১. দুক্খৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা
২৮. দুকনিপাতস্স পঠমে দ্ৱীহীতি গণনপৰিচ্ছেদো. ধম্মেহীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. দ্ৱীহি ধম্মেহীতি দ্ৱীহি অকুসলধম্মেহি. সমন্নাগতোতি যুত্তো. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. দুক্খং ৱিহৰতীতি চতূসুপি ইৰিযাপথেসু কিলেসদুক্খেন চেৱ কাযিকচেতসিকদুক্খেন চ দুক্খং ৱিহৰতি. সৱিঘাতন্তি চিত্তূপঘাতেন চেৱ কাযূপঘাতেন চ সৱিঘাতং. সউপাযাসন্তি কিলেসূপাযাসেন চেৱ সৰীৰখেদেন চ বলৱআযাসৱসেন সউপাযাসং. সপৰিড়াহন্তি কিলেসপৰিড়াহেন চেৱ কাযপৰিড়াহেন চ সপৰিড়াহং. কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপৰিচ্চাগা. পৰং মৰণাতি তদনন্তৰং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৱা কাযস্স ভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদা. পৰং মৰণাতি চুতিতো উদ্ধং. দুগ্গতি পাটিকঙ্খাতি দুগ্গতিসঙ্খাতানং চতুন্নং অপাযানং অঞ্ঞতৰা গতি ইচ্ছিতব্বা, অৱস্সংভাৱিনীতি অত্থো.
অগুত্তদ্ৱাৰোতি অপিহিতদ্ৱাৰো. কত্থ পন অগুত্তদ্ৱাৰোতি আহ ‘‘ইন্দ্ৰিযেসূ’’তি. তেন মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং অসংৱৰমাহ. পটিগ্গহণপৰিভোগৱসেন ভোজনে মত্তং ন জানাতীতি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ. ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতায ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতাযা’’তিপি পঠন্তি.
কথং ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা, কথং ৱা গুত্তদ্ৱাৰতাতি? কিঞ্চাপি হি চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰো ৱা অসংৱৰো ৱা নত্থি. ন হি চক্খুপসাদং নিস্সায সতি ৱা মুট্ঠস্সচ্চং ৱা উপ্পজ্জতি. অপিচ যদা ৰূপাৰম্মণং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, তদা ভৱঙ্গে দ্ৱিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধে কিৰিযামনোধাতু আৱজ্জনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, ততো চক্খুৱিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং, ততো ৱিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং, ততো ৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু সন্তীৰণকিচ্চং, ততো কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু ৱোট্ঠব্বনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, তদনন্তৰং জৱনং জৱতি. তথাপি নেৱ ভৱঙ্গসমযে, ন আৱজ্জনাদীনং অঞ্ঞতৰসমযে সংৱৰো ৱা অসংৱৰো ৱা অত্থি, জৱনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৱা মুট্ঠস্সচ্চং ৱা অঞ্ঞাণং ৱা অক্খন্তি ৱা কোসজ্জং ৱা উপ্পজ্জতি, অসংৱৰো হোতি. এৱং হোন্তোপি সো ‘‘চক্খুদ্ৱাৰে অসংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি. কস্মা? যস্মা তস্মিং সতি দ্ৱাৰম্পি অগুত্তং হোতি ভৱঙ্গম্পি আৱজ্জনাদীনি ৱীথিচিত্তানিপি. যথা কিং? যথা নগৰে চতূসু দ্ৱাৰেসু অসংৱুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘৰদ্ৱাৰকোট্ঠকগব্ভাদযো সুসংৱুতা তথাপি অন্তোনগৰে সব্বং ভণ্ডং অৰক্খিতং অগোপিতমেৱ হোতি. নগৰদ্ৱাৰেহি পৱিসিত্ৱা চোৰা যদিচ্ছন্তি, তং হৰেয্যুং. এৱমেৱ জৱনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৱৰে সতিদ্ৱাৰম্পি অগুত্তং হোতি, ভৱঙ্গম্পি আৱজ্জনাদীনি ৱীথিচিত্তানিপি. তস্মিং পন অসতি জৱনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৱাৰম্পি গুত্তং হোতি ভৱঙ্গম্পি আৱজ্জনাদীনি ৱীথিচিত্তানিপি. যথা কিং? যথা নগৰদ্ৱাৰেসু সংৱুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘৰদ্ৱাৰাদযো অসংৱুতা, তথাপি অন্তোনগৰে সব্বং ভণ্ডং সুৰক্খিতং সুগোপিতমেৱ হোতি. নগৰদ্ৱাৰেসু হি পিহিতেসু চোৰানং পৱেসো নত্থি. এৱমেৱ জৱনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৱাৰম্পি গুত্তং হোতি, ভৱঙ্গম্পি, আৱজ্জনাদীনি ৱীথিচিত্তানিপি. তস্মা জৱনক্খণে উপ্পজ্জমানোপি ‘‘চক্খুদ্ৱাৰে সংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. এৱং ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা, গুত্তদ্ৱাৰতা চ ৱেদিতব্বা.
