নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

দীঘনিকাযে

সীলক্খন্ধৱগ্গট্ঠকথা

গন্থাৰম্ভকথা

কৰুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং;

সনৰামৰলোকগৰুং, ৱন্দে সুগতং গতিৱিমুত্তং.

বুদ্ধোপি বুদ্ধভাৱং, ভাৱেত্ৱা চেৱ সচ্ছিকত্ৱা চ;

যং উপগতো গতমলং, ৱন্দে তমনুত্তৰং ধম্মং.

সুগতস্স ওৰসানং, পুত্তানং মাৰসেনমথনানং;

অট্ঠন্নম্পি সমূহং, সিৰসা ৱন্দে অৰিযসঙ্ঘং.

ইতি মে পসন্নমতিনো, ৰতনত্তযৱন্দনামযং পুঞ্ঞং;

যং সুৱিহতন্তৰাযো, হুত্ৱা তস্সানুভাৱেন.

দীঘস্স দীঘসুত্তঙ্কিতস্স, নিপুণস্স আগমৱৰস্স;

বুদ্ধানুবুদ্ধসংৱণ্ণিতস্স, সদ্ধাৱহগুণস্স.

অত্থপ্পকাসনত্থং, অট্ঠকথা আদিতো ৱসিসতেহি;

পঞ্চহি যা সঙ্গীতা, অনুসঙ্গীতা চ পচ্ছাপি.

সীহড়দীপং পন আভতাথ, ৱসিনা মহামহিন্দেন;

ঠপিতা সীহড়ভাসায, দীপৱাসীনমত্থায.

অপনেত্ৱান ততোহং, সীহড়ভাসং মনোৰমং ভাসং;

তন্তিনযানুচ্ছৱিকং, আৰোপেন্তো ৱিগতদোসং.

সমযং অৱিলোমেন্তো, থেৰানং থেৰৱংসপদীপানং;

সুনিপুণৱিনিচ্ছযানং, মহাৱিহাৰে নিৱাসীনং.

হিত্ৱা পুনপ্পুনাগতমত্থং, অত্থং পকাসযিস্সামি;

সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিৰট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্স.

সীলকথা ধুতধম্মা, কম্মট্ঠানানি চেৱ সব্বানি;

চৰিযাৱিধানসহিতো, ঝানসমাপত্তিৱিত্থাৰো.

সব্বা চ অভিঞ্ঞাযো, পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো চেৱ;

খন্ধধাতাযতনিন্দ্ৰিযানি, অৰিযানি চেৱ চত্তাৰি.

সচ্চানি পচ্চযাকাৰদেসনা, সুপৰিসুদ্ধনিপুণনযা;

অৱিমুত্ততন্তিমগ্গা, ৱিপস্সনা ভাৱনা চেৱ.

ইতি পন সব্বং যস্মা, ৱিসুদ্ধিমগ্গে মযা সুপৰিসুদ্ধং;

ৱুত্তং তস্মা ভিয্যো, ন তং ইধ ৱিচাৰযিস্সামি.

‘‘মজ্ঝে ৱিসুদ্ধিমগ্গো, এস চতুন্নম্পি আগমানঞ্হি;

ঠত্ৱা পকাসযিস্সতি, তত্থ যথা ভাসিতং অত্থং’’.

ইচ্চেৱ কতো তস্মা, তম্পি গহেত্ৱান সদ্ধিমেতায;

অট্ঠকথায ৱিজানথ, দীঘাগমনিস্সিতং অত্থন্তি.

নিদানকথা

তত্থ দীঘাগমো নাম সীলক্খন্ধৱগ্গো, মহাৱগ্গো, পাথিকৱগ্গোতি ৱগ্গতো তিৱগ্গো হোতি; সুত্ততো চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো. তস্স ৱগ্গেসু সীলক্খন্ধৱগ্গো আদি, সুত্তেসু ব্ৰহ্মজালং. ব্ৰহ্মজালস্সাপি ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদি.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথা

পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা কিঞ্চাপি ৱিনযপিটকে তন্তিমাৰূড়্হা, নিদানকোসল্লত্থং পন ইধাপি এৱং ৱেদিতব্বা. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনঞ্হি আদিং কত্ৱা যাৱ সুভদ্দপৰিব্বাজকৱিনযনা কতবুদ্ধকিচ্চে, কুসিনাৰাযং উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনে যমকসালানমন্তৰে ৱিসাখপুণ্ণমদিৱসে পচ্চূসসমযে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতে ভগৱতি লোকনাথে, ভগৱতো ধাতুভাজনদিৱসে সন্নিপতিতানং সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং সঙ্ঘত্থেৰো আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপৰিনিব্বুতে ভগৱতি সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন – ‘‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ, মা পৰিদেৱিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন, উপদ্দুতা চ হোম – ‘ইদং ৱো কপ্পতি, ইদং ৱো ন কপ্পতী’তি, ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম, তং কৰিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং কৰিস্সামা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭) ৱুত্তৱচনমনুস্সৰন্তো, ঈদিসস্স চ সঙ্ঘসন্নিপাতস্স পুন দুল্লভভাৱং মঞ্ঞমানো, ‘‘ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং পাপভিক্খূ ‘অতীতসত্থুকং পাৱচন’ন্তি মঞ্ঞমানা পক্খং লভিত্ৱা নচিৰস্সেৱ সদ্ধম্মং অন্তৰধাপেয্যুং, যাৱ চ ধম্মৱিনযো তিট্ঠতি, তাৱ অনতীতসত্থুকমেৱ পাৱচনং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’তি (দী. নি. ২.২১৬).

‘যংনূনাহং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যং, যথযিদং সাসনং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং’.

যঞ্চাহং ভগৱতা –

‘ধাৰেস্সসি পন মে ত্ৱং, কস্সপ, সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’তি (সং. নি. ২.১৫৪) ৱত্ৱা চীৱৰে সাধাৰণপৰিভোগেন.

‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদেৱ আকঙ্খামি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি; কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদেৱ, আকঙ্খতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’তি (সং. নি. ২.১৫২).

এৱমাদিনা নযেন নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তৰিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতো, তথা আকাসে পাণিং চালেত্ৱা অলগ্গচিত্ততায চেৱ চন্দোপমপটিপদায চ পসংসিতো, তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৱিস্সতি. ননু মং ভগৱা ৰাজা ৱিয সককৱচইস্সৰিযানুপ্পদানেন অত্তনো কুলৱংসপ্পতিট্ঠাপকং পুত্তং ‘সদ্ধম্মৱংসপ্পতিট্ঠাপকো মে অযং ভৱিস্সতী’তি, মন্ত্ৱা ইমিনা অসাধাৰণেন অনুগ্গহেন অনুগ্গহেসি, ইমায চ উড়াৰায পসংসায পসংসীতি চিন্তযন্তো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি. যথাহ –

‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘একমিদাহং, আৱুসো, সমযং পাৱায কুসিনাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭) সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বং. অত্থং পনস্স মহাপৰিনিব্বানাৱসানে আগতট্ঠানেযেৱ কথযিস্সাম.

