২. সামঞ্ঞফলসুত্তৱণ্ণনা
ৰাজামচ্চকথাৱণ্ণনা
১৫০. এৱং মে সুতং…পে… ৰাজগহেতি সামঞ্ঞফলসুত্তং. তত্ৰাযং অপুব্বপদৱণ্ণনা – ৰাজগহেতি এৱংনামকে নগৰে. তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৱিন্দাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা ৰাজগহন্তি ৱুচ্চতি. অঞ্ঞেপি এত্থ পকাৰে ৱণ্ণযন্তি, কিং তেহি? নামমত্তমেতং তস্স নগৰস্স. তং পনেতং বুদ্ধকালে চ চক্কৱত্তিকালে চ নগৰং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপৰিগ্গহিতং, তেসং ৱসনৱনং হুত্ৱা তিট্ঠতি. ৱিহৰতীতি অৱিসেসেন ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গিপৰিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমননিসজ্জসযনপ্পভেদেসু ইৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৱা ৱিহৰতি চেৱ ৱেদিতব্বো. সো হি একং ইৰিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতি, তস্মা ৱিহৰতীতি ৱুচ্চতি.
জীৱকস্স কোমাৰভচ্চস্স অম্বৱনেতি ইদমস্স যং গোচৰগামং উপনিস্সায ৱিহৰতি, তস্স সমীপনিৱাসনট্ঠানপৰিদীপনং. তস্মা – ৰাজগহে ৱিহৰতি জীৱকস্স কোমাৰভচ্চস্স অম্বৱনেতি ৰাজগহসমীপে জীৱকস্স কোমাৰভচ্চস্স অম্বৱনে ৱিহৰতীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. সমীপত্থে হেতং ভুম্মৱচনং. তত্থ জীৱতীতি জীৱকো, কুমাৰেন ভতোতি কোমাৰভচ্চো. যথাহ – ‘‘কিং ভণে, এতং কাকেহি সম্পৰিকিণ্ণন্তি? দাৰকো দেৱাতি. জীৱতি ভণেতি? জীৱতি, দেৱাতি. তেন হি, ভণে তং দাৰকং অম্হাকং অন্তেপুৰং নেত্ৱা ধাতীনং দেথ পোসেতুন্তি. তস্স জীৱতীতি জীৱকোতি নামং অকংসু. কুমাৰেন পোসাপিতোতি কোমাৰভচ্চোতি নামং অকংসূ’’তি (মহাৱ. ৩২৮) অযং পনেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰেন পন জীৱকৱত্থুখন্ধকে আগতমেৱ. ৱিনিচ্ছযকথাপিস্স সমন্তপাসাদিকায ৱিনযট্ঠকথাযং ৱুত্তা.
অযং পন জীৱকো একস্মিং সমযে ভগৱতো দোসাভিসন্নং কাযং ৱিৰেচেত্ৱা সিৱেয্যকং দুস্সযুগং দত্ৱা ৱত্থানুমোদনাপৰিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায চিন্তেসি – ‘‘মযা দিৱসস্স দ্ৱত্তিক্খত্তুং বুদ্ধুপট্ঠানং গন্তব্বং, ইদঞ্চ ৱেড়ুৱনং অতিদূৰে, ময্হং পন অম্বৱনং উয্যানং আসন্নতৰং, যংনূনাহং এত্থ ভগৱতো ৱিহাৰং কাৰেয্য’’ন্তি. সো তস্মিং অম্বৱনে ৰত্তিট্ঠানদিৱাঠানলেণকুটিমণ্ডপাদীনি সম্পাদেত্ৱা ভগৱতো অনুচ্ছৱিকং গন্ধকুটিং কাৰাপেত্ৱা অম্বৱনং অট্ঠাৰসহত্থুব্বেধেন তম্বপট্টৱণ্ণেন পাকাৰেন পৰিক্খিপাপেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং সচীৱৰভত্তেন সন্তপ্পেত্ৱা দক্খিণোদকং পাতেত্ৱা ৱিহাৰং নিয্যাতেসি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘জীৱকস্স কোমাৰভচ্চস্স অম্বৱনে’’তি.
অড্ঢতেড়সেহি ভিক্খুসতেহীতি অড্ঢসতেন ঊনেহি তেৰসহি ভিক্খুসতেহি. ৰাজাতিআদীসু ৰাজতি অত্তনো ইস্সৰিযসম্পত্তিযা চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি মহাজনং ৰঞ্জেতি ৱড্ঢেতীতি ৰাজা. মগধানং ইস্সৰোতি মাগধো. অজাতোযেৱ ৰঞ্ঞো সত্তু ভৱিস্সতীতি নেমিত্তকেহি নিদ্দিট্ঠোতি অজাতসত্তু.
তস্মিং কিৰ কুচ্ছিগতে দেৱিযা এৱৰূপো দোহড়ো উপ্পজ্জি – ‘‘অহো ৱতাহং ৰঞ্ঞো দক্খিণবাহুলোহিতং পিৱেয্য’’ন্তি, সা ‘‘ভাৰিযে ঠানে দোহড়ো উপ্পন্নো, ন সক্কা কস্সচি আৰোচেতু’’ন্তি তং কথেতুং অসক্কোন্তী কিসা দুব্বণ্ণা অহোসি. তং ৰাজা পুচ্ছি – ‘‘ভদ্দে, তুয্হং অত্তভাৱো ন পকতিৱণ্ণো, কিং কাৰণ’’ন্তি? ‘‘মা পুচ্ছ, মহাৰাজাতি’’. ‘‘ভদ্দে, ত্ৱং অত্তনো অজ্ঝাসযং ময্হং অকথেন্তী কস্স কথেস্সসী’’তি তথা তথা নিবন্ধিত্ৱা কথাপেসি. সুত্ৱা চ – ‘‘বালে, কিং এত্থ তুয্হং ভাৰিযসঞ্ঞা অহোসী’’তি ৱেজ্জং পক্কোসাপেত্ৱা সুৱণ্ণসত্থকেন বাহুং ফালাপেত্ৱা সুৱণ্ণসৰকেন লোহিতং গহেত্ৱা উদকেন সম্ভিন্দিত্ৱা পাযেসি. নেমিত্তকা তং সুত্ৱা – ‘‘এস গব্ভো ৰঞ্ঞো সত্তু ভৱিস্সতি, ইমিনা ৰাজা হঞ্ঞিস্সতী’’তি ব্যাকৰিংসু. দেৱী সুত্ৱা – ‘‘ময্হং কিৰ কুচ্ছিতো নিক্খন্তো ৰাজানং মাৰেস্সতী’’তি গব্ভং পাতেতুকামা উয্যানং গন্ত্ৱা কুচ্ছিং মদ্দাপেসি, গব্ভো ন পততি. সা পুনপ্পুনং গন্ত্ৱা তথেৱ কাৰেসি. ৰাজা কিমত্থং অযং অভিণ্হং উয্যানং গচ্ছতীতি পৰিৱীমংসন্তো তং কাৰণং সুত্ৱা – ‘‘ভদ্দে, তৱ কুচ্ছিযং পুত্তোতি ৱা ধীতাতি ৱা ন পঞ্ঞাযতি, অত্তনো নিব্বত্তদাৰকং এৱমকাসীতি মহা অগুণৰাসিপি নো জম্বুদীপতলে আৱিভৱিস্সতি, মা ত্ৱং এৱং কৰোহী’’তি নিৱাৰেত্ৱা আৰক্খং অদাসি. সা গব্ভৱুট্ঠানকালে ‘‘মাৰেস্সামী’’তি চিন্তেসি. তদাপি আৰক্খমনুস্সা দাৰকং অপনযিংসু. অথাপৰেন সমযেন ৱুড্ঢিপ্পত্তং কুমাৰং দেৱিযা দস্সেসুং. সা তং দিস্ৱাৱ পুত্তসিনেহং উপ্পাদেসি, তেন নং মাৰেতুং নাসক্খি. ৰাজাপি অনুক্কমেন পুত্তস্স ওপৰজ্জমদাসি.
