাম ৰাজা ভুত্তপাতৰাসো অমচ্চগণপৰিৱুতো ৱিৱটসীহপঞ্জৰেন অন্তৰৱীথিং পেক্খমানো অট্ঠাসি. অথেকো সেনো সূনাপণতো মংসপেসিং গহেত্ৱা আকাসং পক্খন্দি. তমেনং ইতো চিতো চ গিজ্ঝাদযো সকুণা সম্পৰিৱাৰেত্ৱা আহাৰহেতু তুণ্ডেন ৱিজ্ঝন্তা পক্খেহি পহৰন্তা পাদেহি মদ্দন্তা অগমংসু. সো অত্তনো ৱধং অসহমানো তং মংসং ছড্ডেসি. অঞ্ঞো গণ্হি, সকুণা ইমং মুঞ্চিত্ৱা তং অনুবন্ধিংসু. তেনপি ৱিস্সট্ঠং অঞ্ঞো অগ্গহেসি, তম্পি তথেৱ ৱিহেঠেসুং. ৰাজা তে সকুণে দিস্ৱা চিন্তেসি ‘‘যো যো মংসপেসিং গণ্হি, তস্স তস্সেৱ দুক্খং, যো যো তং ৱিস্সজ্জেসি, তস্স তস্সেৱ সুখং, ইমেপি পঞ্চ কামগুণে যো যো গণ্হাতি, তস্স তস্সেৱ দুক্খং, ইতৰস্স সুখং, ইমে হি বহূনং সাধাৰণা, ময্হং খো পন সোড়স ইত্থিসহস্সানি, মযা ৱিস্সট্ঠমংসপিণ্ডেন ৱিয সেনেন পঞ্চ কামগুণে পহায সুখিতেন ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি. সো যোনিসো মনসি কৰোন্তো যথাঠিতোৱ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেসি. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
উত্তৰপঞ্চালৰট্ঠে কপিলনগৰে দুম্মুখো নাম ৰাজা ভুত্তপাতৰাসো সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতো অমচ্চগণপৰিৱুতো ৱিৱটসীহপঞ্জৰে ৰাজঙ্গণং ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে গোপালকা ৱজদ্ৱাৰং ৱিৱৰিংসু, উসভা ৱজতো নিক্খমিত্ৱা কিলেসৱসেন একং গাৱিং অনুবন্ধিংসু. তত্থেকো তিখিণসিঙ্গো মহাউসভো অঞ্ঞং উসভং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা কিলেসমচ্ছেৰাভিভূতো তিখিণেন সিঙ্গেন অন্তৰসত্থিম্হি পহৰি. তস্স পহাৰমুখেন অন্তানি নিক্খমিংসু, সো তত্থেৱ জীৱিতক্খযং পাপুণি. ৰাজা তং দিস্ৱা চিন্তেসি ‘‘ইমে সত্তা তিৰচ্ছানগতে আদিং কত্ৱা কিলেসৱসেন দুক্খং পাপুণন্তি, অযং উসভো কিলেসং নিস্সায জীৱিতক্খযং পত্তো, অঞ্ঞেপি সত্তা কিলেসেহেৱ কম্পন্তি, মযা ইমেসং সত্তানং কম্পনকিলেসে পহাতুং ৱট্টতী’’তি. সো ঠিতকোৱ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেসি. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
অথেকদিৱসং চত্তাৰো পচ্চেকবুদ্ধা ভিক্খাচাৰৱেলং সল্লক্খেত্ৱা নন্দমূলকপব্ভাৰা নিক্খম্ম অনোতত্তদহে নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৱা কতসৰীৰপটিজগ্গনা মনোসিলাতলে ঠত্ৱা নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ইদ্ধিযা আকাসে উপ্পতিত্ৱা পঞ্চৱণ্ণৱলাহকে মদ্দমানা গন্ত্ৱা বাৰাণসিনগৰদ্ৱাৰগামকস্স অৱিদূৰে ওতৰিত্ৱা একস্মিং ফাসুকট্ঠানে চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা দ্ৱাৰগামং পৱিসিত্ৱা পিণ্ডায চৰন্তা বোধিসত্তস্স গেহদ্ৱাৰং সম্পাপুণিংসু. বোধিসত্তো তে দিস্ৱা তুট্ঠচিত্তো হুত্ৱা গেহং পৱেসেত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৱা দক্খিণোদকং দত্ৱা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পৰিৱিসিত্ৱা একমন্তং নিসীদিত্ৱা সঙ্ঘত্থেৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং পব্বজ্জা অতিৱিয সোভতি, ৱিপ্পসন্নানি ৱো ইন্দ্ৰিযানি, পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো, কিং নু খো আৰম্মণং দিস্ৱা তুম্হে ইমং ভিক্খাচৰিযপব্বজ্জং উপগতা’’তি পুচ্ছি. যথা চ সঙ্ঘত্থেৰং, এৱং সেসেপি উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছি. অথস্স তে চত্তাৰোপি জনা ‘‘অহং অসুকনগৰে অসুকৰট্ঠে অসুকৰাজা নাম হুত্ৱা’’তিআদিনা নযেন অত্তনো অত্তনো অভিনিক্খমনৱত্থূনি কথেত্ৱা পটিপাটিযা একেকং গাথমাহংসু –
৯০. ‘‘অম্বাহমদ্দং ৱনমন্তৰস্মিং, নিলোভাসং ফলিতং সংৱিৰূড়্হং;
তমদ্দসং ফলহেতু ৱিভগ্গং, তং দিস্ৱা ভিক্খাচৰিযং চৰামি.
