৩. ৱিটটূভৱত্থু

পুপ্ফানিহেৱ পচিনন্তন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো সপৰিসং মহোঘেন অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা মাৰিতং ৱিটটূভং আৰব্ভ কথেসি.

তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – সাৱত্থিযঞ্হি মহাকোসলৰঞ্ঞো পুত্তো পসেনদিকুমাৰো নাম. ৱেসালিযং লিচ্ছৱিৰঞ্ঞো পুত্তো লিচ্ছৱিকুমাৰো মহালি নাম, কুসিনাৰাযং মল্লৰাজপুত্তো বন্ধুলো নামাতি ইমে তযো দিসাপামোক্খস্সাচৰিযস্স সন্তিকে সিপ্পুগ্গহণত্থং তক্কসিলং গন্ত্ৱা বহিনগৰে সালায সমাগতা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আগতকাৰণঞ্চ কুলঞ্চ নামঞ্চ পুচ্ছিত্ৱা সহাযকা হুত্ৱা একতোৱ আচৰিযং উপসঙ্কমিত্ৱা সিপ্পং সিক্খন্তা ন চিৰস্সেৱ উগ্গহিতসিপ্পা আচৰিযং আপুচ্ছিত্ৱা একতোৱ নিক্খমিত্ৱা সকসকট্ঠানানি অগমংসু. তেসু পসেনদিকুমাৰো পিতু সিপ্পং দস্সেত্ৱা পসন্নেন পিতৰা ৰজ্জে অভিসিত্তো. মহালিকুমাৰো লিচ্ছৱীনং সিপ্পং দস্সেন্তো মহন্তেন উস্সাহেন দস্সেসি, তস্স অক্খীনি ভিজ্জিত্ৱা অগমংসু. লিচ্ছৱিৰাজানো ‘‘অহো ৱত অম্হাকং আচৰিযো অক্খিৱিনাসং পত্তো, ন নং পৰিচ্চজিস্সাম, উপট্ঠহিস্সাম ন’’ন্তি তস্স সতসহস্সুট্ঠানকং একং দ্ৱাৰং অদংসু. সো তং নিস্সায পঞ্চসতে লিচ্ছৱিৰাজপুত্তে সিপ্পং সিক্খাপেন্তো ৱসি. বন্ধুলকুমাৰো সট্ঠিং সট্ঠিং ৱেড়ূ গহেত্ৱা মজ্ঝে অযসলাকং পক্খিপিত্ৱা সট্ঠিকলাপে উস্সাপেত্ৱা ঠপিতে মল্লৰাজকুলেহি ‘‘ইমে কপ্পেতূ’’তি ৱুত্তো অসীতিহত্থং আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৱা অসিনা কপ্পেন্তো অগমাসি. সো ওসানকলাপে অযসলাকায ‘‘কিৰী’’তি সদ্দং সুত্ৱা, ‘‘কিং এত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা সব্বকলাপেসু অযসলাকানং ঠপিতভাৱং ঞত্ৱা অসিং ছড্ডেত্ৱা ৰোদমানো ‘‘ময্হং এত্তকেসু ঞাতিসুহজ্জেসু একোপি সসিনেহো হুত্ৱা ইমং কাৰণং নাচিক্খি. সচে হি অহং জানেয্যং, অযসলাকায সদ্দং অনুট্ঠাপেন্তোৱ ছিন্দেয্য’’ন্তি ৱত্ৱা, ‘‘সব্বেপিমে মাৰেত্ৱা ৰজ্জং কৰেয্য’’ন্তি মাতাপিতূনং কথেসি. তেহি ‘‘পৱেণিৰজ্জং নাম, তাত, ইদং ন লব্ভা এৱং কাতু’’ন্তি নানপ্পকাৰেন ৱাৰিতো ‘‘তেন হি মম সহাযকস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি সাৱত্থিং অগমাসি.

পসেনদি কোসলো ৰাজা তস্সাগমনং সুত্ৱা পচ্চুগ্গন্ত্ৱা মহন্তেন সক্কাৰেন তং নগৰং পৱেসেত্ৱা সেনাপতিট্ঠানে ঠপেসি. সো মাতাপিতৰো পক্কোসাপেত্ৱা তত্থেৱ ৱাসং কপ্পেসি. অথেকদিৱসং ৰাজা উপৰিপাসাদে ঠিতো অন্তৰৱীথিং ওলোকযমানো ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স চূড়অনাথপিণ্ডিকস্স ৱিসাখায সুপ্পৱাসাযা’’তি এতেসং গেহে নিচ্চং ভত্তকিচ্চত্থায গচ্ছন্তে অনেকসহস্সে ভিক্খূ দিস্ৱা, ‘‘কহং, অয্যা, গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘দেৱ, অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে নিচ্চভত্তসলাকভত্তগিলানভত্তাদীনং অত্থায দেৱসিকং দ্ৱে ভিক্খুসহস্সানি গচ্ছন্তি, চূড়অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে পঞ্চসতানি, তথা ৱিসাখায তথা সুপ্পৱাসাযা’’তি ৱুত্তে সযম্পি ভিক্খুসঙ্ঘং উপট্ঠহিতুকামো ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ভিক্খুসহস্সেন সদ্ধিং সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা সত্তাহং সহত্থা দানং দত্ৱা সত্তমে দিৱসে সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, পঞ্চহি মে ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিবদ্ধং ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. ‘‘মহাৰাজ বুদ্ধা নাম একট্ঠানে নিবদ্ধং ভিক্খং ন গণ্হন্তি, বহূ জনা বুদ্ধানং আগমনং পচ্চাসীসন্তী’’তি. ‘‘তেন হি একং ভিক্খুং নিবদ্ধং পেসেথা’’তি আহ. সত্থা আনন্দত্থেৰস্স ভাৰং অকাসি. ৰাজা ভিক্খুসঙ্ঘে আগতে পত্তং গহেত্ৱা, ‘‘ইমে নাম পৰিৱিসন্তূ’’তি অৱিচাৰেত্ৱাৱ সত্তাহং সযমেৱ পৰিৱিসিত্ৱা অট্ঠমে দিৱসে ৱিক্খিত্তচিত্তো পমজ্জমকাসি. ৰাজকুলে নাম অনাণত্তা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা ভিক্খূ নিসীদাপেত্ৱা পৰিৱিসিতুং ন লভন্তি ‘‘ন মযং ইধ ঠাতুং সক্খিস্সামা’’তি বহূ ভিক্খূ পক্কমিংসু. ৰাজা দুতিযদিৱসেপি পমজ্জি, দুতিযদিৱসেপি বহূ ভিক্খূ পক্কমিংসু. ততিযদিৱসেপি পমজ্জি, তদা আনন্দত্থেৰং এককমেৱ ঠপেত্ৱা অৱসেসা পক্কমিংসু. পুঞ্ঞৱন্তা নাম কাৰণৱসিকা হোন্তি, কুলানং পসাদং ৰক্খন্তি. তথাগতস্স চ সাৰিপুত্তত্থেৰো মহামোগ্গল্লানত্থেৰোতি দ্ৱে অগ্গসাৱকা, খেমা উপ্পলৱণ্ণাতি দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, উপাসকেসু চিত্তো, গহপতি, হত্থকো আড়ৱকোতি দ্ৱে অগ্গউপাসকা, উপাসিকাসু ৱেড়ুকণ্ঠকী নন্দমাতা, খুজ্জুত্তৰাতি দ্ৱে অগ্গউপাসিকা, ইতি ইমে অট্ঠ জনে আদিং কত্ৱা ঠানন্তৰপত্তা সব্বেপি সাৱকা একদেসেন দসন্নং পাৰমীনং পূৰিতত্তা মহাপুঞ্ঞা অভিনীহাৰসম্পন্না. আনন্দত্থেৰোপি কপ্পসতসহস্সং পূৰিতপাৰমী অভিনীহাৰসম্পন্নো মহাপুঞ্ঞো অত্তনো কাৰণৱসিকতায কুলস্স পসাদং ৰক্খন্তো অট্ঠাসি. তং এককমেৱ নিসীদাপেত্ৱা পৰিৱিসিংসু.

