উদ্দানগাথাৱণ্ণনা

‘‘যুধঞ্জযো’’তিআদিকা উদ্দানগাথা. তত্থ ভিসেনাতি ভিসাপদেসেন মহাকঞ্চনচৰিযং (চৰিযা. ৩.৩৪ আদযো) দস্সেতি. সোণনন্দোতি ইমিনা সোণপণ্ডিতচৰিযং (চৰিযা. ৩.৪২ আদযো ) দস্সেতি. তথা মূগপক্খোতি মূগপক্খাপদেসেন তেমিযপণ্ডিতচৰিযং (চৰিযা. ৩.৪৮ আদযো) দস্সেতি. উপেক্খাপাৰমিসীসেন মহালোমহংসচৰিযং (চৰিযা. ৩.১১৯ আদযো) দস্সেতি. আসি ইতি ৱুট্ঠং মহেসিনাতি যথা, সাৰিপুত্ত, তুয্হং এতৰহি দেসিতং, ইতি এৱং ইমিনা ৱিধানেন মহন্তানং দানপাৰমিআদীনং বোধিসম্ভাৰানং এসনতো মহেসিনা তদা বোধিসত্তভূতেন মযা ৱুট্ঠং চিণ্ণং চৰিতং পটিপন্নং আসি অহোসীতি অত্থো. ইদানি পাৰমিপৰিপূৰণৱসেন চিৰকালপ্পৱত্তিতং ইধ ৱুত্তং অৱুত্তঞ্চ অত্তনো দুক্কৰকিৰিযং একজ্ঝং কত্ৱা যদত্থং সা পৱত্তিতা, তঞ্চ সঙ্খেপেনেৱ দস্সেতুং ‘‘এৱং বহুব্বিধ’’ন্তি গাথমাহ.

তত্থ এৱন্তি ইমিনা ৱুত্তনযেন. বহুব্বিধং দুক্খন্তি অকিত্তিপণ্ডিতাদিকালে কাৰপণ্ণাদিআহাৰতায তঞ্চ যাচকস্স দত্ৱা আহাৰূপচ্ছেদাদিনা চ বহুৱিধং নানপ্পকাৰং দুক্খং. তথা কুৰুৰাজাদিকালে সক্কসম্পত্তিসদিসা সম্পত্তী চ বহুব্বিধা. ভৱাভৱেতি খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ ভৱে. ভৱাভৱে ৱা ৱুদ্ধিহানিযো অনুভৱিত্ৱা বহুৱিধেহি দুক্খেহি অৱিহঞ্ঞমানো বহুৱিধাহি চ সম্পত্তীহি অনাকড্ঢিযমানো পাৰমিপৰিপূৰণপসুতো এৱ হুত্ৱা তদনুৰূপং পটিপত্তিং পটিপন্নো উত্তমং অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, অধিগতোস্মীতি অত্থো.

ইদানি যাসং পাৰমীনং পৰিপূৰণত্থং এসা দুক্কৰচৰিযা চিৰং পৱত্তিতা, তাসং অনৱসেসতো পৰিপুণ্ণভাৱং তেন চ পত্তব্বফলস্স অত্তনা অধিগতভাৱং দস্সেতুং ‘‘দত্ৱা দাতব্বকং দানং, সীলং পূৰেত্ৱা অসেসতো’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ দত্ৱা দাতব্বকং দানন্তি তদা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিতুং অগ্গযানপটিপদং পটিপন্নেন মহাবোধিসত্তেন দাতব্বং দেয্যধম্মং বাহিৰং ৰজ্জাদিং অব্ভন্তৰং অত্তপৰিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগপৰিযোসানং দানপাৰমিদানউপপাৰমিদানপৰমত্থপাৰমিপ্পভেদং দানং অনৱসেসতো সম্পাদেত্ৱাতি অত্থো. তত্থ অকিত্তিব্ৰাহ্মণকালে (চৰিযা. ১.১ আদযো; জা. ১.১৩.৮৩ আদযো) সঙ্খব্ৰাহ্মণকালেতি (চৰিযা. ১.১১ আদযো; জা. ১.১০.৩৯ আদযো) এৱমাদীসু ইধ আগতেসু অনাগতেসু চ ৱিসয্হসেট্ঠিকালে (জা. ১.৪.১৫৭ আদযো) ৱেলামকালেতি (অ. নি. ৯.২০) এৱমাদীসুপি দানপাৰমিযা মহাপুৰিসস্স পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সসপণ্ডিতকালে –

‘‘ভিক্খায উপগতং দিস্ৱা, সকত্তানং পৰিচ্চজিং;

দানেন মে সমো নত্থি, এসা মে দানপাৰমী’’তি. (চৰিযা. ১. তস্সুদ্দান) –

এৱং অত্তপৰিচ্চাগং কৰোন্তস্স দানপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. ইতৰেসু পন যথাৰহং পাৰমিউপপাৰমিযো ৱেদিতব্বা.

সীলং পূৰেত্ৱা অসেসতোতি তথা অনৱসেসতো কাযিকো সংৱৰো, ৱাচসিকো সংৱৰো, কাযিকৱাচসিকো সংৱৰো, ইন্দ্ৰিযসংৱৰো, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, সুৱিসুদ্ধাজীৱতাতি এৱমাদিকং বোধিসত্তসীলং সম্পাদেন্তেন সীলপাৰমিসীলউপপাৰমিসীলপৰমত্থপাৰমিপ্পভেদং পূৰেতব্বং সব্বং সীলং পূৰেত্ৱা সম্মদেৱ সম্পাদেত্ৱা. ইধাপি সীলৱনাগৰাজকালে (চৰিযা. ২.১ আদযো; জা. ১.১.৭২) চম্পেয্যনাগৰাজকালেতি (চৰিযা. ২.২০ আদযো; জা. ১.১৫.২৪০ আদযো) এৱমাদীসু ইধ আগতেসু, অনাগতেসু চ মহাকপিকালে (চৰিযা. ৩.৬৭ আদযো; জা. ১.৭.৮৩ আদযো; ১.১৬.১৭৮ আদযো) ছদ্দন্তকালেতি (জা. ১.১৬.৯৭ আদযো) এৱমাদীসু মহাসত্তস্স সীলপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সঙ্খপালকালে –

‘‘সূলেহি ৱিনিৱিজ্ঝন্তে, কোট্টযন্তেপি সত্তিভি;

ভোজপুত্তে ন কুপ্পামি, এসা মে সীলপাৰমী’’তি. (চৰিযা. ২.৯১) –

এৱং অত্তপৰিচ্চাগং কৰোন্তস্স সীলপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. ইতৰেসু পন যথাৰহং পাৰমিউপপাৰমিযো ৱেদিতব্বা.

নেক্খম্মে পাৰমিং গন্ত্ৱাতি তথা তিৱিধেপি মহাভিনিক্খমনে পাৰমিং পৰমুক্কংসং গন্ত্ৱা. তত্থ যুধঞ্জযকালে (চৰিযা. ৩.১ আদযো; জা. ১.১১.৭৩ আদযো) সোমনস্সকুমাৰকালেতি (চৰিযা. ৩.৭ আদযো; জা. ১.১৫.২১১ আদযো) এৱমাদীসু ইধ আগতেসু, অনাগতেসু চ হত্থিপালকুমাৰকালে (জা. ১.১৫.৩৩৭ আদযো) মঘদেৱকালেতি (ম. নি. ২.৩০৮ আদযো; জা. ১.১.৯) এৱমাদীসু মহাৰজ্জং পহায নেক্খম্মপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স চূড়সুতসোমকালে –

‘‘মহাৰজ্জং হত্থগতং, খেড়পিণ্ডংৱ ছড্ডযিং;

চজতো ন হোতি লগ্গনং, এসা মে নেক্খম্মপাৰমী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা);

এৱং নিস্সঙ্গতায ৰজ্জং ছড্ডেত্ৱা নিক্খমন্তস্স নেক্খম্মপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. ইতৰেসু পন যথাৰহং পাৰমিউপপাৰমিযো ৱেদিতব্বা.

পণ্ডিতে পৰিপুচ্ছিত্ৱাতি কিং কুসলং কিং অকুসলং কিং সাৱজ্জং কিং অনৱজ্জন্তিআদিনা কুসলাদিধম্মৱিভাগং কম্মকম্মফলৱিভাগং সত্তানং উপকাৰাৱহং অনৱজ্জকম্মাযতনসিপ্পাযতনৱিজ্জাট্ঠানাদিং পণ্ডিতে সপ্পঞ্ঞে পৰিপুচ্ছিত্ৱা. এতেন পঞ্ঞাপাৰমিং দস্সেতি. তত্থ ৱিধুৰপণ্ডিতকালে (জা. ২.২২.১৩৪৬ আদযো) মহাগোৱিন্দপণ্ডিতকালে (দী. নি. ২.২৯৩ আদযো; চৰিযা ১.৩৭ আদযো) কুদালপণ্ডিতকালে (জা. ১.১.৭০) অৰকপণ্ডিতকালে (জা. ১.২.৩৭ আদযো) বোধিপৰিব্বাজককালে মহোসধপণ্ডিতকালেতি (জা. ২.২২.৫৯০ আদযো) এৱমাদীসু পঞ্ঞাপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সেনকপণ্ডিতকালে –

‘‘পঞ্ঞায ৱিচিনন্তোহং, ব্ৰাহ্মণং মোচযিং দুখা;

পঞ্ঞায মে সমো নত্থি, এসা মে পঞ্ঞাপাৰমী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানক্কথা) –

অন্তোভস্তগতং সপ্পং দস্সেন্তস্স পঞ্ঞাপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. ৱীৰিযং কত্ৱান উত্তমন্তি সম্মাসম্বোধিং পাপেতুং সমত্থতায উত্তমং পধানং ৱীৰিযন্তি ৱিৱিধম্পি ৱীৰিযপাৰমিং কত্ৱা উপ্পাদেত্ৱা. তত্থ মহাসীলৱৰাজকালে (জা. ১.১.৫১) পঞ্চাৱুধকুমাৰকালে (জা. ১.১.৫৫) মহাৱানৰিন্দকালেতি (জা. ১.১.৫৭) এৱমাদীসু ৱীৰিযপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স মহাজনককালে –

‘‘অতীৰদস্সী জলমজ্ঝে, হতা সব্বেৱ মানুসা;

চিত্তস্স অঞ্ঞথা নত্থি, এসা মে ৱীৰিযপাৰমী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা) –

এৱং মহাসমুদ্দং তৰন্তস্স ৱীৰিযপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা.

খন্তিযা পাৰমিং গন্ত্ৱাতি অধিৱাসনখন্তিআদি খন্তিপৰমুক্কংসভাৱং পাপেন্তো খন্তিযা পাৰমিং পৰমকোটিং গন্ত্ৱা, খন্তিপাৰমিং সম্পাদেত্ৱাতি অত্থো. তত্থ মহাকপিকালে (চৰিযা. ৩.৬৭ আদযো; জা. ১.৭.৮৩ আদযো) মহিংসৰাজকালে (জা. ১.৩.৮২ আদযো) ৰুৰুমিগৰাজকালে (জা. ১.১৩.১১৭ আদযো) ধম্মদেৱপুত্তকালেতি (জা. ১.১১.২৬ আদযো) এৱমাদীসু খন্তিপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স খন্তিৱাদিকালে –

‘‘অচেতনং ৱ কোট্টেন্তে, তিণ্হেন ফৰসুনা মমং;

কাসিৰাজে ন কুপ্পামি, এসা মে খন্তিপাৰমী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা) –

এৱং অচেতনভাৱেন ৱিয মহাদুক্খং অনুভৱন্তস্স খন্তিপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা.

কত্ৱা দড়্হমধিট্ঠানন্তি কুসলসমাদানাধিট্ঠানং তস্স তস্স পাৰমিসমাদানস্স তদুপকাৰকসমাদানস্স চ অধিট্ঠানং দড়্হতৰং অসিথিলং কত্ৱা, তং তং ৱতসমাদানং অনিৱত্তিভাৱেন অধিট্ঠহিত্ৱাতি অত্থো. তত্থ জোতিপালকালে (ম. নি. ২.২৮২ আদযো) সৰভঙ্গকালে (জা. ২.১৭.৫০ আদযো) নেমিকালেতি (চৰিযা. ১.৪০ আদযো; জা.২.২২.৪২১ আদযো) এৱমাদীসু অধিট্ঠানপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স তেমিযকুমাৰকালে –

‘‘মাতাপিতা ন মে দেস্সা, অত্তা মে ন চ দেস্সিযো;

সব্বঞ্ঞুতং পিযং ময্হং, তস্মা ৱতমধিট্ঠহি’’ন্তি. (চৰিযা. ৩.৬৫) –

এৱং জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা ৱতং অধিট্ঠহন্তস্স অধিট্ঠানপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা.

সচ্চৱাচানুৰক্খিযাতি সচ্চৱাচং অনুৰক্খিত্ৱা জীৱিতন্তৰাযেপি অনৰিযৱোহাৰং গূথং ৱিয জিগুচ্ছন্তো পৰিহৰিত্ৱা সব্বসো অৱিসংৱাদিভাৱং ৰক্খিত্ৱা. তত্থ কপিৰাজকালে (চৰিযা. ৩.৬৭ আদযো) সচ্চতাপসকালে মচ্ছৰাজকালেতি এৱমাদীসু সচ্চপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স মহাসুতসোমকালে –

‘‘সচ্চৱাচং অনুৰক্খন্তো, চজিত্ৱা মম জীৱিতং;

মোচেসিং একসতং খত্তিযে, এসা মে সচ্চপাৰমী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা) –

এৱং জীৱিতং চজিত্ৱা সচ্চং অনুৰক্খন্তস্স সচ্চপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা.

মেত্তায পাৰমিং গন্ত্ৱাতি সব্বসত্তেসু অনোধিসো হিতূপসংহাৰলক্খণায মেত্তায পাৰমিং পৰমুক্কংসতং পত্ৱা. তত্থ চূড়ধম্মপালকালে (জা. ১.৫.৪৪ আদযো) মহাসীলৱৰাজকালে (জা. ১.১.৫১) সামপণ্ডিতকালেতি (চৰিযা. ৩.১১১ আদযো; জা. ২.২২.২৯৬ আদযো) এৱমাদীসু মেত্তাপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সুৱণ্ণসামকালে –

‘‘ন মং কোচি উত্তসতি, নপিহং ভাযামি কস্সচি;

মেত্তাবলেনুপত্থদ্ধো, ৰমামি পৱনে তদা’’তি. (চৰিযা. ৩.১১৩) –

এৱং জীৱিতম্পি অনোলোকেত্ৱা মেত্তাযন্তস্স মেত্তাপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা.

