১৩. লোকসুত্তৱণ্ণনা
১১২. তেৰসমে লোকোতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, অত্থতো পুৰিমং অৰিযসচ্চদ্ৱযং ইধ পন দুক্খং অৰিযসচ্চং ৱেদিতব্বং. স্ৱাযং সত্তলোকো, সঙ্খাৰলোকো, ওকাসলোকোতি ৱিভাগতো সৰূপতো চ হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. অপিচ খন্ধলোকাদিৱসেন চ অনেকৱিধো লোকো. যথাহ –
‘‘লোকোতি খন্ধলোকো, ধাতুলোকো, আযতনলোকো, ৱিপত্তিভৱলোকো, ৱিপত্তিসম্ভৱলোকো, সম্পত্তিভৱলোকো, সম্পত্তিসম্ভৱলোকো, একো লোকো সব্বে সত্তা অহাৰট্ঠিতিকা, দ্ৱে লোকা নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, তযো লোকা তিস্সো ৱেদনা, চত্তাৰো লোকা চত্তাৰো আহাৰা, পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, সত্ত লোকা সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা, নৱ লোকা নৱ সত্তাৱাসা, দস লোকা দসাযতনানি, দ্ৱাদস লোকা দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস লোকা অট্ঠাৰস ধাতুযো’’তি (মহানি. ৩; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২).
এৱমনেকধা ৱিভত্তোপি লোকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু এৱ সঙ্গহং সমোসৰণং গচ্ছতি, উপাদানক্খন্ধা চ দুক্খং অৰিযসচ্চং জাতিপি দুক্খা …পে… সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধাপি দুক্খাতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থতো পুৰিমং অৰিযসচ্চদ্ৱযং, ইধ পন দুক্খং অৰিযসচ্চং ৱেদিতব্ব’’ন্তি. ননু চ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠো অৱিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু সম্ভৱতীতি? সচ্চং সম্ভৱতি. যং পন ন লুজ্জতীতি গহিতং, তং তথা ন হোতি, একংসেনেৱ লুজ্জতি পলুজ্জতীতি সো লোকোতি উপাদানক্খন্ধেস্ৱেৱ লোকসদ্দো নিৰূড়্হোতি ৱেদিতব্বো. তস্মা লোকোতি দুক্খং অৰিযসচ্চং এৱ.
যদিপি তথাগত-সদ্দস্স হেট্ঠা তথাগতসুত্তে নানানযেহি ৱিত্থাৰতো অত্থো ৱিভত্তো, তথাপি পাড়িযা অত্থসংৱণ্ণনামুখেন অযমত্থৱিভাৱনা – অভিসম্বুদ্ধোতি ‘‘অভিঞ্ঞেয্যতো পৰিঞ্ঞেয্যতো’’তি পুব্বে ৱুত্তৱিভাগেন ৱা অৱিসেসতো তাৱ আসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিআদিভেদতো কুসলাকুসলাদিৱিভাগতো ৱট্টপ্পমাণসণ্ঠানাদিভেদতো, ৱিসেসতো ৱা পন ‘‘অযং সস্সতাসযো, অযং উচ্ছেদাসযো’’তিআদিনা ‘‘কক্খড়লক্খণা পথৱীধাতু, পগ্ঘৰণলক্খণা আপোধাতূ’’তিআদিনা চ অভিৱিসিট্ঠেন সযম্ভুঞাণেন সম্মা অৱিপৰীতং যো যো অত্থো যথা যথা বুজ্ঝিতব্বো, তথা তথা বুদ্ধো ঞাতো অত্তপচ্চক্খো কতোতি অভিসম্বুদ্ধো.