অথেকস্মিং সমযে দেৱদত্তো ৰহোগতো চিন্তেসি – ‘‘সাৰিপুত্তস্স পৰিসা মহামোগ্গল্লানস্স পৰিসা মহাকস্সপস্স পৰিসাতি, এৱমিমে ৱিসুং ৱিসুং ধুৰা, অহম্পি একং ধুৰং নীহৰামী’’তি. সো ‘‘ন সক্কা ৱিনা লাভেন পৰিসং উপ্পাদেতুং, হন্দাহং লাভং নিব্বত্তেমী’’তি চিন্তেত্ৱা খন্ধকে আগতনযেন অজাতসত্তুং কুমাৰং ইদ্ধিপাটিহাৰিযেন পসাদেত্ৱা সাযং পাতং পঞ্চহি ৰথসতেহি উপট্ঠানং আগচ্ছন্তং অতিৱিস্সত্থং ঞত্ৱা একদিৱসং উপসঙ্কমিত্ৱা এতদৱোচ – ‘‘পুব্বে খো, কুমাৰ, মনুস্সা দীঘাযুকা, এতৰহি অপ্পাযুকা, তেন হি ত্ৱং কুমাৰ, পিতৰং হন্ত্ৱা ৰাজা হোহি, অহং ভগৱন্তং হন্ত্ৱা বুদ্ধো ভৱিস্সামী’’তি কুমাৰং পিতুৱধে উয্যোজেতি.
সো – ‘‘অয্যো দেৱদত্তো মহানুভাৱো, এতস্স অৱিদিতং নাম নত্থী’’তি ঊৰুযা পোত্থনিযং বন্ধিত্ৱা দিৱা দিৱস্স ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্ৰস্তো অন্তেপুৰং পৱিসিত্ৱা ৱুত্তপ্পকাৰং ৱিপ্পকাৰং অকাসি. অথ নং অমচ্চা গহেত্ৱা অনুযুঞ্জিত্ৱা – ‘‘কুমাৰো চ হন্তব্বো, দেৱদত্তো চ, সব্বে চ ভিক্খূ হন্তব্বা’’তি সম্মন্তযিত্ৱা ৰঞ্ঞো আণাৱসেন কৰিস্সামাতি ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং.
ৰাজা যে অমচ্চা মাৰেতুকামা অহেসুং, তেসং ঠানন্তৰানি অচ্ছিন্দিত্ৱা, যে ন মাৰেতুকামা, তে উচ্চেসু ঠানেসু ঠপেত্ৱা কুমাৰং পুচ্ছি – ‘‘কিস্স পন ত্ৱং, কুমাৰ, মং মাৰেতুকামোসী’’তি? ‘‘ৰজ্জেনম্হি, দেৱ, অত্থিকো’’তি. ৰাজা তস্স ৰজ্জং অদাসি.
সো ময্হং মনোৰথো নিপ্ফন্নোতি দেৱদত্তস্স আৰোচেসি. ততো নং সো আহ – ‘‘ত্ৱং সিঙ্গালং অন্তোকত্ৱা ভেৰিপৰিযোনদ্ধপুৰিসো ৱিয সুকিচ্চকাৰিম্হীতি মঞ্ঞসি, কতিপাহেনেৱ তে পিতা তযা কতং অৱমানং চিন্তেত্ৱা সযমেৱ ৰাজা ভৱিস্সতী’’তি. অথ, ভন্তে, কিং কৰোমীতি? মূলঘচ্চং ঘাতেহীতি. ননু, ভন্তে, ময্হং পিতা ন সত্থৱজ্ঝোতি? আহাৰুপচ্ছেদেন নং মাৰেহীতি. সো পিতৰং তাপনগেহে পক্খিপাপেসি, তাপনগেহং নাম কম্মকৰণত্থায কতং ধূমঘৰং. ‘‘মম মাতৰং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞস্স দট্ঠুং মা দেথা’’তি আহ. দেৱী সুৱণ্ণসৰকে ভত্তং পক্খিপিত্ৱা উচ্ছঙ্গেনাদায পৱিসতি. ৰাজা তং ভুঞ্জিত্ৱা যাপেতি. সো – ‘‘ময্হং পিতা কথং যাপেতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা তং পৱত্তিং সুত্ৱা – ‘‘ময্হং মাতু উচ্ছঙ্গং কত্ৱা পৱিসিতুং মা দেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায দেৱী মোড়িযং পক্খিপিত্ৱা পৱিসতি. তম্পি সুত্ৱা ‘‘মোড়িং বন্ধিত্ৱা পৱিসিতুং মা দেথা’’তি. ততো সুৱণ্ণপাদুকাসু ভত্তং ঠপেত্ৱা পিদহিত্ৱা পাদুকা আৰুয্হ পৱিসতি. ৰাজা তেন যাপেতি. পুন ‘‘কথং যাপেতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা তমত্থং সুত্ৱা ‘‘পাদুকা আৰুয্হ পৱিসিতুম্পি মা দেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায দেৱী গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৱা সৰীৰং চতুমধুৰেন মক্খেত্ৱা পাৰুপিত্ৱা পৱিসতি. ৰাজা তস্সা সৰীৰং লেহিত্ৱা যাপেতি. পুন পুচ্ছিত্ৱা তং পৱত্তিং সুত্ৱা ‘‘ইতো পট্ঠায ময্হং মাতু পৱেসনং নিৱাৰেথা’’তি আহ. দেৱী দ্ৱাৰমূলে ঠত্ৱা ‘‘সামি, বিম্বিসাৰ, এতং দহৰকালে মাৰেতুং ন অদাসি, অত্তনো সত্তুং অত্তনাৱ পোসেসি, ইদং পন দানি তে পচ্ছিমদস্সনং, নাহং ইতো পট্ঠায তুম্হে পস্সিতুং লভামি, সচে ময্হং দোসো অত্থি, খমথ দেৱা’’তি ৰোদিত্ৱা কন্দিত্ৱা নিৱত্তি.
ততো পট্ঠায ৰঞ্ঞো আহাৰো নত্থি. ৰাজা মগ্গফলসুখেন চঙ্কমেন যাপেতি. অতিৱিয অস্স অত্তভাৱো ৱিৰোচতি. সো – ‘‘কথং, মে ভণে, পিতা যাপেতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘চঙ্কমেন, দেৱ, যাপেতি; অতিৱিয চস্স অত্তভাৱো ৱিৰোচতী’’তি সুত্ৱা ‘চঙ্কমং দানিস্স হাৰেস্সামী’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘ময্হং পিতু পাদে খুৰেন ফালেত্ৱা লোণতেলেন মক্খেত্ৱা খদিৰঙ্গাৰেহি ৱীতচ্চিতেহি পচথা’’তি ন্হাপিতে পেসেসি. ৰাজা তে দিস্ৱা – ‘‘নূন ময্হং পুত্তো কেনচি সঞ্ঞত্তো ভৱিস্সতি, ইমে মম মস্সুকৰণত্থাযাগতা’’তি চিন্তেসি. তে গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠংসু. ‘কস্মা আগতত্থা’তি চ পুট্ঠা তং সাসনং আৰোচেসুং. ‘‘তুম্হাকং ৰঞ্ঞো মনং কৰোথা’’তি চ ৱুত্তা ‘নিসীদ, দেৱা’তি ৱত্ৱা চ ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা – ‘‘দেৱ, মযং ৰঞ্ঞো আণং কৰোম, মা অম্হাকং কুজ্ঝিত্থ, নযিদং তুম্হাদিসানং ধম্মৰাজূনং অনুচ্ছৱিক’’ন্তি ৱত্ৱা ৱামহত্থেন গোপ্ফকে গহেত্ৱা দক্খিণহত্থেন খুৰং গহেত্ৱা পাদতলানি ফালেত্ৱা লোণতেলেন মক্খেত্ৱা খদিৰঙ্গাৰেহি ৱীতচ্চিতেহি পচিংসু. ৰাজা কিৰ পুব্বে চেতিযঙ্গণে সউপাহনো অগমাসি, নিসজ্জনত্থায পঞ্ঞত্তকটসাৰকঞ্চ অধোতেহি পাদেহি অক্কমি, তস্সাযং নিস্সন্দোতি ৱদন্তি. ৰঞ্ঞো বলৱৱেদনা উপ্পন্না. সো – ‘‘অহো বুদ্ধো, অহো ধম্মো, অহো সঙ্ঘো’’তি অনুস্সৰন্তোযেৱ চেতিযঙ্গণে খিত্তমালা ৱিয মিলাযিত্ৱা চাতুমহাৰাজিকদেৱলোকে ৱেস্সৱণস্স পৰিচাৰকো জনৱসভো নাম যক্খো হুত্ৱা নিব্বত্তি.
