৫. কোসম্বকৱত্থু

পৰে চ ন ৱিজানন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কোসম্বকে ভিক্খূ আৰব্ভ কথেসি.

কোসম্বিযঞ্হি ঘোসিতাৰামে পঞ্চসতপঞ্চসতপৰিৱাৰা দ্ৱে ভিক্খূ ৱিহৰিংসু ৱিনযধৰো চ ধম্মকথিকো চ. তেসু ধম্মকথিকো একদিৱসং সৰীৰৱলঞ্জং কত্ৱা উদককোট্ঠকে আচমনউদকাৱসেসং ভাজনে ঠপেত্ৱাৱ নিক্খমি. পচ্ছা ৱিনযধৰো তত্থ পৱিট্ঠো তং উদকং দিস্ৱা নিক্খমিত্ৱা ইতৰং পুচ্ছি, ‘‘আৱুসো, তযা উদকং ঠপিত’’ন্তি? ‘‘আম, আৱুসো’’তি. ‘‘কিং পনেত্থ আপত্তিভাৱং ন জানাসী’’তি? ‘‘আম, ন জানামী’’তি. ‘‘হোতি, আৱুসো, এত্থ আপত্তী’’তি. ‘‘তেন হি পটিকৰিস্সামি ন’’ন্তি. ‘‘সচে পন তে, আৱুসো, অসঞ্চিচ্চ অস্সতিযা কতং, নত্থি আপত্তী’’তি. সো তস্সা আপত্তিযা অনাপত্তিদিট্ঠি অহোসি. ৱিনযধৰোপি অত্তনো নিস্সিতকানং ‘‘অযং ধম্মকথিকো আপত্তিং আপজ্জমানোপি ন জানাতী’’তি আৰোচেসি. তে তস্স নিস্সিতকে দিস্ৱা ‘‘তুম্হাকং উপজ্ঝাযো আপত্তিং আপজ্জিত্ৱাপি আপত্তিভাৱং ন জানাতী’’তি আহংসু. তে গন্ত্ৱা অত্তনো উপজ্ঝাযস্স আৰোচেসুং. সো এৱমাহ – ‘‘অযং ৱিনযধৰো পুব্বে অনাপত্তীতি ৱত্ৱা ইদানি আপত্তীতি ৱদতি, মুসাৱাদী এসো’’তি. তে গন্ত্ৱা ‘‘তুম্হাকং উপজ্ঝাযো মুসাৱাদী’’তি আহংসু. তে এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং ৱড্ঢযিংসু. কতো ৱিনযধৰো ওকাসং লভিত্ৱা ধম্মকথিকস্স আপত্তিযা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মমকাসি. ততো পট্ঠায তেসং পচ্চযদাযকা উপট্ঠাকাপি দ্ৱে কোট্ঠাসা অহেসুং, ওৱাদপটিগ্গাহকা ভিক্খুনিযোপি আৰক্খদেৱতাপি তাসং সন্দিট্ঠসম্ভত্তা আকাসট্ঠদেৱতাপীতি যাৱ ব্ৰহ্মলোকা সব্বেপি পুথুজ্জনা দ্ৱে পক্খা অহেসুং. চাতুমহাৰাজিকং আদিং কত্ৱা যাৱ অকনিট্ঠভাৱনা পন একনিন্নাদং কোলাহলং অগমাসি.