লোকস্মাতি যথাৱুত্তলোকতো. ৱিসংযুত্তোতি ৱিসংসট্ঠো, তপ্পটিবদ্ধানং সব্বেসং সংযোজনানং সম্মদেৱ সমুচ্ছিন্নত্তা ততো ৱিপ্পমুত্তোতি অত্থো. লোকসমুদযোতি সুত্তন্তনযেন তণ্হা, অভিধম্মনযেন পন অভিসঙ্খাৰেহি সদ্ধিং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. পহীনোতি বোধিমণ্ডে অৰহত্তমগ্গঞাণেন সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন সৱাসনং পহীনো. লোকনিৰোধোতি নিব্বানং. সচ্ছিকতোতি অত্তপচ্চক্খো কতো. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহো অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সো হি লোকনিৰোধং নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি, তদত্থং অৰিযেহি পটিপজ্জীযতি চাতি লোকনিৰোধগামিনী পটিপদাতি ৱুচ্চতি.
এত্তাৱতা তথানি অভিসম্বুদ্ধো যাথাৱতো গতোতি তথাগতোতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. চত্তাৰি হি অৰিযসচ্চানি তথানি নাম. যথাহ –
‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং, অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো.
অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, তথং গতোতি তথাগতো, গতোতি চ অৱগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা ভগৱা সকললোকং তীৰণপৰিঞ্ঞায তথায অৱিপৰীতায গতো অৱগতো, তস্মা লোকো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপৰিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিৰোধং সচ্ছিকিৰিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং তথং অৱিপৰীতং গতো পটিপন্নোতি তথাগতোতি. এৱং ইমিস্সা পাড়িযা ভগৱতো তথাগতভাৱদীপনৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
ইতি ভগৱা চতুসচ্চাভিসম্বোধনৱসেন অত্তনো তথাগতভাৱং পকাসেত্ৱা ইদানি তত্থ দিট্ঠাদিঅভিসম্বোধিৱসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যং, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.২৩) পন ‘‘চতূহি সচ্চেহি অত্তনো বুদ্ধভাৱং কথেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তং তথাগতসদ্দ-বুদ্ধসদ্দানং অত্থতো নিন্নানাকৰণতং দস্সেতুং ৱুত্তং. তথা চেৱ হি পাড়ি পৱত্তাতি. তত্থ দিট্ঠন্তি ৰূপাযতনং. সুতন্তি সদ্দাযতনং. মুতন্তি পত্ৱা গহেতব্বতো গন্ধাযতনং, ৰসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনঞ্চ. ৱিঞ্ঞাতন্তি সুখদুক্খাদিধম্মাৰম্মণং. পত্তন্তি পৰিযেসিত্ৱা ৱা অপৰিযেসিত্ৱা ৱা পত্তং. পৰিযেসিতন্তি পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা পৰিযেসিতং. অনুৱিচৰিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চৰিতং. কস্স পন অনুৱিচৰিতং মনসাতি? সদেৱকস্স…পে… সদেৱমনুস্সাযাতি সম্বন্ধনীযং. তত্থ সহ দেৱেহীতি সদেৱকো, তস্স সদেৱকস্স. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.
সদেৱকৱচনেন চেত্থ পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং ৱেদিতব্বং, সমাৰকৱচনেন ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং, সব্ৰহ্মকৱচনেন ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্ৰাহ্মণিৱচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণঞ্চেৱ সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৱমনুস্সৱচনেন সম্মুতিদেৱঅৱসেসমনুস্সগ্গহণং. এৱমেত্থ তীহি পদেহি দেৱমাৰব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং সত্তলোকো, দ্ৱীহি পজাৱসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
অপৰো নযো – সদেৱকগ্গহণেন অৰূপাৱচৰদেৱলোকো গহিতো, সমাৰকৱচনেন ছকামাৱচৰদেৱলোকো, সব্ৰহ্মকৱচনেন ৰূপীব্ৰহ্মলোকো, সস্সমণব্ৰাহ্মণাদিৱচনেন সম্মুতিদেৱেহি সহ অৱসেসসত্তলোকো গহিতো. অপিচেত্থ সদেৱকৱচনেন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো সব্বলোকৱিসযস্স ভগৱতো অভিসম্বুদ্ধভাৱে পকাসিতে যেসমেৱং সিযা ‘‘মাৰো নাম মহানুভাৱো ছকামাৱচৰিস্সৰো ৱসৱত্তী, ব্ৰহ্মা পন ততোপি মহানুভাৱতৰো দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু আলোকং ফৰতি, উত্তমজ্ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদেতি. পুথূ চ সমণব্ৰাহ্মণা ইদ্ধিমন্তো দিব্বচক্খুকা পৰচিত্তৱিদুনো মহানুভাৱা সংৱিজ্জন্তি. অযঞ্চ সত্তকাযো অনন্তো অপৰিমাণো, কিমেতেসং সব্বেসংযেৱ ৱিসযো অনৱসেসতো ভগৱতা অভিসম্বুদ্ধো’’তি? তেসং ৱিমতিং ৱিধমেন্তো ভগৱা ‘‘সদেৱকস্স লোকস্সা’’তিআদিমাহ.