তং দিৱসমেৱ অজাতসত্তুস্স পুত্তো জাতো, পুত্তস্স জাতভাৱঞ্চ পিতুমতভাৱঞ্চ নিৱেদেতুং দ্ৱে লেখা একক্খণেযেৱ আগতা. অমচ্চা – ‘‘পঠমং পুত্তস্স জাতভাৱং আৰোচেস্সামা’’তি তং লেখং ৰঞ্ঞো হত্থে ঠপেসুং. ৰঞ্ঞো তঙ্খণেযেৱ পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জিত্ৱা সকলসৰীৰং খোভেত্ৱা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসি. তস্মিং খণে পিতুগুণমঞ্ঞাসি – ‘‘মযি জাতেপি ময্হং পিতু এৱমেৱ সিনেহো উপ্পন্নো’’তি. সো – ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ময্হং পিতৰং ৱিস্সজ্জেথা’’তি আহ. ‘‘কিং ৱিস্সজ্জাপেথ, দেৱা’’তি ইতৰং লেখং হত্থে ঠপযিংসু.
সো তং পৱত্তিং সুত্ৱা ৰোদমানো মাতুসমীপং গন্ত্ৱা – ‘‘অহোসি নু, খো, অম্ম, ময্হং পিতু মযি জাতে সিনেহো’’তি? সা আহ – ‘‘বালপুত্ত, কিং ৱদেসি, তৱ দহৰকালে অঙ্গুলিযা পীড়কা উট্ঠহি. অথ তং ৰোদমানং সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তা তং গহেত্ৱা ৱিনিচ্ছযট্ঠানে নিসিন্নস্স তৱ পিতু সন্তিকং অগমংসু. পিতা তে অঙ্গুলিং মুখে ঠপেসি. পীড়কা মুখেযেৱ ভিজ্জি. অথ খো পিতা তৱ সিনেহেন তং লোহিতমিস্সকং পুব্বং অনিট্ঠুভিত্ৱাৱ অজ্ঝোহৰি. এৱৰূপো তে পিতু সিনেহো’’তি. সো ৰোদিত্ৱা পৰিদেৱিত্ৱা পিতু সৰীৰকিচ্চং অকাসি.
দেৱদত্তোপি অজাতসত্তুং উপসঙ্কমিত্ৱা – ‘‘পুৰিসে, মহাৰাজ, আণাপেহি, যে সমণং গোতমং জীৱিতা ৱোৰোপেস্সন্তী’’তি ৱত্ৱা তেন দিন্নে পুৰিসে পেসেত্ৱা সযং গিজ্ঝকূটং আৰুয্হ যন্তেন সিলং পৱিজ্ঝিত্ৱা নাড়াগিৰিহত্থিং মুঞ্চাপেত্ৱাপি কেনচি উপাযেন ভগৱন্তং মাৰেতুং অসক্কোন্তো পৰিহীনলাভসক্কাৰো পঞ্চ ৱত্থূনি যাচিত্ৱা তানি অলভমানো তেহি জনং সঞ্ঞাপেস্সামীতি সঙ্ঘভেদং কত্ৱা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেসু পৰিসং আদায পক্কন্তেসু উণ্হলোহিতং মুখেন ছড্ডেত্ৱা নৱমাসে গিলানমঞ্চে নিপজ্জিত্ৱা ৱিপ্পটিসাৰজাতো – ‘‘কুহিং এতৰহি সত্থা ৱসতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘জেতৱনে’’তি ৱুত্তে মঞ্চকেন মং আহৰিত্ৱা সত্থাৰং দস্সেথাতি ৱত্ৱা আহৰিযমানো ভগৱতো দস্সনাৰহস্স কম্মস্স অকতত্তা জেতৱনে পোক্খৰণীসমীপেযেৱ দ্ৱেধা ভিন্নং পথৱিং পৱিসিত্ৱা মহানিৰযে পতিট্ঠিতোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰকথানযো খন্ধকে আগতো. আগতত্তা পন সব্বং ন ৱুত্তন্তি. এৱং অজাতোযেৱ ৰঞ্ঞো সত্তু ভৱিস্সতীতি নেমিত্তকেহি নিদ্দিট্ঠোতি অজাতসত্তু.
ৱেদেহিপুত্তোতি অযং কোসলৰঞ্ঞো ধীতায পুত্তো, ন ৱিদেহৰঞ্ঞো. ৱেদেহীতি পন পণ্ডিতাধিৱচনমেতং. যথাহ – ‘‘ৱেদেহিকা গহপতানী (ম. নি. ১.২২৬), অয্যো আনন্দো ৱেদেহমুনী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪). তত্ৰাযং ৱচনত্থো – ৱিদন্তি এতেনাতি ৱেদো, ঞাণস্সেতং অধিৱচনং. ৱেদেন ঈহতি ঘটতি ৱাযমতীতি ৱেদেহী. ৱেদেহিযা পুত্তো ৱেদেহিপুত্তো.
তদহূতি তস্মিং অহু, তস্মিং দিৱসেতি অত্থো. উপৱসন্তি এত্থাতি উপোসথো, উপৱসন্তীতি সীলেন ৱা অনসনেন ৱা উপেতা হুত্ৱা ৱসন্তীতি অত্থো. অযং পনেত্থ অত্থুদ্ধাৰো – ‘‘আযামাৱুসো, কপ্পিন, উপোসথং গমিস্সামা’’তিআদীসু পাতিমোক্খুদ্দেসো উপোসথো. ‘‘এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো, ৱিসাখে, উপোসথো উপৱুত্থো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪৩) সীলং. ‘‘সুদ্ধস্স ৱে সদা ফগ্গু, সুদ্ধস্সুপোসথো সদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৯) উপৱাসো. ‘‘উপোসথো নাম নাগৰাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পঞ্ঞত্তি. ‘‘ন, ভিক্খৱে, তদহুপোসথে সভিক্খুকা আৱাসা’’তিআদীসু (মহাৱ. ১৮১) উপৱসিতব্বদিৱসো. ইধাপি সোযেৱ অধিপ্পেতো. সো পনেস অট্ঠমী চাতুদ্দসী পন্নৰসীভেদেন তিৱিধো. তস্মা সেসদ্ৱযনিৱাৰণত্থং পন্নৰসেতি ৱুত্তং. তেনেৱ ৱুত্তং – ‘‘উপৱসন্তি এত্থাতি উপোসথো’’তি.