ৰাজা ভিক্খূনং গতকালে আগন্ত্ৱা খাদনীযভোজনীযানি তথেৱ ঠিতানি দিস্ৱা, ‘‘কিং, অয্যা, নাগমিংসূ’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘আনন্দত্থেৰো এককোৱ আগতো দেৱা’’তি সুত্ৱা, ‘‘অদ্ধা এত্তকং মে ভত্তচ্ছেদনমকংসূ’’তি ভিক্খূনং কুদ্ধো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, মযা পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং ভিক্খা পটিযত্তা, আনন্দত্থেৰো কিৰ এককোৱাগতো, পটিযত্তা ভিক্খা তথেৱ ঠিতা, পঞ্চসতা ভিক্খূ মম গেহে সঞ্ঞং ন কৰিংসু, কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি আহ. সত্থা ভিক্খূনং দোসং অৱত্ৱা, ‘‘মহাৰাজ, মম সাৱকানং তুম্হেহি সদ্ধিং ৱিস্সাসো নত্থি, তেন ন গতা ভৱিস্সন্তী’’তি ৱত্ৱা কুলানং অনুপগমনকাৰণঞ্চ উপগমনকাৰণঞ্চ পকাসেন্তো ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ইমং সুত্তমাহ –

‘‘নৱহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৱা ৱা নালং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৱা ৱা নালং উপনিসীদিতুং. কতমেহি নৱহি? ন মনাপেন পচ্চুট্ঠেন্তি, ন মনাপেন অভিৱাদেন্তি, ন মনাপেন আসনং দেন্তি, সন্তমস্স পৰিগুহন্তি, বহুকম্পি থোকং দেন্তি, পণীতম্পি লূখং দেন্তি, অসক্কচ্চং দেন্তি নো সক্কচ্চং, ন উপনিসীদন্তি ধম্মস্সৱনায, ভাসিতমস্স ন সুস্সূসন্তি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, নৱহঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৱা ৱা নালং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৱা ৱা নালং উপনিসীদিতুং.

‘‘নৱহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৱা ৱা অলং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৱা ৱা অলং উপনিসীদিতুং. কতমেহি নৱহি? মনাপেন পচ্চুট্ঠেন্তি, মনাপেন অভিৱাদেন্তি, মনাপেন আসনং দেন্তি, সন্তমস্স ন পৰিগুহন্তি, বহুকম্পি বহুকং দেন্তি, পণীতম্পি পণীতং দেন্তি, সক্কচ্চং দেন্তি নো অসক্কচ্চং, উপনিসীদন্তি ধম্মস্সৱনায, ভাসিতমস্স সুস্সূসন্তি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, নৱহঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৱা ৱা অলং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৱা ৱা অলং উপনিসীদিতু’’ন্তি (অ. নি. ৯.১৭).

ইতি খো, মহাৰাজ, মম সাৱকা তুম্হাকং সন্তিকা ৱিস্সাসং অলভন্তা ন গতা ভৱিস্সন্তীতি. পোৰাণকপণ্ডিতাপি হি অৱিস্সাসিকট্ঠানে সক্কচ্চং উপট্ঠিযমানাপি মাৰণন্তিকং ৱেদনং পত্ৱা ৱিস্সাসিকট্ঠানমেৱ অগমিংসূতি. ‘‘কদা, ভন্তে’’তি ৰঞ্ঞা পুট্ঠো অতীতং আহৰি –

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে কেসৱো নাম ৰাজা ৰজ্জং পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. তং পঞ্চ পুৰিসসতানি অনুপব্বজিংসু. সো কেসৱতাপসো নাম অহোসি. পসাধনকপ্পকো পনস্স অনুপব্বজিত্ৱা কপ্পকো নাম অন্তেৱাসিকো অহোসি. কেসৱতাপসো পৰিসায সদ্ধিং অট্ঠ মাসে হিমৱন্তে ৱসিত্ৱা ৱস্সাৰত্তসমযে লোণম্বিলসেৱনত্থায বাৰাণসিং পত্ৱা ভিক্খায পাৱিসি. অথ নং ৰাজা দিস্ৱা পসীদিত্ৱা চতুমাসং অত্তনো সন্তিকে ৱসনত্থায পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা উয্যানেৱ ৱসাপেন্তো সযং সাযংপাতং অস্স উপট্ঠানং গচ্ছতি. অৱসেসা তাপসা কতিপাহং ৱসিত্ৱা হত্থিসদ্দাদীহি উব্বাড়্হা হুত্ৱা উক্কণ্ঠিত্ৱা, ‘‘আচৰিয, উক্কণ্ঠিতম্হা, গচ্ছামা’’তি আহংসু. ‘‘কহং, তাতা’’তি? ‘‘হিমৱন্তং, আচৰিযা’’তি. ৰাজা অম্হাকং আগতদিৱসেযেৱ চতুমাসং ইধ ৱসনত্থায পটিঞ্ঞং গণ্হি. ‘‘কথং গমিস্সথ, তাতা’’তি? ‘‘তুম্হেহি অম্হাকং অনাচিক্খিত্ৱাৱ পটিঞ্ঞা দিন্না, মযং ইধ ন সক্কোম ৱসিতুং, ইতো অৱিদূৰে তুম্হাকং পৱত্তিস্সৱনট্ঠানে ৱসিস্সামা’’তি ৱন্দিত্ৱা পক্কমিংসু. কপ্পন্তেৱাসিকেন সদ্ধিং আচৰিযো ওহীযি.