পোৰাণা পনাহু – ‘‘সদেৱকস্সা’’তি দেৱতাহি সদ্ধিং অৱসেসলোকং পৰিযাদিযতি, ‘‘সমাৰকস্সা’’তি মাৰেন সদ্ধিং অৱসেসলোকং, ‘‘সব্ৰহ্মকস্সা’’তি ব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং অৱসেসলোকং. এৱং সব্বেপি তিভৱূপগে সত্তে তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৱা পুন দ্ৱীহি পদেহি পৰিযাদিযন্তো ‘‘সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সাযা’’তি আহ. এৱং পঞ্চহিপি পদেহি খন্ধত্তযপৰিচ্ছিন্নে সব্বসত্তে পৰিযাদিযতি.
যস্মা তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি ইমিনা ইদং দস্সেতি – যং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স ‘‘নীলং পীতক’’ন্তিআদি ৰূপাৰম্মণং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছতি, তং সব্বং ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ৰূপাৰম্মণং দিস্ৱা সুমনো ৱা দুম্মনো ৱা মজ্ঝত্তো ৱা জাতো’’তি তথাগতস্স এৱং অভিসম্বুদ্ধং. তথা যং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স ‘‘ভেৰিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দো’’তিআদি সদ্দাৰম্মণং সোতদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘মূলগন্ধো তচগন্ধো’’তিআদি গন্ধাৰম্মণং ঘানদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি, ‘‘মূলৰসো খন্ধৰসো’’তিআদি ৰসাৰম্মণং জিৱ্হাদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি, ‘‘কক্খড়ং মুদুক’’ন্তিআদি পথৱীধাতুতেজোধাতুৱাযোধাতুভেদং ফোট্ঠব্বাৰম্মণং কাযদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা সুমনো ৱা দুম্মনো ৱা মজ্ঝত্তো ৱা জাতো’’তি সব্বং তং তথাগতস্স এৱং অভিসম্বুদ্ধং.
তথা যং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স সুখাদিভেদং ধম্মাৰম্মণং মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ধম্মাৰম্মণং জানিত্ৱা সুমনো ৱা দুম্মনো ৱা মজ্ঝত্তো ৱা জাতো’’তি সব্বং তং তথাগতস্স এৱং অভিসম্বুদ্ধং. এৱং যং ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং, তং তথাগতেন অদিট্ঠং ৱা অসুতং ৱা অমুতং ৱা অৱিঞ্ঞাতং ৱা নত্থি. ইমস্স পন মহাজনস্স পৰিযেসিত্ৱা অপ্পত্তম্পি অত্থি, অপৰিযেসিত্ৱা অপ্পত্তম্পি অত্থি, পৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অত্থি, অপৰিযেসিত্ৱা পত্তম্পি অত্থি. সব্বম্পি তথাগতস্স অপ্পত্তং নাম নত্থি ঞাণেন অসচ্ছিকতং. ততো এৱ যং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তং ৰূপাৰম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৱা সব্বং সব্বাকাৰেন জানাতি পস্সতি. এৱং জানতা পস্সতা চানেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৱসেন ৱা দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানপদৱসেন ৱা ‘‘কতমং তং ৰূপং ৰূপাযতনং? যং ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৭) নযেন অনেকেহি নামেহি তেৰসহি ৱাৰেহি দ্ৱেপঞ্ঞাসায নযেহি ৱিভজ্জমানং তথেৱ হোতি, ৱিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৱাৰাদীসুপি আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু.