সম্মাননাৱমাননেতি সক্কচ্চং পূজাসক্কাৰাদিনা সম্মাননে ওট্ঠুভনাদিনা অৱমাননে চ সব্বত্থ লোকধম্মে সমকো সমচিত্তো নিব্বিকাৰো হুত্ৱা উত্তমং অনুত্তৰং লব্বঞ্ঞুতং অধিগতোস্মীতি অত্থো. তত্থ মহাৱানৰিন্দকালে (জা. ১.১.৫৭) কাসিৰাজকালে খেমব্ৰাহ্মণকালে অট্ঠিসেনপৰিব্বাজককালেতি (জা. ১.৭.৫৪ আদযো) এৱমাদীসু উপেক্খাপাৰমিযা পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স মহালোমহংসকালে –

‘‘সুসানে সেয্যং কপ্পেমি, ছৱট্ঠিকং উপনিধাযহং;

গামণ্ডলা উপাগন্ত্ৱা, ৰূপং দস্সেন্তিনপ্পক’’ন্তি. (চৰিযা. ৩.১১৯) –

এৱং গামদাৰকেসু ওট্ঠুভনাদীহি চেৱ মালাগন্ধূপহাৰাদীহি চ সুখদুক্খং উপ্পাদেন্তেসুপি উপেক্খং অনতিৱত্তন্তস্স উপেক্খাপাৰমী পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. ইতি ভগৱা –

‘‘এৱং বহুব্বিধং দুক্খং, সম্পত্তী চ বহুব্বিধা;

ভৱাভৱে অনুভৱিত্ৱা, পত্তো সম্বোধিমুত্তম’’ন্তি. –

সম্মাসম্বোধিং অধিগন্তুং ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে অত্তনা কতং দুক্কৰচৰিযং সঙ্খেপেনেৱ ৱত্ৱা পুন –

‘‘দত্ৱা দাতব্বকং দানং, সীলং পূৰেত্ৱা অসেসতো;

নেক্খম্মে পাৰমিং গন্ত্ৱা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.

‘‘পণ্ডিতে পৰিপুচ্ছিত্ৱা, ৱীৰিযং কত্ৱান মুত্তমং;

খন্তিযা পাৰমিং গন্ত্ৱা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.

‘‘কত্ৱা দড়্হমধিট্ঠানং, সচ্চৱাচানুৰক্খিয;

মেত্তায পাৰমিং গন্ত্ৱা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.

‘‘লাভালাভে যসাযসে, সম্মাননাৱমাননে;

সব্বত্থ সমকো হুত্ৱা, পত্তো সম্বোধিমুত্তম’’ন্তি. –

অত্তনা সম্মদেৱ পৰিপূৰিতা দস পাৰমিযো দস্সেতি.

পকিণ্ণককথা

ইমস্মিং পন ঠানে ঠত্ৱা মহাবোধিযানপটিপত্তিযং উস্সাহজাতানং কুলপুত্তানং বোধিসম্ভাৰেসু নানপ্পকাৰকোসল্লত্থং সব্বপাৰমীসু পকিণ্ণককথা কথেতব্বা.

তত্ৰিদং পঞ্হকম্মং – কা পনেতা পাৰমিযো? কেনট্ঠেন পাৰমিযো? কতিৱিধা চেতা? কো তাসং কমো? কানি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি? কো পচ্চযো? কো সংকিলেসো? কিং ৱোদানং? কো পটিপক্খো? কা পটিপত্তি? কো ৱিভাগো? কো সঙ্গহো? কো সম্পাদনূপাযো? কিত্তকেন কালেন সম্পাদনং? কো আনিসংসো? কিং চেতাসং ফলন্তি?

তত্ৰিদং ৱিস্সজ্জনং – কা পনেতা পাৰমিযোতি? তণ্হামানদিট্ঠীহি অনুপহতা কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতা দানাদযো গুণা পাৰমিযো.

কেনট্ঠেন পাৰমিযোতি? দানসীলাদিগুণৱিসেসযোগেন সত্তুত্তমতায পৰমা মহাসত্তা বোধিসত্তা, তেসং ভাৱো কম্মং ৱা পাৰমী, দানাদিকিৰিযা. অথ ৱা পৰতীতি পৰমো, দানাদিগুণানং পূৰকো পালকো চাতি বোধিসত্তো, পৰমস্স অযং, পৰমস্স ৱা ভাৱো, কম্মং ৱা পাৰমী, দানাদিকিৰিযাৱ. অথ ৱা পৰং সত্তং অত্তনি মৱতি বন্ধতি গুণৱিসেসযোগেন, পৰং ৱা অধিকতৰং মজ্জতি সুজ্ঝতি সংকিলেসমলতো, পৰং ৱা সেট্ঠং নিব্বানং ৱিসেসেন মযতি গচ্ছতি, পৰং ৱা লোকং পমাণভূতেন ঞাণৱিসেসেন ইধলোকং ৱিয মুনাতি পৰিচ্ছিন্দতি, পৰং ৱা অতিৱিয সীলাদিগুণগণং অত্তনো সন্তানে মিনোতি পক্খিপতি, পৰং ৱা অত্তভূততো ধম্মকাযতো অঞ্ঞং পটিপক্খং ৱা তদনত্থকৰং কিলেসচোৰগণং মিনাতি হিংসতীতি পৰমো, মহাসত্তো. পৰমস্স অযন্তিআদি ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. পাৰে ৱা নিব্বানে মজ্জতি সুজ্ঝতি সত্তে চ সোধেতি, তত্থ ৱা সত্তে মৱতি বন্ধতি যোজেতি, তং ৱা মযতি গচ্ছতি গমেতি চ, মুনাতি ৱা তং যাথাৱতো, তত্থ ৱা সত্তে মিনোতি পক্খিপতি, কিলেসাৰযো ৱা সত্তানং তত্থ মিনাতি হিংসতীতি পাৰমী, মহাপুৰিসো. তস্স ভাৱো কম্মং ৱা পাৰমিতা, দানাদিকিৰিযাৱ. ইমিনা নযেন পাৰমীসদ্দত্থো ৱেদিতব্বো.

কতিৱিধাতি? সঙ্খেপতো দসৱিধা. তা পন পাড়িযং সৰূপতো আগতাযেৱ. যথাহ –

‘‘ৱিচিনন্তো তদা দক্খিং, পঠমং দানপাৰমিং;

পুব্বকেহি মহেসীহি, অনুচিণ্ণং মহাপথ’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.১১৬) –

আদি. যথা চাহ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে, বুদ্ধকাৰকা ধম্মা? দস খো, সাৰিপুত্ত, বুদ্ধকাৰকা ধম্মা. কতমে দস? দানং খো, সাৰিপুত্ত, বুদ্ধকাৰকো ধম্মো, সীলং, নেক্খম্মং, পঞ্ঞা, ৱীৰিযং, খন্তি, সচ্চং, অধিট্ঠানং, মেত্তা, উপেক্খা বুদ্ধকাৰকো ধম্মো. ইমে খো, সাৰিপুত্ত, দস বুদ্ধকাৰকা ধম্মা’’তি. ইদমৱোচ ভগৱা, ইদং ৱত্ৱা সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –

‘‘দানং সীলঞ্চ নেক্খম্মং, পঞ্ঞা ৱীৰিযেন পঞ্চমং;

খন্তি সচ্চমধিট্ঠানং, মেত্তুপেক্খাতি তে দসা’’তি. (বু. ৱং. ১.৭৬ থোকং ৱিসদিসং);

কেচি পন ‘‘ছব্বিধা’’তি ৱদন্তি. তং এতাসং সঙ্গহৱসেন ৱুত্তং. সো পন সঙ্গহো পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.

কো তাসং কমোতি? এত্থ কমোতি দেসনাক্কমো, সো চ পঠমসমাদানহেতুকো, সমাদানং পৱিচযহেতুকং, ইতি যথা আদিম্হি পৱিচিতা সমাদিন্না চ, তথা দেসিতা. তত্থ দানং সীলস্স বহূপকাৰং সুকৰঞ্চাতি তং আদিম্হি ৱুত্তং. দানং সীলপৰিগ্গহিতং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসন্তি দানানন্তৰং সীলং ৱুত্তং. সীলং নেক্খম্মপৰিগ্গহিতং, নেক্খম্মং পঞ্ঞাপৰিগ্গহিতং, পঞ্ঞা ৱীৰিযপৰিগ্গহিতা, ৱীৰিযং খন্তিপৰিগ্গহিতং, খন্তি সচ্চপৰিগ্গহিতা, সচ্চং অধিট্ঠানপৰিগ্গহিতং, অধিট্ঠানং মেত্তাপৰিগ্গহিতং, মেত্তা উপেক্খাপৰিগ্গহিতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসাতি মেত্তানন্তৰমুপেক্খা ৱুত্তা. উপেক্খা পন কৰুণাপৰিগ্গহিতা কৰুণা চ উপেক্খাপৰিগ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘কথং পন মহাকাৰুণিকা বোধিসত্তা সত্তেসু উপেক্খকা হোন্তী’’তি? ‘‘উপেক্খিতব্বযুত্তেসু কঞ্চি কালং উপেক্খকা হোন্তি, ন পন সব্বত্থ সব্বদা চা’’তি কেচি. অপৰে পন – ‘‘ন সত্তেসু উপেক্খকা, সত্তকতেসু পন ৱিপ্পকাৰেসু উপেক্খকা হোন্তী’’তি.

অপৰো নযো – পচুৰজনেসুপি পৱত্তিযা সব্বসত্তসাধাৰণত্তা অপ্পফলত্তা সুকৰত্তা চ আদিম্হি দানং ৱুত্তং. সীলেন দাযকপটিগ্গাহকসুদ্ধিতো পৰানুগ্গহং ৱত্ৱা পৰপীড়ানিৱত্তিৱচনতো কিৰিযধম্মং ৱত্ৱা অকিৰিযধম্মৱচনতো ভোগসম্পত্তিহেতুং ৱত্ৱা ভৱসম্পত্তিহেতুৱচনতো চ দানস্স অনন্তৰং সীলং ৱুত্তং. নেক্খম্মেন সীলসম্পত্তিসিদ্ধিতো কাযৱচীসুচৰিতং ৱত্ৱা মনোসুচৰিতৱচনতো ৱিসুদ্ধসীলস্স সুখেনেৱ ঝানসমিজ্ঝনতো কম্মাপৰাধপ্পহানেন পযোগসুদ্ধিং ৱত্ৱা কিলেসাপৰাধপ্পহানেন আসযসুদ্ধিৱচনতো ৱীতিক্কমপ্পহানেন চিত্তস্স পৰিযুট্ঠানপ্পহানৱচনতো চ সীলস্স অনন্তৰং নেক্খম্মং ৱুত্তং. পঞ্ঞায নেক্খম্মস্স সিদ্ধিপৰিসুদ্ধিতো ঝানাভাৱেন পঞ্ঞাভাৱৱচনতো ‘‘সমাধিপদট্ঠানা হি পঞ্ঞা, পঞ্ঞাপচ্চুপট্ঠানো চ সমাধি’’. সমথনিমিত্তং ৱত্ৱা উপেক্খানিমিত্তৱচনতো পৰহিতজ্ঝানেন পৰহিতকৰণূপাযকোসল্লৱচনতো চ নেক্খম্মস্স অনন্তৰং পঞ্ঞা ৱুত্তা. ৱীৰিযাৰম্ভেন পঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধিতো সত্তসুঞ্ঞতাধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং ৱত্ৱা সত্তহিতায আৰম্ভস্স অচ্ছৰিযতাৱচনতো উপেক্খানিমিত্তং ৱত্ৱা পগ্গহনিমিত্তৱচনতো নিসম্মকাৰিতং ৱত্ৱা উট্ঠানৱচনতো চ ‘‘নিসম্মকাৰিনো হি উট্ঠানং ফলৱিসেসমাৱহতী’’তি পঞ্ঞায অনন্তৰং ৱীৰিযং ৱুত্তং.

ৱীৰিযেন তিতিক্খাসিদ্ধিতো ‘‘ৱীৰিযৱা হি আৰদ্ধৱীৰিযত্তা সত্তসঙ্খাৰেহি উপনীতং দুক্খং অভিভুয্য ৱিহৰতি’’. ৱীৰিযস্স তিতিক্খালঙ্কাৰভাৱতো ‘‘ৱীৰিযৱতো হি তিতিক্খা সোভতি’’. পগ্গহনিমিত্তং ৱত্ৱা সমথনিমিত্তৱচনতো অচ্চাৰম্ভেন উদ্ধচ্চদোসপ্পহানৱচনতো ‘‘ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা হি উদ্ধচ্চদোসো পহীযতি’’. ৱীৰিযৱতো সাতচ্চকৰণৱচনতো ‘‘খন্তিবহুলো হি অনুদ্ধতো সাতচ্চকাৰী হোতি’’. অপ্পমাদৱতো পৰহিতকিৰিযাৰম্ভে পচ্চুপকাৰতণ্হাভাৱৱচনতো ‘‘যাথাৱতো ধম্মনিজ্ঝানে হি সতি তণ্হা ন হোতি’’. পৰহিতাৰম্ভে পৰমেপি পৰকতদুক্খসহনতাৱচনতো চ ৱীৰিযস্স অনন্তৰং খন্তি ৱুত্তা. সচ্চেন খন্তিযা চিৰাধিট্ঠানতো অপকাৰিনো অপকাৰখন্তিং ৱত্ৱা তদুপকাৰকৰণে অৱিসংৱাদৱচনতো খন্তিযা অপৱাদৱাচাৱিকম্পনেন ভূতৱাদিতায অৱিজহনৱচনতো সত্তসুঞ্ঞতাধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং ৱত্ৱা তদুপব্ৰূহিতঞাণসচ্চৱচনতো চ খন্তিযা অনন্তৰং সচ্চং ৱুত্তং.

অধিট্ঠানেন সচ্চসিদ্ধিতো ‘‘অচলাধিট্ঠানস্স হি ৱিৰতি সিজ্ঝতি’’. অৱিসংৱাদিতং ৱত্ৱা তত্থ অচলভাৱৱচনতো ‘‘সচ্চসন্ধো হি দানাদীসু পটিঞ্ঞানুৰূপং নিচ্চলোৱ পৱত্ততি’’. ঞাণসচ্চং ৱত্ৱা সম্ভাৰেসু পৱত্তিনিট্ঠাপনৱচনতো ‘‘যথাভূতঞাণৱা হি বোধিসম্ভাৰে অধিট্ঠাতি, তে চ নিট্ঠাপেতি পটিপক্খেহি অকম্পিযভাৱতো’’তি সচ্চস্স অনন্তৰং অধিট্ঠানং ৱুত্তং. মেত্তায পৰহিতকৰণসমাদানাধিট্ঠানসিদ্ধিতো অধিট্ঠানং ৱত্ৱা হিতূপসংহাৰৱচনতো ‘‘বোধিসম্ভাৰে হি অধিতিট্ঠমানো মেত্তাৱিহাৰী হোতি’’. অচলাধিট্ঠানস্স সমাদানাৱিকোপনেন সমাদানসম্ভৱতো চ অধিট্ঠানস্স অনন্তৰং মেত্তা ৱুত্তা. উপেক্খায মেত্তাৱিসুদ্ধিতো সত্তেসু হিতূপসংহাৰং ৱত্ৱা তদপৰাধেসু উদাসীনতাৱচনতো মেত্তাভাৱনং ৱত্ৱা তন্নিস্সন্দভাৱনাৱচনতো হিতকামসত্তেপি উপেক্খকোতি অচ্ছৰিযগুণতাৱচনতো চ মেত্তায অনন্তৰং উপেক্খা ৱুত্তাতি এৱমেতাসং কমো ৱেদিতব্বো.

কানি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি এত্থ অৱিসেসেন তাৱ সব্বাপি পাৰমিযো পৰানুগ্গহলক্খণা, পৰেসং উপকাৰকৰণৰসা, অৱিকম্পনৰসা ৱা, হিতেসিতাপচ্চুপট্ঠানা, বুদ্ধত্তপচ্চুপট্ঠানা ৱা, মহাকৰুণাপদট্ঠানা, কৰুণূপাযকোসল্লপদট্ঠানা ৱা.