ততো পৰং আহ –

‘‘হন্দ মযং, আৱুসো, ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযাম, পুৰে অধম্মো দিপ্পতি, ধম্মো পটিবাহিয্যতি; পুৰে অৱিনযো দিপ্পতি, ৱিনযো পটিবাহিয্যতি; পুৰে অধম্মৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ধম্মৱাদিনো দুব্বলা হোন্তি, পুৰে অৱিনযৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ৱিনযৱাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).

ভিক্খূ আহংসু – ‘‘তেন হি, ভন্তে, থেৰো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি. থেৰো পন সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনপৰিযত্তিধৰে পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামি সুক্খৱিপস্সক খীণাসৱভিক্খূ অনেকসতে, অনেকসহস্সে চ ৱজ্জেত্ৱা তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰে পটিসম্ভিদাপ্পত্তে মহানুভাৱে যেভুয্যেন ভগৱতো এতদগ্গং আৰোপিতে তেৱিজ্জাদিভেদে খীণাসৱভিক্খূযেৱ একূনপঞ্চসতে পৰিগ্গহেসি. যে সন্ধায ইদং ৱুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনানি পঞ্চ অৰহন্তসতানি উচ্চিনী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).

কিস্স পন থেৰো একেনূনমকাসীতি? আযস্মতো আনন্দত্থেৰস্স ওকাসকৰণত্থং. তেনহাযস্মতা সহাপি, ৱিনাপি, ন সক্কা ধম্মসঙ্গীতিং কাতুং. সো হাযস্মা সেক্খো সকৰণীযো, তস্মা সহাপি ন সক্কা. যস্মা পনস্স কিঞ্চি দসবলদেসিতং সুত্তগেয্যাদিকং অপ্পচ্চক্খং নাম নত্থি. যথাহ –

‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱে সহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুৰাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. (থেৰগা. ১০২৭);

তস্মা ৱিনাপি ন সক্কা.

যদি এৱং সেক্খোপি সমানো ধম্মসঙ্গীতিযা বহুকাৰত্তা থেৰেন উচ্চিনিতব্বো অস্স, অথ কস্মা ন উচ্চিনিতোতি? পৰূপৱাদৱিৱজ্জনতো. থেৰো হি আযস্মন্তে আনন্দে অতিৱিয ৱিস্সত্থো অহোসি, তথা হি নং সিৰস্মিং পলিতেসু জাতেসুপি ‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’তি, (সং. নি. ২.১৫৪) কুমাৰকৱাদেন ওৱদতি. সক্যকুলপ্পসুতো চাযস্মা তথাগতস্স ভাতা চূড়পিতুপুত্তো. তত্থ কেচি ভিক্খূ ছন্দাগমনং ৱিয মঞ্ঞমানা – ‘‘বহূ অসেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তে ভিক্খূ ঠপেত্ৱা আনন্দং সেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তং থেৰো উচ্চিনী’’তি উপৱদেয্যুং. তং পৰূপৱাদং পৰিৱজ্জেন্তো, ‘আনন্দং ৱিনা ধম্মসঙ্গীতিং ন সক্কা কাতুং, ভিক্খূনংযেৱ নং অনুমতিযা গহেস্সামী’তি ন উচ্চিনি.

অথ সযমেৱ ভিক্খূ আনন্দস্সত্থায থেৰং যাচিংসু. যথাহ –

‘‘ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচুং – ‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেক্খো অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং, বহু চানেন ভগৱতো সন্তিকে ধম্মো চ ৱিনযো চ পৰিযত্তো, তেন হি, ভন্তে, থেৰো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).

এৱং ভিক্খূনং অনুমতিযা উচ্চিনিতেন তেনাযস্মতা সদ্ধিং পঞ্চথেৰসতানি অহেসুং.

অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো মযং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি? অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘ৰাজগহং খো মহাগোচৰং পহূতসেনাসনং, যংনূন মযং ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, ন অঞ্ঞে ভিক্খূ ৰাজগহে ৱস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).

কস্মা পন নেসং এতদহোসি? ‘‘ইদং পন অম্হাকং থাৱৰকম্মং, কোচি ৱিসভাগপুগ্গলো সঙ্ঘমজ্ঝং পৱিসিত্ৱা উক্কোটেয্যা’’তি. অথাযস্মা মহাকস্সপো ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৱেসি –

‘‘সুণাতু মে, আৱুসো সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নেয্য ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্ব’’ন্তি. এসা ঞত্তি.

‘‘সুণাতু মে, আৱুসো সঙ্ঘো, সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চভিক্খুসতানি সম্মন্ন’’তি ‘ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি. যস্সাযস্মতো খমতি ইমেসং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং সম্মুতি’ ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি, সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.

‘‘সম্মতানি সঙ্ঘেন ইমানি পঞ্চভিক্খুসতানি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৮).

অযং পন কম্মৱাচা তথাগতস্স পৰিনিব্বানতো একৱীসতিমে দিৱসে কতা. ভগৱা হি ৱিসাখপুণ্ণমাযং পচ্চূসসমযে পৰিনিব্বুতো, অথস্স সত্তাহং সুৱণ্ণৱণ্ণং সৰীৰং গন্ধমালাদীহি পূজযিংসু. এৱং সত্তাহং সাধুকীড়নদিৱসা নাম অহেসুং. ততো সত্তাহং চিতকায অগ্গিনা ঝাযি, সত্তাহং সত্তিপঞ্জৰং কত্ৱা সন্ধাগাৰসালাযং ধাতুপূজং কৰিংসূতি, একৱীসতি দিৱসা গতা. জেট্ঠমূলসুক্কপক্খপঞ্চমিযংযেৱ ধাতুযো ভাজযিংসু. এতস্মিং ধাতুভাজনদিৱসে সন্নিপতিতস্স মহাভিক্খুসঙ্ঘস্স সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন কতং অনাচাৰং আৰোচেত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ চ ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৱা অযং কম্মৱাচা কতা.

ইমঞ্চ পন কম্মৱাচং কত্ৱা থেৰো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো, ইদানি তুম্হাকং চত্তালীস দিৱসা ওকাসো কতো, ততো পৰং ‘অযং নাম নো পলিবোধো অত্থী’তি, ৱত্তুং ন লব্ভা, তস্মা এত্থন্তৰে যস্স ৰোগপলিবোধো ৱা আচৰিযুপজ্ঝাযপলিবোধো ৱা মাতাপিতুপলিবোধো ৱা অত্থি, পত্তং ৱা পন পচিতব্বং, চীৱৰং ৱা কাতব্বং, সো তং পলিবোধং ছিন্দিত্ৱা তং কৰণীযং কৰোতূ’’তি.

এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা থেৰো অত্তনো পঞ্চসতায পৰিসায পৰিৱুতো ৰাজগহং গতো. অঞ্ঞেপি মহাথেৰা অত্তনো অত্তনো পৰিৱাৰে গহেত্ৱা সোকসল্লসমপ্পিতং মহাজনং অস্সাসেতুকামা তং তং দিসং পক্কন্তা. পুণ্ণত্থেৰো পন সত্তসতভিক্খুপৰিৱাৰো ‘তথাগতস্স পৰিনিব্বানট্ঠানং আগতাগতং মহাজনং অস্সাসেস্সামী’তি কুসিনাৰাযংযেৱ অট্ঠাসি.

আযস্মা আনন্দো যথা পুব্বে অপৰিনিব্বুতস্স, এৱং পৰিনিব্বুতস্সাপি ভগৱতো সযমেৱ পত্তচীৱৰমাদায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং যেন সাৱত্থি তেন চাৰিকং পক্কামি. গচ্ছতো গচ্ছতো পনস্স পৰিৱাৰা ভিক্খূ গণনপথং ৱীতিৱত্তা. তেনাযস্মতা গতগতট্ঠানে মহাপৰিদেৱো অহোসি. অনুপুব্বেন পন সাৱত্থিমনুপ্পত্তে থেৰে সাৱত্থিৱাসিনো মনুস্সা ‘‘থেৰো কিৰ আগতো’’তি সুত্ৱা গন্ধমালাদিহত্থা পচ্চুগ্গন্ত্ৱা – ‘‘ভন্তে, আনন্দ, পুব্বে ভগৱতা সদ্ধিং আগচ্ছথ, অজ্জ কুহিং ভগৱন্তং ঠপেত্ৱা আগতত্থা’’তিআদীনি ৱদমানা পৰোদিংসু. বুদ্ধস্স ভগৱতো পৰিনিব্বানদিৱসে ৱিয মহাপৰিদেৱো অহোসি.

তত্ৰ সুদং আযস্মা আনন্দো অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তায ধম্মিযাকথায তং মহাজনং সঞ্ঞাপেত্ৱা জেতৱনং পৱিসিত্ৱা দসবলেন ৱসিতগন্ধকুটিং ৱন্দিত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা মঞ্চপীঠং নীহৰিত্ৱা পপ্ফোটেত্ৱা গন্ধকুটিং সম্মজ্জিত্ৱা মিলাতমালাকচৱৰং ছড্ডেত্ৱা মঞ্চপীঠং অতিহৰিত্ৱা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৱা ভগৱতো ঠিতকালে কৰণীযং ৱত্তং সব্বমকাসি. কুৰুমানো চ ন্হানকোট্ঠকসম্মজ্জনউদকুপট্ঠাপনাদিকালেসু গন্ধকুটিং ৱন্দিত্ৱা – ‘‘ননু ভগৱা, অযং তুম্হাকং ন্হানকালো, অযং ধম্মদেসনাকালো, অযং ভিক্খূনং ওৱাদদানকালো, অযং সীহসেয্যকপ্পনকালো, অযং মুখধোৱনকালো’’তিআদিনা নযেন পৰিদেৱমানোৱ অকাসি, যথা তং ভগৱতো গুণগণামতৰসঞ্ঞুতায পতিট্ঠিতপেমো চেৱ অখীণাসৱো চ অনেকেসু চ জাতিসতসহস্সেসু অঞ্ঞমঞ্ঞস্সূপকাৰসঞ্জনিতচিত্তমদ্দৱো. তমেনং অঞ্ঞতৰা দেৱতা – ‘‘ভন্তে, আনন্দ, তুম্হে এৱং পৰিদেৱমানা কথং অঞ্ঞে অস্সাসেস্সথা’’তি সংৱেজেসি. সো তস্সা ৱচনেন সংৱিগ্গহদযো সন্থম্ভিত্ৱা তথাগতস্স পৰিনিব্বানতো পভুতি ঠাননিসজ্জবহুলত্তা উস্সন্নধাতুকং কাযং সমস্সাসেতুং দুতিযদিৱসে খীৰৱিৰেচনং পিৱিত্ৱা ৱিহাৰেযেৱ নিসীদি. যং সন্ধায সুভেন মাণৱেন পহিতং মাণৱকং এতদৱোচ –

‘‘অকালো, খো মাণৱক, অত্থি মে অজ্জ ভেসজ্জমত্তা পীতা, অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যামা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭).

দুতিযদিৱসে চেতকত্থেৰেন পচ্ছাসমণেন গন্ত্ৱা সুভেন মাণৱেন পুট্ঠো ইমস্মিং দীঘনিকাযে সুভসুত্তং নাম দসমং সুত্তং অভাসি.

অথ আনন্দত্থেৰো জেতৱনমহাৱিহাৰে খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কাৰাপেত্ৱা উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায ভিক্খুসঙ্ঘং ওহায ৰাজগহং গতো তথা অঞ্ঞেপি ধম্মসঙ্গাহকা ভিক্খূতি. এৱঞ্হি গতে, তে সন্ধায চ ইদং ৱুত্তং – ‘‘অথ খো থেৰা ভিক্খূ ৰাজগহং অগমংসু, ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪৩৮). তে আসড়্হীপুণ্ণমাযং উপোসথং কত্ৱা পাটিপদদিৱসে সন্নিপতিত্ৱা ৱস্সং উপগচ্ছিংসু.

তেন খো পন সমযেন ৰাজগহং পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠাৰস মহাৱিহাৰা হোন্তি, তে সব্বেপি ছড্ডিতপতিতউক্লাপা অহেসুং. ভগৱতো হি পৰিনিব্বানে সব্বেপি ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৱৰমাদায ৱিহাৰে চ পৰিৱেণে চ ছড্ডেত্ৱা অগমংসু. তত্থ কতিকৱত্তং কুৰুমানা থেৰা ভগৱতো ৱচনপূজনত্থং তিত্থিযৱাদপৰিমোচনত্থঞ্চ – ‘পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কৰোমা’তি চিন্তেসুং. তিত্থিযা হি এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘সমণস্স গোতমস্স সাৱকা সত্থৰি ঠিতেযেৱ ৱিহাৰে পটিজগ্গিংসু, পৰিনিব্বুতে ছড্ডেসুং, কুলানং মহাধনপৰিচ্চাগো ৱিনস্সতী’’তি. তেসঞ্চ ৱাদপৰিমোচনত্থং চিন্তেসুন্তি ৱুত্তং হোতি. এৱং চিন্তযিত্ৱা চ পন কতিকৱত্তং কৰিংসু. যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ভগৱতা, খো আৱুসো, খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং ৱণ্ণিতং, হন্দ মযং, আৱুসো, পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কৰোম, মজ্ঝিমং মাসং সন্নিপতিত্ৱা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৮).