ৰাজা উপট্ঠানং আগতো, ‘‘কহং, অয্যা’’তি পুচ্ছি. ‘‘সব্বে উক্কণ্ঠিতম্হাতি ৱত্ৱা হিমৱন্তং গতা, মহাৰাজা’’তি আহ. কপ্পকোপি ন চিৰস্সেৱ উক্কণ্ঠিত্ৱা আচৰিযেন পুনপ্পুনং ৱাৰিযমানোপি ‘‘ন সক্কোমী’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. ইতৰেসং পন সন্তিকং অগন্ত্ৱা আচৰিযস্স পৱত্তিং সুণন্তো অৱিদূৰে ঠানে ৱসি. অপৰভাগে আচৰিযস্স অন্তেৱাসিকে অনুস্সৰন্তস্স কুচ্ছিৰোগো উপ্পজ্জি. ৰাজা ৱেজ্জেহি তিকিচ্ছাপেসি, ৰোগো ন ৱূপসম্মতি. তাপসো আহ – ‘‘কিং, মহাৰাজ, ইচ্ছসি মে ৰোগৱূপসম’’ন্তি? ‘‘ভন্তে, সচাহং সক্কুণেয্যং, ইদানেৱ ৱো ফাসুকং কৰেয্য’’ন্তি. ‘‘মহাৰাজ, সচে মে ফাসুকং ইচ্ছসি, মং অন্তেৱাসিকানং সন্তিকং পেসেহী’’তি. ৰাজা ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি তং মঞ্চকে নিপজ্জাপেত্ৱা নাৰদঅমচ্চপ্পমুখে চত্তাৰো অমচ্চে ‘‘মম অয্যস্স পৱত্তিং ঞত্ৱা, ময্হং সাসনং পহিণেয্যাথা’’তি উয্যোজেসি. কপ্পন্তেৱাসিকো আচৰিযস্স আগমনং সুত্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা ইতৰে ‘‘কহ’’ন্তি ৱুত্তে, ‘‘অসুকট্ঠানে কিৰ ৱসন্তী’’তি আহ. তেপি আচৰিযস্সাগমনভাৱং সুত্ৱা তত্থেৱ সমোসৰিত্ৱা আচৰিযস্স উণ্হোদকং দত্ৱা ফলাফলং অদংসু. তং খণঞ্ঞেৱ ৰোগো ৱূপসম্মতি. সো কতিপাহেনেৱ সুৱণ্ণৱণ্ণো অহোসি. অথ নং নাৰদো পুচ্ছি –

‘‘মনুস্সিন্দং জহিত্ৱান, সব্বকামসমিদ্ধিনং;

কথং নু ভগৱা কেসী, কপ্পস্স ৰমতি অস্সমে.

‘‘সাদূনি ৰমণীযানি, সন্তি ৱক্খা মনোৰমা;

সুভাসিতানি কপ্পস্স, নাৰদ ৰমযন্তি মং.

‘‘সালীনং ওদনং ভুঞ্জে, সুচিং মংসূপসেচনং;

কথং সামাকনীৱাৰং, অলোণং ছাদযন্তি তং.

‘‘সাদুং ৱা যদি ৱাসাদুং, অপ্পং ৱা যদি ৱা বহুং;

ৱিস্সত্থো যত্থ ভুঞ্জেয্য, ৱিস্সাসপৰমা ৰসা’’তি. (জা. ১.৪.১৮১-১৮৪);

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেন্তো ‘‘তদা ৰাজা মোগ্গল্লানো অহোসি, নাৰদো সাৰিপুত্তো, কপ্পন্তেৱাসিকো আনন্দো, কেসৱতাপসো অহমেৱা’’তি ৱত্ৱা, ‘‘এৱং, মহাৰাজ, পুব্বেপি পণ্ডিতা মাৰণন্তিকং ৱেদনং পত্ৱা ৱিস্সাসিকট্ঠানং গমিংসু, মম সাৱকা তুম্হাকং সন্তিকে ৱিস্সাসং ন লভন্তি মঞ্ঞে’’তি আহ. ৰাজা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং মযা ৱিস্সাসং কাতুং ৱট্টতি, কথং নু খো কৰিস্সামীতি সম্মাসম্বুদ্ধস্স ঞাতিধীতৰং মম গেহে কাতুং ৱট্টতি, এৱং সন্তে ‘দহৰা চ সামণেৰা চ সম্মাসম্বুদ্ধস্স ঞাতিৰাজা’তি মম সন্তিকং ৱিস্সত্থা নিবদ্ধং আগমিস্সন্তী’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘একং মে ধীতৰং দেন্তূ’’তি সাকিযানং সন্তিকং সাসনং পেসেসি. ‘‘কতৰস্স সক্যস্স ধীতা’’তি চ পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ঞত্ৱা আগচ্ছেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা দূতে আণাপেসি. দূতা গন্ত্ৱা সাকিযে দাৰিকং যাচিংসু. তে সন্নিপতিত্ৱা, ‘‘পক্খন্তৰিকো ৰাজা, সচে ন দস্সাম, ৱিনাসেস্সতি নো, ন খো পন অম্হেহি কুলেন সদিসো, কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি মন্তযিংসু. মহানামো ‘‘মম দাসিযা কুচ্ছিম্হি জাতা ৱাসভখত্তিযা নাম ধীতা ৰূপসোভগ্গপ্পত্তা অত্থি, তং দস্সামা’’তি ৱত্ৱা দূতে আহ – ‘‘সাধু, ৰঞ্ঞো দাৰিকং দস্সামা’’তি. ‘‘সা কস্স, ধীতা’’তি? ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স চূড়পিতুপুত্তস্স মহানামস্স সক্কস্স ধীতা ৱাসভখত্তিযা নামা’’তি.

তে গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচযিংসু. ৰাজা ‘‘যদি এৱং, সাধু, সীঘং আনেথ, খত্তিযা চ নাম বহুমাযা, দাসিধীতৰম্পি পহিণেয্যুং, পিতৰা সদ্ধিং একভাজনে ভুঞ্জন্তিং আনেয্যাথা’’তি পেসেসি. তে গন্ত্ৱা, ‘‘দেৱ, তুম্হেহি সদ্ধিং একতো ভুঞ্জন্তিং ৰাজা ইচ্ছতী’’তি আহংসু. মহানামো ‘‘সাধু, তাতা’’তি তং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা অত্তনো ভোজনকালে পক্কোসাপেত্ৱা তায সদ্ধিং একতো ভুঞ্জনাকাৰং দস্সেত্ৱা দূতানং নিয্যাদেসি. তে তং আদায সাৱত্থিং গন্ত্ৱা তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা তুট্ঠমানসো তং পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং জেট্ঠিকং কত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানে অভিসিঞ্চি. সা ন চিৰস্সেৱ সুৱণ্ণৱণ্ণং পুত্তং ৱিজাযি.

অথস্স নামগ্গহণদিৱসে ৰাজা দাৰকস্স অয্যকস্স সন্তিকং পেসেসি ‘‘সক্যৰাজধীতা ৱাসভখত্তিযা পুত্তং ৱিজাতা, কিমস্স নামং কৰোমা’’তি? তং পন সাসনং গহেত্ৱা গতো অমচ্চো থোকং বধিৰধাতুকো, সো গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো অয্যকস্স আৰোচেসি, সো তং সুত্ৱা ‘‘ৱাসভখত্তিযা পুত্তং অৱিজাযিত্ৱাপি সব্বজনং অভিভৱি, ইদানি পন ৰঞ্ঞো অতিৱিয ৱল্লভা ভৱিস্সতী’’তি আহ. বধিৰো অমচ্চো ‘‘ৱল্লভা’’তি ৱচনং দুস্সুতং সুত্ৱা ‘‘ৱিটটূভো’’তি সল্লক্খেত্ৱা ৰাজানং উপগন্ত্ৱা, ‘‘দেৱ, কুমাৰস্স কিৰ ‘ৱিটটূভো’তি নামং কৰোথা’’তি আহ. ৰাজা ‘‘পোৰাণকং নো কুলসন্তকং নামং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা তং নামং অকাসি. অথস্স দহৰকালেযেৱ ৰাজা ‘‘সত্থু পিযং কৰোমী’’তি সেনাপতিট্ঠানং অদাসি.

