৯. পোট্ঠপাদসুত্তৱণ্ণনা
পোট্ঠপাদপৰিব্বাজকৱত্থুৱণ্ণনা
৪০৬. এৱং মে সুত্তং…পে… সাৱত্থিযন্তি পোট্ঠপাদসুত্তং. তত্ৰাযং অপুব্বপদৱণ্ণনা. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামেতি সাৱত্থিং উপনিস্সায যো জেতস্স কুমাৰস্স ৱনে অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা আৰামো কাৰিতো, তত্থ ৱিহৰতি. পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকোতি নামেন পোট্ঠপাদো নাম ছন্নপৰিব্বাজকো. সো কিৰ গিহিকালে ব্ৰাহ্মণমহাসালো কামেসুআদীনৱং দিস্ৱা চত্তালীসকোটিপৰিমাণং ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিত্ৱা তিত্থিযানং গণাচৰিযো জাতো. সমযং পৱদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৱাদকো, তস্মিং কিৰ ঠানে চঙ্কীতাৰুক্খপোক্খৰসাতিপ্পভুতযো ব্ৰাহ্মণা নিগণ্ঠঅচেলকপৰিব্বাজকাদযো চ পব্বজিতা সন্নিপতিত্ৱা অত্তনো অত্তনো সমযং ৱদন্তি কথেন্তি দীপেন্তি, তস্মা সো আৰামো সমযপ্পৱাদকোতি ৱুচ্চতি. স্ৱেৱ চ তিন্দুকাচীৰসঙ্খাতায তিম্বৰূৰুক্খপন্তিযা পৰিক্খিত্তত্তা তিন্দুকাচীৰো. যস্মা পনেত্থ পঠমং একাৱ সালা অহোসি, পচ্ছা মহাপুঞ্ঞং পৰিব্বাজকং নিস্সায বহূ সালা কতা. তস্মা তমেৱ একং সালং উপাদায লদ্ধনামৱসেন একসালকোতি ৱুচ্চতি. মল্লিকায পন পসেনদিৰঞ্ঞো দেৱিযা উয্যানভূতো সো পুপ্ফফলসম্পন্নো আৰামোতি কত্ৱা মল্লিকায আৰামোতি সঙ্খ্যং গতো. তস্মিং সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে.
পটিৱসতীতি নিৱাসফাসুতায ৱসতি. অথেকদিৱসং ভগৱা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্থৰিত্ৱা লোকং পৰিগ্গণ্হন্তো ঞাণজালস্স অন্তোগতং পৰিব্বাজকং দিস্ৱা – ‘‘অযং পোট্ঠপাদো ময্হং ঞাণজালে পঞ্ঞাযতি, কিন্নু খো ভৱিস্সতী’’তি উপপৰিক্খন্তো অদ্দস – ‘‘অহং অজ্জ তত্থ গমিস্সামি, অথ মং পোট্ঠপাদো নিৰোধঞ্চ নিৰোধৱুট্ঠানঞ্চ পুচ্ছিস্সতি, তস্সাহং সব্ববুদ্ধানং ঞাণেন সংসন্দিত্ৱা তদুভযং কথেস্সামি, অথ সো কতিপাহচ্চযেন চিত্তং হত্থিসাৰিপুত্তং গহেত্ৱা মম সন্তিকং আগমিস্সতি, তেসমহং ধম্মং দেসেস্সামি, দেসনাৱসানে পোট্ঠপাদো মং সৰণং গমিস্সতি, চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো মম সন্তিকে পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি. ততো পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা সুৰত্তদুপট্টং নিৱাসেত্ৱা ৱিজ্জুলতাসদিসং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা যুগন্ধৰপব্বতং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতমহামেঘং ৱিয মেঘৱণ্ণং পংসুকূলং একংসৱৰগতং কত্ৱা পচ্চগ্ঘং সেলমযপত্তং ৱামঅংসকূটে লগ্গেত্ৱা সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিসিস্সামীতি সীহো ৱিয হিমৱন্তপাদা ৱিহাৰা নিক্খমি. ইমমত্থং সন্ধায – ‘‘অথ খো ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং.
৪০৭. এতদহোসীতি নগৰদ্ৱাৰসমীপং গন্ত্ৱা অত্তনো ৰুচিৱসেন সূৰিযং ওলোকেত্ৱা অতিপ্পগভাৱমেৱ দিস্ৱা এতং অহোসি. যংনূনাহন্তি সংসযপৰিদীপনো ৱিয নিপাতো, বুদ্ধানঞ্চ সংসযো নাম নত্থি – ‘‘ইদং কৰিস্সাম, ইদং ন কৰিস্সাম, ইমস্স ধম্মং দেসেস্সাম, ইমস্স ন দেসেস্সামা’’তি এৱং পৰিৱিতক্কপুব্বভাগো পনেস সব্ববুদ্ধানং লব্ভতি. তেনাহ – ‘‘যংনূনাহ’’ন্তি, যদি পনাহন্তি অত্থো.
৪০৮. উন্নাদিনিযাতি উচ্চং নদমানায, এৱং নদমানায চস্সা উদ্ধং গমনৱসেন উচ্চো, দিসাসু পত্থটৱসেন মহা সদ্দোতি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায, তেসঞ্হি পৰিব্বাজকানং পাতোৱ ৱুট্ঠায কত্তব্বং নাম চেতিযৱত্তং ৱা বোধিৱত্তং ৱা আচৰিযুপজ্ঝাযৱত্তং ৱা যোনিসো মনসিকাৰো ৱা নত্থি. তেন তে পাতোৱ ৱুট্ঠায বালাতপে নিসিন্না – ‘‘ইমস্স হত্থো সোভনো, ইমস্স পাদো’’তি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাদাদীনি ৱা আৰব্ভ, ইত্থিপুৰিসদাৰকদাৰিকাদীনং ৱণ্ণে ৱা, অঞ্ঞং ৱা কামস্সাদভৱস্সাদাদিৱত্থুং আৰব্ভ কথং সমুট্ঠাপেত্ৱা অনুপুব্বেন ৰাজকথাদিঅনেকৱিধং তিৰচ্ছানকথং কথেন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘উন্নাদিনিযা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায অনেকৱিহিতং তিৰচ্ছানকথং কথেন্তিযা’’তি.
ততো পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো তে পৰিব্বাজকে ওলোকেত্ৱা – ‘‘ইমে পৰিব্বাজকা অতিৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং অগাৰৱা, মযঞ্চ সমণস্স গোতমস্স পাতুভাৱতো পট্ঠায সূৰিযুগ্গমনে খজ্জোপনকূপমা জাতা, লাভসক্কাৰোপি নো পৰিহীনো. সচে পনিমং ঠানং সমণো গোতমো ৱা গোতমস্স সাৱকো ৱা গিহী উপট্ঠাকো ৱা তস্স আগচ্ছেয্য, অতিৱিয লজ্জনীযং ভৱিস্সতি, পৰিসদোসো খো পন পৰিসজেট্ঠকস্সেৱ উপৰি আৰোহতী’’তি ইতোচিতো চ ৱিলোকেন্তো ভগৱন্তং অদ্দস. তেন ৱুত্তং – ‘‘অদ্দসা খো পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো…পে… তুণ্হী অহেসু’’ন্তি.