অথেকো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু তথাগতমুপসঙ্কমিত্ৱা উক্খেপকানং ৱিনযধৰঅন্তেৱাসিকানং ‘‘ধম্মিকেনেৱাযং ৱিনযকম্মেন উক্খিত্তো’’তি লদ্ধিঞ্চ, উক্খিত্তানুৱত্তকানং ধম্মকথিকঅন্তেৱাসিকানং পন ‘‘অধম্মিকেনেৱ কম্মেন উক্খিত্তো’’তি লদ্ধিঞ্চ, উক্খেপকেহি ৱাৰিযমানানম্পি চ তেসং তং অনুপৰিৱাৰেত্ৱা ৱিচৰণভাৱঞ্চ আৰোচেসি ভগৱা ‘‘সমগ্গা কিৰ হোন্তূ’’তি দ্ৱে ৱাৰে পেসেত্ৱা ‘‘ন ইচ্ছন্তি, ভন্তে, সমগ্গা ভৱিতু’’ন্তি সুত্ৱা ততিযৱাৰে ‘‘ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি তেসং সন্তিকং গন্ত্ৱা উক্খেপকানং উক্খেপনে, ইতৰেসঞ্চ আপত্তিযা অদস্সনে আদীনৱং কথেত্ৱা পুন তেসং তত্থেৱ একসীমাযং উপোসথাদীনি অনুজানিত্ৱা ভত্তগ্গাদীসু ভণ্ডনজাতানং ‘‘আসনন্তৰিকায নিসীদিতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ৪৫৬) ভত্তগ্গে ৱত্তং পঞ্ঞাপেত্ৱা ‘‘ইদানিপি ভণ্ডনজাতাৱ ৱিহৰন্তী’’তি সুত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ‘‘অলং, ভিক্খৱে, মা ভণ্ডন’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, ভণ্ডনকলহৱিগ্গহৱিৱাদা নামেতে অনত্থকাৰকা. কলহং নিস্সায হি লটুকিকাপি সকুণিকা হত্থিনাগং জীৱিতক্খযং পাপেসী’’তি লটুকিকজাতকং (জা. ১.৫.৩৯ আদযো) কথেত্ৱা, ‘‘ভিক্খৱে, সমগ্গা হোথ, মা ৱিৱদথ. ৱিৱাদং নিস্সায হি অনেকসতসহস্সা ৱট্টকাপি জীৱিতক্খযং পত্তা’’তি ৱট্টকজাতকং (জা. ১.১.১১৮) কথেসি. এৱম্পি তেসু ভগৱতো ৱচনং অনাদিযন্তেসু অঞ্ঞতৰেন ধম্মৱাদিনা তথাগতস্স ৱিহেসং অনিচ্ছন্তেন ‘‘আগমেতু, ভন্তে ভগৱা, ধম্মসামি, অপ্পোস্সুক্কো, ভন্তে ভগৱা, দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমনুযুত্তো ৱিহৰতু, মযমেৱ তেন ভণ্ডনেন কলহেন ৱিগ্গহেন ৱিৱাদেন পঞ্ঞাযিস্সামা’’তি (মহাৱ. ৪৫৭; ম. নি. ৩.২৩৬) ৱুত্তে অতীতং আহৰি –

ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তো নাম কাসিৰাজা অহোসি. ব্ৰহ্মদত্তেন দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো ৰজ্জং অচ্ছিন্দিত্ৱা অঞ্ঞাতকৱেসেন ৱসন্তস্স পিতুনো মাৰিতভাৱঞ্চেৱ দীঘাৱুকুমাৰেন অত্তনো জীৱিতে দিন্নে ততো পট্ঠায তেসং সমগ্গভাৱঞ্চ কথেত্ৱা ‘‘তেসঞ্হি নাম, ভিক্খৱে, ৰাজূনং আদিন্নদণ্ডানং আদিন্নসত্থানং এৱৰূপং খন্তিসোৰচ্চং ভৱিস্সতি. ইধ খো তং, ভিক্খৱে, সোভেথ, যং তুম্হে এৱং স্ৱাখাতে ধম্মৱিনযে পব্বজিতা সমানা খমা চ ভৱেয্যাথ সোৰতা চা’’তি ওৱদিত্ৱাপি নেৱ তে সমগ্গে কাতুং অসক্খি. সো তায আকিণ্ণৱিহাৰতায উক্কণ্ঠিতো ‘‘অহং খো ইদানি আকিণ্ণো দুক্খং ৱিহৰামি, ইমে চ ভিক্খূ মম ৱচনং ন কৰোন্তি. যংনূনাহং এককোৱ গণম্হা ৱূপকট্ঠো ৱিহৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা কোসম্বিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা অনপলোকেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং এককোৱ অত্তনো পত্তচীৱৰমাদায বালকলোণকগামং গন্ত্ৱা তত্থ ভগুত্থেৰস্স একচাৰিকৱত্তং কথেত্ৱা পাচিনৱংসমিগদাযে তিণ্ণং কুলপুত্তানং সামগ্গিযানিসংসং কথেত্ৱা যেন পালিলেয্যকং অত্থি, তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা পালিলেয্যকং উপনিস্সায ৰক্খিতৱনসণ্ডে ভদ্দসালমূলে পালিলেয্যকেন হত্থিনা উপট্ঠিযমানো ফাসুকং ৱস্সাৱাসং ৱসি.