সো কুমাৰপৰিহাৰেন ৱড্ঢন্তো সত্তৱস্সিককালে অঞ্ঞেসং কুমাৰানং মাতামহকুলতো হত্থিৰূপকঅস্সৰূপকাদীনি আহৰিযমানানি দিস্ৱা মাতৰং পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, অঞ্ঞেসং মাতামহকুলতো পণ্ণাকাৰো আহৰীযতি, ময্হং কোচি কিঞ্চি ন পেসেসি, কিং ত্ৱং নিমাতা নিপিতা’’তি? অথ নং সা, ‘‘তাত, তৱ সক্যৰাজানো মাতামহা দূৰে পন ৱসন্তি, তেন তে কিঞ্চি ন পেসেন্তী’’তি ৱঞ্চেসি. সোড়সৱস্সিককালে, ‘‘অম্ম, তৱ মাতামহকুলং পস্সিতুকামোম্হী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘অলং, তাত, কিং তত্থ গন্ত্ৱা কৰিস্সতী’’তি ৱাৰিযমানোপি পুনপ্পুনং যাচি. অথস্স মাতা ‘‘তেন হি গচ্ছা’’তি সম্পটিচ্ছি. সো পিতু আৰোচেত্ৱা মহন্তেন পৰিৱাৰেন নিক্খমি. ৱাসভখত্তিযা পুৰেতৰং পণ্ণং পেসেসি – ‘‘অহং ইধ সুখং ৱসামি, মাস্স কিঞ্চি সামিনো অন্তৰং দস্সযিংসূ’’তি. সাকিযা ৱিটটূভস্স আগমনং ঞত্ৱা, ‘‘ৱন্দিতুং ন সক্কোমা’’তি তস্স দহৰদহৰে কুমাৰে জনপদং পহিণিত্ৱা তস্মিং কপিলপুৰং সম্পত্তে সন্থাগাৰে সন্নিপতিংসু. কুমাৰো তত্থ গন্ত্ৱা অট্ঠাসি.

অথ নং ‘‘অযং তে, তাত, মাতামহো, অযং মাতুলো’’তি ৱত্ৱা ৱন্দাপেসুং. সো সব্বে ৱন্দমানো ৱিচৰিত্ৱা একম্পি অত্তানং ৱন্দন্তং অদিস্ৱা ‘‘কিং নু খো মং ৱন্দন্তা নত্থী’’তি পুচ্ছি. সাকিযা, ‘‘তাত, তে কনিট্ঠকুমাৰা জনপদং গতা’’তি ৱত্ৱা তস্স মহন্তং সক্কাৰং কৰিংসু. সো কতিপাহং ৱসিত্ৱা মহন্তেন পৰিৱাৰেন নিক্খমি. অথেকা দাসী সন্থাগাৰে তেন নিসিন্নফলকং ‘‘ইদং ৱাসভখত্তিযায দাসিযা পুত্তস্স নিসিন্নফলক’’ন্তি অক্কোসিত্ৱা পৰিভাসিত্ৱা খীৰোদকেন ধোৱি. একো পুৰিসো অত্তনো আৱুধং পমুস্সিত্ৱা নিৱত্তো তং গণ্হন্তো ৱিটটূভকুমাৰস্স অক্কোসনসদ্দং সুত্ৱা তং কাৰণং পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘ৱাসভখত্তিযা দাসিযা কুচ্ছিম্হি মহানামসক্কং পটিচ্চ জাতা’’তি ঞত্ৱা বলকাযস্স কথেসি. ‘‘ৱাসভখত্তিযা কিৰ দাসিধীতা’’তি মহাকোলাহলং অহোসি. তং সুত্ৱা ৱিটটূভো ‘‘এতে তাৱ মম নিসিন্নফলকং খীৰোদকেন ধোৱন্তু, অহং পন ৰজ্জে পতিট্ঠিতকালে এতেসং গললোহিতং গহেত্ৱা মম নিসিন্নফলকং ধোৱিস্সামী’’তি চিত্তং পট্ঠপেসি. তস্মিং সাৱত্থিং গতে অমচ্চা তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো আৰোচযিংসু. ৰাজা ‘‘ময্হং দাসিধীতৰং অদংসূ’’তি সাকিযানং কুজ্ঝিত্ৱা ৱাসভখত্তিযায চ পুত্তস্স চ দিন্নপৰিহাৰং অচ্ছিন্দিত্ৱা দাসদাসীহি লদ্ধব্বমত্তমেৱ দাপেসি.

ততো কতিপাহচ্চযেন সত্থা ৰাজনিৱেসনং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. ৰাজা আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং কিৰ ঞাতকেহি দাসিধীতা ময্হং দিন্না, তেনস্সা অহং সপুত্তায পৰিহাৰং অচ্ছিন্দিত্ৱা দাসদাসীহি লদ্ধব্বমত্তমেৱ দাপেসি’’ন্তি আহ. সত্থা ‘‘অযুত্তং, মহাৰাজ, সাকিযেহি কতং, দদন্তেহি নাম সমানজাতিকা দাতব্বা অস্স, তং পন, মহাৰাজ, ৱদামি, ৱাসভখত্তিযা খত্তিযৰাজধীতা খত্তিযৰঞ্ঞো গেহে অভিসেকং লভি. ৱিটটূভোপি খত্তিযৰাজানমেৱ পটিচ্চ জাতো, মাতুগোত্তং নাম কিং কৰিস্সতি, পিতুগোত্তমেৱ পমাণন্তি. পোৰাণকপণ্ডিতা দলিদ্দিত্থিযা কট্ঠহাৰিকায অগ্গমহেসিট্ঠানং অদংসু, তস্সা চ কুচ্ছিম্হি জাতকুমাৰো দ্ৱাদসযোজনিকায বাৰাণসিযা ৰজ্জং পত্ৱা কট্ঠৱাহনৰাজা নাম জাতো’’তি কট্ঠহাৰিজাতকং (জা. ১.১.৭) কথেসি. ৰাজা ধম্মকথং সুত্ৱা ‘‘পিতুগোত্তমেৱ কিৰ পমাণ’’ন্তি তুস্সিত্ৱা ৱাসভখত্তিযায চ পুত্তস্স চ পকতিপৰিহাৰমেৱ দাপেসি.