তে দুতিযদিৱসে গন্ত্ৱা ৰাজদ্ৱাৰে অট্ঠংসু. ৰাজা আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা – ‘‘কিং ভন্তে, আগতত্থা’’তি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চং পুচ্ছি. থেৰা অট্ঠাৰস মহাৱিহাৰপটিসঙ্খৰণত্থায হত্থকম্মং পটিৱেদেসুং. ৰাজা হত্থকম্মকাৰকে মনুস্সে অদাসি. থেৰা পঠমং মাসং সব্বৱিহাৰে পটিসঙ্খৰাপেত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং – ‘‘নিট্ঠিতং, মহাৰাজ, ৱিহাৰপটিসঙ্খৰণং, ইদানি ধম্মৱিনযসঙ্গহং কৰোমা’’তি. ‘‘সাধু ভন্তে ৱিসট্ঠা কৰোথ, ময্হং আণাচক্কং, তুম্হাকঞ্চ ধম্মচক্কং হোতু, আণাপেথ, ভন্তে, কিং কৰোমী’’তি. ‘‘সঙ্গহং কৰোন্তানং ভিক্খূনং সন্নিসজ্জট্ঠানং মহাৰাজা’’তি. ‘‘কত্থ কৰোমি, ভন্তে’’তি? ‘‘ৱেভাৰপব্বতপস্সে সত্তপণ্ণি গুহাদ্ৱাৰে কাতুং যুত্তং মহাৰাজা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো ৰাজা অজাতসত্তু ৱিস্সকম্মুনা নিম্মিতসদিসং সুৱিভত্তভিত্তিথম্ভসোপানং, নানাৱিধমালাকম্মলতাকম্মৱিচিত্তং, অভিভৱন্তমিৱ ৰাজভৱনৱিভূতিং, অৱহসন্তমিৱ দেৱৱিমানসিৰিং, সিৰিযা নিকেতনমিৱ একনিপাততিত্থমিৱ চ দেৱমনুস্সনযনৱিহংগানং, লোকৰামণেয্যকমিৱ সম্পিণ্ডিতং দট্ঠব্বসাৰমণ্ডং মণ্ডপং কাৰাপেত্ৱা ৱিৱিধকুসুমদামোলম্বকৱিনিগ্গলন্তচাৰুৱিতানং নানাৰতনৱিচিত্তমণিকোট্টিমতলমিৱ চ, নং নানাপুপ্ফূপহাৰৱিচিত্তসুপৰিনিট্ঠিতভূমিকম্মং ব্ৰহ্মৱিমানসদিসং অলঙ্কৰিত্ৱা, তস্মিং মহামণ্ডপে পঞ্চসতানং ভিক্খূনং অনগ্ঘানি পঞ্চ কপ্পিযপচ্চত্থৰণসতানি পঞ্ঞপেত্ৱা, দক্খিণভাগং নিস্সায উত্তৰাভিমুখং থেৰাসনং, মণ্ডপমজ্ঝে পুৰত্থাভিমুখং বুদ্ধস্স ভগৱতো আসনাৰহং ধম্মাসনং পঞ্ঞপেত্ৱা, দন্তখচিতং বীজনিঞ্চেত্থ ঠপেত্ৱা, ভিক্খুসঙ্ঘস্স আৰোচাপেসি – ‘‘নিট্ঠিতং, ভন্তে, মম কিচ্চ’’ন্তি.

তস্মিঞ্চ পন দিৱসে একচ্চে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং সন্ধায এৱমাহংসু – ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে একো ভিক্খু ৱিস্সগন্ধং ৱাযন্তো ৱিচৰতী’’তি. থেৰো তং সুত্ৱা ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে অঞ্ঞো ৱিস্সগন্ধং ৱাযন্তো ৱিচৰণকভিক্খু নাম নত্থি. অদ্ধা এতে মং সন্ধায ৱদন্তীতি সংৱেগং আপজ্জি. একচ্চে নং আহংসুযেৱ – ‘‘স্ৱে আৱুসো, আনন্দ, সন্নিপাতো, ত্ৱঞ্চ সেক্খো সকৰণীযো, তেন তে ন যুত্তং সন্নিপাতং গন্তুং, অপ্পমত্তো হোহী’’তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো – ‘স্ৱে সন্নিপাতো, ন খো মেতং পতিৰূপং য্ৱাহং সেক্খো সমানো সন্নিপাতং গচ্ছেয্য’ন্তি, বহুদেৱ ৰত্তিং কাযগতায সতিযা ৱীতিনামেত্ৱা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযে চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ‘‘নিপজ্জিস্সামী’’তি কাযং আৱজ্জেসি, দ্ৱে পাদা ভূমিতো মুত্তা, অপত্তঞ্চ সীসং বিম্বোহনং, এতস্মিং অন্তৰে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. অযঞ্হি আযস্মা চঙ্কমেন বহি ৱীতিনামেত্ৱা ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো চিন্তেসি – ‘‘ননু মং ভগৱা এতদৱোচ – ‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’তি (দী. নি. ২.২০৭). বুদ্ধানঞ্চ কথাদোসো নাম নত্থি, মম পন অচ্চাৰদ্ধং ৱীৰিযং, তেন মে চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৱত্ততি. হন্দাহং ৱীৰিযসমতং যোজেমী’’তি, চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা পাদধোৱনট্ঠানে ঠত্ৱা পাদে ধোৱিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা মঞ্চকে নিসীদিত্ৱা, ‘‘থোকং ৱিস্সমিস্সামী’’তি কাযং মঞ্চকে অপনামেসি. দ্ৱে পাদা ভূমিতো মুত্তা, সীসং বিম্বোহনমপ্পত্তং, এতস্মিং অন্তৰে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, চতুইৰিযাপথৱিৰহিতং থেৰস্স অৰহত্তং. তেন ‘‘ইমস্মিং সাসনে অনিপন্নো অনিসিন্নো অট্ঠিতো অচঙ্কমন্তো কো ভিক্খু অৰহত্তং পত্তো’’তি ৱুত্তে ‘‘আনন্দত্থেৰো’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি.

অথ থেৰা ভিক্খূ দুতিযদিৱসে পঞ্চমিযং কাড়পক্খস্স কতভত্তকিচ্চা পত্তচীৱৰং পটিসামেত্ৱা ধম্মসভাযং সন্নিপতিংসু. অথ খো আযস্মা আনন্দো অৰহা সমানো সন্নিপাতং অগমাসি. কথং অগমাসি? ‘‘ইদানিম্হি সন্নিপাতমজ্ঝং পৱিসনাৰহো’’তি হট্ঠতুট্ঠচিত্তো একংসং চীৱৰং কত্ৱা বন্ধনা মুত্ততালপক্কং ৱিয, পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তজাতিমণি ৱিয, ৱিগতৱলাহকে নভে সমুগ্গতপুণ্ণচন্দো ৱিয, বালাতপসম্ফস্সৱিকসিতৰেণুপিঞ্জৰগব্ভং পদুমং ৱিয চ, পৰিসুদ্ধেন পৰিযোদাতেন সপ্পভেন সস্সিৰীকেন চ মুখৱৰেন অত্তনো অৰহত্তপ্পত্তিং আৰোচযমানো ৱিয অগমাসি. অথ নং দিস্ৱা আযস্মতো মহাকস্সপস্স এতদহোসি – ‘‘সোভতি ৱত ভো অৰহত্তপ্পত্তো আনন্দো, সচে সত্থা ধৰেয্য, অদ্ধা অজ্জানন্দস্স সাধুকাৰং দদেয্য, হন্দ, দানিস্সাহং সত্থাৰা দাতব্বং সাধুকাৰং দদামী’’তি, তিক্খত্তুং সাধুকাৰমদাসি.