৪০৯. তত্থ সণ্ঠপেসীতি সিক্খাপেসি, ৱজ্জমস্সা পটিচ্ছাদেসি. যথা সুসণ্ঠিতা হোতি, তথা নং ঠপেসি. যথা নাম পৰিসমজ্ঝং পৱিসন্তো পুৰিসো ৱজ্জপটিচ্ছাদনত্থং নিৱাসনং সণ্ঠপেতি, পাৰুপনং সণ্ঠপেতি, ৰজোকিণ্ণট্ঠানং পুঞ্ছতি; এৱমস্সা ৱজ্জপটিচ্ছাদনত্থং – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো’’তি সিক্খাপেন্তো যথা সুসণ্ঠিতা হোতি, তথা নং ঠপেসীতি অত্থো. অপ্পসদ্দকামোতি অপ্পসদ্দং ইচ্ছতি, একো নিসীদতি, একো তিট্ঠতি, ন গণসঙ্গণিকায যাপেতি. উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যাতি ইধাগন্তব্বং মঞ্ঞেয্য. কস্মা পনেস ভগৱতো উপসঙ্কমনং পচ্চাসীসতীতি? অত্তনো ৱুদ্ধিং পত্থযমানো. পৰিব্বাজকা কিৰ বুদ্ধেসু ৱা বুদ্ধসাৱকেসু ৱা অত্তনো সন্তিকং আগতেসু – ‘‘অজ্জ অম্হাকং সন্তিকং সমণো গোতমো আগতো, সাৰিপুত্তো আগতো, ন খো পন তে যস্স ৱা তস্স ৱা সন্তিকং গচ্ছন্তি, পস্সথ অম্হাকং উত্তমভাৱ’’ন্তি অত্তনো উপট্ঠাকানং সন্তিকে অত্তানং উক্খিপন্তি, উচ্চে ঠানে ঠপেন্তি, ভগৱতোপি উপট্ঠাকে গণ্হিতুং ৱাযমন্তি. তে কিৰ ভগৱতো উপট্ঠাকে দিস্ৱা এৱং ৱদন্তি – ‘‘তুম্হাকং সত্থা ভৱং গোতমোপি গোতমসাৱকাপি অম্হাকং সন্তিকং আগচ্ছন্তি, মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা. তুম্হে পন অম্হে অক্খীহিপি পস্সিতুং ন ইচ্ছথ, সামীচিকম্মং ন কৰোথ, কিং ৱো অম্হেহি অপৰদ্ধ’’ন্তি. অথেকচ্চে মনুস্সা – ‘‘বুদ্ধাপি এতেসং সন্তিকং গচ্ছন্তি কিং অম্হাক’’ন্তি ততো পট্ঠায তে দিস্ৱা নপ্পমজ্জন্তি. তুণ্হী অহেসুন্তি পোট্ঠপাদং পৰিৱাৰেত্ৱা নিস্সদ্দা নিসীদিংসু.
৪১০. স্ৱাগতং, ভন্তেতি সুট্ঠু আগমনং, ভন্তে, ভগৱতো; ভগৱতি হি নো আগতে আনন্দো হোতি, গতে সোকোতি দীপেতি. চিৰস্সং খো, ভন্তেতি কস্মা আহ? কিং ভগৱা পুব্বেপি তত্থ গতপুব্বোতি, ন গতপুব্বো. মনুস্সানং পন – ‘‘কুহিং গচ্ছন্তা, কুতো আগতত্থ, কিং মগ্গমূড়্হত্থ, চিৰস্সং আগতত্থা’’তি এৱমাদযো পিযসমুদাচাৰা হোন্তি, তস্মা এৱমাহ. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ন মানথদ্ধো হুত্ৱা নিসীদি, উট্ঠাযাসনা ভগৱতো পচ্চুগ্গমনমকাসি. ভগৱন্তঞ্হি উপগতং দিস্ৱা আসনেন অনিমন্তেন্তো ৱা অপচিতিং অকৰোন্তো ৱা দুল্লভো. কস্মা? উচ্চাকুলীনতায. অযম্পি পৰিব্বাজকো অত্তনো নিসিন্নাসনং পপ্ফোটেত্ৱা ভগৱন্তং আসনেন নিমন্তেন্তো – ‘‘নিসীদতু, ভন্তে, ভগৱা ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি আহ. অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতাতি নিসিন্নানং ৱো আদিতো পট্ঠায যাৱ মমাগমনং, এতস্মিং অন্তৰে কা নাম কথা ৱিপ্পকতা, মমাগমনপচ্চযা কতমা কথা পৰিযন্তং ন গতা, ৱদথ, যাৱ নং পৰিযন্তং নেত্ৱা দেমীতি সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসি. অথ পৰিব্বাজকো – ‘‘নিৰত্থককথা এসা নিস্সাৰা ৱট্টসন্নিস্সিতা, ন তুম্হাকং পুৰতো ৱত্তব্বতং অৰহতী’’তি দীপেন্তো ‘‘তিট্ঠতেসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ.
অভিসঞ্ঞানিৰোধকথাৱণ্ণনা
৪১১. তিট্ঠতেসা, ভন্তেতি সচে ভগৱা সোতুকামো ভৱিস্সতি, পচ্ছাপেসা কথা ন দুল্লভা ভৱিস্সতি, অম্হাকং পনিমায কথায অত্থো নত্থি. ভগৱতো পনাগমনং লভিত্ৱা মযং অঞ্ঞদেৱ সুকাৰণং পুচ্ছামাতি দীপেতি. ততো তং পুচ্ছন্তো – ‘‘পুৰিমানি, ভন্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ কোতূহলসালাযন্তি কোতূহলসালা নাম পচ্চেকসালা নত্থি. যত্থ পন নানাতিত্থিযা সমণব্ৰাহ্মণা নানাৱিধং কথং পৱত্তেন্তি, সা বহূনং – ‘‘অযং কিং ৱদতি, অযং কিং ৱদতী’’তি কোতূহলুপ্পত্তিট্ঠানতো কোতূহলসালাতি ৱুচ্চতি. অভিসঞ্ঞানিৰোধেতি এত্থ অভীতি উপসগ্গমত্তং. সঞ্ঞানিৰোধেতি চিত্তনিৰোধে, খণিকনিৰোধে কথা উপ্পন্নাতি অত্থো. ইদং পন তস্সা উপ্পত্তিকাৰণং. যদা কিৰ ভগৱা জাতকং ৱা কথেতি, সিক্খাপদং ৱা পঞ্ঞপেতি তদা সকলজম্বুদীপে ভগৱতো কিত্তিঘোসো পত্থৰতি, তিত্থিযা তং সুত্ৱা – ‘‘ভৱং কিৰ গোতমো পুব্বচৰিযং কথেসি, মযং কিং ন সক্কোম তাদিসং কিঞ্চি কথেতু’’ন্তি ভগৱতো পটিভাগকিৰিযং কৰোন্তা একং ভৱন্তৰসমযং কথেন্তি – ‘‘ভৱং গোতমো সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি, মযং কিং ন সক্কোম পঞ্ঞপেতু’’ন্তি অত্তনো সাৱকানং কিঞ্চিদেৱ সিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তি. তদা পন ভগৱা অট্ঠৱিধপৰিসমজ্ঝে নিসীদিত্ৱা নিৰোধকথং কথেসি. তিত্থিযা তং সুত্ৱা – ‘‘ভৱং কিৰ গোতমো নিৰোধং নাম কথেসি, মযম্পি তং কথেস্সামা’’তি সন্নিপতিত্ৱা কথযিংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘অভিসঞ্ঞানিৰোধে কথা উদপাদী’’তি.