বন্ধুলসেনাপতিস্সপি খো কুসিনাৰাযং মল্লৰাজধীতা মল্লিকা নাম ভৰিযা দীঘৰত্তং পুত্তং ন ৱিজাযি. অথ নং বন্ধুলো ‘‘অত্তনো কুলঘৰমেৱ গচ্ছা’’তি উয্যোজেসি. সা ‘‘সত্থাৰং দিস্ৱাৱ গমিস্সামী’’তি জেতৱনং পৱিসিত্ৱা তথাগতং ৱন্দিত্ৱা ঠিতা, ‘‘কহং গচ্ছসী’’তি ৱুত্তা ‘‘সামিকো মং ভন্তে, কুলঘৰং পেসেতী’’ আহ. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘ৱঞ্ঝা কিৰস্মি অপুত্তিকা’’তি. ‘‘যদি এৱং, গমনকিচ্চং নত্থি, নিৱত্তস্সূ’’তি. সা তুট্ঠমানসা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিৱেসনং গন্ত্ৱা ‘‘কস্মা নিৱত্তাসী’’তি ৱুত্তা ‘‘দসবলেন নিৱত্তিতাম্হী’’তি আহ বন্ধুলো ‘‘দিট্ঠং ভৱিস্সতি দীঘদস্সিনা কাৰণ’’ন্তি সম্পটিচ্ছি. সা ন চিৰস্সেৱ গব্ভং পটিলভিত্ৱা উপ্পন্নদাহড়া ‘‘দোহড়ো মে উপ্পন্নো’’তি আৰোচেসি. ‘‘কিং দোহড়ো’’তি? ‘‘ৱেসালিনগৰে গণৰাজকুলানং অভিসেকমঙ্গলপোক্খৰণিযং ওতৰিত্ৱা ন্হত্ৱা পানীযং পাতুকামাম্হি, সামী’’তি. বন্ধুলো ‘‘সাধূ’’তি ৱত্ৱা সহস্সথামধনুং গহেত্ৱা তং ৰথং আৰোপেত্ৱা সাৱত্থিতো নিক্খমিত্ৱা ৰথং পাজেন্তো মহালিলিচ্ছৱিনো দিন্নদ্ৱাৰেন ৱেসালিং পাৱিসি. মহালিলিচ্ছৱিনো চ দ্ৱাৰসমীপে এৱ নিৱেসনং হোতি. সো ৰথস্স উম্মাৰে পনিঘাতসদ্দং সুত্ৱাৱ ‘‘বন্ধুলস্স ৰথসদ্দো এসো, অজ্জ লিচ্ছৱীনং ভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি আহ.

পোক্খৰণিযা অন্তো চ বহি চ আৰক্খা বলৱতী, উপৰি লোহজালং পত্থটং, সকুণানম্পি ওকাসো নত্থি. বন্ধুলসেনাপতি পন ৰথা ওতৰিত্ৱা আৰক্খকে মনুস্সে ৱেত্তেন পহৰন্তো পলাপেত্ৱা লোহজালং ছিন্দিত্ৱা অন্তোপোক্খৰণীযং ভৰিযং ন্হাপেত্ৱা সযম্পি ন্হত্ৱা পুন তং ৰথং আৰোপেত্ৱা নগৰা নিক্খমিত্ৱা আগতমগ্গেনেৱ পাযাসি. তে আৰক্খমনুস্সা লিচ্ছৱিৰাজূনং আৰোচেসুং. লিচ্ছৱিৰাজানো কুজ্ঝিত্ৱা পঞ্চ ৰথসতানি আৰুয্হ ‘‘বন্ধুলমল্লং গণ্হিস্সামা’’তি নিক্খমিংসু. তং পৱত্তিং মহালিস্স আৰোচেসুং. মহালি, ‘‘মা গমিত্থ, সো হি ৱো সব্বে ঘোতেস্সতী’’তি আহ. তেপি ‘‘মযং গমিস্সাম এৱা’’তি ৱদিংসু. ‘‘তেন হি তস্স ৰথচক্কস্স যাৱ নাভিতো পথৱিং পৱিট্ঠট্ঠানং দিস্ৱা নিৱত্তেয্যাথ, ততো অনিৱত্তন্তা পুৰতো অসনিসদ্দং ৱিয সুণিস্সথ, তম্হা ঠানা নিৱত্তেয্যাথ. ততো অনিৱত্তন্তা তুম্হাকং ৰথধুৰেসু ছিদ্দং পস্সিস্সথ, তম্হা ঠানা নিৱত্তেয্যাথ, পুৰতো মা গমিত্থা’’তি. তে তস্স ৱচনেন অনিৱত্তিত্ৱা তং অনুবন্ধিংসু এৱ. মল্লিকা দিস্ৱা, ‘‘ৰথা, সামি, পঞ্ঞাযন্তী’’তি আহ. ‘‘তেন হি একস্সেৱ ৰথস্স পঞ্ঞাযনকালে মং আৰোচেয্যাসী’’তি. সা যদা সব্বে ৰথা একো ৱিয হুত্ৱা পঞ্ঞাযিংসু, তদা ‘‘একমেৱ, সামি, ৰথসীসং পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. বন্ধুলো ‘‘তেন হি ইমা ৰস্মিযো গণ্হাহী’’তি তস্সা ৰস্মিযো দত্ৱা ৰথে ঠিতোৱ ধনুং আৰোপেসি, ৰথচক্কং যাৱ নাভিতো পথৱিং পাৱিসি.

লিচ্ছৱিনো তং ঠানং দিস্ৱাপি ন নিৱত্তিংসু. ইতৰো থোকং গন্ত্ৱা জিযং পোথেসি, অসনিসদ্দো ৱিয অহোসি. তে ততোপি ন নিৱত্তিংসু, অনুবন্ধন্তা গচ্ছন্তেৱ. বন্ধুলো ৰথে ঠিতকোৱ একসৰং খিপি, সো পঞ্চন্নং ৰথসতানং ৰথসীসে ছিদ্দং কত্ৱা পঞ্চ ৰাজসতানি পৰিকৰবন্ধনট্ঠানে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা পথৱিং পাৱিসি. তে অত্তনো পৱিদ্ধভাৱং অজানিত্ৱা, ‘‘তিট্ঠ, ৰে, তিট্ঠ, ৰে’’তি ৱদন্তা অনুবন্ধিংসু এৱ. বন্ধুলো ৰথং ঠপেত্ৱা ‘‘তুম্হে মতকা, মতকেহি সদ্ধিং ময্হং যুদ্ধং নাম নত্থী’’তি আহ. ‘‘মতকা নাম অম্হাদিসা ন হোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি সব্বপচ্ছিমস্স পৰিকৰং মোচেথা’’তি. তে মোচযিংসু. সো মুত্তমত্তে এৱ মৰিত্ৱা পতিতো. অথ তে সব্বেপি ‘‘তুম্হে এৱৰূপা, অত্তনো ঘৰানি গন্ত্ৱা সংৱিধাতব্বং সংৱিদহিত্ৱা পুত্তদাৰং অনুসাসিত্ৱা সন্নাহং মোচেথা’’তি আহ. তে তথা কত্ৱা সব্বেপি জীৱিতক্খযং পত্তা. বন্ধুলোপি মল্লিকং সাৱত্থিং আনেসি. সা সোড়সক্খত্তুং যমকে যমকে পুত্তে ৱিজাযি. সব্বেপি সূৰা থামসম্পন্না অহেসুং, সব্বসিপ্পানং নিপ্ফত্তিং পাপুণিংসু. একেকস্স পুৰিসসহস্সং পৰিৱাৰো অহোসি. পিতৰা সদ্ধিং ৰাজনিৱেসনং গচ্ছন্তেহি তেহেৱ ৰাজঙ্গণং পৰিপূৰি.