মজ্ঝিমভাণকা পন ৱদন্তি – ‘‘আনন্দত্থেৰো অত্তনো অৰহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামো ভিক্খূহি সদ্ধিং নাগতো, ভিক্খূ যথাৱুড্ঢং অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদন্তা আনন্দত্থেৰস্স আসনং ঠপেত্ৱা নিসিন্না. তত্থ কেচি এৱমাহংসু – ‘এতং আসনং কস্সা’তি? ‘আনন্দস্সা’তি. ‘আনন্দো পন কুহিং গতো’তি? তস্মিং সমযে থেৰো চিন্তেসি – ‘ইদানি ময্হং গমনকালো’তি. ততো অত্তনো আনুভাৱং দস্সেন্তো পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা অত্তনো আসনেযেৱ অত্তানং দস্সেসী’’তি, আকাসেন গন্ত্ৱা নিসীদীতিপি একে. যথা ৱা তথা ৱা হোতু. সব্বথাপি তং দিস্ৱা আযস্মতো মহাকস্সপস্স সাধুকাৰদানং যুত্তমেৱ.

এৱং আগতে পন তস্মিং আযস্মন্তে মহাকস্সপত্থেৰো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো, কিং পঠমং সঙ্গাযাম, ধম্মং ৱা ৱিনযং ৱা’’তি? ভিক্খূ আহংসু – ‘‘ভন্তে, মহাকস্সপ, ৱিনযো নাম বুদ্ধসাসনস্স আযু. ৱিনযে ঠিতে সাসনং ঠিতং নাম হোতি. তস্মা পঠমং ৱিনযং সঙ্গাযামা’’তি. ‘‘কং ধুৰং কত্ৱা’’তি? ‘‘আযস্মন্তং উপালি’’ন্তি. ‘‘কিং আনন্দো নপ্পহোতী’’তি? ‘‘নো নপ্পহোতি’’. অপি চ খো পন সম্মাসম্বুদ্ধো ধৰমানোযেৱ ৱিনযপৰিযত্তিং নিস্সায আযস্মন্তং উপালিং এতদগ্গে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ৱিনযধৰানং যদিদং উপালী’’তি (অ. নি. ১.২২৮). ‘তস্মা উপালিত্থেৰং পুচ্ছিত্ৱা ৱিনযং সঙ্গাযামা’তি.

ততো থেৰো ৱিনযং পুচ্ছনত্থায অত্তনাৱ অত্তানং সম্মন্নি. উপালিত্থেৰোপি ৱিস্সজ্জনত্থায সম্মন্নি. তত্ৰাযং পাড়ি – অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –

‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং,

অহং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.

আযস্মাপি উপালি সঙ্ঘং ঞাপেসি –

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং,

অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ৱিনযং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি. (চূড়ৱ. ৪৩৯);

এৱং অত্তানং সম্মন্নিত্ৱা আযস্মা উপালি উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা থেৰে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৱা, ততো মহাকস্সপত্থেৰো থেৰাসনে নিসীদিত্ৱা আযস্মন্তং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছি. ‘‘পঠমং আৱুসো, উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৱেসালিযং, ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘মেথুনধম্মে’’তি.

‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং পঠমস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি’’ (চূড়ৱ. ৪৩৯). পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৱিস্সজ্জেসি.

কিং পনেত্থ পঠমপাৰাজিকে কিঞ্চি অপনেতব্বং ৱা পক্খিপিতব্বং ৱা অত্থি নত্থীতি? অপনেতব্বং নত্থি. বুদ্ধস্স হি ভগৱতো ভাসিতে অপনেতব্বং নাম নত্থি. ন হি তথাগতা একব্যঞ্জনম্পি নিৰত্থকং ৱদন্তি. সাৱকানং পন দেৱতানং ৱা ভাসিতে অপনেতব্বম্পি হোতি, তং ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰা অপনযিংসু. পক্খিপিতব্বং পন সব্বত্থাপি অত্থি, তস্মা যং যত্থ পক্খিপিতুং যুত্তং, তং পক্খিপিংসুযেৱ. কিং পন তন্তি? ‘তেন সমযেনা’তি ৱা, ‘তেন খো পন সমযেনা’তি ৱা, ‘অথ খোতি ৱা’, ‘এৱং ৱুত্তেতি’ ৱা, ‘এতদৱোচা’তি ৱা, এৱমাদিকং সম্বন্ধৱচনমত্তং. এৱং পক্খিপিতব্বযুত্তং পক্খিপিত্ৱা পন – ‘‘ইদং পঠমপাৰাজিক’’ন্তি ঠপেসুং. পঠমপাৰাজিকে সঙ্গহমাৰূড়্হে পঞ্চ অৰহন্তসতানি সঙ্গহং আৰোপিতনযেনেৱ গণসজ্ঝাযমকংসু – ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তি. তেসং সজ্ঝাযাৰদ্ধকালেযেৱ সাধুকাৰং দদমানা ৱিয মহাপথৱী উদকপৰিযন্তং কত্ৱা অকম্পিত্থ.

এতেনেৱ নযেন সেসানি তীণি পাৰাজিকানি সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা ‘‘ইদং পাৰাজিককণ্ড’’ন্তি ঠপেসুং. তেৰস সঙ্ঘাদিসেসানি ‘‘তেৰসক’’ন্তি ঠপেসুং. দ্ৱে সিক্খাপদানি ‘‘অনিযতানী’’তি ঠপেসুং. তিংস সিক্খাপদানি ‘‘নিস্সগ্গিযানি পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. দ্ৱেনৱুতি সিক্খাপদানি ‘‘পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. চত্তাৰি সিক্খাপদানি ‘‘পাটিদেসনীযানী’’তি ঠপেসুং. পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানি ‘‘সেখিযানী’’তি ঠপেসুং. সত্ত ধম্মে ‘‘অধিকৰণসমথা’’তি ঠপেসুং. এৱং সত্তৱীসাধিকানি দ্ৱে সিক্খাপদসতানি ‘‘মহাৱিভঙ্গো’’তি কিত্তেত্ৱা ঠপেসুং. মহাৱিভঙ্গাৱসানেপি পুৰিমনযেনেৱ মহাপথৱী অকম্পিত্থ.