ৱিসেসেন পন যস্মা কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতা অত্তূপকৰণপৰিচ্চাগচেতনা দানপাৰমিতা, কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতং কাযৱচীসুচৰিতং অত্থতো অকত্তব্বৱিৰতিকত্তব্বকৰণচেতনাদযো চ সীলপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতো আদীনৱদস্সনপুব্বঙ্গমো কামভৱেহি নিক্খমনচিত্তুপ্পাদো নেক্খম্মপাৰমিতা, কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতো ধম্মানং সামঞ্ঞৱিসেসলক্খণাৱবোধো পঞ্ঞাপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতো কাযচিত্তেহি পৰহিতাৰম্ভো ৱীৰিযপাৰমিতা, কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতং সত্তসঙ্খাৰাপৰাধসহনং অদোসপ্পধানো তদাকাৰপ্পৱত্তচিত্তুপ্পাদো খন্তিপাৰমিতা, কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতং ৱিৰতিচেতনাদিভেদং অৱিসংৱাদনং সচ্চপাৰমিতা, কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতং অচলসমাদানাধিট্ঠানং তদাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো অধিট্ঠানপাৰমিতা, কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতো লোকস্স হিতসুখূপসংহাৰো অত্থতো অব্যাপাদো মেত্তাপাৰমিতা, কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতা অনুনযপটিঘৱিদ্ধংসনী ইট্ঠানিট্ঠেসু সত্তসঙ্খাৰেসু সমপ্পৱত্তি উপেক্খাপাৰমিতা.

তস্মা পৰিচ্চাগলক্খণা দানপাৰমী, দেয্যধম্মে লোভৱিদ্ধংসনৰসা, অনাসত্তিপচ্চুপট্ঠানা, ভৱৱিভৱসম্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা ৱা, পৰিচ্চজিতব্বৱত্থুপদট্ঠানা. সীলনলক্খণা সীলপাৰমী, সমাধানলক্খণা পতিট্ঠানলক্খণা চাতি ৱুত্তং হোতি. দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনৰসা, অনৱজ্জৰসা ৱা, সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানা, হিৰোত্তপ্পপদট্ঠানা. কামতো চ ভৱতো চ নিক্খমনলক্খণা নেক্খম্মপাৰমী, তদাদীনৱৱিভাৱনৰসা, ততো এৱ ৱিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানা, সংৱেগপদট্ঠানা. যথাসভাৱপটিৱেধলক্খণা পঞ্ঞাপাৰমী, অক্খলিতপটিৱেধলক্খণা ৱা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৱেধো ৱিয, ৱিসযোভাসনৰসা পদীপো ৱিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অৰঞ্ঞগতসুদেসিকো ৱিয, সমাধিপদট্ঠানা, চতুসচ্চপদট্ঠানা ৱা. উস্সাহলক্খণা ৱীৰিযপাৰমী, উপত্থম্ভনৰসা, অসংসীদনপচ্চুপট্ঠানা, ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুপদট্ঠানা, সংৱেগপদট্ঠানা ৱা. খমনলক্খণা খন্তিপাৰমী, ইট্ঠানিট্ঠসহনৰসা, অধিৱাসনপচ্চুপট্ঠানা, অৱিৰোধপচ্চুপট্ঠানা ৱা, যথাভূতদস্সনপদট্ঠানা. অৱিসংৱাদনলক্খণা সচ্চপাৰমী, যথাসভাৱৱিভাৱনৰসা, সাধুতাপচ্চুপট্ঠানা, সোৰচ্চপদট্ঠানা. বোধিসম্ভাৰেসু অধিট্ঠানলক্খণা অধিট্ঠানপাৰমী, তেসং পটিপক্খাভিভৱনৰসা, তত্থ অচলতাপচ্চুপট্ঠানা, বোধিসম্ভাৰপদট্ঠানা. হিতাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা মেত্তাপাৰমী, হিতূপসংহাৰৰসা, আঘাতৱিনযনৰসা ৱা, সোম্মভাৱপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা. মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা উপেক্খাপাৰমী, সমভাৱদস্সনৰসা, পটিঘানুনযৱূপসমপচ্চুপট্ঠানা, কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণপদট্ঠানা.

এত্থ চ কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিততা দানাদীনং পৰিচ্চাগাদিলক্খণস্স ৱিসেসনভাৱেন ৱত্তব্বা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতানি হি দানাদীনি বোধিসত্তসন্তানে পৱত্তানি দানাদিপাৰমিযো নাম হোন্তি.

কো পচ্চযোতি? অভিনীহাৰো তাৱ পাৰমীনং পচ্চযো. যো হি অযং –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –

এৱং ৱুত্তো অট্ঠধম্মসমোধানসম্পাদিতো ‘‘তিণ্ণো তাৰেয্যং মুত্তো মোচেয্যং দন্তো দমেয্যং সন্তো সমেয্যং অস্সত্থো অস্সাসেয্যং পৰিনিব্বুতো পৰিনিব্বাপেয্যং সুদ্ধো সোধেয্যং বুদ্ধো বোধেয্য’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তো অভিনীহাৰো. সো অৱিসেসেন সব্বপাৰমীনং পচ্চযো. তপ্পৱত্তিযা হি উদ্ধং পাৰমীনং পৱিচযুপট্ঠানসমাদানাধিট্ঠাননিপ্ফত্তিযো মহাপুৰিসানং সম্ভৱন্তি.

তত্থ মনুস্সত্তন্তি মনুস্সত্তভাৱো. মনুস্সত্তভাৱেযেৱ হি ঠত্ৱা বুদ্ধত্তং পত্থেন্তস্স পত্থনা সমিজ্ঝতি, ন নাগসুপণ্ণাদিজাতীসু ঠিতস্স. কস্মাতি চে? বুদ্ধভাৱস্স অননুচ্ছৱিকভাৱতো.

লিঙ্গসম্পত্তীতি মনুস্সত্তভাৱে ঠিতস্সাপি পুৰিসস্সেৱ পত্থনা সমিজ্ঝতি, ন ইত্থিযা ন পণ্ডকনপুংসকউভতোব্যঞ্জনকানং ৱা সমিজ্ঝতি. কস্মাতি চে? যথাৱুত্তকাৰণতো লক্খণপাৰিপূৰিযা অভাৱতো চ. ৱুত্তঞ্চেতং – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং ইত্থী অৰহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.২৭৯; ৱিভ. ৮০৯) ৱিত্থাৰো. তস্মা মনুস্সজাতিকস্সাপি ইত্থিলিঙ্গে ঠিতস্স পণ্ডকাদীনং ৱা পত্থনা ন সমিজ্ঝতি.

হেতূতি উপনিস্সযসম্পত্তি. মনুস্সপুৰিসস্সাপি হি উপনিস্সযসম্পন্নস্সেৱ হেতুসম্পত্তিযা পত্থনা সমিজ্ঝতি, ন ইতৰস্স.

সত্থাৰদস্সনন্তি সত্থুসম্মুখীভাৱো. ধৰমানকবুদ্ধস্সেৱ হি সন্তিকে পত্থেন্তস্স পত্থনা সমিজ্ঝতি, পৰিনিব্বুতে পন ভগৱতি চেতিযস্স সন্তিকে ৱা বোধিমূলে ৱা পটিমায ৱা পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং ৱা সন্তিকে পত্থনা ন সমিজ্ঝতি. কস্মা? অধিকাৰস্স বলৱভাৱাভাৱতো. বুদ্ধানং এৱ পন সন্তিকে পত্থনা সমিজ্ঝতি, অজ্ঝাসযস্স উড়াৰভাৱেন তদধিকাৰস্স বলৱভাৱাপত্তিতো.

পব্বজ্জাতি বুদ্ধস্স ভগৱতো সন্তিকে পত্থেন্তস্সাপি কম্মকিৰিযৱাদীসু তাপসেসু ৱা ভিক্খূসু ৱা পব্বজিতস্সেৱ পত্থনা সমিজ্ঝতি, নো গিহিলিঙ্গে ঠিতস্স. কস্মা? বুদ্ধভাৱস্স অননুচ্ছৱিকভাৱতো. পব্বজিতা এৱ হি মহাবোধিসত্তা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি, ন গহট্ঠভূতা, তস্মা পণিধানকালে চ পব্বজ্জালিঙ্গং এৱ হি যুত্তৰূপং কিঞ্চ গুণসম্পত্তিঅধিট্ঠানভাৱতো.

গুণসম্পত্তীতি অভিঞ্ঞাদিগুণসম্পদা. পব্বজিতস্সাপি হি অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো পঞ্চাভিঞ্ঞস্সেৱ পত্থনা সমিজ্ঝতি, ন যথাৱুত্তগুণসম্পত্তিযা ৱিৰহিতস্স. কস্মা? পাৰমিপৱিচযস্স অসমত্থভাৱতো, উপনিস্সযসম্পত্তিযা অভিঞ্ঞাসম্পত্তিযা চ সমন্নাগতত্তা মহাপুৰিসা কতাভিনীহাৰা সযমেৱ পাৰমী পৱিচেতুং সমত্থা হোন্তি.

অধিকাৰোতি অধিকো উপকাৰো. যথাৱুত্তগুণসম্পন্নোপি হি যো অত্তনো জীৱিতম্পি বুদ্ধানং পৰিচ্চজিত্ৱা তস্মিং কালে অধিকং উপকাৰং কৰোতি, তস্সেৱ অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতি, ন ইতৰস্স.

ছন্দতাতি কত্তুকামতাকুসলচ্ছন্দো. যস্স হি যথাৱুত্তধম্মসমন্নাগতস্স বুদ্ধকাৰকধম্মানং অত্থায মহন্তো ছন্দো মহতী পত্থনা মহতী কত্তুকামতা অত্থি, তস্সেৱ সমিজ্ঝতি, ন ইতৰস্স.

তত্ৰিদং ছন্দমহন্ততায ওপম্মং – যো সকলচক্কৱাড়গব্ভং একোদকীভূতং অত্তনো বাহুবলেনেৱ উত্তৰিত্ৱা পাৰং গন্তুং সমত্থো, সো বুদ্ধত্তং পাপুণাতীতি সুত্ৱা তং দুক্কৰতো অদহন্তো ‘‘অহং তং উত্তৰিত্ৱা পাৰং গমিস্সামী’’তি ছন্দজাতো হোতি, ন তত্থ সঙ্কোচং আপজ্জতি. তথা যো সকলচক্কৱাড়ং ৱীতচ্চিকানং ৱিগতধূমানং অঙ্গাৰানং পূৰং পাদেহি অক্কমন্তো অতিক্কমিত্ৱা পৰভাগং পাপুণিতুং সমত্থো…পে… ন তত্থ সঙ্কোচং আপজ্জতি. তথা যো সকলচক্কৱাড়ং সত্তিসূলেহি সুনিসিতফলেহি নিৰন্তৰং আকিণ্ণং পাদেহি অক্কমন্তো অতিক্কমিত্ৱা…পে… ন তত্থ সঙ্কোচং আপজ্জতি. তথা যো সকলচক্কৱাড়ং নিৰন্তৰং ঘনৱেড়ুগুম্বসঞ্ছন্নং কণ্টকলতাৱনগহনং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা পৰভাগং গন্তুং সমত্থো…পে… ন তত্থ সঙ্কোচং আপজ্জতি. তথা যো ‘‘চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ কপ্পে নিৰযে পচ্চিত্ৱা বুদ্ধত্তং পত্তব্ব’’ন্তি সুত্ৱা তং দুক্কৰতো অদহন্তো ‘‘অহং তত্থ পচ্চিত্ৱা বুদ্ধত্তং পাপুণিস্সামী’’তি ছন্দজাতো হোতি, ন তত্থ সঙ্কোচং আপজ্জতীতি এৱমাদিনা নযেন এত্থ ছন্দস্স মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো.

এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো পনাযং অভিনীহাৰো অত্থতো তেসং অট্ঠন্নং অঙ্গানং সমোধানেন তথাপৱত্তো চিত্তুপ্পাদোতি ৱেদিতব্বো. সো সম্মদেৱ সম্মাসম্বোধিযা পণিধানলক্খণো. ‘‘অহো ৱতাহং অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝেয্যং, সব্বসত্তানং হিতসুখং নিপ্ফাদেয্য’’ন্তি এৱমাদিপত্থনাৰসো, বোধিসম্ভাৰহেতুভাৱপচ্চুপট্ঠানো, মহাকৰুণাপদট্ঠানো, উপনিস্সযসম্পত্তিপদট্ঠানো ৱা. অচিন্তেয্যং বুদ্ধভূমিং অপৰিমাণং সত্তলোকহিতঞ্চ আৰব্ভ পৱত্তিযা সব্ববুদ্ধকাৰকধম্মমূলভূতো পৰমভদ্দকো পৰমকল্যাণো অপৰিমেয্যপ্পভাৱো পুঞ্ঞৱিসেসোতি দট্ঠব্বো.

যস্স চ উপ্পত্তিযা সহেৱ মহাপুৰিসো মহাবোধিযানপটিপত্তিং ওতিণ্ণো নাম হোতি নিযতভাৱসমধিগমনতো ততো অনিৱত্তনসভাৱত্তা বোধিসত্তোতি সমঞ্ঞং পটিলভতি, সব্বভাৱেন সম্মাসম্বোধিযং সমাসত্তমানসতা বোধিসম্ভাৰসিক্খাসমত্থতা চস্স সন্তিট্ঠতি. যথাৱুত্তাভিনীহাৰসমিজ্ঝনেন হি মহাপুৰিসা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমনপুব্বলিঙ্গেন সযম্ভুঞাণেন সম্মদেৱ সব্বপাৰমিযো পৱিচিনিত্ৱা সমাদায অনুক্কমেন পৰিপূৰেন্তি. তথা কতমহাভিনীহাৰো হি সুমেধপণ্ডিতো পটিপজ্জি. যথাহ –

‘‘হন্দ বুদ্ধকৰে ধম্মে, ৱিচিনামি ইতো চিতো;

উদ্ধং অধো দস দিসা, যাৱতা ধম্মধাতুযা;

ৱিচিনন্তো তদা দক্খিং, পঠমং দানপাৰমি’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.১১৫-১১৬) –

ৱিত্থাৰো. তস্স চ অভিনীহাৰস্স চত্তাৰো পচ্চযা চত্তাৰো হেতূ চত্তাৰি চ বলানি ৱেদিতব্বানি.

তত্থ কতমে চত্তাৰো পচ্চযা? ইধ মহাপুৰিসো পস্সতি তথাগতং মহতা বুদ্ধানুভাৱেন অচ্ছৰিযব্ভুতং পাটিহাৰিযং কৰোন্তং. তস্স তং নিস্সায তং আৰম্মণং কত্ৱা মহাবোধিযং চিত্তং সন্তিট্ঠতি – ‘‘মহানুভাৱা ৱতাযং ধম্মধাতু, যস্সা সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা ভগৱা এৱং অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মো অচিন্তেয্যানুভাৱো চা’’তি. সো তমেৱ মহানুভাৱদস্সনং নিস্সায তং পচ্চযং কত্ৱা সম্বোধিযং অধিমুচ্চন্তো তত্থ চিত্তং ঠপেতি. অযং পঠমো পচ্চযো মহাভিনীহাৰায.

ন হেৱ খো পস্সতি তথাগতস্স যথাৱুত্তং মহানুভাৱতং, অপি চ খো সুণাতি ‘‘এদিসো চ এদিসো চ ভগৱা’’তি. সো তং নিস্সায তং পচ্চযং কত্ৱা সম্বোধিযং অধিমুচ্চন্তো তত্থ চিত্তং ঠপেতি. অযং দুতিযো পচ্চযো মহাভিনীহাৰায.