অথেকদিৱসং ৱিনিচ্ছযে কূটট্টপৰাজিতা মনুস্সা বন্ধুলং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা মহাৱিৰৱং ৱিৰৱন্তা ৱিনিচ্ছযঅমচ্চানং কূটট্টকৰণং তস্স আৰোচেসুং. সো ৱিনিচ্ছযং গন্ত্ৱা তং অট্টং ৱিচাৰেত্ৱা সামিকমেৱ সামিকং অকাসি. মহাজনো মহাসদ্দেন সাধুকাৰং পৱত্তেতি. ৰাজা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা তমত্থং সুত্ৱা তুস্সিত্ৱা সব্বেপি তে অমচ্চে হাৰেত্ৱা বন্ধুলস্সেৱ ৱিনিচ্ছযং নিয্যাদেসি. সো ততো পট্ঠায সম্মা ৱিনিচ্ছযি. ততো তে পোৰাণকৱিনিচ্ছযিকা অমচ্চা কিঞ্চি লঞ্জং অলভন্তা অপ্পলাভা হুত্ৱা ‘‘বন্ধুলো ৰজ্জং পত্থেতী’’তি ৰাজকুলে পৰিভিন্দিংসু. ৰাজা তেসং কথং সদ্দহিত্ৱা চিত্তং নিগ্গহেতুং নাসক্খি. ‘‘ইমস্মিং ইধেৱ ঘাতিযমানে গৰহা মে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুন চিন্তেত্ৱা পযুত্তপুৰিসেহি পচ্চন্তং পহাৰাপেত্ৱা বন্ধুলং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘পচ্চন্তো কিৰ কুপিতো, তৱ পুত্তেহি সদ্ধিং গন্ত্ৱা, চোৰে গণ্হাহী’’তি পহিণিত্ৱা, ‘‘এত্থেৱস্স দ্ৱত্তিংসায পুত্তেহি সদ্ধিং সীসং ছিন্দিত্ৱা আহৰথা’’তি তেহি সদ্ধিং অঞ্ঞেপি সমত্থে মহাযোধে পেসেসি. তস্মিং পচ্চন্তং গচ্ছন্তেযেৱ ‘‘সেনাপতি কিৰ আগচ্ছতী’’তি পযুত্তচোৰা পলাযিংসু. সো তং পদেসং আৱাসাপেত্ৱা সণ্ঠাপেত্ৱা নিৱত্তি.

অথস্স নগৰতো অৱিদূৰে ঠানে তে যোধা পুত্তেহি সদ্ধিং সীসং ছিন্দিংসু. তং দিৱসং মল্লিকায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং দ্ৱে অগ্গসাৱকা নিমন্তিতা হোন্তি. অথস্সা পুব্বণ্হে এৱ ‘‘সামিকস্স তে সদ্ধিং পুত্তেহি সীসং ছিন্ন’’ন্তি পণ্ণং আহৰিত্ৱা অদংসু. সা তং পৱত্তিং ঞত্ৱা কস্সচি কিঞ্চি অৱত্ৱা পণ্ণং উচ্ছঙ্গে ঠপেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘমেৱ পৰিৱিসি. অথস্সা পৰিচাৰিকাযো ভিক্খূনং ভত্তং দত্ৱা সপ্পিচাটিং আহৰন্তিযো থেৰানং পুৰতো সপ্পিচাটিং ভিন্দিংসু. ধম্মসেনাপতি ‘‘ভেদনধম্মং ভিন্নং, ন চিন্তিতব্ব’’ন্তি আহ. সা উচ্ছঙ্গতো পণ্ণং নীহৰিত্ৱা ‘‘দ্ৱত্তিংসায পুত্তেহি সদ্ধিং পিতুসীসং ছিন্নন্তি মে ইমং পণ্ণং আহৰিংসু, অহং ইদং সুত্ৱাপি ন চিন্তেমি, সপ্পিচাটিযা ভিন্নায কিং চিন্তযিস্সামি, ভন্তে’’তি আহ. ধম্মসেনাপতি ‘‘অনিমিত্তমনঞ্ঞাতং, মচ্চানং ইধ জীৱিত’’ন্তিআদীনি (সু. নি. ৫৭৯) ৱত্ৱা ধম্মং দেসেত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং অগমাসি. সাপি দ্ৱত্তিংস সুণিসাযো পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘তুম্হাকং সামিকা নিৰপৰাধা অত্তনো পুৰিমকম্মফলং লভিংসু, তুম্হে মা সোচযিত্থ, মা পৰিদেৱিত্থ, ৰঞ্ঞো উপৰি মনোপদোসং মা কৰিত্থা’’তি ওৱদি.

ৰঞ্ঞো চৰপুৰিসা তং কথং সুত্ৱা গন্ত্ৱা তেসং নিদ্দোসভাৱং ৰঞ্ঞো কথযিংসু. ৰাজা সংৱেগপ্পত্তো তস্সা নিৱেসনং গন্ত্ৱা মল্লিকঞ্চ সুণিসাযো চস্সা খমাপেত্ৱা মল্লিকায ৱৰং অদাসি. সা ‘‘ৱৰো গহিতো মে হোতূ’’তি ৱত্ৱা তস্মিং গতে মতকভত্তং দত্ৱা ন্হত্ৱা ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘দেৱ, তুম্হেহি ময্হং ৱৰো দিন্নো, ময্হঞ্চ অঞ্ঞেন অত্থো নত্থি, দ্ৱত্তিংসায মে সুণিসানং মমঞ্চ কুলঘৰগমনং অনুজানাথা’’তি আহ. ৰাজা সম্পটিচ্ছি. সা দ্ৱত্তিংস সুণিসাযো যথাসকানি কুলানি পেসেসি, সযম্পি কুসিনাৰানগৰে অত্তনো কুলঘৰং অগমাসি.

ৰাজাপি বন্ধুলসেনাপতিনো ভাগিনেয্যস্স দীঘকাৰাযনস্স নাম সেনাপতিট্ঠানং অদাসি. সো পন ‘‘মাতুলো মে ইমিনা মাৰিতো’’তি ৰঞ্ঞো ওতাৰং গৱেসন্তো ৱিচৰতি. ৰাজাপি নিৰপৰাধস্স বন্ধুলস্স মাৰিতকালতো পট্ঠায ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা চিত্তস্সাদং ন লভতি, ৰজ্জসুখং নানুভোতি. তদা সত্থা সক্যানং মেদাড়ুপং নাম নিগমং উপনিস্সায ৱিহৰতি. ৰাজা তত্থ গন্ত্ৱা আৰামতো অৱিদূৰে খন্ধাৱাৰং নিৱাসেত্ৱা, ‘‘মন্দেন পৰিৱাৰেন সত্থাৰং ৱন্দিস্সামী’’তি ৱিহাৰং গন্ত্ৱা পঞ্চৰাজাককুধভণ্ডানি দীঘকাৰাযনস্স দত্ৱা এককোৱ গন্ধকুটিং পাৱিসি. সব্বং ধম্মচেতিযসুত্তনিযামেন (ম. নি. ২.৩৬৪ আদযো) দীপেতব্বং. তস্মিং গন্ধকুটিং পৱিট্ঠে দীঘকাৰাযনো তানি পঞ্চ ৰাজককুধভণ্ডানি গহেত্ৱা ৱিটটূভং ৰাজানং কত্ৱা ৰঞ্ঞো একং অস্সং একঞ্চ উপট্ঠানকাৰিকং মাতুগামং ঠপেত্ৱা নিৱত্তেত্ৱা সাৱত্থিং অগমাসি.