ততো ভিক্খুনীৱিভঙ্গে অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পাৰাজিককণ্ডং নাম ইদ’’ন্তি ঠপেসুং. সত্তৰস সিক্খাপদানি ‘‘সত্তৰসক’’ন্তি ঠপেসুং. তিংস সিক্খাপদানি ‘‘নিস্সগ্গিযানি পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. ছসট্ঠিসতসিক্খাপদানি ‘‘পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পাটিদেসনীযানী’’তি ঠপেসুং. পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানি ‘‘সেখিযানী’’তি ঠপেসুং. সত্ত ধম্মে ‘‘অধিকৰণসমথা’’তি ঠপেসুং. এৱং তীণি সিক্খাপদসতানি চত্তাৰি চ সিক্খাপদানি ‘‘ভিক্খুনীৱিভঙ্গো’’তি কিত্তেত্ৱা – ‘‘অযং উভতো ৱিভঙ্গো নাম চতুসট্ঠিভাণৱাৰো’’তি ঠপেসুং. উভতোৱিভঙ্গাৱসানেপি ৱুত্তনযেনেৱ মহাপথৱিকম্পো অহোসি.

এতেনেৱুপাযেন অসীতিভাণৱাৰপৰিমাণং খন্ধকং, পঞ্চৱীসতিভাণৱাৰপৰিমাণং পৰিৱাৰঞ্চ সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা ‘‘ইদং ৱিনযপিটকং নামা’’তি ঠপেসুং. ৱিনযপিটকাৱসানেপি ৱুত্তনযেনেৱ মহাপথৱিকম্পো অহোসি. তং আযস্মন্তং উপালিং পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘আৱুসো, ইমং তুয্হং নিস্সিতকে ৱাচেহী’’তি. ৱিনযপিটকসঙ্গহাৱসানে উপালিত্থেৰো দন্তখচিতং বীজনিং নিক্খিপিত্ৱা ধম্মাসনা ওৰোহিত্ৱা থেৰে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা অত্তনো পত্তাসনে নিসীদি.

ৱিনযং সঙ্গাযিত্ৱা ধম্মং সঙ্গাযিতুকামো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘ধম্মং সঙ্গাযন্তে হি কং পুগ্গলং ধুৰং কত্ৱা ধম্মো সঙ্গাযিতব্বো’’তি? ভিক্খূ – ‘‘আনন্দত্থেৰং ধুৰং কত্ৱা’’তি আহংসু.

অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –

‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং,

অহং আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি;

অথ খো আযস্মা আনন্দো সঙ্ঘং ঞাপেসি –

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং,

অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ধম্মং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি;

অথ খো আযস্মা আনন্দো উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা থেৰে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৱা. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘কতৰং, আৱুসো, পিটকং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি? ‘‘সুত্তন্তপিটকং, ভন্তে’’তি. ‘‘সুত্তন্তপিটকে চতস্সো সঙ্গীতিযো, তাসু পঠমং কতৰং সঙ্গীতি’’ন্তি? ‘‘দীঘসঙ্গীতিং, ভন্তে’’তি. ‘‘দীঘসঙ্গীতিযং চতুতিংস সুত্তানি, তযো ৱগ্গা, তেসু পঠমং কতৰং ৱগ্গ’’ন্তি? ‘‘সীলক্খন্ধৱগ্গং, ভন্তে’’তি. ‘‘সীলক্খন্ধৱগ্গে তেৰস সুত্তন্তা, তেসু পঠমং কতৰং সুত্ত’’ন্তি? ‘‘ব্ৰহ্মজালসুত্তং নাম ভন্তে, তিৱিধসীলালঙ্কতং, নানাৱিধমিচ্ছাজীৱকুহ লপনাদিৱিদ্ধংসনং, দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিজালৱিনিৱেঠনং, দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনং, তং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি.

অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ, ‘‘ব্ৰহ্মজালং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘অন্তৰা চ, ভন্তে, ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দং ৰাজাগাৰকে অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুপ্পিযঞ্চ পৰিব্বাজকং, ব্ৰহ্মদত্তঞ্চ মাণৱ’’ন্তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘ৱণ্ণাৱণ্ণে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং ব্ৰহ্মজালস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, ৱত্থুম্পি পুচ্ছি (চূড়ৱ. ৪৪০). আযস্মা আনন্দো ৱিস্সজ্জেসি. ৱিস্সজ্জনাৱসানে পঞ্চ অৰহন্তসতানি গণসজ্ঝাযমকংসু. ৱুত্তনযেনেৱ চ পথৱিকম্পো অহোসি.

এৱং ব্ৰহ্মজালং সঙ্গাযিত্ৱা ততো পৰং ‘‘সামঞ্ঞফলং, পনাৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা নযেন পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানুক্কমেন সদ্ধিং ব্ৰহ্মজালেন সব্বেপি তেৰস সুত্তন্তে সঙ্গাযিত্ৱা – ‘‘অযং সীলক্খন্ধৱগ্গো নামা’’তি কিত্তেত্ৱা ঠপেসুং.

তদনন্তৰং মহাৱগ্গং, তদনন্তৰং পাথিকৱগ্গন্তি, এৱং তিৱগ্গসঙ্গহং চতুতিংসসুত্তপটিমণ্ডিতং চতুসট্ঠিভাণৱাৰপৰিমাণং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৱা ‘‘অযং দীঘনিকাযো নামা’’তি ৱত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘আৱুসো, ইমং তুয্হং নিস্সিতকে ৱাচেহী’’তি.

ততো অনন্তৰং অসীতিভাণৱাৰপৰিমাণং মজ্ঝিমনিকাযং সঙ্গাযিত্ৱা ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰস্স নিস্সিতকে পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘ইমং তুম্হে পৰিহৰথা’’তি.

ততো অনন্তৰং সতভাণৱাৰপৰিমাণং সংযুত্তনিকাযং সঙ্গাযিত্ৱা মহাকস্সপত্থেৰং পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘ভন্তে, ইমং তুম্হাকং নিস্সিতকে ৱাচেথা’’তি.

ততো অনন্তৰং ৱীসতিভাণৱাৰসতপৰিমাণং অঙ্গুত্তৰনিকাযং সঙ্গাযিত্ৱা অনুৰুদ্ধত্থেৰং পটিচ্ছাপেসুং – ‘‘ইমং তুম্হাকং নিস্সিতকে ৱাচেথা’’তি.

ততো অনন্তৰং ধম্মসঙ্গহৱিভঙ্গধাতুকথাপুগ্গলপঞ্ঞত্তিকথাৱত্থুযমকপট্ঠানং অভিধম্মোতি ৱুচ্চতি. এৱং সংৱণ্ণিতং সুখুমঞাণগোচৰং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৱা – ‘‘ইদং অভিধম্মপিটকং নামা’’তি ৱত্ৱা পঞ্চ অৰহন্তসতানি সজ্ঝাযমকংসু. ৱুত্তনযেনেৱ পথৱিকম্পো অহোসীতি.