কোসম্বিৱাসিনোপি খো উপাসকা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সত্থাৰং অপস্সন্তা ‘‘কুহিং, ভন্তে, সত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘পালিলেয্যকৱনসণ্ডং গতো’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘অম্হে সমগ্গে কাতুং ৱাযমি, মযং পন ন সমগ্গা অহুম্হা’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, তুম্হে সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তস্মিং সামগ্গিং কৰোন্তে সমগ্গা নাহুৱত্থা’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি. ‘‘মনুস্সা ইমে সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তস্মিং সামগ্গিং কৰোন্তেপি সমগ্গা ন জাতা, মযং ইমে নিস্সায সত্থাৰং দট্ঠুং ন লভিম্হা, ইমেসং নেৱ আসনং দস্সাম, ন অভিৱাদনাদীনি কৰিস্সামা’’তি ততো পট্ঠায তেসং সামীচিমত্তম্পি ন কৰিংসু. তে অপ্পাহাৰতায সুস্সমানা কতিপাহেনেৱ উজুকা হুত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং অচ্চযং দেসেত্ৱা খমাপেত্ৱা ‘‘উপাসকা মযং সমগ্গা জাতা, তুম্হেপি নো পুৰিমসদিসা হোথা’’তি আহংসু. ‘‘খমাপিতো পন ৱো, ভন্তে, সত্থা’’তি. ‘‘ন খমাপিতো, আৱুসো’’তি. ‘‘তেন হি সত্থাৰং খমাপেথ, সত্থু খমাপিতকালে মযম্পি তুম্হাকং পুৰিমসদিসা ভৱিস্সামা’’তি. তে অন্তোৱস্সভাৱেন সত্থু সন্তিকং গন্তুং অৱিসহন্তা দুক্খেন তং অন্তোৱস্সং ৱীতিনামেসুং. সত্থা পন তেন হত্থিনা উপট্ঠিযমানো সুখং ৱসি. সোপি হি হত্থিনাগো গণং পহায ফাসুৱিহাৰত্থাযেৱ তং ৱনসণ্ডং পাৱিসি.

যথাহ – ‘‘অহং খো আকিণ্ণো ৱিহৰামি হত্থীহি হত্থীনীহি হত্থিকলভেহি হত্থিচ্ছাপেহি, ছিন্নগ্গানি চেৱ তিণানি খাদামি, ওভগ্গোভগ্গঞ্চ মে সাখাভঙ্গং খাদন্তি, আৱিলানি চ পানীযানি পিৱামি, ওগাহা চস্স মে উত্তিণ্ণস্স হত্থিনিযো কাযং উপনিঘংসন্তিযো গচ্ছন্তি, যংনূনাহং একোৱ গণম্হা ৱূপকট্ঠো ৱিহৰেয্য’’ন্তি (মহাৱ. ৪৬৭; উদা. ৩৫). অথ খো সো হত্থিনাগো যূথা অপক্কম্ম যেন পালিলেয্যকং ৰক্খিতৱনসণ্ডং ভদ্দসালমূলং, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা পন ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ওলোকেন্তো অঞ্ঞং কিঞ্চি অদিস্ৱা ভদ্দসালমূলং পাদেনেৱ পহৰন্তো তচ্ছেত্ৱা সোণ্ডায সাখং গহেত্ৱা সম্মজ্জি. ততো পট্ঠায সোণ্ডায ঘটং গহেত্ৱা পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠাপেতি, উণ্হোদকেন অত্থে সতি উণ্হোদকং পটিযাদেতি. কথং? হত্থেন কট্ঠানি ঘংসিত্ৱা অগ্গিং সম্পাদেতি, তত্থ দাৰূনি পক্খিপন্তো অগ্গিং জালেত্ৱা তত্থ পাসাণে পক্খিপিত্ৱা পচিত্ৱা দাৰুদণ্ডকেন পৱট্টেত্ৱা পৰিচ্ছিন্নায খুদ্দকসোণ্ডিকায খিপতি, ততো হত্থং ওতাৰেত্ৱা উদকস্স তত্তভাৱং জানিত্ৱা গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দতি. সত্থা ‘‘উদকং তে তাপিতং পালিলেয্যকা’’তি ৱত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ন্হাযতি. অথস্স নানাৱিধানি ফলানি আহৰিত্ৱা দেতি. যদা পন সত্থা গামং পিণ্ডায পৱিসতি, তদা সত্থু পত্তচীৱৰমাদায কুম্ভে পতিট্ঠপেত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিংযেৱ গচ্ছতি. সত্থা গামূপচাৰং পত্ৱা ‘‘পালিলেয্যক ইতো পট্ঠায তযা গন্তুং ন সক্কা, আহাৰ মে পত্তচীৱৰ’’ন্তি আহৰাপেত্ৱা গামং পিণ্ডায পাৱিসি. সোপি যাৱ সত্থু নিক্খমনা তত্থেৱ ঠত্ৱা আগমনকালে পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱসনট্ঠানে ওতাৰেত্ৱা ৱত্তং দস্সেত্ৱা সাখায বীজতি, ৰত্তিং ৱাড়মিগপৰিপন্থনিৱাৰণত্থং মহন্তং দণ্ডং সোণ্ডায গহেত্ৱা ‘‘সত্থাৰং ৰক্খিস্সামী’’তি যাৱ অৰুণুগ্গমনা ৱনসণ্ডস্স অন্তৰন্তৰেন ৱিচৰতি, ততো পট্ঠাযযেৱ কিৰ সো ৱনসণ্ডো পালিলেয্যকৰক্খিতৱনসণ্ডো নাম জাতো. অৰুণে উগ্গতে মুখোদকদানং আদিং কত্ৱা তেনেৱূপাযেন সব্বৱত্তানি কৰোতি.