ৰাজা সত্থাৰা সদ্ধিং পিযকথং কথেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খন্তো সেনং অদিস্ৱা তং মাতুগামং পুচ্ছিত্ৱা তং পৱত্তিং সুত্ৱা, ‘‘অহং ভাগিনেয্যং আদায গন্ত্ৱা, ৱিটটূভং গহেস্সামী’’তি ৰাজগহনগৰং গচ্ছন্তো ৱিকালে দ্ৱাৰেসু পিদহিতেসু নগৰং পত্ৱা একিস্সা সালায নিপজ্জিত্ৱা ৱাতাতপেহি কিলন্তো ৰত্তিভাগে তত্থেৱ কালমকাসি. ৱিভাতায ৰত্তিযা, ‘‘দেৱ, কোসলনৰিন্দ অনাথো জাতোসী’’তি ৱিপ্পলপন্তিযা তস্সা ইত্থিযা সদ্দং সুত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. সো মাতুলস্স মহন্তেন সক্কাৰেন সৰীৰকিচ্চং কাৰেসি.

ৱিটটূভোপি ৰজ্জং লভিত্ৱা তং ৱেৰং সৰিত্ৱা ‘‘সব্বেপি সাকিযে মাৰেস্সামী’’তি মহতিযা সেনায নিক্খমি. তং দিৱসং সত্থা পচ্চূসকালে লোকং ৱোলোকেন্তো ঞাতিসঙ্ঘস্স ৱিনাসং দিস্ৱা, ‘‘ঞাতিসঙ্গহং কাতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা পুব্বণ্হসমযে পিণ্ডায চৰিত্ৱা, পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো গন্ধকুটিযং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৱা, সাযন্হসমযে আকাসেন গন্ত্ৱা, কপিলৱত্থুসামন্তে একস্মিং কবৰচ্ছাযে ৰুক্খমূলে নিসীদি. ততো ৱিটটূভস্স ৰজ্জসীমায মহন্তো সন্দচ্ছাযো নিগ্ৰোধো অত্থি. ৱিটটূভো সত্থাৰং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, কিং কাৰণা এৱৰূপায উণ্হৱেলায ইমস্মিং কবৰচ্ছাযে ৰুক্খমূলে নিসীদথ, এতস্মিং সন্দচ্ছাযে নিগ্ৰোধমূলে নিসীদথ, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা, ‘‘হোতু, মহাৰাজ, ঞাতকানং ছাযা নাম সীতলা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ঞাতকানুৰক্খনত্থায সত্থা আগতো ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা সাৱত্থিংযেৱ পচ্চাগমি. সত্থাপি উপ্পতিত্ৱা জেতৱনমেৱ গতো.

ৰাজা সাকিযানং দোসং সৰিত্ৱা দুতিযম্পি নিক্খমিত্ৱা তথেৱ সত্থাৰং পস্সিত্ৱা পুন নিৱত্তি. ততিযৱাৰেপি নিক্খমিত্ৱা তথেৱ সত্থাৰং পস্সিত্ৱা পুন নিৱত্তি. চতুত্থৱাৰে পন তস্মিং নিক্খন্তে সত্থা সাকিযানং পুব্বকম্মং ওলোকেত্ৱা তেসং একদিৱসং নদিযং ৱিসপক্খিপনপাপকম্মস্স অপ্পটিবাহিযভাৱং ঞত্ৱা চতুত্থৱাৰে নাগমাসি. ৱিটটূভো ‘‘সাকিযে ঘাতেস্সামী’’তি মহন্তেন বলকাযেন নিক্খমি. সম্মাসম্বুদ্ধস্স পন ঞাতকা অসত্তঘাতকা নাম, অত্তনা মৰন্তাপি পৰেসং জীৱিতং ন ৱোৰোপেন্তি. তে চিন্তযিংসু – ‘‘মযং সুসিক্খিতা কতহত্থা কতূপাসনা মহিস্সাসা, ন খো পন সক্কা অম্হেহি পৰং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং, অত্তনো কম্মং দস্সেত্ৱা পলাপেস্সামা’’তি তে কতসন্নাহা নিক্খমিত্ৱা যুদ্ধং আৰভিংসু. তেহি খিত্তা সৰা ৱিটটূভস্স পুৰিসানং অন্তৰন্তৰেন গচ্ছন্তি, ফলকন্তৰকণ্ণছিদ্দন্তৰাদীহি নিক্খমন্তি. ৱিটটূভো দিস্ৱা ননু ভণে ‘‘সাকিযা অসত্তঘাতকাম্হা’’তি ৱদন্তি, অথ চ পন মে পুৰিসে নাসেন্তীতি.

অথ নং একো পুৰিসো আহ – ‘‘কিং সামি, নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেসী’’তি? ‘‘সাকিযা মে পুৰিসে নাসেন্তী’’তি. ‘‘তুম্হাকং কোচি পুৰিসো মতো নাম নত্থি. ইঙ্ঘ তে গণাপেথা’’তি. গণাপেন্তো একস্সপি খযং ন পস্সি. সো ততো নিৱত্তিত্ৱা ‘‘যে যে পন ভণে ‘সাকিযম্হা’তি ভণন্তি, সব্বে মাৰেথ, মাতামহস্স পন মহানামসক্কস্স সন্তিকে ঠিতানং জীৱিতং দেথা’’তি আহ. সাকিযা গহেতব্বগহণং অপস্সন্তা একচ্চে তিণং ডংসিত্ৱা, একচ্চে নড়ং গহেত্ৱা অট্ঠংসু. ‘‘তুম্হে সাকিযা, নো’’তি পুচ্ছিতা যস্মা তে মৰন্তাপি মুসাৱাদং ন ভণন্তি, তস্মা তিণং ডংসিত্ৱা ঠিতা ‘‘নো সাকো, তিণ’’ন্তি ৱদন্তি. নড়ং গহেত্ৱা ঠিতা ‘‘নো সাকো, নড়ো’’তি ৱদন্তি. যে চ মহানামস্স সন্তিকে ঠিতা, তে চ জীৱিতং লভিংসু. তেসু তিণং ডংসিত্ৱা ঠিতা তিণসাকিযা নাম, নড়ং গহেত্ৱা ঠিতা নড়সাকিযা নাম জাতাতি, ৱিটটূভো অৱসেসে খীৰপকেপি দাৰকে অৱিস্সজ্জেত্ৱা ঘাতাপেন্তো লোহিতনদিং পৱত্তেত্ৱা তেসং গললোহিতেন ফলকং ধোৱাপেসি. এৱং সাকিযৱংসো ৱিটটূভেন উপচ্ছিন্নো.