৯১. ‘‘সেলং সুমট্ঠং নৰৱীৰনিট্ঠিতং, নাৰী যুগং ধাৰযি অপ্পসদ্দং;
দুতিযঞ্চ আগম্ম অহোসি সদ্দো, তং দিস্ৱা ভিক্খাচৰিযং চৰামি.
৯২. ‘‘দিজা দিজং কুণপমাহৰন্তং, একং সমানং বহুকা সমেচ্চ;
আহাৰহেতূ পৰিপাতযিংসু, তং দিস্ৱা ভিক্খাচৰিযং চৰামি.
৯৩. ‘‘উসভাহমদ্দং যূথস্স মজ্ঝে, চলক্ককুং ৱণ্ণবলূপপন্নং;
তমদ্দসং কামহেতু ৱিতুন্নং, তং দিস্ৱা ভিক্খাচৰিযং চৰামী’’তি.
তত্থ অম্বাহমদ্দন্তি অম্বৰুক্খং অহং অদ্দসং. ৱনমন্তৰস্মিন্তি ৱনঅন্তৰে, অম্বৱনমজ্ঝেতি অত্থো. সংৱিৰূড়্হন্তি সুৱড্ঢিতং. তমদ্দসন্তি তং উয্যানতো নিক্খন্তো ফলহেতু ৱিভগ্গং পুন অদ্দসং. তং দিস্ৱাতি তং ফলহেতু ৱিভগ্গং দিস্ৱা পটিলদ্ধসংৱেগো পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেত্ৱা ইমং ভিক্খাচৰিযপব্বজ্জং উপগতোস্মি, তস্মা ভিক্খাচৰিযং চৰামীতি. ইদং সো ফলহেতু ৱিভগ্গং অম্বৰুক্খং দস্সনতো পট্ঠায সব্বং চিত্তাচাৰং কথেসি. সেসানং ৱিস্সজ্জনেসুপি এসেৱ নযো. অযং পনেত্থ অনুত্তানপদৱণ্ণনা – সেলন্তি মণিৱলযং. নৰৱীৰনিট্ঠিতন্তি ৱীৰনৰেহি নিট্ঠিতং, পণ্ডিতপুৰিসেহি কতন্তি অত্থো. যুগন্তি একেকস্মিং একেকং কত্ৱা একং ৱলযযুগড়ং. দিজা দিজন্তি গহিতমংসপিণ্ডং দিজং অৱসেসদিজা. কুণপমাহৰন্তন্তি মংসপিণ্ডং আদায আহৰন্তং. সমেচ্চাতি সমাগন্ত্ৱা সন্নিপতিত্ৱা. পৰিপাতযিংসূতি কোট্টেন্তা অনুবন্ধিংসু. উসভাহমদ্দন্তি উসভং অহং অদ্দসং. চলক্ককুন্তি চলক্ককুধং.
বোধিসত্তো একেকং গাথং সুত্ৱা ‘‘সাধু, ভন্তে, তুম্হাকমেৱ তং আৰম্মণং অনুৰূপ’’ন্তি একেকস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স থুতিং অকাসি. তঞ্চ পন চতূহি জনেহি দেসিতং ধম্মকথং সুত্ৱা ঘৰাৱাসে অনপেক্খো হুত্ৱা পক্কন্তেসু পচ্চেকবুদ্ধেসু ভুত্তপাতৰাসো সুখনিসিন্নো ভৰিযং আমন্তেত্ৱা ‘‘ভদ্দে, এতে চত্তাৰো পচ্চেকবুদ্ধা ৰজ্জং পহায পব্বজিত্ৱা অকিঞ্চনা অপলিবোধা পব্বজ্জাসুখেন ৱীতিনামেন্তি, অহং পন ভতিযা জীৱিকং কপ্পেমি, কিং মে ঘৰাৱাসেন, ত্ৱং পুত্তকে সঙ্গণ্হন্তী গেহে ৱসা’’তি ৱত্ৱা দ্ৱে গাথা অভাসি –
৯৪. ‘‘কৰণ্ডকো কলিঙ্গানং, গন্ধাৰানঞ্চ নগ্গজি;
নিমিৰাজা ৱিদেহানং, পঞ্চালানঞ্চ দুম্মুখো;
এতে ৰট্ঠানি হিত্ৱান, পব্বজিংসু অকিঞ্চনা.