ন হেৱ খো পস্সতি তথাগতস্স যথাৱুত্তং মহানুভাৱতং, নপি তং পৰতো সুণাতি, অপি চ খো তথাগতস্স ধম্মং দেসেন্তস্স ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৱে, তথাগতো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২১-২২) বুদ্ধানুভাৱপটিসংযুত্তং ধম্মং সুণাতি. সো তং নিস্সায তং পচ্চযং কত্ৱা সম্বোধিযং অধিমুচ্চন্তো তত্থ চিত্তং ঠপেতি. অযং ততিযো পচ্চযো মহাভিনীহাৰায.

ন হেৱ খো পস্সতি তথাগতস্স যথাৱুত্তং মহানুভাৱতং, নপি তং পৰতো সুণাতি, নপি তথাগতস্স ধম্মং সুণাতি, অপি চ খো উড়াৰজ্ঝাসযো কল্যাণাধিমুত্তিকো ‘‘অহমেতং বুদ্ধৱংসং বুদ্ধতন্তিং বুদ্ধপৱেণিং বুদ্ধধম্মতং পৰিপালেস্সামী’’তি যাৱদেৱ ধম্মং এৱ সক্কৰোন্তো গৰুকৰোন্তো মানেন্তো পূজেন্তো ধম্মং অপচাযমানো তং নিস্সায তং পচ্চযং কত্ৱা সম্বোধিযং অধিমুচ্চন্তো তত্থ চিত্তং ঠপেতি. অযং চতুত্থো পচ্চযো মহাভিনীহাৰায.

তত্থ কতমে চত্তাৰো হেতূ মহাভিনীহাৰায? ইধ মহাপুৰিসো পকতিযা উপনিস্সযসম্পন্নোৱ হোতি পুৰিমকেসু বুদ্ধেসু কতাধিকাৰো. অযং পঠমো হেতু মহাভিনীহাৰায. পুন চপৰং মহাপুৰিসো পকতিযা কৰুণাজ্ঝাসযো হোতি কৰুণাধিমুত্তো সত্তানং দুক্খং অপনেতুকামো অপি চ অত্তনো কাযজীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা. অযং দুতিযো হেতু মহাভিনীহাৰায. পুন চপৰং মহাপুৰিসো সকলতোপি ৱট্টদুক্খতো সত্তহিতায চ দুক্কৰচৰিযতো সুচিৰম্পি কালং ঘটেন্তো ৱাযমন্তো অনিব্বিন্নো হোতি অনুত্ৰাসী যাৱ ইচ্ছিতত্থনিপ্ফত্তি. অযং ততিযো হেতু মহাভিনীহাৰায. পুন চপৰং মহাপুৰিসো কল্যাণমিত্তসন্নিস্সিতো হোতি, যো অহিততো নিৱাৰেতি, হিতে পতিট্ঠপেতি. অযং চতুত্থো হেতু মহাভিনীহাৰায.

তত্ৰাযং মহাপুৰিসস্স উপনিস্সযসম্পদা – একন্তেনেৱস্স যথা অজ্ঝাসযো সম্বোধিনিন্নো হোতি সম্বোধিপোণো সম্বোধিপব্ভাৰো, তথা সত্তানং হিতচৰিযা. যতো চানেন পুৰিমবুদ্ধানং সন্তিকে সম্বোধিযা পণিধানং কতং হোতি মনসা ৱাচায চ ‘‘অহম্পি এদিসো সম্মাসম্বুদ্ধো হুত্ৱা সম্মদেৱ সত্তানং হিতসুখং নিপ্ফাদেয্য’’ন্তি. এৱং সম্পন্নূপনিস্সযস্স পনস্স ইমানি উপনিস্সযসম্পত্তিযা লিঙ্গানি ভৱন্তি যেহি সমন্নাগতস্স সাৱকবোধিসত্তেহি চ পচ্চেকবোধিসত্তেহি চ মহাৱিসেসো মহন্তং নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি ইন্দ্ৰিযতো পটিপত্তিতো কোসল্লতো চ. ইধ উপনিস্সযসম্পন্নো মহাপুৰিসো যথা ৱিসদিন্দ্ৰিযো হোতি ৱিসদঞাণো, ন তথা ইতৰে. পৰহিতায পটিপন্নো হোতি, ন অত্তহিতায. তথা হি সো যথা বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং পটিপজ্জতি, ন তথা ইতৰে. তত্থ চ কোসল্লং আৱহতি ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ঠানাঠানকুসলতায চ.

তথা মহাপুৰিসো পকতিযা দানজ্ঝাসযো হোতি দানাভিৰতো, সতি দেয্যধম্মে দেতি এৱ, ন দানতো সঙ্কোচং আপজ্জতি, সততং সমিতং সংৱিভাগসীলো হোতি, পমুদিতোৱ দেতি আদৰজাতো, ন উদাসীনচিত্তো, মহন্তম্পি দানং দত্ৱা ন চ দানেন সন্তুট্ঠো হোতি, পগেৱ অপ্পং, পৰেসঞ্চ উস্সাহং জনেন্তো দানে ৱণ্ণং ভাসতি, দানপটিসংযুত্তং ধম্মকথং কৰোতি, অঞ্ঞে চ পৰেসং দেন্তে দিস্ৱা অত্তমনো হোতি, ভযট্ঠানেসু চ পৰেসং অভযং দেতীতি এৱমাদীনি দানজ্ঝাসযস্স মহাপুৰিসস্স দানপাৰমিযা লিঙ্গানি.

তথা পাণাতিপাতাদীহি পাপধম্মেহি হিৰীযতি ওত্তপ্পতি, সত্তানং অৱিহেঠনজাতিকো হোতি সোৰতো সুখসীলো অসঠো অমাযাৱী উজুজাতিকো সুৱচো সোৱচস্সকৰণীযেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো মুদুজাতিকো অত্থদ্ধো অনতিমানী, পৰসন্তকং নাদিযতি অন্তমসো তিণসলাকং উপাদায, অত্তনো হত্থে নিক্খিত্তং ইণং ৱা গহেত্ৱা পৰং ন ৱিসংৱাদেতি, পৰস্মিং ৱা অত্তনো সন্তকে ব্যামূড়্হে ৱিস্সৰিতে ৱা তং সঞ্ঞাপেত্ৱা পটিপাদেতি যথা তং ন পৰহত্থগতং হোতি, অলোলুপ্পো হোতি, পৰপৰিগ্গহেসু পাপকং চিত্তম্পি ন উপ্পাদেতি, ইত্থিব্যসনাদীনি দূৰতো পৰিৱজ্জেতি, সচ্চৱাদী সচ্চসন্ধো ভিন্নানং সন্ধাতা সহিতানং অনুপ্পদাতা, পিযৱাদী মিহিতপুব্বঙ্গমো পুব্বভাসী অত্থৱাদী ধম্মৱাদী অনভিজ্ঝালু অব্যাপন্নচিত্তো অৱিপৰীতদস্সনো, কম্মস্সকতঞাণেন সচ্চানুলোমিকঞাণেন কতঞ্ঞূ কতৱেদী ৱুদ্ধাপচাযী সুৱিসুদ্ধাজীৱো ধম্মকামো পৰেপি ধম্মে সমাদপেতা সব্বেন সব্বং অকিচ্চতো সত্তে নিৱাৰেতা কিচ্চেসু পতিট্ঠপেতা অত্তনা চ তত্থ কিচ্চে যোগং আপজ্জিতা, কত্ৱা ৱা পন সযং অকত্তব্বং সীঘঞ্ঞেৱ ততো পটিৱিৰতো হোতীতি এৱমাদীনি সীলজ্ঝাসযস্স মহাপুৰিসস্স সীলপাৰমিযা লিঙ্গানি.

তথা মন্দকিলেসো হোতি মন্দনীৱৰণো, পৱিৱেকজ্ঝাসযো অৱিক্খেপবহুলো, ন তস্স পাপকা ৱিতক্কা চিত্তং অন্ৱাস্সৱন্তি, ৱিৱেকগতস্স চস্স অপ্পকসিৰেনেৱ চিত্তং সমাধিযতি, অমিত্তপক্খেপি তুৱটং মেত্তচিত্ততা সন্তিট্ঠতি, পগেৱ ইতৰস্মিং, সতিমা চ হোতি চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা, মেধাৱী চ হোতি ধম্মোজপঞ্ঞায সমন্নাগতো, নিপকো চ হোতি তাসু তাসু ইতিকত্তব্বতাসু, আৰদ্ধৱীৰিযো চ হোতি সত্তানং হিতকিৰিযাসু, খন্তিবলসমন্নাগতো চ হোতি সব্বসহো, অচলাধিট্ঠানো চ হোতি দড়্হসমাদানো, অজ্ঝুপেক্খকো চ হোতি উপেক্খাঠানীযেসু ধম্মেসূতি এৱমাদীনি মহাপুৰিসস্স নেক্খম্মজ্ঝাসযাদীনং ৱসেন নেক্খম্মপাৰমিআদীনং লিঙ্গানি ৱেদিতব্বানি.

এৱমেতেহি বোধিসম্ভাৰলিঙ্গেহি সমন্নাগতস্স মহাপুৰিসস্স যং ৱুত্তং ‘‘মহাভিনীহাৰায কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযো হেতূ’’তি. তত্ৰিদং সঙ্খেপতো কল্যাণমিত্তলক্খণং – ইধ কল্যাণমিত্তো সদ্ধাসম্পন্নো হোতি সীলসম্পন্নো সুতসম্পন্নো চাগসম্পন্নো ৱীৰিযসম্পন্নো সতিসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং কম্মফলঞ্চ, তেন সম্মাসম্বোধিযা হেতুভূতং সত্তেসু হিতেসিতং ন পৰিচ্চজতি, সীলসম্পত্তিযা সত্তানং পিযো হোতি মনাপো গৰু ভাৱনীযো চোদকো পাপগৰহী ৱত্তা ৱচনক্খমো, সুতসম্পত্তিযা সত্তানং হিতসুখাৱহং গম্ভীৰং ধম্মকথং কত্তা হোতি, চাগসম্পত্তিযা অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো, ৱীৰিযসম্পত্তিযা আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি সত্তানং হিতপটিপত্তিযং, সতিসম্পত্তিযা উপট্ঠিতসতি হোতি অনৱজ্জধম্মেসু, সমাধিসম্পত্তিযা অৱিক্খিত্তো হোতি সমাহিতচিত্তো, পঞ্ঞাসম্পত্তিযা অৱিপৰীতং পজানাতি, সো সতিযা কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসমানো পঞ্ঞায সত্তানং হিতাহিতং যথাভূতং জানিত্ৱা সমাধিনা তত্থ একগ্গচিত্তো হুত্ৱা ৱীৰিযেন অহিতা সত্তে নিসেধেত্ৱা হিতে নিযোজেতি. তেনাহ –

‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;

গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩) –

এৱং গুণসমন্নাগতঞ্চ কল্যাণমিত্তং উপনিস্সায মহাপুৰিসো অত্তনো উপনিস্সযসম্পত্তিং সম্মদেৱ পৰিযোদপেতি. সুৱিসুদ্ধাসযপযোগো চ হুত্ৱা চতূহি বলেহি সমন্নাগতো ন চিৰেনেৱ অট্ঠঙ্গে সমোধানেত্ৱা মহাভিনীহাৰং কৰোন্তো বোধিসত্তভাৱে পতিট্ঠহতি অনিৱত্তিধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো.

তস্সিমানি চত্তাৰি বলানি. অজ্ঝত্তিকবলং যা সম্মাসম্বোধিযং অত্তসন্নিস্সযা ধম্মগাৰৱেন অভিৰুচি একন্তনিন্নজ্ঝাসযতা, যায মহাপুৰিসো অত্তাধিপতি লজ্জাপস্সযো অভিনীহাৰসম্পন্নো চ হুত্ৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সম্মাসম্বোধিং পাপুণাতি. বাহিৰবলং যা সম্মাসম্বোধিযং পৰসন্নিস্সযা অভিৰুচি একন্তনিন্নজ্ঝাসযতা, যায মহাপুৰিসো লোকাধিপতি মানাপস্সযো অভিনীহাৰসম্পন্নো চ হুত্ৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সম্মাসম্বোধিং পাপুণাতি. উপনিস্সযবলং যা সম্মাসম্বোধিযং উপনিস্সযসম্পত্তিযা অভিৰুচি একন্তনিন্নজ্ঝাসযতা, যায মহাপুৰিসো তিক্খিন্দ্ৰিযো ৱিসদধাতুকো সতিসন্নিস্সযো অভিনীহাৰসম্পন্নো চ হুত্ৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সম্মাসম্বোধিং পাপুণাতি. পযোগবলং যা সম্মাসম্বোধিযং তজ্জা পযোগসম্পদা সক্কচ্চকাৰিতা সাতচ্চকাৰিতা, যায মহাপুৰিসো ৱিসুদ্ধপযোগো নিৰন্তৰকাৰী অভিনীহাৰসম্পন্নো চ হুত্ৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সম্মাসম্বোধিং পাপুণাতি.

এৱমযং চতূহি পচ্চযেহি চতূহি হেতূহি চতূহি চ বলেহি সম্পন্নসমুদাগমো অট্ঠঙ্গসমোধানসম্পাদিতো অভিনীহাৰো পাৰমীনং পচ্চযো মূলকাৰণভাৱতো. যস্স চ পৱত্তিযা মহাপুৰিসে চত্তাৰো অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা পতিট্ঠহন্তি, সব্বসত্তনিকাযং অত্তনো ওৰসপুত্তং ৱিয পিযচিত্তেন পৰিগ্গণ্হাতি. ন চস্স চিত্তং পুত্তসংকিলেসৱসেন সংকিলিস্সতি. সত্তানং হিতসুখাৱহো চস্স অজ্ঝাসযো পযোগো চ হোতি. অত্তনো চ বুদ্ধকাৰকধম্মা উপৰূপৰি ৱড্ঢন্তি পৰিপচ্চন্তি চ. যতো চ মহাপুৰিসো উড়াৰতমেন পুঞ্ঞাভিসন্দেন কুসলাভিসন্দেন পৱত্তিযা পচ্চযেন সুখস্সাহাৰেন সমন্নাগতো সত্তানং দক্খিণেয্যো উত্তমগাৰৱট্ঠানং অসদিসং পুঞ্ঞক্খেত্তঞ্চ হোতি. এৱমনেকগুণো অনেকানিসংসো মহাভিনীহাৰো পাৰমীনং পচ্চযোতি ৱেদিতব্বো.