ততো পৰং জাতকং, নিদ্দেসো, পটিসম্ভিদামগ্গো, অপদানং, সুত্তনিপাতো, খুদ্দকপাঠো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৱুত্তকং, ৱিমানৱত্থু, পেতৱত্থু, থেৰগাথা, থেৰীগাথাতি ইমং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৱা ‘‘খুদ্দকগন্থো নামায’’ন্তি চ ৱত্ৱা ‘‘অভিধম্মপিটকস্মিংযেৱ সঙ্গহং আৰোপযিংসূ’’তি দীঘভাণকা ৱদন্তি. মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘চৰিযাপিটকবুদ্ধৱংসেহি সদ্ধিং সব্বম্পেতং খুদ্দকগন্থং নাম সুত্তন্তপিটকে পৰিযাপন্ন’’ন্তি ৱদন্তি.

এৱমেতং সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং ৰসৱসেন একৱিধং, ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং, পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৱসেন তিৱিধং. তথা পিটকৱসেন. নিকাযৱসেন পঞ্চৱিধং, অঙ্গৱসেন নৱৱিধং, ধম্মক্খন্ধৱসেন চতুৰাসীতিসহস্সৱিধন্তি ৱেদিতব্বং.

কথং ৰসৱসেন একৱিধং? যঞ্হি ভগৱতা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা যাৱ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি, এত্থন্তৰে পঞ্চচত্তালীসৱস্সানি দেৱমনুস্সনাগযক্খাদযো অনুসাসন্তেন ৱা পচ্চৱেক্খন্তেন ৱা ৱুত্তং, সব্বং তং একৰসং ৱিমুত্তিৰসমেৱ হোতি. এৱং ৰসৱসেন একৱিধং.

কথং ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং? সব্বমেৱ চেতং ধম্মো চেৱ ৱিনযো চাতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. তত্থ ৱিনযপিটকং ৱিনযো, অৱসেসং বুদ্ধৱচনং ধম্মো. তেনেৱাহ ‘‘যন্নূন মযং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭). ‘‘অহং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছেয্যং, আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি চ. এৱং ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং.

কথং পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৱসেন তিৱিধং? সব্বমেৱ হিদং পঠমবুদ্ধৱচনং, মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনং, পচ্ছিমবুদ্ধৱচনন্তি তিপ্পভেদং হোতি. তত্থ –

‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;

গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;

ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-৫৪);

ইদং পঠমবুদ্ধৱচনং. কেচি ‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা’’তি (মহাৱ. ১) খন্ধকে উদানগাথং ৱদন্তি. এসা পন পাটিপদদিৱসে সব্বঞ্ঞুভাৱপ্পত্তস্স সোমনস্সমযঞাণেন পচ্চযাকাৰং পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পন্না উদানগাথাতি ৱেদিতব্বা.

যং পন পৰিনিব্বানকালে অভাসি – ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৱে, আমন্তযামি ৱো, ৱযধম্মা সঙ্খাৰা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি (দী. নি. ২.২১৮) ইদং পচ্ছিমবুদ্ধৱচনং. উভিন্নমন্তৰে যং ৱুত্তং, এতং মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনং নাম. এৱং পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমবুদ্ধৱচনৱসেন তিৱিধং.

কথং পিটকৱসেন তিৱিধং? সব্বম্পি চেতং ৱিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তিপ্পভেদমেৱ হোতি. তত্থ পঠমসঙ্গীতিযং সঙ্গীতঞ্চ অসঙ্গীতঞ্চ সব্বম্পি সমোধানেত্ৱা উভযানি পাতিমোক্খানি, দ্ৱে ৱিভঙ্গা, দ্ৱাৱীসতি খন্ধকা, সোড়সপৰিৱাৰাতি – ইদং ৱিনযপিটকং নাম. ব্ৰহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো দীঘনিকাযো, মূলপৰিযাযসুত্তাদিদিযড্ঢসতদ্ৱেসুত্তসঙ্গহো মজ্ঝিমনিকাযো, ওঘতৰণসুত্তাদিসত্তসুত্তসহস্সসত্তসতদ্ৱাসট্ঠিসুত্তসঙ্গহো সংযুত্তনিকাযো, চিত্তপৰিযাদানসুত্তাদিনৱসুত্তসহস্সপঞ্চসতসত্তপঞ্ঞাসসুত্তসঙ্গহো অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকপাঠ-ধম্মপদ-উদান-ইতিৱুত্তক-সুত্তনিপাত-ৱিমানৱত্থু-পেতৱত্থু-থেৰগাথা-থেৰীগাথা-জাতক-নিদ্দেস-পটিসম্ভিদামগ্গ-অপদান-বুদ্ধৱংস-চৰিযাপিটকৱসেন পন্নৰসপ্পভেদো খুদ্দকনিকাযোতি ইদং সুত্তন্তপিটকং নাম. ধম্মসঙ্গহো, ৱিভঙ্গো, ধাতুকথা, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি, কথাৱত্থু, যমকং, পট্ঠানন্তি – ইদং অভিধম্মপিটকং নাম. তত্থ –

‘‘ৱিৱিধৱিসেসনযত্তা, ৱিনযনতো চেৱ কাযৱাচানং;

ৱিনযত্থৱিদূহি অযং, ৱিনযো ৱিনযোতি অক্খাতো’’.

ৱিৱিধা হি এত্থ পঞ্চৱিধপাতিমোক্খুদ্দেসপাৰাজিকাদি সত্ত আপত্তিক্খন্ধমাতিকা ৱিভঙ্গাদিপ্পভেদা নযা. ৱিসেসভূতা চ দড়্হীকম্মসিথিলকৰণপ্পযোজনা অনুপঞ্ঞত্তিনযা. কাযিকৱাচসিকঅজ্ঝাচাৰনিসেধনতো চেস কাযং ৱাচঞ্চ ৱিনেতি, তস্মা ৱিৱিধনযত্তা ৱিসেসনযত্তা কাযৱাচানং ৱিনযনতো চেৱ ৱিনযোতি অক্খাতো. তেনেতমেতস্স ৱচনত্থকোসল্লত্থং ৱুত্তং –

‘‘ৱিৱিধৱিসেসনযত্তা, ৱিনযনতো চেৱ কাযৱাচানং;

ৱিনযত্থৱিদূহি অযং, ৱিনযো ৱিনযোতি অক্খাতো’’তি.

ইতৰং পন –

‘‘অত্থানং সূচনতো সুৱুত্ততো, সৱনতোথ সূদনতো;

সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, সুত্তন্তি অক্খাতং.