৯৫. ‘‘সব্বেপিমে দেৱসমা সমাগতা, অগ্গী যথা পজ্জলিতো তথেৱিমে;
অহম্পি একো চৰিস্সামি ভগ্গৱি, হিত্ৱান কামানি যথোধিকানী’’তি.
তাসং অত্থো – ভদ্দে, এস সঙ্ঘত্থেৰো পচ্চেকবুদ্ধো দন্তপুৰে নাম নগৰে কৰণ্ডকো নাম কলিঙ্গানং জনপদস্স ৰাজা, দুতিযো তক্কসিলনগৰে নগ্গজি নাম গন্ধাৰানং জনপদস্স ৰাজা, ততিযো মিথিলনগৰে নিমি নাম ৱিদেহানং জনপদস্স ৰাজা, চতুত্থো কপিলনগৰে দুম্মুখো নাম উত্তৰপঞ্চালানং জনপদস্স ৰাজা, এতে এৱৰূপানি ৰট্ঠানি হিত্ৱা অকিঞ্চনা হুত্ৱা পব্বজিংসু. সব্বেপিমেতি ইমে পন সব্বেপি ৱিসুদ্ধিদেৱেহি পুৰিমপচ্চেকবুদ্ধেহি সমানা একতো সমাগতা. অগ্গী যথাতি যথা হি অগ্গি পজ্জলিতো ওভাসতি. তথেৱিমেতি ইমেপি তথেৱ সীলাদীহি পঞ্চহি গুণেহি ওভাসন্তি. যথা এতে, তথা অহম্পি পব্বজিত্ৱা একো চৰিস্সামীতি অত্থো. ভগ্গৱীতি ভৰিযং আলপতি. হিত্ৱান কামানীতি ৰূপাদযো ৱত্থুকামে হিত্ৱা. যথোধিকানীতি অত্তনো ওধিৱসেন ঠিতানি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৰূপাদিওধিৱসেন যথাঠিতে কামে পহায অহম্পি পব্বজিত্ৱা একো চৰিস্সামীতি. ‘‘যতোধিকানী’’তিপি পাঠো, তস্সত্থো – যতো উপৰতো ওধি এতেসন্তি যতোধিকানি, উপৰতকোট্ঠাসানি. পব্বজিস্সামীতি চিন্তিতকালতো পট্ঠায হি কিলেসকামানং একো কোট্ঠাসো উপৰতো নাম হোতি নিৰুদ্ধো, তস্স ৱত্থুভূতো কামকোট্ঠাসোপি উপৰতোৱ হোতীতি.
সা তস্স কথং সুত্ৱা ‘‘ময্হম্পি খো সামি, পচ্চেকবুদ্ধানং ধম্মকথং সুতকালতো পট্ঠায অগাৰে চিত্তং ন সণ্ঠাতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
৯৬. ‘‘অযমেৱ কালো ন হি অঞ্ঞো অত্থি, অনুসাসিতা মে ন ভৱেয্য পচ্ছা;
অহম্পি একা চৰিস্সামি ভগ্গৱ, সকুণীৱ মুত্তা পুৰিসস্স হত্থা’’তি.
তত্থ অনুসাসিতা মে ন ভৱেয্য পচ্ছাতি অনুসাসকো ওৱাদকো ন ভৱেয্য দুল্লভত্তা ওৱাদকানং, তস্মা অযমেৱ পব্বজিতুং কালো, ন হি অঞ্ঞো অত্থীতি দস্সেতি. সকুণীৱ মুত্তাতি যথা সাকুণিকেন গহেত্ৱা সকুণপচ্ছিযং খিত্তাসু সকুণীসু তস্স হত্থতো মুত্তা একা সকুণী অনিলপথং লঙ্ঘযিত্ৱা যথাৰুচিতট্ঠানং গন্ত্ৱা একিকাৱ চৰেয্য, তথা অহম্পি তৱ হত্থতো মুত্তা একিকা চৰিস্সামীতি সযম্পি পব্বজিতুকামা হুত্ৱা এৱমাহ.