তত্ৰেকচ্চেতি তেসু একচ্চে. পুৰিমো চেত্থ য্ৱাযং বাহিৰে তিত্থাযতনে পব্বজিতো চিত্তপ্পৱত্তিযং দোসং দিস্ৱা অচিত্তকভাৱো সন্তোতি সমাপত্তিং ভাৱেত্ৱা ইতো চুতো পঞ্চ কপ্পসতানি অসঞ্ঞীভৱে ঠত্ৱা পুন ইধ উপ্পজ্জতি. তস্স সঞ্ঞুপ্পাদে চ নিৰোধে চ হেতুং অপস্সন্তো – অহেতূ অপ্পচ্চযাতি আহ.
দুতিযো নং নিসেধেত্ৱা মিগসিঙ্গতাপসস্স অসঞ্ঞকভাৱং গহেত্ৱা – ‘‘উপেতিপি অপেতিপী’’তি আহ. মিগসিঙ্গতাপসো কিৰ অত্তন্তপো ঘোৰতপো পৰমধিতিন্দ্ৰিযো অহোসি. তস্স সীলতেজেন সক্কৱিমানং উণ্হং অহোসি. সক্কো দেৱৰাজা ‘‘সক্কট্ঠানং নু খো তাপসো পত্থেতী’’তি অলম্বুসং নাম দেৱকঞ্ঞং – ‘তাপসস্স তপং ভিন্দিত্ৱা এহী’তি পেসেসি. সা তত্থ গতা. তাপসো পঠমদিৱসে তং দিস্ৱাৱ পলাযিত্ৱা পণ্ণসালং পাৱিসি. দুতিযদিৱসে কামচ্ছন্দনীৱৰণেন ভগ্গো তং হত্থে অগ্গহেসি, সো তেন দিব্বফস্সেন ফুট্ঠো ৱিসঞ্ঞী হুত্ৱা তিণ্ণং সংৱচ্ছৰানং অচ্চযেন সঞ্ঞং পটিলভি. তং সো দিট্ঠিগতিকো – ‘‘তিণ্ণং সংৱচ্ছৰানং অচ্চযেন নিৰোধা ৱুট্ঠিতো’’তি মঞ্ঞমানো এৱমাহ.
ততিযো নং নিসেধেত্ৱা আথব্বণপযোগং সন্ধায ‘‘উপকড্ঢন্তিপি অপকড্ঢন্তিপী’’তি আহ. আথব্বণিকা কিৰ আথব্বণং পযোজেত্ৱা সত্তং সীসচ্ছিন্নং ৱিয হত্থচ্ছিন্নং ৱিয মতং ৱিয চ কত্ৱা দস্সেন্তি. তস্স পুন পাকতিকভাৱং দিস্ৱা সো দিট্ঠিগতিকো – ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠিতো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো এৱমাহ.
চতুত্থো নং নিসেধেত্ৱা যক্খদাসীনং মদনিদ্দং সন্ধায ‘‘সন্তি হি ভো দেৱতা’’তিআদিমাহ. যক্খদাসিযো কিৰ সব্বৰত্তিং দেৱতূপহাৰং কুৰুমানা নচ্চিত্ৱা গাযিত্ৱা অৰুণোদযে একং সুৰাপাতিং পিৱিত্ৱা পৰিৱত্তিত্ৱা সুপিত্ৱা দিৱা ৱুট্ঠহন্তি. তং দিস্ৱা সো দিট্ঠিগতিকো – ‘‘সুত্তকালে নিৰোধং সমাপন্না, পবুদ্ধকালে নিৰোধা ৱুট্ঠিতা’’তি মঞ্ঞমানো এৱমাহ.
অযং পন পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো পণ্ডিতজাতিকো. তেনস্স তং কথং সুত্ৱা ৱিপ্পটিসাৰো উপ্পজ্জি. ‘‘ইমেসং কথা এড়মূগকথা ৱিয চত্তাৰো হি নিৰোধে এতে পঞ্ঞপেন্তি, ইমিনা চ নিৰোধেন নাম একেন ভৱিতব্বং, ন বহুনা. তেনাপি একেন অঞ্ঞেনেৱ ভৱিতব্বং, সো পন অঞ্ঞেন ঞাতুং ন সক্কা অঞ্ঞত্ৰ সব্বঞ্ঞুনা. সচে ভগৱা ইধ অভৱিস্স ‘অযং নিৰোধো অযং ন নিৰোধো’তি দীপসহস্সং ৱিয উজ্জালেত্ৱা অজ্জমেৱ পাকটং অকৰিস্সা’’তি দসবলঞ্ঞেৱ অনুস্সৰি. তস্মা ‘‘তস্স ময্হং ভন্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ অহো নূনাতি অনুস্সৰণত্থে নিপাতদ্ৱযং, তেন তস্স ভগৱন্তং অনুস্সৰন্তস্স এতদহোসি ‘‘অহো নূন ভগৱা অহো নূন সুগতো’’তি. যো ইমেসন্তি যো এতেসং নিৰোধধম্মানং সুকুসলো নিপুণো ছেকো, সো ভগৱা অহো নূন কথেয্য, সুগতো অহো নূন কথেয্যাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. পকতঞ্ঞূতি চিণ্ণৱসিতায পকতিং সভাৱং জানাতীতি পকতঞ্ঞূ. কথং নু খোতি ইদং পৰিব্বাজকো ‘‘মযং ভগৱা ন জানাম, তুম্হে জানাথ, কথেথ নো’’তি আযাচন্তো ৱদতি. অথ ভগৱা কথেন্তো ‘‘তত্ৰ পোট্ঠপাদা’’তিআদিমাহ.
অহেতুকসঞ্ঞুপ্পাদনিৰোধকথাৱণ্ণনা
৪১২. তত্থ তত্ৰাতি তেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু. আদিতোৱ তেসং অপৰদ্ধন্তি তেসং আদিম্হিযেৱ ৱিৰদ্ধং, ঘৰমজ্ঝেযেৱ পক্খলিতাতি দীপেতি. সহেতূ সপ্পচ্চযাতি এত্থ হেতুপি পচ্চযোপি কাৰণস্সেৱ নামং, সকাৰণাতি অত্থো. তং পন কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সিক্খা একা’’তি আহ. তত্থ সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তীতি সিক্খায একচ্চা সঞ্ঞা জাযন্তীতি অত্থো.
৪১৩. কা চ সিক্খাতি ভগৱা অৱোচাতি কতমা চ সা সিক্খাতি ভগৱা ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছাৱসেন অৱোচ. অথ যস্মা অধিসীলসিক্খা অধিচিত্তসিক্খা অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি তিস্সো সিক্খা হোন্তি. তস্মা তা দস্সেন্তো ভগৱা সঞ্ঞায সহেতুকং উপ্পাদনিৰোধং দীপেতুং বুদ্ধুপ্পাদতো পভুতি তন্তিধম্মং ঠপেন্তো ‘‘ইধ পোট্ঠপাদ, তথাগতো লোকে’’তিআদিমাহ. তত্থ অধিসীলসিক্খা অধিচিত্তসিক্খাতি দ্ৱে এৱ সিক্খা সৰূপেন আগতা, ততিযা পন ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি খো পোট্ঠপাদ মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো’’তি এত্থ সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পৱসেন পৰিযাপন্নত্তা আগতাতি ৱেদিতব্বা. কামসঞ্ঞাতি পঞ্চকামগুণিকৰাগোপি অসমুপ্পন্নকামচাৰোপি. তত্থ পঞ্চকামগুণিকৰাগো অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি, অসমুপ্পন্নকামচাৰো পন ইমস্মিং ঠানে ৱট্টতি. তস্মা তস্স যা পুৰিমা কামসঞ্ঞাতি তস্স পঠমজ্ঝানসমঙ্গিনো যা পুব্বে উপ্পন্নপুব্বায কামসঞ্ঞায সদিসত্তা পুৰিমা কামসঞ্ঞাতি ৱুচ্চেয্য, সা নিৰুজ্ঝতি, অনুপ্পন্নাৱ নুপ্পজ্জতীতি অত্থো.
ৱিৱেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৱ তস্মিং সমযে হোতীতি তস্মিং পঠমজ্ঝানসমযে ৱিৱেকজপীতিসুখসঙ্খাতা সুখুমসঞ্ঞা সচ্চা হোতি, ভূতা হোতীতি অত্থো. অথ ৱা কামচ্ছন্দাদিওড়াৰিকঙ্গপ্পহানৱসেন সুখুমা চ সা ভূততায সচ্চা চ সঞ্ঞাতি সুখুমসচ্চসঞ্ঞা, ৱিৱেকজেহি পীতিসুখেহি সম্পযুত্তা সুখুমসচ্চসঞ্ঞাতি ৱিৱেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা সা অস্স অত্থীতি ৱিৱেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো সব্বত্থ. এৱম্পি সিক্খাতি এত্থ যস্মা পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জন্তো অধিট্ঠহন্তো, ৱুট্ঠহন্তো চ সিক্খতি, তস্মা তং এৱং সিক্খিতব্বতো সিক্খাতি ৱুচ্চতি. তেনপি সিক্খাসঙ্খাতেন পঠমজ্ঝানেন এৱং একা ৱিৱেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. এৱং একা কামসঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতীতি অত্থো. অযং সিক্খাতি ভগৱা অৱোচাতি অযং পঠমজ্ঝানসঙ্খাতা একা সিক্খাতি, ভগৱা আহ. এতেনুপাযেন সব্বত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
যস্মা পন অট্ঠমসমাপত্তিযা অঙ্গতো সম্মসনং বুদ্ধানংযেৱ হোতি, সাৱকেসু সাৰিপুত্তসদিসানম্পি নত্থি, কলাপতো সম্মসনংযেৱ পন সাৱকানং হোতি, ইদঞ্চ ‘‘সঞ্ঞা সঞ্ঞা’’তি, এৱং অঙ্গতো সম্মসনং উদ্ধটং. তস্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰমংযেৱ সঞ্ঞং দস্সেত্ৱা পুন তদেৱ সঞ্ঞগ্গন্তি দস্সেতুং ‘‘যতো খো পোট্ঠপাদ…পে… সঞ্ঞগ্গং ফুসতী’’তি আহ.
৪১৪. তত্থ যতো খো পোট্ঠপাদ ভিক্খূতি যো নাম পোট্ঠপাদ ভিক্খু. ইধ সকসঞ্ঞী হোতীতি ইধ সাসনে সকসঞ্ঞী হোতি, অযমেৱ ৱা পাঠো, অত্তনো পঠমজ্ঝানসঞ্ঞায সঞ্ঞৱা হোতীতি অত্থো. সো ততো অমুত্ৰ ততো অমুত্ৰাতি সো ভিক্খু ততো পঠমজ্ঝানতো অমুত্ৰ দুতিযজ্ঝানে, ততোপি অমুত্ৰ ততিযজ্ঝানেতি এৱং তায তায ঝানসঞ্ঞায সকসঞ্ঞী সকসঞ্ঞী হুত্ৱা অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতি. সঞ্ঞগ্গন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ৱুচ্চতি. কস্মা? লোকিযানং কিচ্চকাৰকসমাপত্তীনং অগ্গত্তা. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযঞ্হি ঠত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনম্পি নিৰোধম্পি সমাপজ্জন্তি. ইতি সা লোকিযানং কিচ্চকাৰকসমাপত্তীনং অগ্গত্তা সঞ্ঞগ্গন্তি ৱুচ্চতি, তং ফুসতি পাপুণাতীতি অত্থো.
ইদানি অভিসঞ্ঞানিৰোধং দস্সেতুং ‘‘তস্স সঞ্ঞগ্গে ঠিতস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ চেতেয্যং, অভিসঙ্খৰেয্যন্তি পদদ্ৱযে চ ঝানং সমাপজ্জন্তো চেতেতি নাম, পুনপ্পুনং কপ্পেতীতি অত্থো. উপৰিসমাপত্তিঅত্থায নিকন্তিং কুৰুমানো অভিসঙ্খৰোতি নাম. ইমা চ মে সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝেয্যুন্তি ইমা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিৰুজ্ঝেয্যুং. অঞ্ঞা চ ওড়াৰিকাতি অঞ্ঞা চ ওড়াৰিকা ভৱঙ্গসঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যুং. সো ন চেৱ চেতেতি ন অভিসঙ্খৰোতীতি এত্থ কামং চেস চেতেন্তোৱ ন চেতেতি, অভিসঙ্খৰোন্তোৱ নাভিসঙ্খৰোতি. ইমস্স ভিক্খুনো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো ৱুট্ঠায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৱা ‘‘একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে ঠস্সামী’’তি আভোগসমন্নাহাৰো নত্থি. উপৰিনিৰোধসমাপত্তত্থায এৱ পন আভোগসমন্নাহাৰো অত্থি, স্ৱাযমত্থো পুত্তঘৰাচিক্খণেন দীপেতব্বো.
পিতুঘৰমজ্ঝেন কিৰ গন্ত্ৱা পচ্ছাভাগে পুত্তস্স ঘৰং হোতি, ততো পণীতং ভোজনং আদায আসনসালং আগতং দহৰং থেৰো – ‘‘মনাপো পিণ্ডপাতো কুতো আভতো’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘অসুকস্স ঘৰতো’’তি লদ্ধঘৰমেৱ আচিক্খি. যেন পনস্স পিতুঘৰমজ্ঝেন গতোপি আগতোপি তত্থ আভোগোপি নত্থি. তত্থ আসনসালা ৱিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি দট্ঠব্বা, পিতুগেহং ৱিয নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি, পুত্তগেহং ৱিয নিৰোধসমাপত্তি, আসনসালায ঠত্ৱা পিতুঘৰং অমনসিকৰিত্ৱা পুত্তঘৰাচিক্খণং ৱিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো ৱুট্ঠায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৱা ‘‘একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে ঠস্সামী’’তি পিতুঘৰং অমনসিকৰিত্ৱাৱ উপৰিনিৰোধসমাপত্তত্থায মনসিকাৰো, এৱমেস চেতেন্তোৱ ন চেতেতি, অভিসঙ্খৰোন্তোৱ নাভিসঙ্খৰোতি. তা চেৱ সঞ্ঞাতি তা ঝানসঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তি. অঞ্ঞা চাতি অঞ্ঞা চ ওড়াৰিকা ভৱঙ্গসঞ্ঞা নুপ্পজ্জন্তি. সো নিৰোধং ফুসতীতি সো এৱং পটিপন্নো ভিক্খু সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং ফুসতি ৱিন্দতি পটিলভতি.
অনুপুব্বাভিসঞ্ঞানিৰোধসম্পজানসমাপত্তিন্তি এত্থ অভীতি উপসগ্গমত্তং, সম্পজানপদং নিৰোধপদেন অন্তৰিকং কত্ৱা ৱুত্তং. অনুপটিপাটিযা সম্পজানসঞ্ঞানিৰোধসমাপত্তীতি অযং পনেত্থত্থো. তত্ৰাপি সম্পজানসঞ্ঞানিৰোধসমাপত্তীতি সম্পজানন্তস্স অন্তে সঞ্ঞা নিৰোধসমাপত্তি সম্পজানন্তস্স ৱা পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো সঞ্ঞানিৰোধসমাপত্তীতি অযং ৱিসেসত্থো.