যথা চ অভিনীহাৰো, এৱং মহাকৰুণা উপাযকোসল্লঞ্চ. তত্থ উপাযকোসল্লং নাম দানাদীনং বোধিসম্ভাৰভাৱস্স নিমিত্তভূতা পঞ্ঞা, যাহি মহাকৰুণূপাযকোসল্লতাহি মহাপুৰিসানং অত্তসুখনিৰপেক্খতা নিৰন্তৰং পৰহিতকৰণপসুততা সুদুক্কৰেহিপি মহাবোধিসত্তচৰিতেহি ৱিসাদাভাৱো পসাদসম্বুদ্ধিদস্সনসৱনানুস্সৰণকালেসুপি সত্তানং হিতসুখপ্পটিলাভহেতুভাৱো চ সম্পজ্জতি. তথা হিস্স পঞ্ঞায বুদ্ধভাৱসিদ্ধি, কৰুণায বুদ্ধকম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞায সযং তৰতি, কৰুণায পৰে তাৰেতি, পঞ্ঞায পৰদুক্খং পৰিজানাতি, কৰুণায পৰদুক্খপতিকাৰং আৰভতি, পঞ্ঞায চ দুক্খে নিব্বিন্দতি, কৰুণায দুক্খং সম্পটিচ্ছতি, তথা পঞ্ঞায নিব্বানাভিমুখো হোতি, কৰুণায ৱট্টং পাপুণাতি, তথা কৰুণায সংসাৰাভিমুখো হোতি, পঞ্ঞায তত্ৰ নাভিৰমতি, পঞ্ঞায চ সব্বত্থ ৱিৰজ্জতি, কৰুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বেসং অনুগ্গহায পৱত্তো, কৰুণায সব্বেপি অনুকম্পতি, পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৱিৰত্তচিত্তো, পঞ্ঞায চ অহংকাৰমমংকাৰাভাৱো, কৰুণায আলসিযদীনতাভাৱো, তথা পঞ্ঞাকৰুণাহি যথাক্কমং অত্তপৰনাথতা ধীৰৱীৰভাৱো, অনত্তন্তপঅপৰন্তপতা, অত্তহিতপৰহিতনিপ্ফত্তি, নিব্ভযাভিংসনকভাৱো, ধম্মাধিপতিলোকাধিপতিতা, কতঞ্ঞুপুব্বকাৰিভাৱো, মোহতণ্হাৱিগমো, ৱিজ্জাচৰণসিদ্ধি, বলৱেসাৰজ্জনিপ্ফত্তীতি সব্বস্সাপি পাৰমিতাফলস্স ৱিসেসেন উপাযভাৱতো পঞ্ঞাকৰুণা পাৰমীনং পচ্চযো. ইদঞ্চ দ্ৱযং পাৰমীনং ৱিয পণিধানস্সাপি পচ্চযো.

তথা উস্সাহউম্মঙ্গঅৱত্থানহিতচৰিযা চ পাৰমীনং পচ্চযাতি ৱেদিতব্বা, যা বুদ্ধভাৱস্স উপ্পত্তিট্ঠানতায বুদ্ধভূমিযোতি ৱুচ্চন্তি. তত্থ উস্সাহো নাম বোধিসম্ভাৰানং অব্ভুস্সহনৱীৰিযং. উম্মঙ্গো নাম বোধিসম্ভাৰেসু উপাযকোসল্লভূতা পঞ্ঞা. অৱত্থানং নাম অধিট্ঠানং অচলাধিট্ঠানতা. হিতচৰিযা নাম মেত্তাভাৱনা কৰুণাভাৱনা চ.

তথা নেক্খম্মপৱিৱেকঅলোভাদোসামোহনিস্সৰণপ্পভেদা ছ অজ্ঝাসযা. নেক্খম্মজ্ঝাসযা হি বোধিসত্তা হোন্তি কামেসু ঘৰাৱাসে চ দোসদস্সাৱিনো, তথা পৱিৱেকজ্ঝাসযা সঙ্গণিকায দোসদস্সাৱিনো, অলোভজ্ঝাসযা লোভে দোসদস্সাৱিনো, অদোসজ্ঝাসযা দোসে দোসদস্সাৱিনো, অমোহজ্ঝাসযা মোহে দোসদস্সাৱিনো, নিস্সৰণজ্ঝাসযা সব্বভৱেসু দোসদস্সাৱিনোতি. তস্মা এতে বোধিসত্তানং ছ অজ্ঝাসযা দানাদীনং পাৰমীনং পচ্চযাতি ৱেদিতব্বা. ন হি লোভাদীসু আদীনৱদস্সনেন অলোভাদীনং অধিকভাৱেন চ ৱিনা দানাদিপাৰমিযো সম্ভৱন্তি, অলোভাদীনঞ্হি অধিকভাৱেন পৰিচ্চাগাদিনিন্নচিত্ততা অলোভজ্ঝাসযাদিতাতি ৱেদিতব্বা.

যথা চেতে এৱং দানজ্ঝাসযতাদযোপি বোধিযা চৰন্তানং বোধিসত্তানং দানাদিপাৰমীনং পচ্চযো. দানজ্ঝাসযতায হি বোধিসত্তা তপ্পটিপক্খে মচ্ছেৰে দোসদস্সাৱিনো হুত্ৱা সম্মদেৱ দানপাৰমিং পৰিপূৰেন্তি. সীলজ্ঝাসযতায দুস্সীল্যে দোসদস্সাৱিনো হুত্ৱা সম্মদেৱ সীলপাৰমিং পৰিপূৰেন্তি. নেক্খম্মজ্ঝাসযতায কামেসু ঘৰাৱাসে চ, যথাভূতঞাণজ্ঝাসযতায অঞ্ঞাণে ৱিচিকিচ্ছায চ, ৱীৰিযজ্ঝাসযতায কোসজ্জে, খন্তিযজ্ঝাসযতায অক্খন্তিযং, সচ্চজ্ঝাসযতায ৱিসংৱাদে, অধিট্ঠানজ্ঝাসযতায অনধিট্ঠানে, মেত্তাজ্ঝাসযতায ব্যাপাদে, উপেক্খাজ্ঝাসযতায লোকধম্মেসু আদীনৱদস্সাৱিনো হুত্ৱা সম্মদেৱ নেক্খম্মাদিপাৰমিযো পৰিপূৰেন্তি. দানজ্ঝাসযতাদযো দানাদিপাৰমীনং নিপ্ফত্তিকাৰণত্তা পচ্চযো.

তথা অপৰিচ্চাগপৰিচ্চাগাদীসু যথাক্কমং আদীনৱানিসংসপচ্চৱেক্খণা দানাদিপাৰমীনং পচ্চযো. তত্থাযং পচ্চৱেক্খণাৱিধিখেত্তৱত্থুহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণগোমহিংসদাসিদাসপুত্তদাৰাদিপৰিগ্গহব্যাসত্তচিত্তানং সত্তানং খেত্তাদীনং ৱত্থুকামভাৱেন বহুপত্থনীযভাৱতো ৰাজচোৰাদিসাধাৰণভাৱতো ৱিৱাদাধিট্ঠানতো সপত্তকৰণতো নিস্সাৰতো পটিলাভপৰিপালনেসু পৰৱিহেঠনহেতুতো ৱিনাসনিমিত্তঞ্চ সোকাদিঅনেকৱিহিতব্যসনাৱহতো তদাসত্তিনিদানঞ্চ মচ্ছেৰমলপৰিযুট্ঠিতচিত্তানং অপাযূপপত্তিহেতুভাৱতোতি এৱং ৱিৱিধৱিপুলানত্থাৱহানি পৰিগ্গহৱত্থূনি নাম. তেসং পৰিচ্চাগোযেৱ একো সোত্থিভাৱোতি পৰিচ্চাগে অপ্পমাদো কৰণীযো.

অপি চ যাচকো যাচমানো অত্তনো গুয্হস্স আচিক্খনতো ‘‘ময্হং ৱিস্সাসিকো’’তি চ, ‘‘পহায গমনীযমত্তনো সন্তকং গহেত্ৱা পৰলোকং যাহীতি ময্হং উপদেসকো’’তি চ, ‘‘আদিত্তে ৱিয অগাৰে মৰণগ্গিনা আদিত্তে লোকে ততো ময্হং সন্তকস্স অপৱাহকসহাযো’’তি চ, ‘‘অপৱাহিতস্স চস্স অঝাপননিক্খেপট্ঠানভূতো’’তি চ দানসঙ্খাতে কল্যাণকম্মস্মিং সহাযভাৱতো সব্বসম্পত্তীনং অগ্গভূতায পৰমদুল্লভায বুদ্ধভূমিযা সম্পত্তিহেতুভাৱতো চ ‘‘পৰমো কল্যাণমিত্তো’’তি চ পচ্চৱেক্খিতব্বং.

তথা ‘‘উড়াৰে কম্মনি অনেনাহং সম্ভাৱিতো, তস্মা সা সম্ভাৱনা অৱিতথা কাতব্বা’’তি চ, ‘‘একন্তভেদিতায জীৱিতস্স অযাচিতেনাপি মযা দাতব্বং, পগেৱ যাচিতেনা’’তি চ, ‘‘উড়াৰজ্ঝাসযেহি গৱেসিত্ৱাপি দাতব্বতো সযমেৱাগতো মম পুঞ্ঞেনা’’তি চ ‘‘যাচকস্স দানাপদেসেন ময্হমেৱাযমনুগ্গহো’’তি চ, ‘‘অহং ৱিয অযং সব্বোপি লোকো মযা অনুগ্গহেতব্বো’’তি চ, ‘‘অসতি যাচকে কথং ময্হং দানপাৰমী পূৰেয্যা’’তি চ, ‘‘যাচকানমেৱ চত্থায মযা সব্বো পৰিগ্গহেতব্বো’’তি চ, ‘‘মং অযাচিত্ৱাৱ মম সন্তকং যাচকা কদা সযমেৱ গণ্হেয্যু’’ন্তি চ, ‘‘কথমহং যাচকানং পিযো চস্সং মনাপো’’তি চ, ‘‘কথং ৱা তে ময্হং পিযা চস্সু মনাপা’’তি চ, ‘‘কথং ৱাহং দদমানো দত্ৱাপি চ অত্তমনো চস্সং পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো’’তি চ, ‘‘কথং ৱা মে যাচকা ভৱেয্যুং উড়াৰো চ দানজ্ঝাসযো’’তি চ, ‘‘কথং ৱাহমযাচিতো এৱ যাচকানং হদযমঞ্ঞায দদেয্য’’ন্তি চ, ‘‘সতি ধনে যাচকে চ অপৰিচ্চাগো মহতী ময্হং ৱঞ্চনা’’তি চ, ‘‘কথং ৱাহং অত্তনো অঙ্গানি জীৱিতং ৱাপি যাচকানং পৰিচ্চজেয্য’’ন্তি চ পৰিচ্চাগনিন্নতা উপট্ঠপেতব্বা. অপি চ ‘‘অত্থো নামাযং নিৰপেক্খং দাযকমনুগচ্ছতি, যথা তং নিৰপেক্খং খেপকং কিটকো’’তি চ অত্থে নিৰপেক্খতায চিত্তং উপ্পাদেতব্বং.

যাচমানো পন যদি পিযপুগ্গলো হোতি, ‘‘পিযো মং যাচতী’’তি সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং. অথ উদাসীনপুগ্গলো হোতি, ‘‘অযং মং যাচমানো অদ্ধা ইমিনা পৰিচ্চাগেন মিত্তো হোতী’’তি সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং. দদন্তোপি হি যাচকানং পিযো হোতীতি. অথ পন ৱেৰী পুগ্গলো যাচতি, ‘‘পচ্চত্থিকো মং যাচতি, অযং মং যাচমানো অদ্ধা ইমিনা পৰিচ্চাগেন ৱেৰী পিযো মিত্তো হোতী’’তি ৱিসেসেন সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং. এৱং পিযপুগ্গলে ৱিয মজ্ঝত্তৱেৰিপুগ্গলেসুপি মেত্তাপুব্বঙ্গমং কৰুণং উপট্ঠপেত্ৱাৱ দাতব্বং.

সচে পনস্স চিৰকালপৰিভাৱিতত্তা লোভস্স দেয্যধম্মৱিসযা লোভধম্মা উপ্পজ্জেয্যুং, তেন বোধিসত্তপটিঞ্ঞেন ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ননু তযা সপ্পুৰিসসম্বোধায অভিনীহাৰং কৰোন্তেন সব্বসত্তানং উপকাৰত্থায অযং কাযো নিস্সট্ঠো তপ্পৰিচ্চাগমযঞ্চ পুঞ্ঞং, তত্থ নাম তে বাহিৰেপি ৱত্থুস্মিং অভিসঙ্গপ্পৱত্তি হত্থিসিনানসদিসী হোতি, তস্মা তযা ন কত্থচি সঙ্গো উপ্পাদেতব্বো. সেয্যথাপি নাম মহতো ভেসজ্জৰুক্খস্স তিট্ঠতো মূলং মূলত্থিকা হৰন্তি, পপটিকং তচং খন্ধং ৱিটপং সাৰং সাখং পলাসং পুপ্ফং ফলং ফলত্থিকা হৰন্তি, ন তস্স ৰুক্খস্স ‘ময্হং সন্তকং এতে হৰন্তী’তি ৱিতক্কসমুদাচাৰো হোতি, এৱমেৱ সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপজ্জন্তেন মযা মহাদুক্খে অকতঞ্ঞুকে নিচ্চাসুচিম্হি কাযে পৰেসং উপকাৰায ৱিনিযুজ্জমানে অণুমত্তোপি মিচ্ছাৱিতক্কো ন উপ্পাদেতব্বো. কো ৱা এত্থ ৱিসেসো অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু মহাভূতেসু একন্তভেদনৱিকিৰণৱিদ্ধংসনধম্মেসু, কেৱলং পন সম্মোহৱিজম্ভিতমেতং, যদিদং এতং মম এসোহমস্মি এসো মে অত্তাতি অভিনিৱেসো. তস্মা বাহিৰেসু ৱিয অজ্ঝত্তিকেসুপি কৰচৰণনযনাদীসু মংসাদীসু চ অনপেক্খেন হুত্ৱা ‘তং তদত্থিকা হৰন্তূ’তি নিস্সট্ঠচিত্তেন ভৱিতব্ব’’ন্তি.

এৱং পটিসঞ্চিক্খতো চস্স সম্বোধায পহিতত্তস্স কাযজীৱিতেসু নিৰপেক্খস্স অপ্পকসিৰেনেৱ কাযৱচীমনোকম্মানি সুৱিসুদ্ধানি হোন্তি. সো সুৱিসুদ্ধকাযৱচীমনোকম্মন্তো ৱিসুদ্ধাজীৱো ঞাযপটিপত্তিযং ঠিতো অপাযুপাযকোসল্লসমন্নাগমেন ভিয্যোসোমত্তায দেয্যধম্মপৰিচ্চাগেন অভযদানসদ্ধম্মদানেহি চ সব্বসত্তে অনুগ্গণ্হিতুং সমত্থো হোতীতি অযং তাৱ দানপাৰমিযং পচ্চৱেক্খণানযো.

সীলপাৰমিযং পন এৱং পচ্চৱেক্খিতব্বং – ইদঞ্হি সীলং নাম গঙ্গোদকাদীহি ৱিসোধেতুং অসক্কুণেয্যস্স দোসমলস্স ৱিক্খালনজলং, হৰিচন্দনাদীহি ৱিনেতুং অসক্কুণেয্যস্স ৰাগাদিপৰিড়াহস্স ৱিনযনং, হাৰমকুটকুণ্ডলাদীহি পচুৰজনালঙ্কাৰেহি অসাধাৰণো সাধূনং অলঙ্কাৰৱিসেসো, সব্বদিসাৱাযনতো অকিত্তিমো সব্বকালানুৰূপো চ সুৰভিগন্ধো, খত্তিযমহাসালাদীহি দেৱতাহি চ ৱন্দনীযাদিভাৱাৱহনতো পৰমো ৱসীকৰণমন্তো, চাতুমহাৰাজিকাদিদেৱলোকাৰোহণসোপানপন্তি, ঝানাভিঞ্ঞানং অধিগমূপাযো, নিব্বানমহানগৰস্স সম্পাপকমগ্গো, সাৱকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধীনং পতিট্ঠানভূমি, যং যং ৱা পনিচ্ছিতং পত্থিতং, তস্স তস্স সমিজ্ঝনূপাযভাৱতো চিন্তামণিকপ্পৰুক্খাদিকে চ অতিসেতি.