অথেকো মক্কটো তং হত্থিং উট্ঠায সমুট্ঠায দিৱসে দিৱসে তথাগতস্স আভিসমাচাৰিকং কৰোন্তং দিস্ৱা ‘‘অহম্পি কিঞ্চিদেৱ কৰিস্সামী’’তি ৱিচৰন্তো একদিৱসং নিম্মক্খিকং দণ্ডকমধুং দিস্ৱা দণ্ডকং ভঞ্জিত্ৱা দণ্ডকেনেৱ সদ্ধিং মধুপটলং সত্থু সন্তিকং আহৰিত্ৱা কদলিপত্তং ছিন্দিত্ৱা তত্থ ঠপেত্ৱা অদাসি. সত্থা গণ্হি. মক্কটো ‘‘কৰিস্সতি নু খো পৰিভোগং ন কৰিস্সতী’’তি ওলোকেন্তো গহেত্ৱা নিসিন্নং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো’’তি চিন্তেত্ৱা দণ্ডকোটিযং গহেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা উপধাৰেন্তো অণ্ডকানি দিস্ৱা তানি সণিকং অপনেত্ৱা পুন অদাসি. সত্থা পৰিভোগমকাসি. সো তুট্ঠমানসো তং তং সাখং গহেত্ৱা নচ্চন্তোৱ অট্ঠাসি. অথস্স গহিতসাখাপি অক্কন্তসাখাপি ভিজ্জিংসু. সো একস্মিং খাণুমত্থকে পতিত্ৱা নিৱিট্ঠগত্তো সত্থৰি পসন্নেনেৱ চিত্তেন কালং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে তিংসযোজনিকে কনকৱিমানে নিব্বত্তি, অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱাৰো মক্কটদেৱপুত্তো নাম অহোসি.