ইদানি ইধ ঠত্ৱা নিৰোধসমাপত্তিকথা কথেতব্বা. সা পনেসা সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে পঞ্ঞাভাৱনানিসংসাধিকাৰে কথিতা, তস্মা তত্থ কথিততোৱ গহেতব্বা.
এৱং ভগৱা পোট্ঠপাদস্স পৰিব্বাজকস্স নিৰোধকথং কথেত্ৱা – অথ নং তাদিসায কথায অঞ্ঞত্থ অভাৱং পটিজানাপেতুং ‘‘তং কিং মঞ্ঞসী’’তিআদিমাহ. পৰিব্বাজকোপি ‘‘ভগৱা অজ্জ তুম্হাকং কথং ঠপেত্ৱা ন মযা এৱৰূপা কথা সুতপুব্বা’’তি পটিজানন্তো, ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি ৱত্ৱা পুন সক্কচ্চং ভগৱতো কথায উগ্গহিতভাৱং দস্সেন্তো ‘‘এৱং খো অহং ভন্তে’’তিআদিমাহ. অথস্স ভগৱা ‘‘সুউগ্গহিতং তযা’’তি অনুজানন্তো ‘‘এৱং পোট্ঠপাদা’’তি আহ.
৪১৫. অথ পৰিব্বাজকো ‘‘ভগৱতা ‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সঞ্ঞগ্গ’ন্তি ৱুত্তং. এতদেৱ নু খো সঞ্ঞগ্গং, উদাহু অৱসেসসমাপত্তীসুপি সঞ্ঞগ্গং অত্থী’’তি চিন্তেত্ৱা তমত্থং পুচ্ছন্তো ‘‘একঞ্ঞেৱ নু খো’’তিআদিমাহ. ভগৱাপিস্স ৱিস্সজ্জেসি. তত্থ পুথূপীতি বহূনিপি. যথা যথা খো, পোট্ঠপাদ, নিৰোধং ফুসতীতি পথৱীকসিণাদীসু যেন যেন কসিণেন, পঠমজ্ঝানাদীনং ৱা যেন যেন ঝানেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে হি পথৱীকসিণেন কৰণভূতেন পথৱীকসিণসমাপত্তিং একৱাৰং সমাপজ্জন্তো পুৰিমসঞ্ঞানিৰোধং ফুসতি একং সঞ্ঞগ্গং, অথ দ্ৱে ৱাৰে, তযো ৱাৰে, ৱাৰসতং, ৱাৰসহস্সং, ৱাৰসতসহস্সং ৱা সমাপজ্জন্তো পুৰিমসঞ্ঞানিৰোধং ফুসতি, সতসহস্সং, সঞ্ঞগ্গানি. এস নযো সেসকসিণেসু. ঝানেসুপি সচে পঠমজ্ঝানেন কৰণভূতেন একৱাৰং পুৰিমসঞ্ঞানিৰোধং ফুসতি একং সঞ্ঞগ্গং. অথ দ্ৱে ৱাৰে, তযো ৱাৰে, ৱাৰসতং, ৱাৰসহস্সং, ৱাৰসতসহস্সং ৱা পুৰিমসঞ্ঞানিৰোধং ফুসতি, সতসহস্সং সঞ্ঞগ্গানি. এস নযো সেসজ্ঝানসমাপত্তীসুপি. ইতি একৱাৰং সমাপজ্জনৱসেন ৱা সব্বম্পি সঞ্জাননলক্খণেন সঙ্গহেত্ৱা ৱা একং সঞ্ঞগ্গং হোতি, অপৰাপৰং সমাপজ্জনৱসেন বহূনি.
৪১৬. সঞ্ঞা নু খো, ভন্তেতি ভন্তে নিৰোধসমাপজ্জনকস্স ভিক্খুনো ‘‘সঞ্ঞা নু খো পঠমং উপ্পজ্জতী’’তি পুচ্ছতি. তস্স ভগৱা ‘‘সঞ্ঞা খো, পোট্ঠপাদা’’তি ব্যাকাসি. তত্থ সঞ্ঞাতি ঝানসঞ্ঞা. ঞাণন্তি ৱিপস্সনাঞাণং. অপৰো নযো, সঞ্ঞাতি ৱিপস্সনা সঞ্ঞা. ঞাণন্তি মগ্গঞাণং. অপৰো নযো, সঞ্ঞাতি মগ্গসঞ্ঞা. ঞাণন্তি ফলঞাণং. তিপিটকমহাসিৱত্থেৰো পনাহ –
কিং ইমে ভিক্খূ ভণন্তি, পোট্ঠপাদো হেট্ঠা ভগৱন্তং নিৰোধং পুচ্ছি. ইদানি নিৰোধা ৱুট্ঠানং পুচ্ছন্তো ‘‘ভগৱা নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স কিং পঠমং অৰহত্তফলসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, উদাহু পচ্চৱেক্খণঞাণ’’ন্তি ৱদতি. অথস্স ভগৱা যস্মা ফলসঞ্ঞা পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা পচ্চৱেক্খণঞাণং. তস্মা ‘‘সঞ্ঞা খো পোট্ঠপাদা’’তি আহ. তত্থ সঞ্ঞুপ্পাদাতি অৰহত্তফলসঞ্ঞায উপ্পাদা, পচ্ছা ‘‘ইদং অৰহত্তফল’’ন্তি এৱং পচ্চৱেক্খণঞাণুপ্পাদো হোতি. ইদপ্পচ্চযা কিৰ মেতি ফলসমাধিসঞ্ঞাপচ্চযা কিৰ ময্হং পচ্চৱেক্খণঞাণং উপ্পন্নন্তি.
সঞ্ঞাঅত্তকথাৱণ্ণনা
৪১৭. ইদানি পৰিব্বাজকো যথা নাম গামসূকৰো গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৱা গন্ধেহি অনুলিম্পিত্ৱা মালাদামং পিড়ন্ধিত্ৱা সিৰিসযনে আৰোপিতোপি সুখং ন ৱিন্দতি, ৱেগেন গূথট্ঠানমেৱ গন্ত্ৱা সুখং ৱিন্দতি. এৱমেৱ ভগৱতা সণ্হসুখুমতিলক্খণব্ভাহতায দেসনায ন্হাপিতৱিলিত্তমণ্ডিতোপি নিৰোধকথাসিৰিসযনং আৰোপিতোপি তত্থ সুখং ন ৱিন্দন্তো গূথট্ঠানসদিসং অত্তনো লদ্ধিং গহেত্ৱা তমেৱ পুচ্ছন্তো ‘‘সঞ্ঞা নু খো, ভন্তে, পুৰিসস্স অত্তা’’তিআদিমাহ. অথস্সানুমতিং গহেত্ৱা ব্যাকাতুকামো ভগৱা – ‘‘কং পন ত্ৱ’’ন্তিআদিমাহ. ততো সো ‘‘অৰূপী অত্তা’’তি এৱং লদ্ধিকো সমানোপি ‘‘ভগৱা দেসনায সুকুসলো, সো মে আদিতোৱ লদ্ধিং মা ৱিদ্ধংসেতূ’’তি চিন্তেত্ৱা অত্তনো লদ্ধিং পৰিহৰন্তো ‘‘ওড়াৰিকং খো’’তিআদিমাহ. অথস্স ভগৱা তত্থ দোসং দস্সেন্তো ‘‘ওড়াৰিকো চ হি তে’’তিআদিমাহ. তত্থ এৱং সন্তন্তি এৱং সন্তে. ভুম্মত্থে হি এতং উপযোগৱচনং. এৱং সন্তং অত্তানং পচ্চাগচ্ছতো তৱাতি অযং ৱা এত্থ অত্থো. চতুন্নং খন্ধানং একুপ্পাদেকনিৰোধত্তা কিঞ্চাপি যা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সাৱ নিৰুজ্ঝতি. অপৰাপৰং উপাদায পন ‘‘অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি ৱুত্তং.