বোধিসত্তো তস্সা কথং সুত্ৱা তুণ্হী অহোসি. সা পন বোধিসত্তং ৱঞ্চেত্ৱা পুৰেতৰং পব্বজিতুকামা ‘‘সামি, পানীযতিত্থং গমিস্সামি, দাৰকে ওলোকেহী’’তি ঘটং আদায গচ্ছন্তী ৱিয পলাযিত্ৱা নগৰসামন্তে তাপসানং সন্তিকে গন্ত্ৱা পব্বজি. বোধিসত্তো তস্সা অনাগমনং ঞত্ৱা সযং দাৰকে পোসেসি. অপৰভাগে তেসু থোকং ৱড্ঢিত্ৱা অত্তনো অযানযজাননসমত্থতং সম্পত্তেসু তেসং ৱীমংসনত্থং একদিৱসং ভত্তং পচন্তো থোকং উত্তণ্ডুলং পচি, একদিৱসং থোকং কিলিন্নং, একদিৱসং সুপক্কং, একদিৱসং অতিকিলিন্নং, একদিৱসং অলোণকং, একদিৱসং অতিলোণকং. দাৰকা ‘‘তাত, অজ্জ ভত্তং উত্তণ্ডুলং, অজ্জ কিলিন্নং, অজ্জ সুপক্কং, অজ্জ অতিকিলিন্নং, অজ্জ অলোণকং, অজ্জ অতিলোণক’’ন্তি আহংসু. তং সুত্ৱা বোধিসত্তো ‘‘আম, তাতা’’তি ৱত্ৱা চিন্তেসি ‘‘ইমে দাৰকা ইদানি আমপক্কলোণিকঅতিলোণিকানি জানন্তি, অত্তনো ধম্মতায জীৱিতুং সক্খিস্সন্তি, মযা পব্বজিতুং ৱট্টতী’’তি. অথ তে দাৰকে ঞাতকানং দত্ৱা পটিচ্ছাপেত্ৱা ‘‘অম্মতাতা, ইমে দাৰকে সাধুকং পোসেথা’’তি ৱত্ৱা সো ঞাতকানং পৰিদেৱন্তানঞ্ঞেৱ নগৰা নিক্খমিত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা নগৰস্স সামন্তেযেৱ ৱসি.
অথ নং একদিৱসং বাৰাণসিযং ভিক্খায চৰন্তং পৰিব্বাজিকা দিস্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘অয্য, দাৰকা তে নাসিতা মঞ্ঞে’’তি আহ. মহাসত্তো ‘‘নাহং দাৰকে নাসেমি, তেসং অত্তনো অযানযজাননকালে পব্বজিতোম্হি, ত্ৱং তেসং অচিন্তেত্ৱা পব্বজ্জায অভিৰমা’’তি ৱত্ৱা ওসানগাথমাহ –
৯৭. ‘‘আমং পক্কঞ্চ জানন্তি, অথো লোণং অলোণকং;
তমহং দিস্ৱান পব্বজিং, চৰেৱ ত্ৱং চৰামহ’’ন্তি.
তত্থ তমহন্তি তং অহং দাৰকানং কিৰিযং দিস্ৱা পব্বজিতো. চৰেৱ ত্ৱং চৰামহন্তি ত্ৱম্পি ভিক্খাচৰিযমেৱ চৰ, অহম্পি ভিক্খাচৰিযমেৱ চৰিস্সামীতি.
ইতি সো পৰিব্বাজিকং ওৱদিত্ৱা উয্যোজেসি. সাপি ওৱাদং গহেত্ৱা মহাসত্তং ৱন্দিত্ৱা যথাৰুচিতং ঠানং গতা. ঠপেত্ৱা কিৰ তং দিৱসং ন তে পুন অঞ্ঞমঞ্ঞং অদ্দসংসু. বোধিসত্তো চ ঝানাভিঞ্ঞং নিব্বত্তেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকূপগো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপৰিযোসানে তে পঞ্চসতা ভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু. তদা ধীতা উপ্পলৱণ্ণা অহোসি, পুত্তো ৰাহুলকুমাৰো, পৰিব্বাজিকা ৰাহুলমাতা, পৰিব্বাজকো পন অহমেৱ অহোসিন্তি.
কুম্ভকাৰজাতকৱণ্ণনা ততিযা.