ৱুত্তঞ্চেতং ভগৱতা – ‘‘ইজ্ঝতি, ভিক্খৱে, সীলৱতো চেতোপণিধিৱিসুদ্ধত্তা’’তি (দী. নি. ৩.৩৩৭; অ. নি. ৮.৩৫). অপৰম্পি ৱুত্তং – ‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘সব্ৰহ্মচাৰীনং পিযো চ অস্সং মনাপো চ গৰু চ ভাৱনীযো চা’তি, সীলেস্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰী’’তিআদি (ম. নি. ১.৬৫). তথা ‘‘অৱিপ্পটিসাৰত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানী’’তি (অ. নি. ১১.১). ‘‘পঞ্চিমে, গহপতযো, আনিসংসা সীলৱতো সীলসম্পদাযা’’তিআদিসুত্তানঞ্চ (দী. নি. ২.১৫০; ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৱ. ২৮৫) ৱসেন সীলস্স গুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা. তথা অগ্গিক্খন্ধোপমসুত্তাদীনং (অ. নি. ৭.৭২) ৱসেন সীলৱিৰহে আদীনৱা. পীতিসোমনস্সনিমিত্ততো অত্তানুৱাদপৰাপৱাদদণ্ডদুগ্গতিভযাভাৱতো ৱিঞ্ঞূহি পাসংসভাৱতো অৱিপ্পটিসাৰহেতুতো সোত্থিট্ঠানতো অতিজনসাপতেয্যাধিপতেয্যাযুৰূপট্ঠানবন্ধুমিত্তসম্পত্তীনং অতিসযনতো চ সীলং পচ্চৱেক্খিতব্বং. সীলৱতো হি অত্তনো সীলসম্পদাহেতু মহন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি – ‘‘কতং ৱত মযা কুসলং, কতং কল্যাণং, কতং ভীৰুত্তাণ’’ন্তি.

তথা সীলৱতো অত্তা ন উপৱদতি, ন পৰে ৱিঞ্ঞূ, দণ্ডদুগ্গতিভযানং সম্ভৱো এৱ নত্থি. ‘‘সীলৱা পুৰিসপুগ্গলো কল্যাণধম্মো’’তি ৱিঞ্ঞূনং পাসংসো হোতি. তথা সীলৱতো য্ৱাযং ‘‘কতং ৱত মযা পাপং, কতং লুদ্দকং, কতং কিব্বিস’’ন্তি দুস্সীলস্স ৱিপ্পটিসাৰো উপ্পজ্জতি, সো ন হোতি. সীলঞ্চ নামেতং অপ্পমাদাধিট্ঠানতো ভোগব্যসনাদিপৰিহাৰমুখেন মহতো অত্থস্স সাধনতো মঙ্গলভাৱতো চ পৰমং সোত্থিট্ঠানং, নিহীনজচ্চোপি সীলৱা খত্তিযমহাসালাদীনং পূজনীযো হোতীতি কুলসম্পত্তিং অতিসেতি সীলসম্পদা, ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ? ইধ তে অস্স দাসো কম্মকৰো’’তিআদিৱচনঞ্চেত্থ (দী. নি. ১.১৮৬) সাধকং. চোৰাদীহি অসাধাৰণতো পৰলোকানুগমনতো মহপ্ফলভাৱতো সমথাদিগুণাধিট্ঠানতো চ বাহিৰধনং অতিসেতি সীলং. পৰমস্স চিত্তিস্সৰিযস্স অধিট্ঠানভাৱতো খত্তিযাদীনং ইস্সৰিযং অতিসেতি সীলং. সীলনিমিত্তঞ্হি তংতংসত্তনিকাযেসু সত্তানং ইস্সৰিযং, ৱস্সসতদীঘপ্পমাণতো জীৱিততো একাহম্পি সীলৱতো জীৱিতস্স ৱিসিট্ঠতাৱচনতো সতি চ জীৱিতে সিক্খানিক্খিপনস্স মৰণতাৱচনতো সীলং জীৱিততো ৱিসিট্ঠতৰং. ৱেৰীনম্পি মনুঞ্ঞভাৱাৱহনতো জৰাৰোগৱিপত্তীহি অনভিভৱনীযতো চ ৰূপসম্পত্তিং অতিসেতি সীলং. পাসাদহম্মিযাদিট্ঠানৱিসেসে ৰাজযুৱৰাজসেনাপতিআদিট্ঠানৱিসেসে চ অতিসেতি সীলং সুখৱিসেসাধিট্ঠানভাৱতো. সভাৱসিনিদ্ধে সন্তিকাৱচৰেপি বন্ধুজনে মিত্তজনে চ অতিসেতি একন্তহিতসম্পাদনতো পৰলোকানুগমনতো চ ‘‘ন তং মাতাপিতা কযিৰা’’তিআদিৱচনঞ্চেত্থ (ধ. প. ৪৩) সাধকং. তথা হত্থিঅস্সৰথপত্তিবলকাযেহি মন্তাগদসোত্থানপ্পযোগেহি চ দুৰাৰক্খং অত্তানং আৰক্খাভাৱেন সীলমেৱ ৱিসিট্ঠতৰং অত্তাধীনতো অপৰাধীনতো মহাৱিসযতো চ. তেনেৱাহ – ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰি’’ন্তিআদি (জা. ১.১০.১০২). এৱমনেকগুণসমন্নাগতং সীলন্তি পচ্চৱেক্খন্তস্স অপৰিপুণ্ণা চেৱ সীলসম্পদা পাৰিপূৰিং গচ্ছতি অপৰিসুদ্ধা চ পাৰিসুদ্ধিং.

সচে পনস্স দীঘৰত্তং পৰিচযেন সীলপটিপক্খা ধম্মা দোসাদযো অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জেয্যুং, তেন বোধিসত্তপটিঞ্ঞেন এৱং পটিসঞ্চিক্খিতব্বং – ননু তযা সম্বোধায পণিধানং কতং, সীলৱিকলেন চ ন সক্কা লোকিযাপি সম্পত্তিযো পাপুণিতুং, পগেৱ লোকুত্তৰা, সব্বসম্পত্তীনং পন অগ্গভূতায সম্মাসম্বোধিযা অধিট্ঠানভূতেন সীলেন পৰমুক্কংসগতেন ভৱিতব্বং, তস্মা ‘‘কিকীৱ অণ্ড’’ন্তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.১৯; দী. নি. অট্ঠ. ১.৭) ৱুত্তনযেন সম্মা সীলং ৰক্খন্তেন সুট্ঠুতৰং তযা পেসলেন ভৱিতব্বং.

অপি চ তযা ধম্মদেসনায যানত্তযে সত্তানং অৱতাৰণপৰিপাচনানি কাতব্বানি, সীলৱিকলস্স চ ৱচনং ন পচ্চেতব্বং হোতি, অসপ্পাযাহাৰৱিচাৰস্স ৱিয ৱেজ্জস্স তিকিচ্ছনং, তস্মা কথাহং সদ্ধেয্যো হুত্ৱা সত্তানং অৱতাৰণপৰিপাচনানি কৰেয্যন্তি সভাৱপৰিসুদ্ধসীলেন ভৱিতব্বং. কিঞ্চ ঝানাদিগুণৱিসেসযোগেন মে সত্তানং উপকাৰকৰণসমত্থতা পঞ্ঞাপাৰমিআদিপৰিপূৰণঞ্চ, ঝানাদযো চ গুণা সীলপাৰিসুদ্ধিং ৱিনা ন সম্ভৱন্তীতি সম্মদেৱ সীলং পৰিসোধেতব্বং.

তথা ‘‘সম্বাধো ঘৰাৱাসো ৰজোপথো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৯১; সং. নি. ২.১৫৪; ম. নি. ১.২৯১; ২.১০) ঘৰাৱাসে, ‘‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ১৭৫) ‘‘মাতাপি পুত্তেন ৱিৱদতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১৭৮) চ কামেসু, ‘‘সেয্যথাপি পুৰিসো ইণং আদায কম্মন্তে পযোজেয্যা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৮) কামচ্ছন্দাদীসু আদীনৱদস্সনপুব্বঙ্গমা ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ‘‘অব্ভোকাসো পব্বজ্জা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৯১; সং. নি. ২.১৫৪) পব্বজ্জাদীসু আনিসংসপটিসঙ্খাৱসেন নেক্খম্মপাৰমিযং পচ্চৱেক্খণা ৱেদিতব্বা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন দুক্খক্খন্ধ- (ম. নি. ১.১৬৩ আদযো) আসিৱিসোপমসুত্তা- (সং. নি. ৪.২৩৮) দিৱসেন ৱেদিতব্বো.

তথা ‘‘পঞ্ঞায ৱিনা দানাদযো ধম্মা ন ৱিসুজ্ঝন্তি, যথাসকং ব্যাপাৰসমত্থা চ ন হোন্তী’’তি পঞ্ঞাগুণা মনসিকাতব্বা. যথেৱ হি জীৱিতেন ৱিনা সৰীৰযন্তং ন সোভতি, ন চ অত্তনো কিৰিযাসু পটিপত্তিসমত্থং হোতি, যথা চ চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি ৱিঞ্ঞাণেন ৱিনা যথাসকং ৱিসযেসু কিচ্চং কাতুং নপ্পহোন্তি, এৱং সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি পঞ্ঞায ৱিনা সকিচ্চপটিপত্তিযং অসমত্থানীতি পৰিচ্চাগাদিপটিপত্তিযং পঞ্ঞা পধানকাৰণং. উম্মীলিতপঞ্ঞাচক্খুকা হি মহাবোধিসত্তা অত্তনো অঙ্গপচ্চঙ্গানিপি দত্ৱা অনত্তুক্কংসকা অপৰৱম্ভকা চ হোন্তি, ভেসজ্জৰুক্খা ৱিয ৱিকপ্পৰহিতা কালত্তযেপি সোমনস্সজাতা. পঞ্ঞাৱসেন হি উপাযকোসল্লযোগতো পৰিচ্চাগো পৰহিতপ্পৱত্তিযা দানপাৰমিভাৱং উপেতি. অত্তত্থঞ্হি দানং ৱড্ঢিসদিসং হোতি.

তথা পঞ্ঞায অভাৱেন তণ্হাদিসংকিলেসাৱিযোগতো সীলস্স ৱিসুদ্ধি এৱ ন সম্ভৱতি, কুতো সব্বঞ্ঞুগুণাধিট্ঠানভাৱো. পঞ্ঞৱা এৱ চ ঘৰাৱাসে কামগুণেসু সংসাৰে চ আদীনৱং পব্বজ্জায ঝানসমাপত্তিযং নিব্বানে চ আনিসংসং সুট্ঠু সল্লক্খেন্তো পব্বজিত্ৱা ঝানসমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা নিব্বানাভিমুখো পৰে চ তত্থ পতিট্ঠাপেতি. ৱীৰিযঞ্চ পঞ্ঞাৱিৰহিতং যথিচ্ছিতমত্থং ন সাধেতি দুৰাৰম্ভভাৱতো. ৱৰমেৱ হি অনাৰম্ভো দুৰাৰম্ভতো, পঞ্ঞাসহিতেন পন ৱীৰিযেন ন কিঞ্চি দুৰধিগমং উপাযপটিপত্তিতো. তথা পঞ্ঞৱা এৱ পৰাপকাৰাদীনং অধিৱাসকজাতিকো হোতি, ন দুপ্পঞ্ঞো. পঞ্ঞাৱিৰহিতস্স চ পৰেহি উপনীতা অপকাৰা খন্তিযা পটিপক্খমেৱ অনুব্ৰূহেন্তি, পঞ্ঞৱতো পন তে খন্তিসম্পত্তিযা পৰিব্ৰূহনৱসেন অস্সা থিৰভাৱায সংৱত্তন্তি. পঞ্ঞৱা এৱ তীণিপি সচ্চানি নেসং কাৰণানি পটিপক্খে চ যথাভূতং জানিত্ৱা পৰেসং অৱিসংৱাদকো হোতি.

তথা পঞ্ঞাবলেন অত্তানং উপত্থম্ভেত্ৱা ধিতিসম্পদায সব্বপাৰমীসু অচলসমাদানাধিট্ঠানো হোতি. পঞ্ঞৱা এৱ চ পিযমজ্ঝত্তৱেৰিৱিভাগং অকত্ৱা সব্বত্থ হিতূপসংহাৰকুসলো হোতি. তথা পঞ্ঞাৱসেন লাভালাভাদিলোকধম্মসন্নিপাতে নিব্বিকাৰতায মজ্ঝত্তো হোতি. এৱং সব্বাসং পাৰমীনং পঞ্ঞাৱ পাৰিসুদ্ধিহেতূতি পঞ্ঞাগুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা. অপি চ পঞ্ঞায ৱিনা ন দস্সনসম্পত্তি, অন্তৰেন চ দিট্ঠিসম্পদং ন সীলসম্পদা, সীলদিট্ঠিসম্পদাৱিৰহিতস্স ন সমাধিসম্পদা, অসমাহিতেন চ ন সক্কা অত্তহিতমত্তম্পি সাধেতুং, পগেৱ উক্কংসগতং পৰহিতন্তি পৰহিতায পটিপন্নেন ‘‘ননু তযা সক্কচ্চং পঞ্ঞায পৰিৱুদ্ধিযং আযোগো কৰণীযো’’তি বোধিসত্তেন অত্তা ওৱদিতব্বো. পঞ্ঞানুভাৱেন হি মহাসত্তো চতুৰধিট্ঠানাধিট্ঠিতো চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি লোকং অনুগ্গণ্হন্তো সত্তে নিয্যানমগ্গে অৱতাৰেতি, ইন্দ্ৰিযানি চ নেসং পৰিপাচেতি.

তথা পঞ্ঞাবলেন খন্ধাযতনাদীসু পৱিচযবহুলোপৱত্তিনিৱত্তিযো যাথাৱতো পৰিজানন্তো দানাদযো গুণে ৱিসেসনিব্বেধভাগিযভাৱং নযন্তো বোধিসত্তসিক্খায পৰিপূৰকাৰী হোতীতি এৱমাদিনা অনেকাকাৰৱোকাৰে পঞ্ঞাগুণে ৱৱত্থপেত্ৱা পঞ্ঞাপাৰমী অনুব্ৰূহেতব্বা.

তথা দিস্সমানানিপি লোকিযানি কম্মানি নিহীনৱীৰিযেন পাপুণিতুং অসক্কুণেয্যানি, অগণিতখেদেন পন আৰদ্ধৱীৰিযেন দুৰধিগমং নাম নত্থি. নিহীনৱীৰিযো হি ‘‘সংসাৰমহোঘতো সব্বসত্তে সন্তাৰেস্সামী’’তি আৰভিতুমেৱ ন সক্কুণাতি. মজ্ঝিমো আৰভিত্ৱা অন্তৰা ৱোসানমাপজ্জতি. উক্কট্ঠৱীৰিযো পন অত্তসুখনিৰপেক্খো আৰম্ভপাৰমিমধিগচ্ছতীতি ৱীৰিযসম্পত্তি পচ্চৱেক্খিতব্বা. অপি চ ‘‘যস্স অত্তনো এৱ সংসাৰপঙ্কতো সমুদ্ধৰণত্থমাৰম্ভো, তস্সাপি ন ৱীৰিযস্স সিথিলভাৱে মনোৰথানং মত্থকপ্পত্তি সক্কা সম্ভাৱেতুং, পগেৱ সদেৱকস্স লোকস্স সমুদ্ধৰণত্থং কতাভিনীহাৰেনা’’তি চ ‘‘ৰাগাদীনং দোসগণানং মত্তমহাগজানং ৱিয দুন্নিৱাৰভাৱতো তন্নিদানানঞ্চ কম্মসমাদানানং উক্খিত্তাসিকৱধকসদিসভাৱতো তন্নিমিত্তানঞ্চ দুগ্গতীনং সব্বদা ৱিৱটমুখভাৱতো, তত্থ নিযোজকানঞ্চ পাপমিত্তানং সদা সন্নিহিতভাৱতো তদোৱাদকাৰিতায চ বালস্স পুথুজ্জনভাৱস্স সতিসম্ভৱে যুত্তং সযমেৱ সংসাৰদুক্খতো নিস্সৰিতুন্তি মিচ্ছাৱিতক্কা ৱীৰিযানুভাৱেন দূৰীভৱন্তী’’তি চ ‘‘যদি পন সম্বোধি অত্তাধীনেন ৱীৰিযেন সক্কা সমধিগন্তুং, কিমেত্থ দুক্কৰ’’ন্তি চ এৱমাদিনা নযেন ৱীৰিযগুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা.