৪১৮-৪২০. ইদানি অঞ্ঞং লদ্ধিং দস্সেন্তো – ‘‘মনোমযং খো অহং, ভন্তে’’তিআদিং ৱত্ৱা তত্ৰাপি দোসে দিন্নে যথা নাম উম্মত্তকো যাৱস্স সঞ্ঞা নপ্পতিট্ঠাতি, তাৱ অঞ্ঞং গহেত্ৱা অঞ্ঞং ৱিস্সজ্জেতি, সঞ্ঞাপতিট্ঠানকালে পন ৱত্তব্বমেৱ ৱদতি, এৱমেৱ অঞ্ঞং গহেত্ৱা অঞ্ঞং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ইদানি অত্তনো লদ্ধিংযেৱ ৱদন্তো ‘‘অৰূপী খো’’তিআদিমাহ. তত্ৰাপি যস্মা সো সঞ্ঞায উপ্পাদনিৰোধং ইচ্ছতি, অত্তানং পন সস্সতং মঞ্ঞতি. তস্মা তথেৱস্স দোসং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘এৱং সন্তম্পী’’তিআদিমাহ. ততো পৰিব্বাজকো মিচ্ছাদস্সনেন অভিভূতত্তা ভগৱতা ৱুচ্চমানম্পি তং নানত্তং অজানন্তো ‘‘সক্কা পনেতং, ভন্তে, মযা’’তিআদিমাহ. অথস্স ভগৱা যস্মা সো সঞ্ঞায উপ্পাদনিৰোধং পস্সন্তোপি সঞ্ঞামযং অত্তানং নিচ্চমেৱ মঞ্ঞতি. তস্মা ‘‘দুজ্জানং খো’’তিআদিমাহ.
তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – তৱ অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞা খন্তি, অঞ্ঞা ৰুচি, অঞ্ঞথাযেৱ তে দস্সনং পৱত্তং, অঞ্ঞদেৱ চ তে খমতি চেৱ ৰুচ্চতি চ, অঞ্ঞত্ৰ চ তে আযোগো, অঞ্ঞিস্সাযেৱ পটিপত্তিযা যুত্তপযুত্ততা, অঞ্ঞত্থ চ তে আচৰিযকং, অঞ্ঞস্মিং তিত্থাযতনে আচৰিযভাৱো. তেন তযা এৱং অঞ্ঞদিট্ঠিকেন অঞ্ঞখন্তিকেন অঞ্ঞৰুচিকেন অঞ্ঞত্ৰাযোগেন অঞ্ঞত্ৰাচৰিযকেন দুজ্জানং এতন্তি. অথ পৰিব্বাজকো – ‘‘সঞ্ঞা ৱা পুৰিসস্স অত্তা হোতু, অঞ্ঞা ৱা সঞ্ঞা, তং সস্সতাদি ভাৱমস্স পুচ্ছিস্স’’ন্তি পুন ‘‘কিং পন ভন্তে’’তিআদিমাহ.
তত্থ লোকোতি অত্তানং সন্ধায ৱদতি. ন হেতং পোট্ঠপাদ অত্থসঞ্হিতন্তি পোট্ঠপাদ এতং দিট্ঠিগতং ন ইধলোকপৰলোকঅত্থনিস্সিতং, ন অত্তত্থপৰত্থনিস্সিতং. ন ধম্মসংহিতন্তি ন নৱলোকুত্তৰধম্মনিস্সিতং. নাদিব্ৰহ্মচৰিযকন্তি সিক্খত্তযসঙ্খাতস্স সাসনব্ৰহ্মচৰিযকস্স ন আদিমত্তং, অধিসীলসিক্খামত্তম্পি ন হোতি. ন নিব্বিদাযাতি সংসাৰৱট্টে নিব্বিন্দনত্থায ন সংৱত্ততি. ন ৱিৰাগাযাতি ৱট্টৱিৰাগত্থায ন সংৱত্ততি. ন নিৰোধাযাতি ৱট্টস্স নিৰোধকৰণত্থায ন সংৱত্ততি. ন উপসমাযাতি ৱট্টস্স ৱূপসমনত্থায ন সংৱত্ততি. ন অভিঞ্ঞাযাতি ৱট্টাভিজাননায পচ্চক্খকিৰিযায ন সংৱত্ততি. ন সম্বোধাযাতি ৱট্টসম্বুজ্ঝনত্থায ন সংৱত্ততি. ন নিব্বানাযাতি অমতমহানিব্বানস্স পচ্চক্খকিৰিযায ন সংৱত্ততি.
ইদং দুক্খন্তিআদীসু তণ্হং ঠপেত্ৱা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা দুক্খন্তি, তস্সেৱ দুক্খস্স পভাৱনতো সপ্পচ্চযা তণ্হা দুক্খসমুদযোতি. উভিন্নং অপ্পৱত্তি দুক্খনিৰোধোতি, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি মযা ব্যাকতন্তি অত্থো. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ভগৱা ‘‘ইমস্স পৰিব্বাজকস্স মগ্গপাতুভাৱো ৱা ফলসচ্ছিকিৰিযা ৱা নত্থি, ময্হঞ্চ ভিক্খাচাৰৱেলা’’তি চিন্তেত্ৱা তুণ্হী অহোসি. পৰিব্বাজকোপি তং আকাৰং ঞত্ৱা ভগৱতো গমনকালং আৰোচেন্তো ৱিয ‘‘এৱমেত’’ন্তিআদিমাহ.
৪২১. ৱাচাসন্নিতোদকেনাতি ৱচনপতোদেন. সঞ্ঝব্ভৰিমকংসূতি সঞ্ঝব্ভৰিতং নিৰন্তৰং ফুট্ঠং অকংসু, উপৰি ৱিজ্ঝিংসূতি ৱুত্তং হোতি. ভূতন্তি সভাৱতো ৱিজ্জমানং. তচ্ছং, তথন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ধম্মট্ঠিততন্তি নৱলোকুত্তৰধম্মেসু ঠিতসভাৱং. ধম্মনিযামতন্তি লোকুত্তৰধম্মনিযামতং. বুদ্ধানঞ্হি চতুসচ্চৱিনিমুত্তা কথা নাম নত্থি. তস্মা সা এদিসা হোতি.