[৪০৯] ৪. দড়্হধম্মজাতকৱণ্ণনা
অহং চে দড়্হধম্মস্সাতি ইদং সত্থা কোসম্বিং নিস্সায ঘোসিতাৰামে ৱিহৰন্তো উদেনস্স ৰঞ্ঞো ভদ্দৱতিকং হত্থিনিং আৰব্ভ কথেসি. তস্সা পন হত্থিনিযা লদ্ধৱিধানঞ্চ উদেনস্স ৰাজৱংসো চ মাতঙ্গজাতকে (জা. ১.১৫.১ আদযো) আৱি ভৱিস্সতি. একদিৱসং পন সা হত্থিনী নগৰা নিক্খমন্তী ভগৱন্তং পাতোৱ অৰিযগণপৰিৱুতং অনোমায বুদ্ধসিৰিযা নগৰং পিণ্ডায পৱিসন্তং দিস্ৱা তথাগতস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা ‘‘ভগৱা সব্বঞ্ঞু সব্বলোকনিত্থৰণ উদেনো ৱংসৰাজা মং তৰুণকালে কম্মং নিত্থৰিতুং সমত্থকালে ‘ইমং নিস্সায মযা জীৱিতঞ্চ ৰজ্জঞ্চ দেৱী চ লদ্ধা’তি পিযাযিত্ৱা মহন্তং পৰিহাৰং অদাসি, সব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰিত্ৱা ঠিতট্ঠানং গন্ধেন পৰিভণ্ডং কাৰেত্ৱা মত্থকে সুৱণ্ণতাৰকখচিতৱিতানং বন্ধাপেত্ৱা সমন্তা চিত্ৰসাণিং পৰিক্খিপাপেত্ৱা গন্ধতেলেন দীপং জালাপেত্ৱা ধূমতট্টকং ঠপাপেত্ৱা কৰীসছড্ডনট্ঠানে সুৱণ্ণকটাহং পতিট্ঠপাপেত্ৱা মং চিত্তত্থৰণপিট্ঠে ঠপেসি, ৰাজাৰহঞ্চ মে নানগ্গৰসভোজনং দাপেসি. ইদানি পন মে মহল্লককালে কম্মং নিত্থৰিতুং অসমত্থকালে সব্বং তং পৰিহাৰং অচ্ছিন্দি, অনাথা নিপ্পচ্চযা হুত্ৱা অৰঞ্ঞে কেতকানি খাদন্তী জীৱামি, অঞ্ঞং ময্হং পটিসৰণং নত্থি, উদেনং মম গুণং সল্লক্খাপেত্ৱা পোৰাণকপৰিহাৰং মে পটিপাকতিকং কাৰেথ ভগৱা’’তি পৰিদেৱমানা তথাগতং যাচি.
সত্থা ‘‘গচ্ছ ত্ৱং, অহং তে ৰঞ্ঞো কথেত্ৱা যসং পটিপাকতিকং কাৰেস্সামী’’তি ৱত্ৱা ৰঞ্ঞো নিৱেসনদ্ৱাৰং অগমাসি. ৰাজা তথাগতং অন্তোনিৱেসনং পৱেসেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং পৱত্তেসি. সত্থা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে অনুমোদনং কৰোন্তো ‘‘মহাৰাজ, ভদ্দৱতিকা কহ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন জানামি, ভন্তে’’তি. ‘‘মহাৰাজ, উপকাৰকানং যসং দত্ৱা মহল্লককালে গহেতুং নাম ন ৱট্টতি, কতঞ্ঞুনা কতৱেদিনা ভৱিতুং ৱট্টতি. ভদ্দৱতিকা ইদানি মহল্লিকা জৰাজিণ্ণা অনাথা হুত্ৱা অৰঞ্ঞে কেতকানি খাদন্তী জীৱতি, তং জিণ্ণকালে অনাথং কাতুং তুম্হাকং অযুত্ত’’ন্তি ভদ্দৱতিকায গুণং কথেত্ৱা ‘‘সব্বং পোৰাণকপৰিহাৰং পটিপাকতিকং কৰোহী’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. ৰাজা তথা অকাসি. ‘‘তথাগতেন কিৰ ভদ্দৱতিকায গুণং কথেত্ৱা পোৰাণকযসো পটিপাকতিকো কাৰিতো’’তি সকলনগৰং পত্থৰি, ভিক্খুসঙ্ঘেপি সা পৱত্তি পাকটা জাতা. অথ ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৱুসো, সত্থাৰা কিৰ ভদ্দৱতিকায গুণং কথেত্ৱা পোৰাণকযসো পটিপাকতিকো কাৰিতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপি তথাগতো এতিস্সা গুণং কথেত্ৱা নট্ঠযসং পটিপাকতিকং কাৰেসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং দড়্হধম্মো নাম ৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি. তদা বোধিসত্তো অমচ্চকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো তং ৰাজানং উপট্ঠহি. সো তস্স সন্তিকা মহন্তং যসং লভিত্ৱা অমচ্চৰতনট্ঠানে অট্ঠাসি. তদা তস্স ৰঞ্ঞো একা ওট্ঠিব্যাধি হত্থিনী থামবলসম্পন্না মহব্বলা অহোসি. সা একদিৱসং যোজনসতং গচ্ছতি, ৰঞ্ঞো দূতেয্যহৰণকিচ্চং কৰোতি, সঙ্গামে যুদ্ধং কত্ৱা সত্তু মদ্দনং কৰোতি. ৰাজা ‘‘অযং মে বহূপকাৰা’’তি তস্সা সব্বালঙ্কাৰং দত্ৱা উদেনেন ভদ্দৱতিকায দিন্নসদিসং সব্বং পৰিহাৰং দাপেসি. অথস্সা জিণ্ণদুব্বলকালে ৰাজা সব্বং যসং গণ্হি. সা ততো পট্ঠায অনাথা হুত্ৱা অৰঞ্ঞে তিণপণ্ণানি খাদন্তী জীৱতি. অথেকদিৱসং ৰাজকুলে ভাজনেসু অপ্পহোন্তেসু ৰাজা কুম্ভকাৰং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ভাজনানি কিৰ নপ্পহোন্তী’’তি আহ. ‘‘গোমযাহৰণযানকে যোজেতুং গোণে ন লভামি, দেৱা’’তি. ৰাজা তস্স কথং সুত্ৱা ‘‘অম্হাকং ওট্ঠিব্যাধি কহ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘অত্তনো ধম্মতায চৰতি, দেৱা’’তি. ৰাজা ‘‘ইতো পট্ঠায তং যোজেত্ৱা গোমযং আহৰা’’তি তং কুম্ভকাৰস্স অদাসি. কুম্ভকাৰো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি তথা অকাসি.