কোমুদিযাতি কুমুদৱতিযা. তদা কিৰ কুমুদানি সুপুপ্ফিতানি হোন্তি, তানি এত্থ সন্তীতি কোমুদী. চাতুমাসিনিযাতি চাতুমাসিযা, সা হি চতুন্নং মাসানং পৰিযোসানভূতাতি চাতুমাসী. ইধ পন চাতুমাসিনীতি ৱুচ্চতি. মাসপুণ্ণতায উতুপুণ্ণতায সংৱচ্ছৰপুণ্ণতায পুণ্ণা সম্পুণ্ণাতি পুণ্ণা. মা ইতি চন্দো ৱুচ্চতি, সো এত্থ পুণ্ণোতি পুণ্ণমা. এৱং পুণ্ণায পুণ্ণমাযাতি ইমস্মিং পদদ্ৱযে চ অত্থো ৱেদিতব্বো.
ৰাজামচ্চপৰিৱুতোতি এৱৰূপায ৰজতঘটৱিনিগ্গতাহি খীৰধাৰাহি ধোৱিযমানদিসাভাগায ৱিয, ৰজতৱিমানৱিচ্চুতেহি মুত্তাৱড়িসুমনকুসুমদামসেতদুকূলকুমুদৱিসৰেহি সম্পৰিকিণ্ণায ৱিয চ, চতুৰুপক্কিলেসৱিমুত্তপুণ্ণচন্দপ্পভাসমুদযোভাসিতায ৰত্তিযা ৰাজামচ্চেহি পৰিৱুতোতি অত্থো. উপৰিপাসাদৱৰগতোতি পাসাদৱৰস্স উপৰিগতো. মহাৰহে সমুস্সিতসেতচ্ছত্তে কঞ্চনাসনে নিসিন্নো হোতি. কস্মা নিসিন্নো? নিদ্দাৱিনোদনত্থং. অযঞ্হি ৰাজা পিতৰি উপক্কন্তদিৱসতো পট্ঠায – ‘‘নিদ্দং ওক্কমিস্সামী’’তি নিমীলিতমত্তেসুযেৱ অক্খীসু সত্তিসতঅব্ভাহতো ৱিয কন্দমানোযেৱ পবুজ্ঝি. কিমেতন্তি চ ৱুত্তে, ন কিঞ্চীতি ৱদতি. তেনস্স অমনাপা নিদ্দা, ইতি নিদ্দাৱিনোদনত্থং নিসিন্নো. অপি চ তস্মিং দিৱসে নক্খত্তং সঙ্ঘুট্ঠং হোতি. সব্বং নগৰং সিত্তসম্মট্ঠং ৱিপ্পকিণ্ণৱালুকং পঞ্চৱণ্ণকুসুমলাজপুণ্ণঘটপটিমণ্ডিতঘৰদ্ৱাৰং সমুস্সিতধজপটাকৱিচিত্ৰসমুজ্জলিতদীপমালালঙ্কতসব্বদিসাভাগং ৱীথিসভাগেন ৰচ্ছাসভাগেন নক্খত্তকীড়ং অনুভৱমানেন মহাজনেন সমাকিণ্ণং হোতি. ইতি নক্খত্তদিৱসতাযপি নিসিন্নোতি ৱদন্তি. এৱং পন ৱত্ৱাপি – ‘‘ৰাজকুলস্স নাম সদাপি নক্খত্তমেৱ, নিদ্দাৱিনোদনত্থংযেৱ পনেস নিসিন্নো’’তি সন্নিট্ঠানং কতং.
উদানং উদানেসীতি উদাহাৰং উদাহৰি, যথা হি যং তেলং মানং গহেতুং ন সক্কোতি, ৱিস্সন্দিত্ৱা গচ্ছতি, তং অৱসেকোতি ৱুচ্চতি. যঞ্চ জলং তড়াকং গহেতুং ন সক্কোতি, অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গচ্ছতি, তং ওঘোতি ৱুচ্চতি; এৱমেৱ যং পীতিৱচনং হদযং গহেতুং ন সক্কোতি, অধিকং হুত্ৱা অন্তো অসণ্ঠহিত্ৱা বহিনিক্খমতি, তং উদানন্তি ৱুচ্চতি. এৱৰূপং পীতিমযং ৱচনং নিচ্ছাৰেসীতি অত্থো.
দোসিনাতি দোসাপগতা, অব্ভা, মহিকা, ধূমো, ৰজো, ৰাহূতি ইমেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি ৱিৰহিতাতি ৱুত্তং হোতি. তস্মা ৰমণীযাতিআদীনি পঞ্চ থোমনৱচনানি. সা হি মহাজনস্স মনং ৰমযতীতি ৰমণীযা. ৱুত্তদোসৱিমুত্তায চন্দপ্পভায ওভাসিতত্তা অতিৱিয সুৰূপাতি অভিৰূপা. দস্সিতুং যুত্তাতি দস্সনীযা. চিত্তং পসাদেতীতি পাসাদিকা. দিৱসমাসাদীনং লক্খণং ভৱিতুং যুত্তাতি লক্খঞ্ঞা.
কং নু খ্ৱজ্জাতি কং নু খো অজ্জ. সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱাতি সমিতপাপতায সমণং. বাহিতপাপতায ব্ৰাহ্মণং. যং নো পযিৰুপাসতোতি ৱচনব্যত্তযো এস, যং অম্হাকং পঞ্হপুচ্ছনৱসেন পযিৰুপাসন্তানং মধুৰং ধম্মং সুত্ৱা চিত্তং পসীদেয্যাতি অত্থো. ইতি ৰাজা ইমিনা সব্বেনপি ৱচনেন ওভাসনিমিত্তকম্মং অকাসি. কস্স অকাসীতি? জীৱকস্স. কিমত্থং? ভগৱতো দস্সনত্থং. কিং ভগৱন্তং সযং দস্সনায উপগন্তুং ন সক্কোতীতি? আম, ন সক্কোতি. কস্মা? মহাপৰাধতায.
তেন হি ভগৱতো উপট্ঠাকো অৰিযসাৱকো অত্তনো পিতা মাৰিতো, দেৱদত্তো চ তমেৱ নিস্সায ভগৱতো বহুং অনত্থমকাসি, ইতি মহাপৰাধো এস, তায মহাপৰাধতায সযং গন্তুং ন সক্কোতি. জীৱকো পন ভগৱতো উপট্ঠাকো, তস্স পিট্ঠিছাযায ভগৱন্তং পস্সিস্সামীতি ওভাসনিমিত্তকম্মং অকাসি. কিং জীৱকো পন – ‘‘ময্হং ইদং ওভাসনিমিত্তকম্ম’’ন্তি জানাতীতি? আম জানাতি. অথ কস্মা তুণ্হী অহোসীতি? ৱিক্খেপপচ্ছেদনত্থং.
তস্সঞ্হি পৰিসতি ছন্নং সত্থাৰানং উপট্ঠাকা বহূ সন্নিপতিতা, তে অসিক্খিতানং পযিৰুপাসনেন সযম্পি অসিক্খিতাৱ. তে মযি ভগৱতো গুণকথং আৰদ্ধে অন্তৰন্তৰা উট্ঠাযুট্ঠায অত্তনো সত্থাৰানং গুণং কথেস্সন্তি, এৱং মে সত্থু গুণকথা পৰিযোসানং ন গমিস্সতি. ৰাজা পন ইমেসং কুলূপকে উপসঙ্কমিত্ৱা গহিতাসাৰতায তেসং গুণকথায অনত্তমনো হুত্ৱা মং পটিপুচ্ছিস্সতি, অথাহং নিব্বিক্খেপং সত্থু গুণং কথেত্ৱা ৰাজানং সত্থু সন্তিকং গহেত্ৱা গমিস্সামীতি জানন্তোৱ ৱিক্খেপপচ্ছেদনত্থং তুণ্হী অহোসীতি.