চিত্তহত্থিসাৰিপুত্তপোট্ঠপাদৱত্থুৱণ্ণনা
৪২২. চিত্তো চ হত্থিসাৰিপুত্তোতি সো কিৰ সাৱত্থিযং হত্থিআচৰিযস্স পুত্তো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৱা সুখুমেসু অত্থন্তৰেসু কুসলো অহোসি, পুব্বে কতপাপকম্মৱসেন পন সত্তৱাৰে ৱিব্ভমিত্ৱা গিহি জাতো. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স কিৰ সাসনে দ্ৱে সহাযকা অহেসুং, অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা একতোৱ সজ্ঝাযন্তি. তেসু একো অনভিৰতো গিহিভাৱে চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা ইতৰস্স আৰোচেসি. সো গিহিভাৱে আদীনৱং পব্বজ্জায আনিসংসং দস্সেত্ৱা তং ওৱদি. সো তং সুত্ৱা অভিৰমিত্ৱা পুনেকদিৱসং তাদিসে চিত্তে উপ্পন্নে তং এতদৱোচ ‘‘ময্হং আৱুসো এৱৰূপং চিত্তং উপ্পজ্জতি – ‘ইমাহং পত্তচীৱৰং তুয্হং দস্সামী’তি’’. সো পত্তচীৱৰলোভেন তস্স গিহিভাৱে আনিসংসং দস্সেত্ৱা পব্বজ্জায আদীনৱং কথেসি. অথস্স তং সুত্ৱাৱ গিহিভাৱতো চিত্তং ৱিৰজ্জিত্ৱা পব্বজ্জাযমেৱ অভিৰমি. এৱমেস তদা সীলৱন্তস্স ভিক্খুনো গিহিভাৱে আনিসংসকথায কথিতত্তা ইদানি ছ ৱাৰে ৱিব্ভমিত্ৱা সত্তমে ৱাৰে পব্বজিতো. মহামোগ্গল্লানস্স, মহাকোট্ঠিকত্থেৰস্স চ অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তৰন্তৰা কথং ওপাতেতি. অথ নং মহাকোট্ঠিকত্থেৰো অপসাদেতি. সো মহাসাৱকস্স কথিতে পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তো ৱিব্ভমিত্ৱা গিহি জাতো. পোট্ঠপাদস্স পনাযং গিহিসহাযকো হোতি. তস্মা ৱিব্ভমিত্ৱা দ্ৱীহতীহচ্চযেন পোট্ঠপাদস্স সন্তিকং গতো. অথ নং সো দিস্ৱা ‘‘সম্ম কিং তযা কতং, এৱৰূপস্স নাম সত্থু সাসনা অপসক্কন্তোসি, এহি পব্বজিতুং ইদানি তে ৱট্টতী’’তি তং গহেত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং অগমাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তো চ হত্থিসাৰিপুত্তো পোট্ঠপাদো চ পৰিব্বাজকো’’তি.
৪২৩. অন্ধাতি পঞ্ঞাচক্খুনো নত্থিতায অন্ধা, তস্সেৱ অভাৱেন অচক্খুকা. ত্ৱংযেৱ নেসং একো চক্খুমাতি সুভাসিতদুব্ভাসিতজাননভাৱমত্তেন পঞ্ঞাচক্খুনা চক্খুমা. একংসিকাতি এককোট্ঠাসা. পঞ্ঞত্তাতি ঠপিতা. অনেকংসিকাতি ন এককোট্ঠাসা একেনেৱ কোট্ঠাসেন সস্সতাতি ৱা অসস্সতাতি ৱা ন ৱুত্তাতি অত্থো.
একংসিকধম্মৱণ্ণনা
৪২৪-৪২৫. সন্তি পোট্ঠপাদাতি ইদং ভগৱা কস্মা আৰভি? বাহিৰকেহি পঞ্ঞাপিতনিট্ঠায অনিয্যানিকভাৱদস্সনত্থং. সব্বে হি তিত্থিযা যথা ভগৱা অমতং নিব্বানং, এৱং অত্তনো অত্তনো সমযে লোকথুপিকাদিৱসেন নিট্ঠং পঞ্ঞপেন্তি, সা চ ন নিয্যানিকা. যথা পঞ্ঞত্তা হুত্ৱা ন নিয্যাতি ন গচ্ছতি, অঞ্ঞদত্থু পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তা নিৱত্ততি, তং দস্সেতুং ভগৱা এৱমাহ. তত্থ একন্তসুখং লোকং জানং পস্সন্তি পুৰত্থিমায দিসায একন্তসুখো লোকো পচ্ছিমাদীনং ৱা অঞ্ঞতৰাযাতি এৱং জানন্তা এৱং পস্সন্তা ৱিহৰথ. দিট্ঠপুব্বানি খো তস্মিং লোকে মনুস্সানং সৰীৰসণ্ঠানাদীনীতি. অপ্পাটিহীৰকতন্তি অপ্পাটিহীৰকতং পটিহৰণৱিৰহিতং, অনিয্যানিকন্তি ৱুত্তং হোতি.
৪২৬-৪২৭. জনপদকল্যাণীতি জনপদে অঞ্ঞাহি ইত্থীহি ৱণ্ণসণ্ঠানৱিলাসাকপ্পাদীহি অসদিসা.
তযোঅত্তপটিলাভৱণ্ণনা
৪২৮. এৱং ভগৱা পৰেসং নিট্ঠায অনিয্যানিকত্তং দস্সেত্ৱা অত্তনো নিট্ঠায নিয্যানিকভাৱং দস্সেতুং ‘‘তযো খো মে পোট্ঠপাদা’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্তপটিলাভোতি অত্তভাৱপটিলাভো, এত্থ চ ভগৱা তীহি অত্তভাৱপটিলাভেহি তযো ভৱে দস্সেসি. ওড়াৰিকত্তভাৱপটিলাভেন অৱীচিতো পট্ঠায পৰনিম্মিতৱসৱত্তিপৰিযোসানং কামভৱং দস্সেসি. মনোমযঅত্তভাৱপটিলাভেন পঠমজ্ঝানভূমিতো পট্ঠায অকনিট্ঠব্ৰহ্মলোকপৰিযোসানং ৰূপভৱং দস্সেসি. অৰূপঅত্তভাৱপটিলাভেন আকাসানঞ্চাযতনব্ৰহ্মলোকতো পট্ঠায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনব্ৰহ্মলোকপৰিযোসানং অৰূপভৱং দস্সেসি. সংকিলেসিকা ধম্মা নাম দ্ৱাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা. ৱোদানিযা ধম্মা নাম সমথৱিপস্সনা.
৪২৯. পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তন্তি মগ্গপঞ্ঞাফলপঞ্ঞানং পাৰিপূৰিঞ্চেৱ ৱিপুলভাৱঞ্চ. পামুজ্জন্তি তৰুণপীতি. পীতীতি বলৱতুট্ঠি. কিং ৱুত্তং হোতি? যং অৱোচুম্হ ‘‘সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহিৰতী’’তি, তত্থ তস্স এৱং ৱিহৰতো তং পামোজ্জঞ্চেৱ ভৱিস্সতি, পীতি চ নামকাযপস্সদ্ধি চ সতি চ সূপট্ঠিতা উত্তমঞাণঞ্চ সুখো চ ৱিহাৰো. সব্বৱিহাৰেসু চ অযমেৱ ৱিহাৰো ‘‘সুখো’’তি ৱত্তুং যুত্তো ‘‘উপসন্তো পৰমমধুৰো’’তি. তত্থ পঠমজ্ঝানে পামোজ্জাদযো ছপি ধম্মা লব্ভন্তি, দুতিযজ্ঝানে দুব্বলপীতিসঙ্খাতং পামোজ্জং নিৱত্ততি, সেসা পঞ্চ লব্ভন্তি. ততিযে পীতি নিৱত্ততি, সেসা চত্তাৰো লব্ভন্তি. তথা চতুত্থে. ইমেসু চতূসু ঝানেসু সম্পসাদনসুত্তে সুদ্ধৱিপস্সনা পাদকজ্ঝানমেৱ কথিতং. পাসাদিকসুত্তে চতূহি মগ্গেহি সদ্ধিং ৱিপস্সনা কথিতা. দসুত্তৰসুত্তে চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তি কথিতা. ইমস্মিং পোট্ঠপাদসুত্তে পামোজ্জং পীতিৱেৱচনমেৱ কত্ৱা দুতিযজ্ঝানিকফলসমাপত্তিনাম কথিতাতি ৱেদিতব্বা.