তথা খন্তি নামাযং নিৰৱসেসগুণপটিপক্খস্স কোধস্স ৱিধমনতো গুণসম্পাদনে সাধূনমপ্পটিহতমাযুধং, পৰাভিভৱসমত্থানং অলঙ্কাৰো, সমণব্ৰাহ্মণানং বলসম্পদা, কোধগ্গিৱিনযনউদকধাৰা, কল্যাণস্স কিত্তিসদ্দস্স সঞ্জাতিদেসো, পাপপুগ্গলানং ৱচীৱিসৱূপসমকৰো মন্তাগদো, সংৱৰে ঠিতানং পৰমা ধীৰপকতি, গম্ভীৰাসযতায সাগৰো, দোসমহাসাগৰস্স ৱেলা, অপাযদ্ৱাৰস্স পিদহনকৱাটং, দেৱব্ৰহ্মলোকানং আৰোহণসোপানং, সব্বগুণানং অধিৱাসনভূমি, উত্তমা কাযৱচীমনোৱিসুদ্ধীতি মনসিকাতব্বং.

অপি চ ‘‘এতে সত্তা খন্তিসম্পত্তিযা অভাৱতো ইধলোকে তপ্পন্তি, পৰলোকে চ তপনীযধম্মানুযোগতো’’তি চ ‘‘যদিপি পৰাপকাৰনিমিত্তং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স পন দুক্খস্স খেত্তভূতো অত্তভাৱো বীজভূতঞ্চ কম্মং মযাৱ অভিসঙ্খত’’ন্তি চ ‘‘তস্স চ দুক্খস্স আণণ্যকাৰণমেত’’ন্তি চ ‘‘অপকাৰকে অসতি কথং ময্হং খন্তিসম্পদা সম্ভৱতী’’তি চ ‘‘যদিপাযং এতৰহি অপকাৰকো, অযং নাম পুব্বে অনেন ময্হং উপকাৰো কতো’’তি চ ‘‘অপকাৰো এৱ ৱা খন্তিনিমিত্ততায উপকাৰো’’তি চ ‘‘সব্বেপিমে সত্তা ময্হং পুত্তসদিসা, পুত্তকতাপৰাধেসু চ কো কুজ্ঝিস্সতী’’তি চ ‘‘যেন কোধপিসাচাৱেসেন অযং ময্হং অপৰজ্ঝতি, স্ৱাযং কোধভূতাৱেসো মযা ৱিনেতব্বো’’তি চ, ‘‘যেন অপকাৰেন ইদং ময্হং দুক্খং উপ্পন্নং, তস্স অহম্পি নিমিত্ত’’ন্তি চ, ‘‘যেহি ধম্মেহি অপকাৰো কতো, যত্থ চ কতো, সব্বেপি তে তস্মিং এৱ খণে নিৰুদ্ধা কস্সিদানি কেন কোপো কাতব্বো’’তি চ, ‘‘অনত্ততায সব্বধম্মানং কো কস্স অপৰজ্ঝতী’’তি চ পচ্চৱেক্খন্তেন খন্তিসম্পদা অনুব্ৰূহেতব্বা.

যদি পনস্স দীঘৰত্তং পৰিচযেন পৰাপকাৰনিমিত্তকো কোধো চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠেয্য, তেন ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং – ‘‘খন্তি নামেসা পৰাপকাৰস্স পটিপক্খপটিপত্তীনং পচ্চুপকাৰকাৰণ’’ন্তি চ ‘‘অপকাৰো চ ময্হং দুক্খূপনিসা সদ্ধাতি দুক্খুপ্পাদনেন সদ্ধায সব্বলোকে অনভিৰতিসঞ্ঞায চ পচ্চযো’’তি চ, ‘‘ইন্দ্ৰিযপকতি হেসা যদিদং ইট্ঠানিট্ঠৱিসযসমাযোগো. তত্থ অনিট্ঠৱিসযসমাযোগো ময্হং ন সিযাতি তং কুতেত্থ লব্ভা’’তি চ ‘‘কোধৱসিকো সত্তো কোধেন উম্মত্তো ৱিক্খিত্তচিত্তো, তত্থ কিং পচ্চপকাৰেনা’’তি চ ‘‘সব্বেপিমে সত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন ওৰসপুত্তা ৱিয পৰিপালিতা, তস্মা ন তত্থ মযা চিত্তকোপো কাতব্বো’’তি চ, ‘‘অপৰাধকে চ সতি গুণে গুণৱতি মযা কোপো ন কাতব্বো’’তি চ, ‘‘অসতি গুণে ৱিসেসেন কৰুণাযিতব্বো’’তি চ ‘‘কোপেন চ ময্হং গুণযসা নিহীযন্তী’’তি চ, ‘‘কুজ্ঝনেন ময্হং দুব্বণ্ণদুক্খসেয্যাদযো সপত্তকন্তা আগচ্ছন্তী’’তি চ, ‘‘কোধো চ নামাযং সব্বাহিতকাৰকো সব্বহিতৱিনাসকো বলৱা পচ্চত্থিকো’’তি চ, ‘‘সতি চ খন্তিযা ন কোচি পচ্চত্থিকো’’তি চ, ‘‘অপৰাধকেন অপৰাধনিমিত্তং যং আযতিং লদ্ধব্বং দুক্খং সতি চ খন্তিযা ময্হং তদভাৱো’’তি চ, ‘‘চিন্তনেন কুজ্ঝন্তেন চ মযা পচ্চত্থিকোযেৱ অনুৱত্তিতো হোতী’’তি চ, ‘‘কোধে চ মযা খন্তিযা অভিভূতে তস্স দাসভূতো পচ্চত্থিকো সম্মদেৱ অভিভূতো হোতী’’তি চ, ‘‘কোধনিমিত্তং খন্তিগুণপৰিচ্চাগো ময্হং ন যুত্তো’’তি চ, ‘‘সতি চ কোধে গুণৱিৰোধপচ্চনীকধম্মে কথং মে সীলাদিধম্মা পাৰিপূৰিং গচ্ছেয্যুং, অসতি চ তেসু কথাহং সত্তানং উপকাৰবহুলো পটিঞ্ঞানুৰূপং উত্তমং সম্পত্তিং পাপুণিস্সামী’’তি চ, ‘‘খন্তিযা চ সতি বহিদ্ধা ৱিক্খেপাভাৱতো সমাহিতস্স সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চতো দুক্খতো সব্বে ধম্মা অনত্ততো নিব্বানঞ্চ অসঙ্খতামতসন্তপণীততাদিভাৱতো নিজ্ঝানং খমন্তি বুদ্ধধম্মা চ অচিন্তেয্যাপৰিমেয্যপ্পভাৱা’’তি.

ততো চ অনুলোমিযং খন্তিযং ঠিতো কেৱলা ইমে অত্তত্তনিযভাৱৰহিতা ধম্মমত্তা যথাসকং পচ্চযেহি উপ্পজ্জন্তি ৱযন্তি, ন কুতোচি আগচ্ছন্তি, ন কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি, ন চ কত্থচি পতিট্ঠিতা, ন চেত্থ কোচি কস্সচি ব্যাপাৰোতি অহংকাৰমমংকাৰানধিট্ঠানতা নিজ্ঝানং খমতি, যেন বোধিসত্তো বোধিযা নিযতো অনাৱত্তিধম্মো হোতীতি এৱমাদিনা খন্তিপাৰমিযা পচ্চৱেক্খণা ৱেদিতব্বা.

তথা সচ্চেন ৱিনা সীলাদীনং অসম্ভৱতো পটিঞ্ঞানুৰূপং পটিপত্তিযা অভাৱতো চ, সচ্চধম্মাতিক্কমে চ সব্বপাপধম্মানং সমোসৰণতো অসচ্চসন্ধস্স অপচ্চযিকভাৱতো আযতিঞ্চ অনাদেয্যৱচনতাৱহনতো সম্পন্নসচ্চস্স চ, সব্বগুণাধিট্ঠানভাৱতো সচ্চাধিট্ঠানেন সব্ববোধিসম্ভাৰানং পাৰিসুদ্ধিপাৰিপূৰিসামত্থিযতো সভাৱধম্মাৱিসংৱাদনেন সব্ববোধিসম্ভাৰকিচ্চকৰণতো বোধিসত্তপটিপত্তিযা চ, পৰিনিপ্ফত্তিতোতিআদিনা সচ্চপাৰমিযা সম্পত্তিযো পচ্চৱেক্খিতব্বা.

তথা দানাদীসু দড়্হসমাদানং তংপটিপক্খসন্নিপাতে চ নেসং অচলাধিট্ঠানং তত্থ চ ধীৰৱীৰভাৱং ৱিনা ন দানাদিসম্ভাৰা সম্বোধিনিমিত্তা সম্ভৱন্তীতিআদিনা অধিট্ঠানে গুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা.

তথা ‘‘অত্তহিতমত্তে অৱতিট্ঠন্তেনাপি সত্তেসু হিতচিত্ততং ৱিনা ন সক্কা ইধলোকপৰলোকসম্পত্তিযো পাপুণিতুং, পগেৱ সব্বসত্তে নিব্বানসম্পত্তিযং পতিট্ঠাপেতুকামেনা’’তি চ, ‘‘পচ্ছা সব্বসত্তানং লোকুত্তৰসম্পত্তিং আকঙ্খন্তেন ইদানি লোকিযসম্পত্তিআকঙ্খা যুত্তৰূপা’’তি চ, ‘‘ইদানি আসযমত্তেন পৰেসং হিতসুখূপসংহাৰং কাতুং অসক্কোন্তো কদা পযোগেন তং সাধেস্সামী’’তি চ, ‘‘ইদানি মযা হিতসুখূপসংহাৰেন সংৱড্ঢিতা পচ্ছা ধম্মসংৱিভাগসহাযা ময্হং ভৱিস্সন্তী’’তি চ, ‘‘এতেহি ৱিনা ন ময্হং বোধিসম্ভাৰা সম্ভৱন্তি, তস্মা সব্ববুদ্ধগুণৱিভূতিনিপ্ফত্তিকাৰণত্তা ময্হং এতে পৰমং পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰং কুসলাযতনং উত্তমং গাৰৱট্ঠান’’ন্তি চ, সৱিসেসং সত্তেসু সব্বেসু হিতজ্ঝাসযতা পচ্চুপট্ঠপেতব্বা, কিঞ্চ কৰুণাধিট্ঠানতোপি সব্বসত্তেসু মেত্তা অনুব্ৰূহেতব্বা. ৱিমৰিযাদীকতেন হি চেতসা সত্তেসু হিতসুখূপসংহাৰনিৰতস্স তেসং অহিতদুক্খাপনযনকামতা বলৱতী উপ্পজ্জতি দড়্হমূলা. কৰুণা চ সব্বেসং বুদ্ধকাৰকধম্মানং আদি চৰণং পতিট্ঠা মূলং মুখং পমুখন্তি এৱমাদিনা মেত্তায গুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা.

তথা ‘‘উপেক্খায অভাৱে সত্তেহি কতা ৱিপ্পকাৰা চিত্তস্স ৱিকাৰং উপ্পাদেয্যুং, সতি চ চিত্তৱিকাৰে দানাদীনং সম্ভাৰানং সম্ভৱো এৱ নত্থী’’তি চ, ‘‘মেত্তাসিনেহেন সিনেহিতে চিত্তে উপেক্খায ৱিনা সম্ভাৰানং পাৰিসুদ্ধি ন হোতী’’তি চ, ‘‘অনুপেক্খকো সম্ভাৰেসু পুঞ্ঞসম্ভাৰং তব্বিপাকঞ্চ সত্তহিতত্থং পৰিণামেতুং ন সক্কোতী’’তি চ, ‘‘উপেক্খায অভাৱে দেয্যধম্মপটিগ্গাহকানং ৱিভাগং অকত্ৱা পৰিচ্চজিতুং ন সক্কোতী’’তি চ, ‘‘উপেক্খাৰহিতেন জীৱিতপৰিক্খাৰানং জীৱিতস্স চ অন্তৰাযং অমনসিকৰিত্ৱা সীলৱিসোধনং কাতুং ন সক্কোতী’’তি চ, তথা উপেক্খাৱসেন অৰতিৰতিসহস্সেৱ নেক্খম্মবলসিদ্ধিতো উপপত্তিতো ইক্খণৱসেন সব্বসম্ভাৰকিচ্চনিপ্ফত্তিতো অচ্চাৰদ্ধস্স ৱীৰিযস্স অনুপেক্খণে পধানকিচ্চাকৰণতো উপেক্খতো এৱ তিতিক্খানিজ্ঝানসম্ভৱতো উপেক্খাৱসেন সত্তসঙ্খাৰানং অৱিসংৱাদনতো লোকধম্মানং অজ্ঝুপেক্খণেন সমাদিন্নধম্মেসু অচলাধিট্ঠানসিদ্ধিতো পৰাপকাৰাদীসু অনাভোগৱসেনেৱ মেত্তাৱিহাৰনিপ্ফত্তিতোতি সব্ববোধিসম্ভাৰানং সমাদানাধিট্ঠানপাৰিপূৰিনিপ্ফত্তিযো উপেক্খানুভাৱেন সম্পজ্জন্তীতি এৱমাদিনা নযেন উপেক্খাপাৰমী পচ্চৱেক্খিতব্বা. এৱং অপৰিচ্চাগপৰিচ্চাগাদীসু যথাক্কমং আদীনৱানিসংসপচ্চৱেক্খণা দানাদিপাৰমীনং পচ্চযোতি দট্ঠব্বং.

তথা সপৰিক্খাৰা পঞ্চদস চৰণধম্মা পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো. তত্থ চৰণধম্মা নাম সীলসংৱৰো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগৰিযানুযোগো, সত্ত সদ্ধম্মা, চত্তাৰি ঝানানি চ. তেসু সীলাদীনং চতুন্নং তেৰসাপি ধুতধম্মা অপ্পিচ্ছতাদযো চ পৰিক্খাৰা. সদ্ধম্মেসু সদ্ধায বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসীলচাগদেৱতূপসমানুস্সতিলূখপুগ্গলপৰিৱজ্জন- সিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনপসাদনীযধম্মপচ্চৱেক্খণতদধিমুত্ততা পৰিক্খাৰো. হিৰোত্তপ্পানং অকুসলাদীনৱপচ্চৱেক্খণঅপাযাদীনৱপচ্চৱেক্খণকুসলধম্মূপত্থম্ভন- ভাৱপচ্চৱেক্খণহিৰোত্তপ্পৰহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনহিৰোত্তপ্পসম্পন্নপুগ্গলসেনতদধিমুত্ততা. বাহুসচ্চস্স পুব্বযোগপৰিপুচ্ছক- ভাৱসদ্ধম্মাভিযোগঅনৱজ্জৱিজ্জাট্ঠানাদিপৰিচযপৰিপক্কিন্দ্ৰিযতাকিলেসদূৰীভাৱঅপ্পস্সুত- পৰিৱজ্জনবহুস্সুতসেৱনতদধিমুত্ততা. ৱীৰিযস্স অপাযভযপচ্চৱেক্খণ- গমনৱীথিপচ্চৱেক্খণধম্মমহত্তপচ্চৱেক্খণথিনমিদ্ধৱিনোদনকুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জন- আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনসম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণতদধিমুত্ততা. সতিযা সতিসম্পজঞ্ঞমুট্ঠস্সতিপুগ্গলপৰিৱজ্জনউপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলসেৱনতদধিমুত্ততা. পঞ্ঞায পৰিপুচ্ছকভাৰৱত্থুৱিসদকিৰিযাইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনদুপ্পঞ্ঞপুগ্গল- পৰিৱজ্জনপঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনগম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণতদধিমুত্ততা. চতুন্নং ঝানানং সীলাদিচতুক্কং অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু পুব্বভাগভাৱনা আৱজ্জনাদিৱসীভাৱকৰণঞ্চ পৰিক্খাৰো. তত্থ সীলাদীহি পযোগসুদ্ধিযা সত্তানং অভযদানে আসযসুদ্ধিযা আমিসদানে উভযসুদ্ধিযা ধম্মদানে সমত্থো হোতীতিআদিনা চৰণাদীনং দানাদিসম্ভাৰানং পচ্চযভাৱো যথাৰহং নিদ্ধাৰেতব্বো. অতিৱিত্থাৰভযেন ন নিদ্ধাৰযিম্হাতি. এৱং সম্পত্তিচক্কাদযোপি দানাদীনং পচ্চযোতি ৱেদিতব্বা.