তথাগতস্স তত্থ হত্থিনাগেন উপট্ঠিযমানস্স ৱসনভাৱো সকলজম্বুদীপে পাকটো অহোসি. সাৱত্থিনগৰতো ‘‘অনাথপিণ্ডিকো ৱিসাখা চ মহাউপাসিকা’’তিএৱমাদীনি মহাকুলানি আনন্দত্থেৰস্স সাসনং পহিণিংসু ‘‘সত্থাৰং নো, ভন্তে, দস্সেথা’’তি. দিসাৱাসিনোপি পঞ্চসতা ভিক্খূ ৱুট্ঠৱস্সা আনন্দত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘চিৰস্সুতা নো, আৱুসো আনন্দ, ভগৱতো সম্মুখা ধম্মী কথা, সাধু মযং, আৱুসো আনন্দ, লভেয্যাম ভগৱতো সম্মুখা ধম্মিং কথং সৱনাযা’’তি যাচিংসু. থেৰো তে ভিক্খূ আদায তত্থ গন্ত্ৱা ‘‘তেমাসং একৱিহাৰিনো তথাগতস্স সন্তিকং এত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং উপসঙ্কমিতুং অযুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তে ভিক্খূ বহি ঠপেত্ৱা এককোৱ সত্থাৰং উপসঙ্কমি. পালিলেয্যকো তং দিস্ৱা দণ্ডমাদায পক্খন্দি. সত্থা ওলোকেত্ৱা অপেহি ‘‘অপেহি পালিলেয্যক, মা নিৱাৰযি, বুদ্ধুপট্ঠাকো এসো’’তি আহ. সো তত্থেৱ দণ্ডং ছড্ডেত্ৱা পত্তচীৱৰপটিগ্গহণং আপুচ্ছি. থেৰো নাদাসি. নাগো ‘‘সচে উগ্গহিতৱত্তো ভৱিস্সতি, সত্থু নিসীদনপাসাণফলকে অত্তনো পৰিক্খাৰং ন ঠপেস্সতী’’তি চিন্তেসি. থেৰো পত্তচীৱৰং ভূমিযং ঠপেসি. ৱত্তসম্পন্না হি গৰূনং আসনে ৱা সযনে ৱা অত্তনো পৰিক্খাৰং ন ঠপেন্তি.

থেৰো সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা ‘‘আনন্দ, একোৱ আগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা পঞ্চসতেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগতভাৱং সুত্ৱা ‘‘কহং পনেতে’’তি ৱত্ৱা ‘‘তুম্হাকং চিত্তং অজানন্তো বহি ঠপেত্ৱা আগতোম্হী’’তি ৱুত্তে ‘‘পক্কোসাহি নে’’তি আহ. থেৰো তথা অকাসি. তে ভিক্খূ আগন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. সত্থা তেহি সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা তেহি ভিক্খূহি, ‘‘ভন্তে ভগৱা, হি বুদ্ধসুখুমালো চেৱ খত্তিযসুখুমালো চ, তুম্হেহি তেমাসং এককেহি তিট্ঠন্তেহি নিসীদন্তেহি চ দুক্কৰং কতং, ৱত্তপটিৱত্তকাৰকোপি মুখোদকাদিদাযকোপি নাহোসি মঞ্ঞে’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভিক্খৱে, পালিলেয্যকহত্থিনা মম সব্বকিচ্চানি কতানি. এৱৰূপঞ্হি সহাযং লভন্তেন একতোৱ ৱসিতুং যুত্তং, অলভন্তস্স একচাৰিকভাৱোৱ সেয্যো’’তি ৱত্ৱা ইমা নাগৱগ্গে তিস্সো গাথা অভাসি –

‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং,

সদ্ধিংচৰং সাধুৱিহাৰি ধীৰং;

অভিভুয্য সব্বানি পৰিস্সযানি,

চৰেয্য তেনত্তমনো সতীমা.

‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং,

সদ্ধিংচৰং সাধুৱিহাৰি ধীৰং;

ৰাজাৱ ৰট্ঠং ৱিজিতং পহায,

একো চৰে মাতঙ্গৰঞ্ঞেৱ নাগো.

‘‘একস্স চৰিতং সেয্যো,

নত্থি বালে সহাযতা;

একো চৰে ন চ পাপানি কযিৰা,

অপ্পোস্সুক্কো মাতঙ্গৰঞ্ঞেৱ নাগো’’তি. (মহাৱ. ৪৬৪; ম. নি. ৩.২৩৭; ধ. প. ৩২৮-৩৩০; সু. নি. ৪৫-৪৬);