তেপি অমচ্চা এৱং চিন্তেসুং – ‘‘অজ্জ ৰাজা পঞ্চহি পদেহি ৰত্তিং থোমেতি, অদ্ধা কিঞ্চি সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ধম্মং সোতুকামো, যস্স চেস ধম্মং সুত্ৱা পসীদিস্সতি, তস্স চ মহন্তং সক্কাৰং কৰিস্সতি, যস্স পন কুলূপকো সমণো ৰাজকুলূপকো হোতি, ভদ্দং তস্সা’’তি.
১৫১-১৫২. তে এৱং চিন্তেত্ৱা – ‘‘অহং অত্তনো কুলূপকসমণস্স ৱণ্ণং ৱত্ৱা ৰাজানং গহেত্ৱা গমিস্সামি, অহং গমিস্সামী’’তি অত্তনো অত্তনো কুলূপকানং ৱণ্ণং কথেতুং আৰদ্ধা. তেনাহ – ‘‘এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ৰাজামচ্চো’’তিআদি. তত্থ পূৰণোতি তস্স সত্থুপটিঞ্ঞস্স নামং. কস্সপোতি গোত্তং. সো কিৰ অঞ্ঞতৰস্স কুলস্স একূনদাসসতং পূৰযমানো জাতো, তেনস্স পূৰণোতি নামং অকংসু. মঙ্গলদাসত্তা চস্স ‘‘দুক্কট’’ন্তি ৱত্তা নত্থি, অকতং ৱা ন কতন্তি. সো ‘‘কিমহং এত্থ ৱসামী’’তি পলাযি. অথস্স চোৰা ৱত্থানি অচ্ছিন্দিংসু, সো পণ্ণেন ৱা তিণেন ৱা পটিচ্ছাদেতুম্পি অজানন্তো জাতৰূপেনেৱ একং গামং পাৱিসি. মনুস্সা তং দিস্ৱা ‘‘অযং সমণো অৰহা অপ্পিচ্ছো, নত্থি ইমিনা সদিসো’’তি পূৱভত্তাদীনি গহেত্ৱা উপসঙ্কমন্তি. সো – ‘‘ময্হং সাটকং অনিৱত্থভাৱেন ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি ততো পট্ঠায সাটকং লভিত্ৱাপি ন নিৱাসেসি, তদেৱ পব্বজ্জং অগ্গহেসি, তস্স সন্তিকে অঞ্ঞেপি অঞ্ঞেপীতি পঞ্চসতমনুস্সা পব্বজিংসু. তং সন্ধাযাহ – ‘‘পূৰণো কস্সপো’’তি.
পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো সঙ্ঘো অস্স অত্থীতি সঙ্ঘী. স্ৱেৱ গণো অস্স অত্থীতি গণী. আচাৰসিক্খাপনৱসেন তস্স গণস্স আচৰিযোতি গণাচৰিযো. ঞাতোতি পঞ্ঞাতো পাকটো. ‘‘অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো. অপ্পিচ্ছতায ৱত্থম্পি ন নিৱাসেতী’’তি এৱং সমুগ্গতো যসো অস্স অত্থীতি যসস্সী. তিত্থকৰোতি লদ্ধিকৰো. সাধুসম্মতোতি অযং সাধু, সুন্দৰো, সপ্পুৰিসোতি এৱং সম্মতো. বহুজনস্সাতি অস্সুতৱতো অন্ধবালপুথুজ্জনস্স. পব্বজিততো পট্ঠায অতিক্কন্তা বহূ ৰত্তিযো জানাতীতি ৰত্তঞ্ঞূ. চিৰং পব্বজিতস্স অস্সাতি চিৰপব্বজিতো, অচিৰপব্বজিতস্স হি কথা ওকপ্পনীযা ন হোতি, তেনাহ ‘‘চিৰপব্বজিতো’’তি. অদ্ধগতোতি অদ্ধানং গতো, দ্ৱে তযো ৰাজপৰিৱট্টে অতীতোতি অধিপ্পাযো. ৱযোঅনুপ্পত্তোতি পচ্ছিমৱযং অনুপ্পত্তো. ইদং উভযম্পি – ‘‘দহৰস্স কথা ওকপ্পনীযা ন হোতী’’তি এতং সন্ধায ৱুত্তং.
তুণ্হী অহোসীতি সুৱণ্ণৱণ্ণং মধুৰৰসং অম্বপক্কং খাদিতুকামো পুৰিসো আহৰিত্ৱা হত্থে ঠপিতং কাজৰপক্কং দিস্ৱা ৱিয ঝানাভিঞ্ঞাদিগুণযুত্তং তিলক্খণব্ভাহতং মধুৰং ধম্মকথং সোতুকামো পুব্বে পূৰণস্স দস্সনেনাপি অনত্তমনো ইদানি গুণকথায সুট্ঠুতৰং অনত্তমনো হুত্ৱা তুণ্হী অহোসি. অনত্তমনো সমানোপি পন ‘‘সচাহং এতং তজ্জেত্ৱা গীৱাযং গহেত্ৱা নীহৰাপেস্সামি, ‘যো যো কথেসি, তং তং ৰাজা এৱং কৰোতী’তি ভীতো অঞ্ঞোপি কোচি কিঞ্চি ন কথেস্সতী’’তি অমনাপম্পি তং কথং অধিৱাসেত্ৱা তুণ্হী এৱ অহোসি. অথঞ্ঞো – ‘‘অহং অত্তনো কুলূপকস্স ৱণ্ণং কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ৱত্তুং আৰভি. তেন ৱুত্তং – অঞ্ঞতৰোপি খোতিআদি. তং সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
এত্থ পন মক্খলীতি তস্স নামং. গোসালায জাতত্তা গোসালোতি দুতিযং নামং. তং কিৰ সকদ্দমায ভূমিযা তেলঘটং গহেত্ৱা গচ্ছন্তং – ‘‘তাত, মা খলী’’তি সামিকো আহ. সো পমাদেন খলিত্ৱা পতিত্ৱা সামিকস্স ভযেন পলাযিতুং আৰদ্ধো. সামিকো উপধাৱিত্ৱা দুস্সকণ্ণে অগ্গহেসি. সো সাটকং ছড্ডেত্ৱা অচেলকো হুত্ৱা পলাযি. সেসং পূৰণসদিসমেৱ.
১৫৩. অজিতোতি তস্স নামং. কেসকম্বলং ধাৰেতীতি কেসকম্বলো. ইতি নামদ্ৱযং সংসন্দিত্ৱা অজিতো কেসকম্বলোতি ৱুচ্চতি. তত্থ কেসকম্বলো নাম মনুস্সকেসেহি কতকম্বলো. ততো পটিকিট্ঠতৰং ৱত্থং নাম নত্থি. যথাহ – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যানি কানিচি তন্তাৱুতানং ৱত্থানং, কেসকম্বলো তেসং পটিকিট্ঠো অক্খাযতি. কেসকম্বলো, ভিক্খৱে, সীতে সীতো, উণ্হে উণ্হো, দুব্বণ্ণো দুগ্গন্ধো দুক্খসম্ফস্সো’’তি (অ. নি. ৩.১৩৮).
১৫৪. পকুধোতি তস্স নামং. কচ্চাযনোতি গোত্তং. ইতি নামগোত্তং সংসন্দিত্ৱা পকুধো কচ্চাযনোতি ৱুচ্চতি. সীতুদকপটিক্খিত্তকো এস, ৱচ্চং কত্ৱাপি উদককিচ্চং ন কৰোতি, উণ্হোদকং ৱা কঞ্জিযং ৱা লভিত্ৱা কৰোতি, নদিং ৱা মগ্গোদকং ৱা অতিক্কম্ম – ‘‘সীলং মে ভিন্ন’’ন্তি ৱালিকথূপং কত্ৱা সীলং অধিট্ঠায গচ্ছতি. এৱৰূপো নিস্সিৰীকলদ্ধিকো এস.