তস্মা তথাগতোতি ৱুচ্চতীতি যং যথা লোকেন গতং, তস্স তথেৱ গতত্তা তথাগতোতি ৱুচ্চতি. পাড়িযং পন ‘‘অভিসম্বুদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং, তং তথাগতসদ্দেন সমানত্থং. ইমিনা তথাদস্সিভাৱতো তথাগতোতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি,
অথো অৱিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;
সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং,
তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি. (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ১.১২১);
সুত্তন্তেপি ৱুত্তং ভগৱতা –
‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সদেৱমনুস্সায পজায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৱিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).
যঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰত্তিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতীতি যস্সঞ্চ ৱিসাখপুণ্ণমৰত্তিযং তথা আগতাদিঅত্থেন তথাগতো ভগৱা বোধিমণ্ডে অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং মদ্দিত্ৱা উত্তৰিতৰাভাৱতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং আসৱক্খযঞাণেন সদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগচ্ছতি. যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতীতি যস্সঞ্চ ৱিসাখপুণ্ণমৰত্তিযংযেৱ কুসিনাৰাযং উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনে যমকসালানমন্তৰে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি. যং এতস্মিং অন্তৰেতি ইমাসং দ্ৱিন্নং সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানধাতূনং ৱেমজ্ঝে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণে কালে পঠমবোধিযম্পি, মজ্ঝিমবোধিযম্পি, পচ্ছিমবোধিযম্পি যং সুত্তগেয্যাদিপ্পভেদং ধম্মং ভাসতি নিদ্দিসনৱসেন, লপতি উদ্ধিসনৱসেন, নিদ্দিসতি পটিনিদ্দিসনৱসেন. সব্বং তং তথেৱ হোতীতি তং এত্থন্তৰে দেসিতং সব্বং সুত্তগেয্যাদিনৱঙ্গং বুদ্ধৱচনং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনুপৱজ্জং অনূনং অনধিকং সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণং ৰাগমদনিম্মদনং…পে… মোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৱালগ্গমত্তম্পি অৱক্খলিতং, একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৱিয একনাড়িযা মিতং ৱিয একতুলায তুলিতং ৱিয চ তং তথেৱ হোতি যস্সত্থায ভাসিতং, একন্তেনেৱ তস্স সাধনতো, নো অঞ্ঞথা. তস্মা তথং, অৱিতথং, অনঞ্ঞথং. এতেন তথাৱাদিতায তথাগতোতি দস্সেতি. গদঅত্থো অযং গতসদ্দো দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা, তস্মা তথং গদতীতি তথাগতোতি অত্থো. অথ ৱা আগদনং আগদো, ৱচনন্তি অত্থো. তথো অৱিপৰীতো আগদো যস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি এৱমেত্থ পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
যথাৱাদী তথাকাৰীতি যে ধম্মে ভগৱা ‘‘ইমে ধম্মা অকুসলা সাৱজ্জা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তী’’তি পৰেসং ধম্মং দেসেন্তো ৱদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৱ সযং পহাসি. যে পন ধম্মে ভগৱা ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা অনৱজ্জা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’’তি ৱদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৱ সযং উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. তস্মা যথাৱাদী ভগৱা, তথাকাৰীতি ৱেদিতব্বো. যথাকাৰী তথাৱাদীতি সম্মদেৱ সীলাদিপৰিপূৰণৱসেন সম্মা পটিপন্নো সযং যথাকাৰী ভগৱা, তথেৱ ধম্মদেসনায পৰেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৱসেন তথাৱাদী. ভগৱতো হি ৱাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৱাচা. তস্মা যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী চ হোতি. এৱংভূতস্স চস্স যথা ৱাচা, কাযোপি তথা গতো পৱত্তো. যথা চ কাযো, ৱাচাপি তথা গতা পৱত্তাতি অত্থো.