কথং পন ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ, কথং ৱা মত্তঞ্ঞূতি? যো হি পুগ্গলো মহিচ্ছো হুত্ৱা পটিগ্গহণে মত্তং ন জানাতি. মহিচ্ছপুগ্গলো হি যথা নাম কচ্ছপুটৱাণিজো পিড়ন্ধনভণ্ডকং হত্থেন গহেত্ৱা উচ্ছঙ্গেপি পক্খিপিতব্বযুত্তকং পক্খিপিত্ৱা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৱ ‘‘অসুকং গণ্হথ, অসুকং গণ্হথা’’তি মুখেন উগ্ঘোসেতি, এৱমেৱ অপ্পমত্তকম্পি অত্তনো সীলং ৱা গন্থং ৱা ধুতঙ্গগুণং ৱা অন্তমসো অৰঞ্ঞৱাসমত্তকম্পি মহাজনস্স জানন্তস্সেৱ সম্ভাৱেতি, সম্ভাৱেত্ৱা চ পন সকটেহিপি উপনীতে পচ্চযে ‘‘অল’’ন্তি অৱত্ৱা পটিগ্গণ্হাতি. তযো হি পূৰেতুং ন সক্কা অগ্গি উপাদানেন, সমুদ্দো উদকেন, মহিচ্ছো পচ্চযেহীতি –
‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
বহুকে পচ্চযে দিন্নে, তযোপেতে ন পূৰযেতি’’.
মহিচ্ছপুগ্গলো হি ৱিজাতমাতুযাপি মনং গণ্হিতুং ন সক্কোতি. এৱৰূপো হি অনুপ্পন্নং লাভং ন উপ্পাদেতি, উপ্পন্নলাভতো চ পৰিহাযতি. এৱং তাৱ পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞূ হোতি. যো পন ধম্মেন সমেন লদ্ধম্পি আহাৰং গধিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝোপন্নো অনাদীনৱদস্সাৱী অনিস্সৰণপঞ্ঞো আহৰহত্থকঅলংসাটকতত্থৱট্টককাকমাসকভুত্তৱমিতকব্ৰাহ্মণানং অঞ্ঞতৰো ৱিয অযোনিসো অনুপাযেন যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৱিহৰতি. অযং পৰিভোগে অমত্তঞ্ঞূ নাম.
যো পন ‘‘যদিপি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৱসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৱসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৱা পমাণযুত্তমেৱ গণ্হাতী’’তি এৱং ৱুত্তস্স পটিগ্গহণে পমাণজাননস্স চেৱ, ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি, নেৱ দৱায, ন মদাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৩৫৫) ‘‘লদ্ধঞ্চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোপন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতী’’তি চ আদিনা নযেন ৱুত্তস্স পচ্চৱেক্খিত্ৱা পটিসঙ্খানপঞ্ঞায জানিত্ৱা আহাৰপৰিভুঞ্জনসঙ্খাতস্স পৰিভোগে পমাণজাননস্স চ ৱসেন ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, অযং ভোজনে মত্তঞ্ঞূ নাম. এৱং ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা মত্তঞ্ঞুতা চ হোতীতি ৱেদিতব্বং.
গাথাসু পন চক্খুন্তিআদীসু চক্খতীতি চক্খু, ৰূপং অস্সাদেতি, সমৱিসমং আচিক্খন্তং ৱিয হোতীতি ৱা অত্থো. সুণাতীতি সোতং. ঘাযতীতি ঘানং. জীৱিতনিমিত্তং আহাৰৰসো জীৱিতং, তং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা. কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো. মনতে ৱিজানাতীতি মনো. পোৰাণা পনাহু মুনাতীতি মনো, নাড়িযা মিনমানো ৱিয মহাতুলায ধাৰযমানো ৱিয চ আৰম্মণং ৱিজানাতীতি অত্থো. এৱং তাৱেত্থ পদত্থো ৱেদিতব্বো.
ভাৱত্থতো পন দুৱিধং চক্খু – মংসচক্খু চ পঞ্ঞাচক্খু চ. তেসু বুদ্ধচক্খু, সমন্তচক্খু, ঞাণচক্খু, দিব্বচক্খু, ধম্মচক্খূতি পঞ্চৱিধং পঞ্ঞাচক্খু. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো’’তি (ম. নি. ১.২৮৩) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৱুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূড়ৱ. ধোতকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৩২) ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৪) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫; মহাৱ. ১৬) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ধম্মচক্খু নাম.