গাথাপৰিযোসানে পঞ্চসতাপি তে ভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু. আনন্দত্থেৰোপি অনাথপিণ্ডিকাদীহি পেসিতসাসনং আৰোচেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অনাথপিণ্ডিকপ্পমুখা তে পঞ্চ অৰিযসাৱককোটিযো তুম্হাকং আগমনং পচ্চাসীসন্তী’’তি আহ. সত্থা ‘‘তেন হি গণ্হাহি পত্তচীৱৰ’’ন্তি পত্তচীৱৰং গাহাপেত্ৱা নিক্খমি. নাগো গন্ত্ৱা গতমগ্গে তিৰিযং অট্ঠাসি. ‘‘কিং কৰোতি, ভন্তে, নাগো’’তি? ‘‘তুম্হাকং, ভিক্খৱে, ভিক্খং দাতুং পচ্চাসীসতি, দীঘৰত্তং খো পনাযং ময্হং উপকাৰকো, নাস্স চিত্তং কোপেতুং ৱট্টতি, নিৱত্তথ, ভিক্খৱে’’তি সত্থা ভিক্খূ গহেত্ৱা নিৱত্তি. হত্থীপি ৱনসণ্ডং পৱিসিত্ৱা পনসকদলিফলাদীনি নানাফলানি সংহৰিত্ৱা ৰাসিং কত্ৱা পুনদিৱসে ভিক্খূনং অদাসি. পঞ্চসতা ভিক্খূ সব্বানি খেপেতুং নাসক্খিংসু. ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে সত্থা পত্তচীৱৰং গাহেত্ৱা নিক্খমি. নাগো ভিক্খূনং অন্তৰন্তৰেন গন্ত্ৱা সত্থু পুৰতো তিৰিযং অট্ঠাসি. ‘‘কিং কৰোতি, ভন্তে, নাগো’’তি? ‘‘অযঞ্হি ভিক্খৱে, তুম্হে পেসেত্ৱা মং নিৱত্তেতুকামো’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘পালিলেয্যক, ইদং পন মম অনিৱত্তগমনং, তৱ ইমিনা অত্তভাৱেন ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা মগ্গফলং ৱা নত্থি, তিট্ঠ ত্ৱ’’ন্তি আহ. তং সুত্ৱা নাগো মুখে সোণ্ডং পক্খিপিত্ৱা ৰোদন্তো পচ্ছতো পচ্ছতো অগমাসি. সো হি সত্থাৰং নিৱত্তেতুং লভন্তো তেনেৱ নিযামেন যাৱজীৱং পটিজগ্গেয্য, সত্থা পন তং গামূপচাৰং পত্ৱা ‘‘পালিলেয্যক ইতো পট্ঠায তৱ অভূমি, মনুস্সাৱাসো সপৰিপন্থো, তিট্ঠ ত্ৱ’’ন্তি আহ. সো ৰোদমানো তত্থেৱ ঠত্ৱা সত্থৰি চক্খুপথং ৱিজহন্তে হদযেন ফলিতেন কালং কত্ৱা সত্থৰি পসাদেন তাৱতিংসভৱনে তিংসযোজনিকে কনকৱিমানে অচ্ছৰাসহস্সমজ্ঝে নিব্বত্তি, পালিলেয্যকদেৱপুত্তোযেৱস্স নামং অহোসি.