অথেকদিৱসং সা নগৰা নিক্খমমানা নগৰং পৱিসন্তং বোধিসত্তং দিস্ৱা ৱন্দিত্ৱা তস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা পৰিদেৱমানা ‘‘সামি, ৰাজা মং ‘তৰুণকালে বহূপকাৰা’তি সল্লক্খেত্ৱা মহন্তং যসং দত্ৱা ইদানি মহল্লককালে সব্বং অচ্ছিন্দিত্ৱা মযি চিত্তম্পি ন কৰোতি, অহং পন অনাথা অৰঞ্ঞে তিণপণ্ণানি খাদন্তী জীৱামি, এৱং দুক্খপ্পত্তং মং ইদানি যানকে যোজেতুং কুম্ভকাৰস্স অদাসি, ঠপেত্ৱা তুম্হে অঞ্ঞং ময্হং পটিসৰণং নত্থি, মযা ৰঞ্ঞো কতূপকাৰং তুম্হে জানাথ, সাধু ইদানি মে নট্ঠং যসং পটিপাকতিকং কৰোথা’’তি ৱত্ৱা তিস্সো গাথা অভাসি –
৯৮. ‘‘অহং চে দড়্হধম্মস্স, ৱহন্তী নাভিৰাধযিং;
ধৰন্তী উৰসি সল্লং, যুদ্ধে ৱিক্কন্তচাৰিনী.
৯৯. ‘‘নূন ৰাজা ন জানাতি, মম ৱিক্কমপোৰিসং;
সঙ্গামে সুকতন্তানি, দূতৱিপ্পহিতানি চ.
১০০. ‘‘সা নূনাহং মৰিস্সামি, অবন্ধু অপৰাযিনী;
তদা হি কুম্ভকাৰস্স, দিন্না ছকণহাৰিকা’’তি.
তত্থ ৱহন্তীতি দূতেয্যহৰণং সঙ্গামে বলকোট্ঠকভিন্দনং তং তং কিচ্চং ৱহন্তী নিত্থৰন্তী. ধৰন্তী উৰসি সল্লন্তি উৰস্মিং বদ্ধং কণ্ডং ৱা অসিং ৱা সত্তিং ৱা যুদ্ধকালে সত্তূনং উপৰি অভিহৰন্তী. ৱিক্কন্তচাৰিনীতি ৱিক্কমং পৰক্কমং কত্ৱা পৰবলৱিজযেন যুদ্ধে ৱিক্কন্তগামিনী. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে সামি, অহং ইমানি কিচ্চানি কৰোন্তী ৰঞ্ঞো দড়্হধম্মস্স চিত্তং নাৰাধযিং ন পৰিতোসেসিং, কো দানি অঞ্ঞো তস্স চিত্তং আৰাধযিস্সতীতি.
মম ৱিক্কমপোৰিসন্তি মযা কতং পুৰিসপৰক্কমং. সুকতন্তানীতি সুকতানি. যথা হি কম্মানেৱ কম্মন্তানি, ৱনানেৱ ৱনন্তানি, এৱমিধ সুকতানেৱ ‘‘সুকতন্তানী’’তি ৱুত্তানি. দূতৱিপ্পহিতানি চাতি গলে পণ্ণং বন্ধিত্ৱা ‘‘অসুকৰঞ্ঞো নাম দেহী’’তি পহিতায মযা একদিৱসেনেৱ যোজনসতং গন্ত্ৱা কতানি দূতপেসনানি চ. নূন ৰাজা ন জানাতীতি নূন তুম্হাকং এস ৰাজা এতানি মযা কতানি কিচ্চানি ন জানাতি. অপৰাযিনীতি অপ্পতিট্ঠা অপ্পটিসৰণা. তদা হীতি তথা হি, অযমেৱ ৱা পাঠো. দিন্নাতি অহং ৰঞ্ঞা ছকণহাৰিকা কত্ৱা কুম্ভকাৰস্স দিন্নাতি.