অভিভূ অনভিভূতোতি উপৰি ভৱগ্গং হেট্ঠা অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ভগৱা সব্বসত্তে অভিভৱতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৱিমুত্তিযাপি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৱা পমাণং ৱা অত্থি, অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তৰো ধম্মৰাজা দেৱানং অতিদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা. ততো এৱ সযং ন কেনচি অভিভূতোতি অনভিভূতো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসত্থে নিপাতো. যঞ্হি কিঞ্চি নেয্যং নাম, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৱিয পস্সতীতি দসো. অৱিপৰীতং আসযাদিঅৱবোধেন হিতূপসংহাৰাদিনা চ সত্তে, ভাৱঞ্ঞথত্তূপনযৱসেন সঙ্খাৰে সব্বাকাৰেন সুচিণ্ণৱসিতায সমাপত্তিযো চিত্তঞ্চ ৱসে ৱত্তেতীতি ৱসৱত্তী. এত্তাৱতা অভিভৱনট্ঠেন ভগৱা অত্তনো তথাগতভাৱং দস্সেতি.
তত্ৰেৱং পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা – অগদো ৱিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেনেৱ হেস মহানুভাৱো ভিসক্কো ৱিয দিব্বাগদেন সপ্পে, সব্বে পৰপ্পৱাদিনো সদেৱকঞ্চ লোকং অভিভৱতি. ইতি সব্বলোকাভিভৱনে তথো অৱিপৰীতো দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ অগদো অস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… ৱসৱত্তী, তস্মা তথাগতোতি ৱুচ্চতী’’তি.
গাথাসু সব্বলোকং অভিঞ্ঞাযাতি তেধাতুকলোকসন্নিৱাসং জানিত্ৱা. সব্বলোকে যথাতথন্তি তস্মিং তেধাতুকলোকসন্নিৱাসে যংকিঞ্চি নেয্যং, তং সব্বং যথাতথং অৱিপৰীতং জানিত্ৱা. সব্বলোকৱিসংযুত্তোতি চতুন্নং যোগানং অনৱসেসপ্পহানেন সব্বেনপি লোকেন ৱিসংযুত্তো ৱিপ্পমুত্তো. অনূপযোতি সব্বস্মিম্পি লোকে তণ্হাদিট্ঠিউপযেহি অনূপযো তেহি উপযেহি ৱিৰহিতো.
সব্বাভিভূতি ৰূপাদীনি সব্বাৰম্মণানি, সব্বং সঙ্খাৰগতং, সব্বেপি মাৰে অভিভৱিত্ৱা ঠিতো. ধীৰোতি ধিতিসম্পন্নো. সব্বগন্থপ্পমোচনোতি সব্বে অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিকে মোচেত্ৱা ঠিতো ৱেনেয্যসন্তানেপি অত্তনো দেসনাৱিলাসেন তেসং পমোচনতো সব্বগন্থপ্পমোচনো. ফুট্ঠাস্সাতি ফুট্ঠা অস্স. কৰণত্থে ইদং সামিৱচনং, ফুট্ঠা অনেনাতি অত্থো. পৰমা সন্তীতি নিব্বানং. তঞ্হি তেন ঞাণফুসনেন ফুট্ঠং. তেনেৱাহ ‘‘নিব্বানং অকুতোভয’’ন্তি. অথ ৱা পৰমা সন্তীতি উত্তমা সন্তি. কতৰা সাতি? নিব্বানং. যস্মা পন নিব্বানে কুতোচি ভযং নত্থি, তস্মা তং অকুতোভযন্তি ৱুচ্চতি.