কো সংকিলেসোতি? অৱিসেসেন তণ্হাদীহি পৰামট্ঠভাৱো পাৰমীনং সংকিলেসো, ৱিসেসেন পন দেয্যধম্মপটিগ্গাহকৱিকপ্পা দানপাৰমিযা সংকিলেসো. সত্তকালৱিকপ্পা সীলপাৰমিযা, কামভৱতদুপসমেসু অভিৰতিঅনভিৰতিৱিকপ্পা নেক্খম্মপাৰমিযা, অহং মমাতি ৱিকপ্পা পঞ্ঞাপাৰমিযা, লীনুদ্ধচ্চৱিকপ্পা ৱীৰিযপাৰমিযা, অত্তপৰৱিকপ্পা খন্তিপাৰমিযা, অদিট্ঠাদীসু দিট্ঠাদিৱিকপ্পা সচ্চপাৰমিযা, বোধিসম্ভাৰতব্বিপক্খেসু দোসগুণৱিকপ্পা অধিট্ঠানপাৰমিযা, হিতাহিতৱিকপ্পা মেত্তাপাৰমিযা, ইট্ঠানিট্ঠৱিকপ্পা উপেক্খাপাৰমিযা সংকিলেসোতি দট্ঠব্বং.

কিং ৱোদানন্তি? তণ্হাদীহি অনুপঘাতো যথাৱুত্তৱিকপ্পৱিৰহো চ এতাসং ৱোদানন্তি ৱেদিতব্বং. অনুপহতা হি তণ্হামানদিট্ঠিকোধূপনাহমক্খপড়াসইস্সামচ্ছৰিয- মাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভমদপ্পমাদাদীহি কিলেসেহি দেয্যধম্মপটিগ্গাহকৱিকপ্পাদিৰহিতা চ দানাদিপাৰমিযো পৰিসুদ্ধা পভস্সৰা ভৱন্তীতি.

কো পটিপক্খোতি? অৱিসেসেন সব্বেপি সংকিলেসা সব্বেপি অকুসলা ধম্মা এতাসং পটিপক্খো, ৱিসেসেন পন পুব্বে ৱুত্তা মচ্ছেৰাদযোতি ৱেদিতব্বা. অপি চ দেয্যধম্মপটিগ্গাহকদানফলেসু অলোভাদোসামোহগুণযোগতো লোভদোসমোহপটিপক্খং দানং, কাযাদিদোসৱঙ্কাপগমতো লোভাদিপটিপক্খং সীলং, কামসুখপৰূপঘাতঅত্তকিলমথপৰিৱজ্জনতো দোসত্তযপটিপক্খং নেক্খম্মং, লোভাদীনং অন্ধীকৰণতো ঞাণস্স চ অনন্ধীকৰণতো লোভাদিপটিপক্খা পঞ্ঞা, অলীনানুদ্ধতঞাযাৰম্ভৱসেন লোভাদিপটিপক্খং ৱীৰিযং, ইট্ঠানিট্ঠসুঞ্ঞতানং খমনতো লোভাদিপটিপক্খা খন্তি, সতিপি পৰেসং উপকাৰে অপকাৰে চ যথাভূতপ্পৱত্তিযা লোভাদিপটিপক্খং সচ্চং, লোকধম্মে অভিভুয্য যথাসমাদিন্নেসু সম্ভাৰেসু অচলনতো লোভাদিপটিপক্খং অধিট্ঠানং, নীৱৰণৱিৱেকতো লোভাদিপটিপক্খা মেত্তা, ইট্ঠানিট্ঠেসু অনুনযপটিঘৱিদ্ধংসনতো সমপ্পৱত্তিতো চ লোভাদিপটিপক্খা উপেক্খাতি দট্ঠব্বং.

কা পটিপত্তীতি? দানপাৰমিযা তাৱ সুখূপকৰণসৰীৰজীৱিতপৰিচ্চাগেন ভযাপনুদনেন ধম্মোপদেসেন চ বহুধা সত্তানং অনুগ্গহকৰণং পটিপত্তি. তত্থ আমিসদানং অভযদানং ধম্মদানন্তি দাতব্বৱত্থুৱসেন তিৱিধং দানং. তেসু বোধিসত্তস্স দাতব্বৱত্থু অজ্ঝত্তিকং বাহিৰন্তি দুৱিধং. তত্থ বাহিৰং অন্নং পানং ৱত্থং যানং মালাগন্ধৱিলেপনং সেয্যাৱসথপদীপেয্যন্তি দসৱিধং. অন্নাদীনং খাদনীযভোজনীযাদিৱিভাগেন অনেকৱিধং. তথা ৰূপাৰম্মণং যাৱ ধম্মাৰম্মণন্তি আৰম্মণতো ছব্বিধং. ৰূপাৰম্মণাদীনঞ্চ নীলাদিৱিভাগেন অনেকৱিধং. তথা মণিকনকৰজতমুত্তাপৱাড়াদি, খেত্তৱত্থুআৰামাদি, দাসিদাসগোমহিংসাদি নানাৱিধৱিত্তূপকৰণৱসেন অনেকৱিধং.

তত্থ মহাপুৰিসো বাহিৰং ৱত্থুং দেন্তো ‘‘যো যেন অত্থিকো, তং তস্স দেতি, দেন্তো চ তস্স অত্থিকো’’তি সযমেৱ জানন্তো অযাচিতোপি দেতি পগেৱ যাচিতো. মুত্তচাগো দেতি, নো অমুত্তচাগো, পৰিযত্তং দেতি, নো অপৰিযত্তং সতি দেয্যধম্মে. ন পচ্চুপকাৰসন্নিস্সিতো দেতি. অসতি দেয্যধম্মে হি পৰিযত্তে সংৱিভাগাৰহং সংৱিভজতি. ন চ দেতি পৰূপঘাতাৱহং সত্থৱিসমজ্জাদিকং, নাপি কীড়নকং যং অনত্থূপসংহিতং পমাদাৱহঞ্চ. ন চ গিলানস্স যাচকস্স পানভোজনাদিঅসপ্পাযং পমাণৰহিতং ৱা দেতি, পমাণযুত্তং পন সপ্পাযমেৱ দেতি.

তথা যাচিতো গহট্ঠানং গহট্ঠানুচ্ছৱিকং দেতি, পব্বজিতানং পব্বজিতানুচ্ছৱিকং দেতি, মাতাপিতৰো ঞাতিসালোহিতা মিত্তামচ্চা পুত্তদাৰদাসকম্মকৰাতি এতেসু কস্সচি পীড়ং অজনেন্তো দেতি, ন চ উড়াৰং দেয্যধম্মং পটিজানিত্ৱা লূখং দেতি, ন চ লাভসক্কাৰসিলোকসন্নিস্সিতো দেতি, ন চ পচ্চুপকাৰসন্নিস্সিতো দেতি, ন চ ফলপাটিকঙ্খী দেতি অঞ্ঞত্ৰ সম্মাসম্বোধিযা, ন চ যাচকে দেয্যধম্মং ৱা জিগুচ্ছন্তো দেতি, ন চ অসঞ্ঞতানং যাচকানং অক্কোসকৰোসকানম্পি অপৱিদ্ধং দানং দেতি, অঞ্ঞদত্থু পসন্নচিত্তো অনুকম্পন্তো সক্কচ্চমেৱ দেতি, ন চ কোতূহলমঙ্গলিকো হুত্ৱা দেতি, কম্মফলমেৱ পন সদ্দহন্তো দেতি, নপি যাচকে পযিৰুপাসনাদীহি পৰিকিলেসেত্ৱা দেতি, অপৰিকিলেসন্তো এৱ পন দেতি, ন চ পৰেসং ৱঞ্চনাধিপ্পাযো ভেদনাধিপ্পাযো ৱা দানং দেতি, অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৱ দেতি, নপি ফৰুসৱাচো ভাকুটিমুখো দানং দেতি, পিযৱাদী পন পুব্বভাসী মিতৱচনো হুত্ৱা দেতি, যস্মিঞ্চ দেয্যধম্মে উড়াৰমনুঞ্ঞতায ৱা চিৰপৰিচযেন ৱা গেধসভাৱতায ৱা লোভধম্মো অধিমত্তো হোতি, জানন্তো বোধিসত্তো তং খিপ্পমেৱ পটিৱিনোদেত্ৱা যাচকে পৰিযেসিত্ৱাপি দেতি, যঞ্চ দেয্যৱত্থু পৰিত্তং যাচকোপি পচ্চুপট্ঠিতো, তং অচিন্তেত্ৱাপি অত্তানং বাধেত্ৱা দেন্তো যাচকং সম্মানেতি যথা তং অকিত্তিপণ্ডিতো. ন চ মহাপুৰিসো অত্তনো পুত্তদাৰদাসকম্মকৰপোৰিসে যাচিতো তে অসঞ্ঞাপিতে দোমনস্সপ্পত্তে যাচকানং দেতি, সম্মদেৱ পন সঞ্ঞাপিতে সোমনস্সপ্পত্তে দেতি. দেন্তো চ যক্খৰক্খসপিসাচাদীনং ৱা মনুস্সানং কুৰূৰকম্মন্তানং ৱা জানন্তো ন দেতি, তথা ৰজ্জম্পি তাদিসানং ন দেতি. যে লোকস্স অহিতায দুক্খায অনত্থায পটিপজ্জন্তি, যে পন ধম্মিকা ধম্মেন লোকং পালেন্তি, তেসং দেতি. এৱং তাৱ বাহিৰদানে পটিপত্তি ৱেদিতব্বা.

অজ্ঝত্তিকদানং পন দ্ৱীহি আকাৰেহি ৱেদিতব্বং. কথং? যথা নাম কোচি পুৰিসো ঘাসচ্ছাদনহেতু অত্তানং পৰস্স নিস্সজ্জতি, ৱিধেয্যভাৱং উপগচ্ছতি দাসব্যং, এৱমেৱ মহাপুৰিসো সম্বোধিহেতু নিৰামিসচিত্তো সত্তানং অনুত্তৰং হিতসুখং ইচ্ছন্তো অত্তনো দানপাৰমিং পৰিপূৰেতুকামো অত্তানং পৰস্স নিস্সজ্জতি, ৱিধেয্যভাৱং উপগচ্ছতি যথাকামকৰণীযতং. কৰচৰণনযনাদিঅঙ্গপচ্চঙ্গং তেন তেন অত্থিকানং অকম্পিতো অনোলীনো অনুপ্পদেতি, ন তত্থ সজ্জতি ন সঙ্কোচং আপজ্জতি যথা তং বাহিৰৱত্থুস্মিং, তথা হি মহাপুৰিসো দ্ৱীহি আকাৰেহি বাহিৰৱত্থুং পৰিচ্চজতি যথাসুখং পৰিভোগায ৱা যাচকানং তেসং মনোৰথং পৰিপূৰেন্তো, অত্তনো ৱসীভাৱায ৱা, তত্থ সব্বেন সব্বং মুত্তচাগো, এৱমহং নিস্সঙ্গভাৱনায সম্বোধিং পাপুণিস্সামীতি. এৱং অজ্ঝত্তিকৱত্থুস্মিন্তি ৱেদিতব্বং.

তত্থ যং অজ্ঝত্তিকৱত্থু দীযমানং যাচকস্স একন্তেনেৱ হিতায সংৱত্ততি, তং দেতি, ন ইতৰং. ন চ মহাপুৰিসো মাৰস্স মাৰকাযিকানং দেৱতানং ৱা ৱিহিংসাধিপ্পাযানং অত্তনো অত্তভাৱং অঙ্গপচ্চঙ্গানি ৱা জানমানো দেতি ‘‘মা তেসং অনত্থো অহোসী’’তি. যথা চ মাৰকাযিকানং, এৱং তেহি অন্ৱাৱিট্ঠানম্পি ন দেতি, নপি উম্মত্তকানং. ইতৰেসং পন যাচিযমানো সমনন্তৰমেৱ দেতি, তাদিসায যাচনায দুল্লভভাৱতো তাদিসস্স চ দানস্স দুক্কৰভাৱতো.

অভযদানং পন ৰাজতো চোৰতো অগ্গিতো উদকতো ৱেৰিপুগ্গলতো সীহব্যগ্ঘাদিৱাড়মিগতো নাগযক্খৰক্খসপিসাচাদিতো সত্তানং ভযে পচ্চুপট্ঠিতে ততো পৰিত্তাণভাৱেন ৱেদিতব্বং.

ধম্মদানং পন অসংকিলিট্ঠচিত্তস্স অৱিপৰীতা ধম্মদেসনা, ওপাযিকো হিতস্স উপদেসো দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থৱসেন যেন সাসনে অনোতিণ্ণানং অৱতাৰণং ওতিণ্ণানং পৰিপাচনং. তত্থাযং নযো – সঙ্খেপতো তাৱ দানকথা সীলকথা সগ্গকথা কামানং আদীনৱো সংকিলেসো চ নেক্খম্মে আনিসংসো. ৱিত্থাৰতো পন সাৱকবোধিযং অধিমুত্তচিত্তানং সৰণগমনং সীলসংৱৰো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা জাগৰিযানুযোগো সত্ত সদ্ধম্মা অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু কম্মকৰণৱসেন সমথানুযোগো ৰূপকাযাদীসু ৱিপস্সনাভিনিৱেসেসু যথাৰহং অভিনিৱেসমুখেন ৱিপস্সনানুযোগো, তথা ৱিসুদ্ধিপটিপদা সম্মত্তগহণং তিস্সো ৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদা সাৱকবোধীতি এতেসং গুণসংকিত্তনৱসেন যথাৰহং তত্থ তত্থ পতিট্ঠাপনা পৰিযোদপনা চ. তথা পচ্চেকবোধিযং সম্মাসম্বোধিযঞ্চ অধিমুত্তানং সত্তানং যথাৰহং দানাদিপাৰমীনং সভাৱৰসলক্খণাদিসংকিত্তনমুখেন তীসুপি অৱত্থাসু তেসং বুদ্ধানং মহানুভাৱতাৱিভাৱনেন যানদ্ৱযে পতিট্ঠাপনা পৰিযোদপনা চ. এৱং মহাপুৰিসো সত্তানং ধম্মদানং দেতি.