সো মহানামসক্কং গাহাপেত্ৱা নিৱত্তো ‘‘পাতৰাসৱেলায পাতৰাসং কৰিস্সামী’’তি একস্মিং ঠানে ওতৰিত্ৱা ভোজনে উপনীতে ‘‘একতোৱ ভুঞ্জিস্সামা’’তি অয্যকং পক্কোসাপেসি. খত্তিযা পন জীৱিতং চজন্তাপি দাসিপুত্তেহি সদ্ধিং ন ভুঞ্জন্তি. তস্মা মহানামো একং সৰং ওলোকেত্ৱা ‘‘কিলিট্ঠগত্তোম্হি, ন্হাযিস্সামি, তাতা’’তি আহ. ‘‘সাধু, অয্যক, ন্হাযথা’’তি. সো ‘‘অযং মং একতো অভুঞ্জন্তং ঘাতেস্সতি, সযমেৱ মে মতং সেয্যো’’তি কেসে মুঞ্চিত্ৱা অগ্গে গণ্ঠিং কত্ৱা কেসেসু পাদঙ্গুট্ঠকে পৱেসেত্ৱা উদকে নিমুজ্জি. তস্স গুণতেজেন নাগভৱনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. নাগৰাজা ‘‘কিং নু খো’’তি উপধাৰেন্তো তং ঞত্ৱা তস্স সন্তিকং আগন্ত্ৱা তং অত্তনো ফণে নিসীদাপেত্ৱা নাগভৱনং পৱেসেসি. সো দ্ৱাদস্স ৱস্সানি তত্থেৱ ৱসি. ৱিটটূভোপি ‘‘ময্হং অয্যকো ইদানি আগমিস্সতি, ইদানি আগমিস্সতী’’তি আগমযমানোৱ নিসীদি. তস্মিং অতিচিৰাযন্তে সৰং ৱিচিনাপেত্ৱা দীপালোকেন পুৰিসব্ভন্তৰানিপি ওলোকেত্ৱা অদিস্ৱা ‘‘গতো ভৱিস্সতী’’তি পক্কামি. সো ৰত্তিভাগে অচিৰৱতিং পত্ৱা খন্ধাৱাৰং নিৱাসেসি. একচ্চে অন্তোনদিযং ৱালুকাপুলিনে নিপজ্জিংসু, একচ্চে বহিথলে, অন্তোনিপন্নেসুপি পুব্বে অকতপাপকম্মা অত্থি, বহিনিপন্নেসুপি পুব্বে কতপাপকম্মা অত্থি, তেসং নিপন্নট্ঠানেসু কিপিল্লিকা উট্ঠহিংসু. তে ‘‘ময্হং নিপন্নট্ঠানে কিপিল্লিকা, ময্হং নিপন্নট্ঠানে কিপিল্লিকা’’তি উট্ঠহিত্ৱা অকতপাপকম্মা উত্তৰিত্ৱা থলে নিপজ্জিংসু, কতপাপকম্মা ওতৰিত্ৱা ৱালুকাপুলিনে নিপজ্জিংসু. তস্মিং খণে মহামেঘো উট্ঠহিত্ৱা ঘনৱস্সং ৱস্সি. নদিযা ওঘো আগন্ত্ৱা ৱিটটূভং সদ্ধিং পৰিসায সমুদ্দমেৱ পাপেসি. সব্বে তত্থ মচ্ছকচ্ছপভক্খা অহেসুং.

মহাজনো কথং সমুট্ঠাপেসি ‘‘সাকিযানং মৰণং অযুত্তং, ‘এৱং নাম কোট্টেত্ৱা কোট্টেত্ৱা সাকিযা মাৰেতব্বা’তি অননুচ্ছৱিকমেত’’ন্তি. সত্থা তং কথং সুত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, ইমস্মিং অত্তভাৱে কিঞ্চাপি সাকিযানং এৱং মৰণং অযুত্তং, পুব্বে কতপাপকম্মৱসেন পন যুত্তমেৱেতেহি লদ্ধ’’ন্তি আহ. ‘‘কিং পন, ভন্তে, এতে পুব্বে অকংসূ’’তি? সব্বে একতো হুত্ৱা নদিযং ৱিসং পক্খিপিংসূতি. পুনেকদিৱসং ধম্মসভাযং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘ৱিটটূভো এত্তকে সাকিযে মাৰেত্ৱা আগচ্ছন্তো অত্তনো মনোৰথে মত্থকং অপ্পত্তেযেৱ এত্তকং জনং আদায মহাসমুদ্দে মচ্ছকচ্ছপভক্খো জাতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ইমেসং সত্তানং মনোৰথে মত্থকং অপ্পত্তেযেৱ মচ্চুৰাজা সুত্তং গামং অজ্ঝোত্থৰন্তো মহোঘো ৱিয জীৱিতিন্দ্ৰিযং ছিন্দিত্ৱা চতূসু অপাযসমুদ্দেসু নিমুজ্জাপেতী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৪৭. ‘‘পুপ্ফানি হেৱ পচিনন্তং, ব্যাসত্তমনসং নৰং;

সুত্তং গামং মহোঘোৱ, মচ্চু আদায গচ্ছতী’’তি.

তত্থ ব্যাসত্তমনসং নৰন্তি সম্পত্তে ৱা অসম্পত্তে ৱা লগ্গমানসং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা মালাকাৰো পুপ্ফাৰামং পৱিসিত্ৱা ‘‘পুপ্ফানি পচিনিস্সামী’’তি ততো পুপ্ফানি গহেত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱা গচ্ছং পত্থেন্তো সকলে পুপ্ফাৰামে মনং পেসেতি, ‘‘ইতো চিতো চ পুপ্ফানি পচিনিস্সামী’’তি ততো পুপ্ফানি অগ্গহেত্ৱা অঞ্ঞত্থ মনং পেসেসি, তমেৱ গচ্ছং পচিনন্তো পমাদমাপজ্জতি, এৱমেৱ একচ্চো পুপ্ফাৰামসদিসং পঞ্চকামগুণমজ্ঝং ওতৰিত্ৱা মনোৰমং ৰূপং লভিত্ৱা মনোৰমানং সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বানং অঞ্ঞতৰং পত্থেতি. অঞ্ঞো তেসু ৱা অঞ্ঞতৰং লভিত্ৱা অঞ্ঞতৰং পত্থেতি, ৰূপমেৱ ৱা লভিত্ৱা অঞ্ঞং অপত্থেন্তো তমেৱ অস্সাদেতি, সদ্দাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰং. এসেৱ নযো গোমহিংসদাসিদাসখেত্তৱত্থুগামনিগমজনপদাদীসু, পব্বজিতানম্পি পৰিৱেণৱিহাৰপত্তচীৱৰাদীসূতি এৱং পঞ্চকামগুণসঙ্খাতানি পুপ্ফানি এৱ পচিনন্তং সম্পত্তে ৱা অসম্পত্তে ৱা কামগুণে ব্যাসত্তমনসং নৰং. সুত্তং গামন্তি গামস্স গেহভিত্তিআদীনং পন সুপনৱসেন সুপনং নাম নত্থি, সত্তানং পন সুত্তপমত্ততং উপাদায সুত্তো নাম হোতি. এৱং সুত্তং গামং দ্ৱে তীণি যোজনানি আযতগম্ভীৰো মহোঘোৱ মচ্চু আদায গচ্ছতি. যথা সো মহোঘো ইত্থিপুৰিসগোমহিংসকুক্কুটাদীসু কিঞ্চি অনৱসেসেত্ৱা সব্বং তং গামং সমুদ্দং পাপেত্ৱা মচ্ছকচ্ছপভক্খং কৰোতি, এৱমেৱ ব্যাসত্তমনসং নৰং মচ্চু আদায জীৱিতিন্দ্ৰিযমস্স ছিন্দিত্ৱা চতূসু অপাযসমুদ্দেসু নিমুজ্জাপেতীতি.

দেসনাৱসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা দেসনা জাতাতি.

ৱিটটূভৱত্থু ততিযং.