বোধিসত্তো তস্সা কথং সুত্ৱা ‘‘ত্ৱং মা সোচি, অহং ৰঞ্ঞো কথেত্ৱা তৱ যসং পটিপাকতিকং কৰিস্সামী’’তি তং সমস্সাসেত্ৱা নগৰং পৱিসিত্ৱা ভুত্তপাতৰাসো ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা কথং সমুট্ঠাপেত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ননু তুম্হাকং অসুকা নাম ওট্ঠিব্যাধি অসুকট্ঠানে চ অসুকট্ঠানে চ উৰে সল্লং বন্ধিত্ৱা সঙ্গামং নিত্থৰি, অসুকদিৱসং নাম গীৱায পণ্ণং বন্ধিত্ৱা পেসিতা যোজনসতং অগমাসি, তুম্হেপিস্সা মহন্তং যসং অদত্থ, সা ইদানি কহ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘তমহং কুম্ভকাৰস্স গোমযহৰণত্থায অদাসি’’ন্তি. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘অযুত্তং খো, মহাৰাজ, তুম্হাকং তং কুম্ভকাৰস্স যানকে যোজনত্থায দাতু’’ন্তি ৱত্ৱা ৰঞ্ঞো ওৱাদৱসেন চতস্সো গাথা অভাসি –
১০১. ‘‘যাৱতাসীসতী পোসো, তাৱদেৱ পৱীণতি;
অত্থাপাযে জহন্তি নং, ওট্ঠিব্যাধিংৱ খত্তিযো.
১০২. ‘‘যো পুব্বে কতকল্যাণো, কতত্থো নাৱবুজ্ঝতি;
অত্থা তস্স পলুজ্জন্তি, যে হোন্তি অভিপত্থিতা.
১০৩. ‘‘যো পুব্বে কতকল্যাণো, কতত্থো মনুবুজ্ঝতি;
অত্থা তস্স পৱড্ঢন্তি, যে হোন্তি অভিপত্থিকা.
১০৪. ‘‘তং ৱো ৱদামি ভদ্দন্তে, যাৱন্তেত্থ সমাগতা;
সব্বে কতঞ্ঞুনো হোথ, চিৰং সগ্গম্হি ঠস্সথা’’তি.
তত্থ পঠমগাথায তাৱ অত্থো – ইধেকচ্চো অঞ্ঞাণজাতিকো পোসো যাৱতাসীসতী, যাৱ ‘‘ইদং নাম মে অযং কাতুং সক্খিস্সতী’’তি পচ্চাসীসতি, তাৱদেৱ তং পুৰিসং পৱীণতি ভজতি সেৱতি, তস্স পন অত্থাপাযে ৱড্ঢিযা অপগমনে পৰিহীনকালে তং নানাকিচ্চেসু পত্থিতং পোসং একচ্চে বালা ইমং ওট্ঠিব্যাধিং অযং খত্তিযো ৱিয জহন্তি.
কতকল্যাণোতি পৰেন অত্তনো কতকল্যাণকম্মো. কতত্থোতি নিপ্ফাদিতকিচ্চো. নাৱবুজ্ঝতীতি পচ্ছাপি তং পৰেন কতং উপকাৰং তস্স জৰাজিণ্ণকালে অসমত্থকালে ন সৰতি, অত্তনা দিন্নম্পি যসং পুন গণ্হাতি. পলুজ্জন্তীতি ভিজ্জন্তি নস্সন্তি. যে হোন্তি অভিপত্থিতাতি যে কেচি অত্থা ইচ্ছিতা নাম হোন্তি, সব্বে নস্সন্তীতি দীপেতি. মিত্তদুব্ভিপুগ্গলস্স হি পত্থিতপত্থিতং অগ্গিম্হি পক্খিত্তবীজং ৱিয নস্সতি. কতত্থো মনুবুজ্ঝতীতি কতত্থো অনুবুজ্ঝতি, ম-কাৰো ব্যঞ্জনসন্ধিৱসেন গহিতো. তং ৱো ৱদামীতি তেন কাৰণেন তুম্হে ৱদামি. ঠস্সথাতি কতঞ্ঞুনো হুত্ৱা চিৰকালং সগ্গম্হি দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱন্তা পতিট্ঠহিস্সথ.
এৱং মহাসত্তো ৰাজানং আদিং কত্ৱা সন্নিপতিতানং সব্বেসং ওৱাদং অদাসি. তং সুত্ৱা ৰাজা ওট্ঠিব্যাধিযা যসং পটিপাকতিকং অকাসি. বোধিসত্তস্স চ ওৱাদে ঠত্ৱা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা সগ্গপৰাযণো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ওট্ঠিব্যাধি ভদ্দৱতিকা অহোসি, ৰাজা আনন্দো, অমচ্চো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
দড়্হধম্মজাতকৱণ্ণনা চতুত্থা.