মংসচক্খুপি দুৱিধং – সসম্ভাৰচক্খু, পসাদচক্খূতি. তত্থ য্ৱাযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন, উপৰি ভমুকট্ঠিকেন, উভতো অক্খিকূটেহি, অন্তো মত্থলুঙ্গেন, বহিদ্ধা অক্খিলোমেহি পৰিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো, সঙ্খেপতো চতস্সো ধাতুযো – ৱণ্ণো, গন্ধো, ৰসো, ওজাসম্ভৱো সণ্ঠানং জীৱিতং ভাৱো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চুদ্দস সম্ভাৰা. ৱিত্থাৰতো চতস্সো ধাতুযো তংনিস্সিতা ৱণ্ণগন্ধৰসওজাসণ্ঠানসম্ভৱাতি ইমানি দস চতুসমুট্ঠানিকত্তা চত্তালীসং হোন্তি, জীৱিতং ভাৱো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চত্তাৰি একন্তকম্মসমুট্ঠানেৱাতি ইমেসং চতুচত্তালীসায ৰূপানং ৱসেন চতুচত্তালীস সম্ভাৰা. যং লোকে ‘‘সেতং ৱট্টং পুথুলং ৱিসটং ৱিপুলং চক্খূ’’তি সঞ্জানন্তো ন চক্খুং সঞ্জানাতি, ৱত্থুং চক্খুতো সঞ্জানাতি, যো মংসপিণ্ডো অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো ন্হাৰুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গেন আবদ্ধো, যত্থ সেতম্পি অত্থি কণ্হম্পি লোহিতকম্পি পথৱীপি আপোপি তেজোপি ৱাযোপি. যং সেম্হুস্সদত্তা সেতং, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, ৰুহিৰুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৱুস্সদত্তা পত্থদ্ধং, আপুস্সদত্তা পগ্ঘৰতি, তেজুস্সদত্তা পৰিডয্হতি, ৱাযুস্সদত্তা সম্ভমতি, ইদং সসম্ভাৰচক্খু নাম. যো পন এত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. ইদঞ্হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱেন পৱত্ততি.
সোতাদীসুপি সোতং দিব্বসোতং, মংসসোতন্তি দুৱিধং. এত্থ ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাতী’’তি ইদং দিব্বসোতং নাম. মংসসোতং পন সসম্ভাৰসোতং পসাদসোতন্তি দুৱিধন্তিআদি সব্বং চক্খুম্হি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং, তথা ঘানজিৱ্হা. কাযো পন চোপনকাযো, কৰজকাযো, সমূহকাযো, পসাদকাযোতিআদিনা বহুৱিধো. তত্থ –
‘‘কাযেন সংৱুতা ধীৰা, অথো ৱাচায সংৱুতা’’তি. (ধ. প. ২৩৪) –
অযং চোপনকাযো নাম. ‘‘ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৬; পটি. ম. ৩.১৪) অযং কৰজকাযো নাম. সমূহকাযো পন ৱিঞ্ঞাণাদিসমূহৱসেন অনেকৱিধো আগতো. তথা হি ‘‘ছ ইমে, আৱুসো, ৱিঞ্ঞাণকাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১০১) ৱিঞ্ঞাণসমূহো ৱুত্তো. ‘‘ছ ফস্সকাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩২৩; ম. নি. ১.৯৮) ফস্সাদিসমূহো. তথা ‘‘কাযপস্সদ্ধি কাযলহুতা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১৪) ৱেদনাক্খন্ধাদযো. ‘‘ইধেকচ্চো পথৱিকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং তেজোকাযং ৱাযোকাযং কেসকাযং লোমকায’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ৩.৩৫) পথৱাদিসমূহো. ‘‘কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা’’তি (অ. নি. ৩.১৬) অযং পসাদকাযো. ইধাপি পসাদকাযো ৱেদিতব্বো. সো হি কাযৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱেন পৱত্ততি. মনোতি পন কিঞ্চাপি সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ৱুচ্চতি, তথাপি দ্ৱাৰভাৱস্স ইধাধিপ্পেতত্তা দ্ৱাৰভূতং সাৱজ্জনং ভৱঙ্গং ৱেদিতব্বং.
এতানি যস্স দ্ৱাৰানি অগুত্তানি চ ভিক্খুনোতি যস্স ভিক্খুনো এতানি মনচ্ছট্ঠানি দ্ৱাৰানি সতিৱোস্সগ্গেন পমাদং আপন্নত্তা সতিকৱাটেন অপিহিতানি. ভোজনম্হি…পে… অধিগচ্ছতীতি সো ভিক্খু ৱুত্তনযেন ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ ইন্দ্ৰিযেসু চ সংৱৰৰহিতো দিট্ঠধম্মিকঞ্চ ৰোগাদিৱসেন, সম্পৰাযিকঞ্চ দুগ্গতিপৰিযাপন্নং কাযদুক্খং ৰাগাদিকিলেসসন্তাপৱসেন, ইচ্ছাৱিঘাতৱসেন চ চেতোদুক্খন্তি সব্বথাপি দুক্খমেৱ অধিগচ্ছতি পাপুণাতি. যস্মা চেতদেৱং, তস্মা দুৱিধেনপি দুক্খগ্গিনা ইধলোকে চ পৰলোকে চ ডয্হমানেন কাযেন ডয্হমানেন চেতসা দিৱা ৱা যদি ৱা ৰত্তিং নিচ্চকালমেৱ তাদিসো পুগ্গলো দুক্খমেৱ ৱিহৰতি, ন তস্স সুখৱিহাৰস্স সম্ভৱো, ৱট্টদুক্খানতিক্কমে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি.
পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.