সত্থাপি অনুপুব্বেন জেতৱনং অগমাসি. কোসম্বকা ভিক্খূ ‘‘সত্থা কিৰ সাৱত্থিং আগতো’’তি সুত্ৱা সত্থাৰং খমাপেতুং তত্থ অগমংসু. কোসলৰাজা ‘‘তে কিৰ কোসম্বকা ভণ্ডনকাৰকা ভিক্খূ আগচ্ছন্তী’’তি সুত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, তেসং মম ৱিজিতং পৱিসিতুং ন দস্সামী’’তি আহ. ‘‘মহাৰাজ, সীলৱন্তা এতে ভিক্খূ, কেৱলং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাদেন মম ৱচনং ন গণ্হিংসু, ইদানি মং খমাপেতুং আগচ্ছন্তি, আগচ্ছন্তু মহাৰাজা’’তি. অনাথপিণ্ডিকোপি ‘‘অহং, ভন্তে, তেসং ৱিহাৰং পৱিসিতুং ন দস্সামী’’তি ৱত্ৱা তথেৱ ভগৱতা পটিক্খিত্তো তুণ্হী অহোসি. সাৱত্থিযং অনুপ্পত্তানং পন তেসং ভগৱা একমন্তে ৱিৱিত্তং কাৰাপেত্ৱা সেনাসনং দাপেসি. অঞ্ঞে ভিক্খূ তেহি সদ্ধিং নেৱ একতো নিসীদন্তি, ন তিট্ঠন্তি, আগতাগতা সত্থাৰং পুচ্ছন্তি – ‘‘কতমেতে, ভন্তে, ভণ্ডনকাৰকা কোসম্বকা ভিক্খূ’’তি? সত্থা ‘‘এতে’’তি দস্সেতি. ‘‘এতে কিৰ তে, এতে কিৰ তে’’তি আগতাগতেহি অঙ্গুলিকা দস্সিযমানা লজ্জায সীসং উক্খিপিতুং অসক্কোন্তা ভগৱতো পাদমূলে নিপজ্জিত্ৱা ভগৱন্তং খমাপেসুং. সত্থা ‘‘ভাৰিযং ৱো, ভিক্খৱে, কতং, তুম্হে হি নাম মাদিসস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা মযি সামগ্গিং কৰোন্তে মম ৱচনং ন কৰিত্থ, পোৰাণকপণ্ডিতাপি ৱজ্ঝপ্পত্তানং মাতাপিতূনং ওৱাদং সুত্ৱা তেসু জীৱিতা ৱোৰোপিযমানেসুপি তং অনতিক্কমিত্ৱা পচ্ছা দ্ৱীসু ৰট্ঠেসু ৰজ্জং কাৰযিংসূ’’তি ৱত্ৱা পুনদেৱ কোসম্বিকজাতকং (জা. ১.৯.১০ আদযো) কথেত্ৱা ‘‘এৱং, ভিক্খৱে, দীঘাৱুকুমাৰো মাতাপিতূসু জীৱিতা ৱোৰোপিযমানেসুপি তেসং ওৱাদং অনতিক্কমিত্ৱা পচ্ছা ব্ৰহ্মদত্তস্স ধীতৰং লভিত্ৱা দ্ৱীসু কাসিকোসলৰট্ঠেসু ৰজ্জং কাৰেসি, তুম্হেহি পন মম ৱচনং অকৰোন্তেহি ভাৰিযং কত’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৬. ‘‘পৰে চ ন ৱিজানন্তি, মযমেত্থ যমামসে;

যে চ তত্থ ৱিজানন্তি, ততো সম্মন্তি মেধগা’’তি.

তত্থ পৰেতি পণ্ডিতে ঠপেত্ৱা ততো অঞ্ঞে ভণ্ডনকাৰকা পৰে নাম. তে তত্থ সঙ্ঘমজ্ঝে কোলাহলং কৰোন্তা ‘‘মযং যমামসে উপৰমাম ৱিনস্সাম সততং সমিতং মচ্চুসন্তিকং গচ্ছামা’’তি ন ৱিজানন্তি. যে চ তত্থ ৱিজানন্তীতি যে তত্থ পণ্ডিতা ‘‘মযং মচ্চুসন্তিকং গচ্ছামা’’তি ৱিজানন্তি. ততো সম্মন্তি মেধগাতি এৱঞ্হি তে জানন্তা যোনিসোমনসিকাৰং উপ্পাদেত্ৱা মেধগানং কলহানং ৱূপসমায পটিপজ্জন্তি. অথ নেসং তায পটিপত্তিযা তে মেধগা সম্মন্তীতি. অথ ৱা পৰে চাতি পুব্বে মযা ‘‘মা, ভিক্খৱে, ভণ্ডন’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা ওৱদিযমানাপি মম ওৱাদস্স অপটিগ্গহণেন অতিক্কমনেন অমামকা পৰে নাম. ‘‘মযং ছন্দাদিৱসেন মিচ্ছাগাহং গহেত্ৱা এত্থ সঙ্ঘমজ্ঝে যমামসে ভণ্ডনাদীনং ৱুদ্ধিযা ৱাযমামা’’তি ন ৱিজানন্তি. ইদানি পন যোনিসো পচ্চৱেক্খমানা তত্থ তুম্হাকং অন্তৰে যে চ পণ্ডিতপুৰিসা ‘‘পুব্বে মযং ছন্দাদিৱসেন ৱাযমন্তা অযোনিসো পটিপন্না’’তি ৱিজানন্তি, ততো তেসং সন্তিকা তে পণ্ডিতপুৰিসে নিস্সায ইমে দানি কলহসঙ্খাতা মেধগা সম্মন্তীতি অযমেত্থ অত্থোতি.

গাথাপৰিযোসানে সম্পত্তভিক্খূ সোতাপত্তিফলাদীসু পতিট্ঠহিংসূতি.

কোসম্বকৱত্থু পঞ্চমং.