১৫৫. সঞ্চযোতি তস্স নামং. বেলট্ঠস্স পুত্তোতি বেলট্ঠপুত্তো.
১৫৬. অম্হাকং গণ্ঠনকিলেসো পলিবন্ধনকিলেসো নত্থি, কিলেসগণ্ঠৰহিতা মযন্তি এৱংৱাদিতায লদ্ধনামৱসেন নিগণ্ঠো. নাটস্স পুত্তো নাটপুত্তো.
কোমাৰভচ্চজীৱককথাৱণ্ণনা
১৫৭. অথ খো ৰাজাতি ৰাজা কিৰ তেসং ৱচনং সুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহং যস্স যস্স ৱচনং ন সোতুকামো, সো সো এৱ কথেসি. যস্স পনম্হি ৱচনং সোতুকামো, এস নাগৱসং পিৱিত্ৱা ঠিতো সুপণ্ণো ৱিয তুণ্হীভূতো, অনত্থো ৱত মে’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘জীৱকো উপসন্তস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো উপট্ঠাকো, সযম্পি উপসন্তো, তস্মা ৱত্তসম্পন্নো ভিক্খু ৱিয তুণ্হীভূতোৱ নিসিন্নো, ন এস মযি অকথেন্তে কথেস্সতি, হত্থিম্হি খো পন মদ্দন্তে হত্থিস্সেৱ পাদো গহেতব্বো’’তি তেন সদ্ধিং সযং মন্তেতুমাৰদ্ধো. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ৰাজা’’তি. তত্থ কিং তুণ্হীতি কেন কাৰণেন তুণ্হী. ইমেসং অমচ্চানং অত্তনো অত্তনো কুলূপকসমণস্স ৱণ্ণং কথেন্তানং মুখং নপ্পহোতি. কিং যথা এতেসং, এৱং তৱ কুলূপকসমণো নত্থি, কিং ত্ৱং দলিদ্দো, ন তে মম পিতৰা ইস্সৰিযং দিন্নং, উদাহু অস্সদ্ধোতি পুচ্ছতি.
ততো জীৱকস্স এতদহোসি – ‘‘অযং ৰাজা মং কুলূপকসমণস্স গুণং কথাপেতি, ন দানি মে তুণ্হীভাৱস্স কালো, যথা খো পনিমে ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নাৱ অত্তনো কুলূপকসমণানং গুণং কথযিংসু, ন ময্হং এৱং সত্থুগুণে কথেতুং যুত্ত’’ন্তি উট্ঠাযাসনা ভগৱতো ৱিহাৰাভিমুখো পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিৰসি পগ্গহেত্ৱা – ‘‘মহাৰাজ, মা মং এৱং চিন্তযিত্থ, ‘অযং যং ৱা তং ৱা সমণং উপসঙ্কমতী’তি, মম সত্থুনো হি মাতুকুচ্ছিওক্কমনে, মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনে, মহাভিনিক্খমনে, সম্বোধিযং, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনে চ, দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ, এৱং যমকপাটিহাৰিযং অকাসি, এৱং দেৱোৰোহণং, অহং সত্থুনো গুণে কথযিস্সামি, একগ্গচিত্তো সুণ, মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা – ‘‘অযং দেৱ, ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিমাহ. তত্থ তং খো পন ভগৱন্তন্তি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনং, তস্স খো পন ভগৱতোতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো, সেট্ঠোতি ৱুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিযেৱ. থুতিঘোসো ৱা. অব্ভুগ্গতোতি সদেৱকং লোকং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা উগ্গতো. কিন্তি? ‘‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ভগৱা’’তি.
তত্ৰাযং পদসম্বন্ধো – সো ভগৱা ইতিপি অৰহং ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱাতি. ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ আৰকত্তা অৰীনং, অৰানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি, ইমেহি তাৱ কাৰণেহি সো ভগৱা অৰহন্তি ৱেদিতব্বোতিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা সব্বানেৱ চেতানি পদানি ৱিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতানীতি ততো নেসং ৱিত্থাৰো গহেতব্বো.
জীৱকো পন একমেকস্স পদস্স অত্থং নিট্ঠাপেত্ৱা – ‘‘এৱং, মহাৰাজ, অৰহং ময্হং সত্থা, এৱং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… এৱং ভগৱা’’তি ৱত্ৱা – ‘‘তং, দেৱো, ভগৱন্তং পযিৰুপাসতু, অপ্পেৱ নাম দেৱস্স তং ভগৱন্তং পযিৰুপাসতো চিত্তং পসীদেয্যা’’তি আহ. এত্থ চ তং দেৱো পযিৰুপাসতূতি ৱদন্তো ‘‘মহাৰাজ, তুম্হাদিসানঞ্হি সতেনপি সহস্সেনপি সতসহস্সেনপি পুট্ঠস্স ময্হং সত্থুনো সব্বেসং চিত্তং গহেত্ৱা কথেতুং থামো চ বলঞ্চ অত্থি, ৱিস্সত্থো উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছেয্যাসি মহাৰাজা’’তি আহ.
ৰঞ্ঞোপি ভগৱতো গুণকথং সুণন্তস্স সকলসৰীৰং পঞ্চৱণ্ণায পীতিযা নিৰন্তৰং ফুটং অহোসি. সো তঙ্খণঞ্ঞেৱ গন্তুকামো হুত্ৱা – ‘‘ইমায খো পন ৱেলায ময্হং দসবলস্স সন্তিকং গচ্ছতো ন অঞ্ঞো কোচি খিপ্পং যানানি যোজেতুং সক্খিস্সতি অঞ্ঞত্ৰ জীৱকা’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘তেন হি, সম্ম জীৱক, হত্থিযানানি কপ্পাপেহী’’তি আহ.
১৫৮. তত্থ তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. গচ্ছ, সম্ম জীৱকাতি ৱুত্তং হোতি. হত্থিযানানীতি অনেকেসু অস্সৰথাদীসু যানেসু ৱিজ্জমানেসুপি হত্থিযানং উত্তমং; উত্তমস্স সন্তিকং উত্তমযানেনেৱ গন্তব্বন্তি চ, অস্সযানৰথযানানি সসদ্দানি, দূৰতোৱ তেসং সদ্দো সুয্যতি, হত্থিযানস্স পদানুপদং গচ্ছন্তাপি সদ্দং ন সুণন্তি. নিব্বুতস্স পন খো ভগৱতো সন্তিকে নিব্বুতেহেৱ যানেহি গন্তব্বন্তি চ চিন্তযিত্ৱা হত্থিযানানীতি আহ.
পঞ্চমত্তানি হত্থিনিকাসতানীতি পঞ্চ কৰেণুসতানি. কপ্পাপেত্ৱাতি আৰোহণসজ্জানি কাৰেত্ৱা. আৰোহণীযন্তি আৰোহণযোগ্গং, ওপগুয্হন্তি অত্থো. কিং পনেস ৰঞ্ঞা ৱুত্তং অকাসি অৱুত্তন্তি? অৱুত্তং. কস্মা? পণ্ডিততায. এৱং কিৰস্স অহোসি – ৰাজা ইমায ৱেলায গচ্ছামীতি ৱদতি, ৰাজানো চ নাম বহুপচ্চত্থিকা. সচে অন্তৰামগ্গে কোচি অন্তৰাযো হোতি, মম্পি গৰহিস্সন্তি – ‘‘জীৱকো ৰাজা মে কথং গণ্হাতীতি অকালেপি ৰাজানং গহেত্ৱা নিক্খমতী’’তি. ভগৱন্তম্পি গৰহিস্সন্তি ‘‘সমণো গোতমো, ‘ময্হং কথা ৱত্ততী’তি কালং অসল্লক্খেত্ৱাৱ ধম্মং কথেতী’’তি. তস্মা যথা নেৱ ময্হং, ন ভগৱতো, গৰহা উপ্পজ্জতি; ৰঞ্ঞো চ ৰক্খা সুসংৱিহিতা হোতি, তথা কৰিস্সামী’’তি.