৪৩২-৪৩৭. অযং ৱা সোতি এত্থ ৱা সদ্দো ৱিভাৱনত্থো হোতি. অযং সোতি এৱং ৱিভাৱেত্ৱা পকাসেত্ৱা ব্যাকৰেয্যাম. যথাপৰে ‘‘একন্তসুখং অত্তানং সঞ্জানাথা’’তি পুট্ঠা ‘‘নো’’তি ৱদন্তি, ন এৱং ৱদামাতি অত্থো. সপ্পাটিহীৰকতন্তি সপ্পাটিহৰণং, নিয্যানিকন্তি অত্থো. মোঘো হোতীতি তুচ্ছো হোতি, নত্থি সো তস্মিং সমযেতি অধিপ্পাযো. সচ্চো হোতীতি ভূতো হোতি, স্ৱেৱ তস্মিং সমযে সচ্চো হোতীতি অত্থো. এত্থ পনাযং চিত্তো অত্তনো অসব্বঞ্ঞুতায তযো অত্তপটিলাভে কথেত্ৱা অত্তপটিলাভো নাম পঞ্ঞত্তিমত্তং এতন্তি উদ্ধৰিতুং নাসক্খি, অত্তপটিলাভো ত্ৱেৱ নিয্যাতেসি. অথস্স ভগৱা ৰূপাদযো চেত্থ ধম্মা, অত্তপটিলাভোতি পন নামমত্তমেতং, তেসু তেসু ৰূপাদীসু সতি এৱৰূপা ৱোহাৰা হোন্তীতি দস্সেতুকামো তস্সেৱ কথং গহেত্ৱা নামপঞ্ঞত্তিৱসেন নিয্যাতনত্থং ‘‘যস্মিং চিত্ত সমযে’’তিআদিমাহ.
৪৩৮. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিনযনত্থং পুন ‘‘সচে তং, চিত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যু’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যো মে অহোসি অতীতো অত্তপটিলাভো, স্ৱেৱ মে অত্তপটিলাভো, তস্মিং সমযে সচ্চো অহোসি, মোঘো অনাগতো মোঘো পচ্চুপ্পন্নোতি এত্থ তাৱ ইমমত্থং দস্সেতি – যস্মা যে তে অতীতা ধম্মা, তে এতৰহি নত্থি, অহেসুন্তি পন সঙ্খ্যং গতা, তস্মা সোপি মে অত্তপটিলাভো তস্মিংযেৱ সমযে সচ্চো অহোসি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং তদা অভাৱা তস্মিং সমযে ‘‘মোঘো অনাগতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো’’তি, এৱং অত্থতো নামমত্তমেৱ অত্তপটিলাভং পটিজানাতি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি এসেৱ নযো.
৪৩৯-৪৪৩. অথ ভগৱা তস্স ব্যাকৰণেন সদ্ধিং অত্তনো ব্যাকৰণং সংসন্দিতুং ‘‘এৱমেৱ খো চিত্তা’’তিআদীনি ৱত্ৱা পুন ওপম্মতো তমত্থং সাধেন্তো ‘‘সেয্যথাপি চিত্ত গৱা খীৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো, যথা গৱা খীৰং, খীৰাদীহি চ দধিআদীনি ভৱন্তি, তত্থ যস্মিং সমযে খীৰং হোতি, ন তস্মিং সমযে দধীতি ৱা নৱনীতাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰন্তি সঙ্খ্যং নিৰুত্তিং নামং ৱোহাৰং গচ্ছতি. কস্মা? যে ধম্মে উপাদায দধীতিআদি ৱোহাৰা হোন্তি, তেসং অভাৱা. অথ খো খীৰং ত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খ্যং গচ্ছতি. কস্মা? যে ধম্মে উপাদায খীৰন্তি সঙ্খ্যা নিৰুত্তি নামং ৱোহাৰো হোতি, তেসং ভাৱাতি. এস নযো সব্বত্থ. ইমা খো চিত্তাতি ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো ইতি চ মনোমযো অত্তপটিলাভো ইতি চ অৰূপো অত্তপটিলাভো ইতি চ ইমা খো চিত্ত লোকসমঞ্ঞা লোকে সমঞ্ঞামত্তকানি সমনুজাননমত্তকানি এতানি. তথা লোকনিৰুত্তিমত্তকানি ৱচনপথমত্তকানি ৱোহাৰমত্তকানি নামপণ্ণত্তিমত্তকানি এতানীতি. এৱং ভগৱা হেট্ঠা তযো অত্তপটিলাভে কথেত্ৱা ইদানি সব্বমেতং ৱোহাৰমত্তকন্তি ৱদতি. কস্মা? যস্মা পৰমত্থতো সত্তো নাম নত্থি, সুঞ্ঞো তুচ্ছো এস লোকো.
বুদ্ধানং পন দ্ৱে কথা সম্মুতিকথা চ পৰমত্থকথা চ. তত্থ ‘‘সত্তো পোসো দেৱো ব্ৰহ্মা’’তিআদিকা ‘‘সম্মুতিকথা’’ নাম. ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা খন্ধা ধাতুযো আযতনানি সতিপট্ঠানা সম্মপ্পধানা’’তিআদিকা পৰমত্থকথা নাম. তত্থ যো সম্মুতিদেসনায ‘‘সত্তো’’তি ৱা ‘‘পোসো’’তি ৱা ‘‘দেৱো’’তি ৱা ‘‘ব্ৰহ্মা’’তি ৱা ৱুত্তে ৱিজানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং নিয্যাতুং অৰহত্তজযগ্গাহং গহেতুং সক্কোতি, তস্স ভগৱা আদিতোৱ ‘‘সত্তো’’তি ৱা ‘‘পোসো’’তি ৱা ‘‘দেৱো’’তি ৱা ‘‘ব্ৰহ্মা’’তি ৱা কথেতি, যো পৰমত্থদেসনায ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৱা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱাতিআদীসু অঞ্ঞতৰং সুত্ৱা ৱিজানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং নিয্যাতুং অৰহত্তজযগ্গাহং গহেতুং সক্কোতি, তস্স ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৱা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱাতিআদীসু অঞ্ঞতৰমেৱ কথেতি. তথা সম্মুতিকথায বুজ্ঝনকসত্তস্সাপি ন পঠমং পৰমত্থকথং কথেতি. সম্মুতিকথায পন বোধেত্ৱা পচ্ছা পৰমত্থকথং কথেতি. পৰমত্থকথায বুজ্ঝনকসত্তস্সাপি ন পঠমং সম্মুতিকথং কথেতি. পৰমত্থকথায পন বোধেত্ৱা পচ্ছা সম্মুতিকথং কথেতি. পকতিযা পন পঠমমেৱ পৰমত্থকথং কথেন্তস্স দেসনা লূখাকাৰা হোতি, তস্মা বুদ্ধা পঠমং সম্মুতিকথং কথেত্ৱা পচ্ছা পৰমত্থকথং কথেন্তি. সম্মুতিকথং কথেন্তাপি সচ্চমেৱ সভাৱমেৱ অমুসাৱ কথেন্তি. পৰমত্থকথং কথেন্তাপি সচ্চমেৱ সভাৱমেৱ অমুসাৱ কথেন্তি.
দুৱে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৱদতং ৱৰো;
সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নূপলব্ভতি.
সঙ্কেতৱচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকাৰণং;
পৰমত্থৱচনং সচ্চং, ধম্মানং ভূতলক্খণন্তি.
যাহি তথাগতো ৱোহৰতি অপৰামসন্তি যাহি লোকসমঞ্ঞাহি লোকনিৰুত্তীহি তথাগতো তণ্হামানদিট্ঠিপৰামাসানং অভাৱা অপৰামসন্তো ৱোহৰতীতি দেসনং ৱিনিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপেসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
ইতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং
পোট্ঠপাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.