[৪১০] ৫. সোমদত্তজাতকৱণ্ণনা
যো মং পুৰে পচ্চুড্ডেতীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰং মহল্লকং আৰব্ভ কথেসি. সো কিৰেকং সামণেৰং পব্বাজেসি, সামণেৰো তস্স উপকাৰকো হুত্ৱা তথাৰূপেন ৰোগেন কালমকাসি. মহল্লকো তস্মিং কালকতে ৰোদন্তো পৰিদেৱন্তো ৱিচৰতি. তং দিস্ৱা ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৱুসো, অসুকমহল্লকো সামণেৰস্স কালকিৰিযায ৰোদন্তো পৰিদেৱন্তো ৱিচৰতি, মৰণস্সতিকম্মট্ঠানৰহিতো মঞ্ঞে’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপেস ইমস্মিং মতে ৰোদিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো তাৱতিংসভৱনে সক্কত্তং কাৰেসি. অথেকো কাসিগামৱাসী ব্ৰাহ্মণমহাসালো কামে পহায হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা উঞ্ছাচৰিযায ৱনমূলফলাফলেহি যাপেন্তো ৱাসং কপ্পেসি. একদিৱসং ফলাফলত্থায গতো একং হত্থিছাপং দিস্ৱা অত্তনো অস্সমং আনেত্ৱা পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৱা সোমদত্তোতিস্স নামং কত্ৱা তিণপণ্ণানি খাদাপেন্তো পটিজগ্গি. সো ৱযপ্পত্তো মহাসৰীৰো হুত্ৱা একদিৱসং বহুং ভোজনং গহেত্ৱা অজীৰকেন দুব্বলো অহোসি. তাপসো তং অস্সমপদে কত্ৱা ফলাফলত্থায গতো, তস্মিং অনাগতেযেৱ হত্থিপোতকো কালমকাসি. তাপসো ফলাফলং গহেত্ৱা আগচ্ছন্তো ‘‘অঞ্ঞেসু দিৱসেসু মে পুত্তো পচ্চুগ্গমনং কৰোতি, অজ্জ ন দিস্সতি, কহং নু খো গতো’’তি পৰিদেৱন্তো পঠমং গাথমাহ –
১০৫. ‘‘যো মং পুৰে পচ্চুড্ডেতি, অৰঞ্ঞে দূৰমাযতো;
সো ন দিস্সতি মাতঙ্গো, সোমদত্তো কুহিং গতো’’তি.
তত্থ পুৰেতি ইতো পুৰে. পচ্চুড্ডেতীতি পচ্চুগ্গচ্ছতি. অৰঞ্ঞে দূৰন্তি ইমস্মিং নিম্মনুস্সে অৰঞ্ঞে মং দূৰং পচ্চুড্ডেতি. আযতোতি আযামসম্পন্নো.
এৱং পৰিদেৱমানো আগন্ত্ৱা তং চঙ্কমনকোটিযং পতিতং দিস্ৱা গলে গহেত্ৱা পৰিদেৱমানো দুতিযং গাথমাহ –
১০৬. ‘‘অযং ৱা সো মতো সেতি, অল্লসিঙ্গংৱ ৱচ্ছিতো;
ভূম্যা নিপতিতো সেতি, অমৰা ৱত কুঞ্জৰো’’তি.
তত্থ অযং ৱাতি ৱিভাৱনত্থে ৱা-সদ্দো. অযমেৱ সো, ন অঞ্ঞোতি তং ৱিভাৱেন্তো এৱমাহ. অল্লসিঙ্গন্তি মালুৱলতায অগ্গপৱালং. ৱচ্ছিতোতি ছিন্নো, গিম্হকালে মজ্ঝন্হিকসমযে তত্তৱালিকাপুলিনে নখেন ছিন্দিত্ৱা পাতিতো মালুৱলতায অঙ্কুৰো ৱিযাতি ৱুত্তং হোতি. ভূম্যাতি ভূমিযং. অমৰা ৱতাতি মতো ৱত, ‘‘অমৰী’’তিপি পাঠো.
তস্মিং খণে সক্কো লোকং ওলোকেন্তো তং দিস্ৱা ‘‘অযং তাপসো পুত্তদাৰং পহায পব্বজিতো, ইদানি হত্থিপোতকে পুত্তসঞ্ঞং কত্ৱা পৰিদেৱতি, সংৱেজেত্ৱা নং সতিং পটিলভাপেস্সামী’’তি তস্স অস্সমপদং আগন্ত্ৱা আকাসে ঠিতোৱ ততিযং গাথমাহ –