ততো ইত্থিযো নিস্সায পুৰিসানং ভযং নাম নত্থি, ‘সুখং ইত্থিপৰিৱুতো গমিস্সামী’তি পঞ্চ হত্থিনিকাসতানি কপ্পাপেত্ৱা পঞ্চ ইত্থিসতানি পুৰিসৱেসং গাহাপেত্ৱা – ‘‘অসিতোমৰহত্থা ৰাজানং পৰিৱাৰেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা পুন চিন্তেসি – ‘‘ইমস্স ৰঞ্ঞো ইমস্মিং অত্তভাৱে মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি, বুদ্ধা চ নাম উপনিস্সযং দিস্ৱাৱ ধম্মং কথেন্তি. হন্দাহং, মহাজনং সন্নিপাতাপেমি, এৱঞ্হি সতি সত্থা কস্সচিদেৱ উপনিস্সযেন ধম্মং দেসেস্সতি, সা মহাজনস্স উপকাৰায ভৱিস্সতী’’তি. সো তত্থ তত্থ সাসনং পেসেসি, ভেৰিং চৰাপেসি – ‘‘অজ্জ ৰাজা ভগৱতো সন্তিকং গচ্ছতি, সব্বে অত্তনো ৱিভৱানুৰূপেন ৰঞ্ঞো আৰক্খং গণ্হন্তূ’’তি.
ততো মহাজনো চিন্তেসি – ‘‘ৰাজা কিৰ সত্থুদস্সনত্থং গচ্ছতি, কীদিসী ৱত ভো ধম্মদেসনা ভৱিস্সতি, কিং নো নক্খত্তকীড়ায, তত্থেৱ গমিস্সামা’’তি. সব্বে গন্ধমালাদীনি গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো আগমনং আকঙ্খমানা মগ্গে অট্ঠংসু. জীৱকোপি ৰঞ্ঞো পটিৱেদেসি – ‘‘কপ্পিতানি খো তে, দেৱ, হত্থিযানানি, যস্স দানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. তত্থ যস্স দানি কালং মঞ্ঞসীতি উপচাৰৱচনমেতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘যং তযা আণত্তং, তং মযা কতং, ইদানি ত্ৱং যস্স গমনস্স ৱা অগমনস্স ৱা কালং মঞ্ঞসি, তদেৱ অত্তনো ৰুচিযা কৰোহী’’তি.
১৫৯. পচ্চেকা ইত্থিযোতি পাটিযেক্কা ইত্থিযো, একেকিস্সা হত্থিনিযা একেকং ইত্থিন্তি ৱুত্তং হোতি. উক্কাসু ধাৰিযমানাসূতি দণ্ডদীপিকাসু ধাৰিযমানাসু. মহচ্চ ৰাজানুভাৱেনাতি মহতা ৰাজানুভাৱেন. মহচ্চাতিপি পাড়ি, মহতিযাতি অত্থো, লিঙ্গৱিপৰিযাযো এস. ৰাজানুভাৱো ৱুচ্চতি ৰাজিদ্ধি. কা পনস্স ৰাজিদ্ধি? তিযোজনসতানং দ্ৱিন্নং মহাৰট্ঠানং ইস্সৰিযসিৰী. তস্স হি অসুকদিৱসং ৰাজা তথাগতং উপসঙ্কমিস্সতীতি পঠমতৰং সংৱিদহনে অসতিপি তঙ্খণঞ্ঞেৱ পঞ্চ ইত্থিসতানি পুৰিসৱেসং গহেত্ৱা পটিমুক্কৱেঠনানি অংসে আসত্তখগ্গানি মণিদণ্ডতোমৰে গহেত্ৱা নিক্খমিংসু. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘পচ্চেকা ইত্থিযো আৰোপেত্ৱা’’তি.
অপৰাপি সোড়সসহস্সখত্তিযনাটকিত্থিযো ৰাজানং পৰিৱাৰেসুং. তাসং পৰিযন্তে খুজ্জৱামনককিৰাতাদযো. তাসং পৰিযন্তে অন্তেপুৰপালকা ৱিস্সাসিকপুৰিসা. তেসং পৰিযন্তে ৱিচিত্ৰৱেসৱিলাসিনো সট্ঠিসহস্সমত্তা মহামত্তা. তেসং পৰিযন্তে ৱিৱিধালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা নানপ্পকাৰআৱুধহত্থা ৱিজ্জাধৰতৰুণা ৱিয নৱুতিসহস্সমত্তা ৰট্ঠিযপুত্তা. তেসং পৰিযন্তে সতগ্ঘনিকানি নিৱাসেত্ৱা পঞ্চসতগ্ঘনিকানি একংসং কত্ৱা সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কঞ্চনমালাদিনানাভৰণসোভিতা দসসহস্সমত্তা ব্ৰাহ্মণা দক্খিণহত্থং উস্সাপেত্ৱা জযসদ্দং ঘোসন্তা গচ্ছন্তি. তেসং পৰিযন্তে পঞ্চঙ্গিকানি তূৰিযানি. তেসং পৰিযন্তে ধনুপন্তিপৰিক্খেপো. তস্স পৰিযন্তে হত্থিঘটা. হত্থীনং পৰিযন্তে গীৱায গীৱং পহৰমানা অস্সপন্তি. অস্সপৰিযন্তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টনৰথা. ৰথপৰিযন্তে বাহায বাহং পহৰযমানা যোধা. তেসং পৰিযন্তে অত্তনো অত্তনো অনুৰূপায আভৰণসম্পত্তিযা ৱিৰোচমানা অট্ঠাৰস সেনিযো. ইতি যথা পৰিযন্তে ঠত্ৱা খিত্তো সৰো ৰাজানং ন পাপুণাতি, এৱং জীৱকো কোমাৰভচ্চো ৰঞ্ঞো পৰিসং সংৱিদহিত্ৱা অত্তনা ৰঞ্ঞো অৱিদূৰেনেৱ গচ্ছতি – ‘‘সচে কোচি উপদ্দৱো হোতি, পঠমতৰ ৰঞ্ঞো জীৱিতদানং দস্সামী’’তি. উক্কানং পন এত্তকানি সতানি ৱা সহস্সানি ৱাতি পৰিচ্ছেদো নত্থীতি এৱৰূপিং ৰাজিদ্ধিং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘মহচ্চৰাজানুভাৱেন যেন জীৱকস্স কোমাৰভচ্চস্স অম্বৱনং, তেন পাযাসী’’তি.
অহুদেৱ ভযন্তি এত্থ চিত্তুত্ৰাসভযং, ঞাণভযং, আৰম্মণভযং, ওত্তপ্পভযন্তি চতুব্বিধং ভযং, তত্থ ‘‘জাতিং পটিচ্চ ভযং ভযানক’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তং চিত্তুত্ৰাসভযং নাম. ‘‘তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৮) এৱমাগতং ঞাণভযং নাম. ‘‘এতং নূন তং ভযভেৰৱং আগচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৪৯) এত্থ ৱুত্তং আৰম্মণভযং নাম.