অনীঘোতি নিদ্দুক্খো. সব্বকম্মক্খযং পত্তোতি সব্বেসং কম্মানং খযং পৰিযোসানং অচ্চন্তাভাৱং পত্তো. ৱিমুত্তো উপধিসঙ্খযেতি উপধিসঙ্খযসঙ্খাতে নিব্বানে তদাৰম্মণায ফলৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তো. এস সোতি এসো সো. সীহো অনুত্তৰোতি পৰিস্সযানং সহনট্ঠেন, কিলেসানং হননট্ঠেন চ, তথাগতো অনুত্তৰো সীহো নাম. ব্ৰহ্মন্তি সেট্ঠং. চক্কন্তি ধম্মচক্কং. পৱত্তযীতি তিপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং পৱত্তেসি.
ইতীতি এৱং তথাগতস্স গুণে জানিত্ৱা. সঙ্গম্মাতি সমাগন্ত্ৱা. তংনমস্সন্তীতি তং তথাগতং তে সৰণং গতা দেৱমনুস্সা নমস্সন্তি. মহন্তেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতত্তা মহন্তং, চতুৱেসাৰজ্জযোগেন ৱীতসাৰদং. ইদানি যং ৱদন্তা তে নমস্সন্তি, তং দস্সেতুং দন্তোতিআদি ৱুত্তং. তং উত্তানত্থমেৱ.
ইতি ইমস্মিং চতুক্কনিপাতে ছট্ঠে সত্তমে চ সুত্তে ৱট্টং কথিতং, পঠমদুতিযততিযদ্ৱাদসমতেৰসমেসু ৱিৱট্টং কথিতং, সেসেসু ৱট্টৱিৱট্টং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.
তেৰসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি পৰমত্থদীপনিযা
খুদ্দকনিকায-অট্ঠকথায
ইতিৱুত্তকস্স চতুক্কনিপাতৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথা
এত্তাৱতা চ –
ধম্মিস্সৰেন জগতো, ধম্মালোকৱিধাযিনা;
ধম্মানং বোধনেয্যানং, জানতা দেসনাৱিধিং.
তং তং নিদানমাগম্ম, সব্বলোকহিতেসিনা;
এককাদিপ্পভেদেন, দেসিতানি মহেসিনা.
দসুত্তৰসতং দ্ৱে চ, সুত্তানি ইতিৱুত্তকং;
ইতিৱুত্তপ্পভেদেন, সঙ্গাযিংসু মহেসযো.
ছড়ভিঞ্ঞা ৱসিপ্পত্তা, পভিন্নপটিসম্ভিদা;
যং তং সাসনধোৰয্হা, ধম্মসঙ্গাহকা পুৰে.
তস্স অত্থং পকাসেতুং, পোৰাণট্ঠকথানযং;
নিস্সায যা সমাৰদ্ধা, অত্থসংৱণ্ণনা মযা.
সা তত্থ পৰমত্থানং, সুত্তন্তেসু যথাৰহং;
পকাসনা পৰমত্থ-দীপনী নাম নামতো.
সম্পত্তা পৰিনিট্ঠানং, অনাকুলৱিনিচ্ছযা;
অট্ঠত্তিংসপ্পমাণায, পাড়িযা ভাণৱাৰতো.
ইতি তং সঙ্খৰোন্তেন, যং তং অধিগতং মযা;
পুঞ্ঞং তস্সানুভাৱেন, লোকনাথস্স সাসনং.
ওগাহেত্ৱা ৱিসুদ্ধায, সীলাদিপটিপত্তিযা;
সব্বেপি পাণিনো হোন্তু, ৱিমুত্তিৰসভাগিনো.
চিৰং তিট্ঠতু লোকস্মিং, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনং;
তস্মিং সগাৰৱা নিচ্চং, হোন্তু সব্বেপি পাণিনো.
সম্মা ৱস্সতু কালেন, দেৱোপি জগতিপ্পতি;
সদ্ধম্মনিৰতো লোকং, ধম্মেনেৱ পসাসতূতি.
ইতি বদৰতিত্থৱিহাৰৱাসিনা আচৰিযধম্মপালেন কতা
ইতিৱুত্তকস্স অট্ঠকথা নিট্ঠিতা.