তঞ্হি অত্তত্থপৰত্থাদিভেদে অত্থে সূচেতি. সুৱুত্তা চেত্থ অত্থা, ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুলোমেন ৱুত্তত্তা. সৱতি চেতং অত্থে সস্সমিৱ ফলং, পসৱতীতি ৱুত্তং হোতি. সূদতি চেতং ধেনু ৱিয খীৰং, পগ্ঘৰাপেতীতি ৱুত্তং হোতি. সুট্ঠু চ নে তাযতি, ৰক্খতীতি ৱুত্তং হোতি. সুত্তসভাগঞ্চেতং, যথা হি তচ্ছকানং সুত্তং পমাণং হোতি, এৱমেতম্পি ৱিঞ্ঞূনং. যথা চ সুত্তেন সঙ্গহিতানি পুপ্ফানি ন ৱিকিৰীযন্তি, ন ৱিদ্ধংসীযন্তি, এৱমেৱ তেন সঙ্গহিতা অত্থা. তেনেতমেতস্স ৱচনত্থকোসল্লত্থং ৱুত্তং –

‘‘অত্থানং সূচনতো, সুৱুত্ততো সৱনতোথ সূদনতো;

সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, সুত্তন্তি অক্খাত’’ন্তি.

ইতৰো পন –

‘‘যং এত্থ ৱুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পৰিচ্ছিন্না;

ৱুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো’’.

অযঞ্হি অভিসদ্দো ৱুড্ঢিলক্খণপূজিতপৰিচ্ছিন্নাধিকেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৮৯) ৱুড্ঢিযং আগতো. ‘‘যা তা ৰত্তিযো অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৯) সলক্খণে. ‘‘ৰাজাভিৰাজা মনুজিন্দো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯) পূজিতে. ‘‘পটিবলো ৱিনেতুং অভিধম্মে অভিৱিনযে’’তিআদীসু (মহাৱ. ৮৫) পৰিচ্ছিন্নে. অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মে চ ৱিনযে চাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেনা’’তিআদীসু (ৱি. ৱ. ৮১৯) অধিকে.

এত্থ চ ‘‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি’’ (ধ. স. ২৫১), ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৬৪২) নযেন ৱুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৱুত্তা. ‘‘ৰূপাৰম্মণং ৱা সদ্দাৰম্মণং ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১) নযেন আৰম্মণাদীহি লক্খণীযত্তা সলক্খণাপি. ‘‘সেক্খা ধম্মা, অসেক্খা ধম্মা, লোকুত্তৰা ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. তিকমাতিকা ১১, দুকমাতিকা ১২) নযেন পূজিতাপি, পূজাৰহাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) নযেন সভাৱপৰিচ্ছিন্নত্তা পৰিচ্ছিন্নাপি. ‘‘মহগ্গতা ধম্মা, অপ্পমাণা ধম্মা (ধ. স. তিকমাতিকা ১১), অনুত্তৰা ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. দুকমাতিকা ১১) নযেন অধিকাপি ধম্মা ৱুত্তা. তেনেতমেতস্স ৱচনত্থকোসল্লত্থং ৱুত্তং –

‘‘যং এত্থ ৱুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পৰিচ্ছিন্না;

ৱুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো’’তি.

যং পনেত্থ অৱিসিট্ঠং, তং –

‘‘পিটকং পিটকত্থৱিদূ, পৰিযত্তিব্ভাজনত্থতো আহু;

তেন সমোধানেত্ৱা, তযোপি ৱিনযাদযো ঞেয্যা’’.

পৰিযত্তিপি হি ‘‘মা পিটকসম্পদানেনা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) পিটকন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদালপিটকমাদাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭০) যং কিঞ্চি ভাজনম্পি. তস্মা ‘পিটকং পিটকত্থৱিদূ পৰিযত্তিভাজনত্থতো আহু.

ইদানি ‘তেন সমোধানেত্ৱা তযোপি ৱিনযাদযো ঞেয্যা’তি, তেন এৱং দুৱিধত্থেন পিটকসদ্দেন সহ সমাসং কত্ৱা ৱিনযো চ সো পিটকঞ্চ পৰিযত্তিভাৱতো, তস্স তস্স অত্থস্স ভাজনতো চাতি ৱিনযপিটকং, যথাৱুত্তেনেৱ নযেন সুত্তন্তঞ্চ তং পিটকঞ্চাতি সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মো চ সো পিটকঞ্চাতি অভিধম্মপিটকন্তি. এৱমেতে তযোপি ৱিনযাদযো ঞেয্যা.

এৱং ঞত্ৱা চ পুনপি তেসুযেৱ পিটকেসু নানপ্পকাৰকোসল্লত্থং –

‘‘দেসনাসাসনকথাভেদং তেসু যথাৰহং;

সিক্খাপ্পহানগম্ভীৰভাৱঞ্চ পৰিদীপযে.

পৰিযত্তিভেদং সম্পত্তিং, ৱিপত্তিঞ্চাপি যং যহিং;

পাপুণাতি যথা ভিক্খু, তম্পি সব্বং ৱিভাৱযে’’.

তত্ৰাযং পৰিদীপনা ৱিভাৱনা চ. এতানি হি তীণি পিটকানি যথাক্কমং আণাৱোহাৰপৰমত্থদেসনা, যথাপৰাধযথানুলোমযথাধম্মসাসনানি, সংৱৰাসংৱৰদিট্ঠিৱিনিৱেঠননামৰূপপৰিচ্ছেদকথাতি চ ৱুচ্চন্তি. এত্থ হি ৱিনযপিটকং আণাৰহেন ভগৱতা আণাবাহুল্লতো দেসিতত্তা আণাদেসনা, সুত্তন্তপিটকং ৱোহাৰকুসলেন ভগৱতা ৱোহাৰবাহুল্লতো দেসিতত্তা ৱোহাৰদেসনা, অভিধম্মপিটকং পৰমত্থকুসলেন ভগৱতা পৰমত্থবাহুল্লতো দেসিতত্তা পৰমত্থদেসনাতি ৱুচ্চতি.

তথা পঠমং – ‘যে তে পচুৰাপৰাধা সত্তা, তে যথাপৰাধং এত্থ সাসিতা’তি যথাপৰাধসাসনং, দুতিযং – ‘অনেকজ্ঝাসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিকা সত্তা যথানুলোমং এত্থ সাসিতা’তি যথানুলোমসাসনং, ততিযং – ‘ধম্মপুঞ্জমত্তে ‘‘অহং মমা’’তি সঞ্ঞিনো সত্তা যথাধম্মং এত্থ সাসিতা’তি যথাধম্মসাসনন্তি ৱুচ্চতি.

তথা পঠমং – অজ্ঝাচাৰপটিপক্খভূতো সংৱৰাসংৱৰো এত্থ কথিতোতি সংৱৰাসংৱৰকথা. সংৱৰাসংৱৰোতি খুদ্দকো চেৱ মহন্তো চ সংৱৰো, কম্মাকম্মং ৱিয, ফলাফলং ৱিয চ, দুতিযং – ‘‘দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিপটিপক্খভূতা দিট্ঠিৱিনিৱেঠনা এত্থ কথিতা’’তি দিট্ঠিৱিনিৱেঠনকথা, ততিযং – ‘‘ৰাগাদিপটিপক্খভূতো নামৰূপপৰিচ্ছেদো এত্থ কথিতো’’তি নামৰূপপৰিচ্ছেদকথাতি ৱুচ্চতি.