‘‘ভীৰুং পসংসন্তি, ন হি তত্থ সূৰং;
ভযা হি সন্তো, ন কৰোন্তি পাপ’’ন্তি . (সং. নি. ১.৩৩);
ইদং ওত্তপ্পভযং নাম. তেসু ইধ চিত্তুত্ৰাসভযং, অহু অহোসীতি অত্থো. ছম্ভিতত্তন্তি ছম্ভিতস্স ভাৱো. সকলসৰীৰচলনন্তি অত্থো. লোমহংসোতি লোমহংসনং, উদ্ধং ঠিতলোমতাতি অত্থো. সো পনাযং লোমহংসো ধম্মস্সৱনাদীসু পীতিউপ্পত্তিকালে পীতিযাপি হোতি. ভীৰুকজাতিকানং সম্পহাৰপিসাচাদিদস্সনেসু ভযেনাপি. ইধ ভযলোমহংসোতি ৱেদিতব্বো.
কস্মা পনেস ভীতোতি? অন্ধকাৰেনাতি একে ৱদন্তি. ৰাজগহে কিৰ দ্ৱত্তিংস মহাদ্ৱাৰানি, চতুসট্ঠি খুদ্দকদ্ৱাৰানি. জীৱকস্স অম্বৱনং পাকাৰস্স চ গিজ্ঝকূটস্স চ অন্তৰা হোতি. সো পাচীনদ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা পব্বতচ্ছাযায পাৱিসি, তত্থ পব্বতকূটেন চন্দো ছাদিতো, পব্বতচ্ছাযায চ ৰুক্খচ্ছাযায চ অন্ধকাৰং অহোসীতি, তম্পি অকাৰণং. তদা হি উক্কানং সতসহস্সানম্পি পৰিচ্ছেদো নত্থি.
অযং পন অপ্পসদ্দতং নিস্সায জীৱকে আসঙ্কায ভীতো. জীৱকো কিৰস্স উপৰিপাসাদেযেৱ আৰোচেসি – ‘‘মহাৰাজ অপ্পসদ্দকামো ভগৱা, অপ্পসদ্দেনেৱ উপসঙ্কমিতব্বো’’তি. তস্মা ৰাজা তূৰিযসদ্দং নিৱাৰেসি. তূৰিযানি কেৱলং গহিতমত্তানেৱ হোন্তি, ৱাচম্পি উচ্চং অনিচ্ছাৰযমানা অচ্ছৰাসঞ্ঞায গচ্ছন্তি. অম্বৱনেপি কস্সচি খিপিতসদ্দোপি ন সুয্যতি. ৰাজানো চ নাম সদ্দাভিৰতা হোন্তি. সো তং অপ্পসদ্দতং নিস্সায উক্কণ্ঠিতো জীৱকেপি আসঙ্কং উপ্পাদেসি. ‘‘অযং জীৱকো ময্হং অম্বৱনে অড্ঢতেড়সানি ভিক্খুসতানী’’তি আহ. এত্থ চ খিপিতসদ্দমত্তম্পি ন সুয্যতি, অভূতং মঞ্ঞে, এস ৱঞ্চেত্ৱা মং নগৰতো নীহৰিত্ৱা পুৰতো বলকাযং উপট্ঠপেত্ৱা মং গণ্হিত্ৱা অত্তনা ছত্তং উস্সাপেতুকামো. অযঞ্হি পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধাৰেতি. মম চ অৱিদূৰেনেৱ গচ্ছতি, সন্তিকে চ মে আৱুধহত্থো একপুৰিসোপি নত্থি. অহো ৱত মে অনত্থো’’তি. এৱং ভাযিত্ৱা চ পন অভীতো ৱিয সন্ধাৰেতুম্পি নাসক্খি. অত্তনো ভীতভাৱং তস্স আৱি অকাসি. তেন ৱুত্তং. ‘‘অথ খো ৰাজা…পে… ন নিগ্ঘোসো’’তি. তত্থ সম্মাতি ৱযস্সাভিলাপো এস, কচ্চি মং ৱযস্সাতি ৱুত্তং হোতি. ন পলম্ভেসীতি যং নত্থি তং অত্থীতি ৱত্ৱা কচ্চি মং ন ৱিপ্পলম্ভযসি. নিগ্ঘোসোতি কথাসল্লাপনিগ্ঘোসো.
মা ভাযি, মহাৰাজাতি জীৱকো – ‘‘অযং ৰাজা মং ন জানাতি ‘নাযং পৰং জীৱিতা ৱোৰোপেতী’তি; সচে খো পন নং ন অস্সাসেস্সামি, ৱিনস্সেয্যা’’তি চিন্তযিত্ৱা দড়্হং কত্ৱা সমস্সাসেন্তো ‘‘মা ভাযি মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ন তং দেৱা’’তিআদিমাহ. অভিক্কমাতি অভিমুখো কম গচ্ছ, পৱিসাতি অত্থো. সকিং ৱুত্তে পন দড়্হং ন হোতীতি তৰমানোৱ দ্ৱিক্খত্তুং আহ. এতে মণ্ডলমাড়ে দীপা ঝাযন্তীতি মহাৰাজ, চোৰবলং নাম ন দীপে জালেত্ৱা তিট্ঠতি, এতে চ মণ্ডলমাড়ে দীপা জলন্তি. এতায দীপসঞ্ঞায যাহি মহাৰাজাতি ৱদতি.
সামঞ্ঞফলপুচ্ছাৱণ্ণনা
১৬০. নাগস্স ভূমীতি যত্থ সক্কা হত্থিং অভিৰূড়্হেন গন্তুং, অযং নাগস্স ভূমি নাম. নাগা পচ্চোৰোহিত্ৱাতি ৱিহাৰস্স বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে হত্থিতো ওৰোহিত্ৱা. ভূমিযং পতিট্ঠিতসমকালমেৱ পন ভগৱতো তেজো ৰঞ্ঞো সৰীৰং ফৰি. অথস্স তাৱদেৱ সকলসৰীৰতো সেদা মুচ্চিংসু, সাটকা পীড়েত্ৱা অপনেতব্বা ৱিয অহেসুং. অত্তনো অপৰাধং সৰিত্ৱা মহাভযং উপ্পজ্জি. সো উজুকং ভগৱতো সন্তিকং গন্তুং অসক্কোন্তো জীৱকং হত্থে গহেত্ৱা আৰামচাৰিকং চৰমানো ৱিয ‘‘ইদং তে সম্ম জীৱক সুট্ঠু কাৰিতং ইদং সুট্ঠু কাৰিত’’ন্তি ৱিহাৰস্স ৱণ্ণং ভণমানো অনুক্কমেন যেন মণ্ডলমাড়স্স দ্ৱাৰং তেনুপসঙ্কমি, সম্পত্তোতি অত্থো.
কহং পন সম্মাতি কস্মা পুচ্ছীতি. একে তাৱ ‘‘অজানন্তো’’তি ৱদন্তি. ইমিনা কিৰ দহৰকালে পিতৰা সদ্ধিং আগম্ম ভগৱা দিট্ঠপুব্বো, পচ্ছা পন পাপমিত্তসংসগ্গেন পিতুঘাতং কত্ৱা অভিমাৰে পেসেত্ৱা ধনপালং মুঞ্চাপেত্ৱা মহাপৰাধো হুত্ৱা ভগৱতো সম্মুখীভাৱং ন উপগতপুব্বোতি অসঞ্জানন্তো পুচ্ছতীতি. তং অকাৰণং, ভগৱা হি আকিণ্ণৱৰলক্খণো অনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতো ছব্বণ্ণাহি ৰস্মীহি সকলং আৰামং ওভাসেত্ৱা তাৰাগণপৰিৱুতো ৱিয পুণ্ণচন্দো ভিক্খুগণপৰিৱুতো মণ্ডলমাড়মজ্ঝে নিসিন্নো, তং কো ন জানেয্য. অযং পন অত্তনো ইস্সৰিযলীলায পুচ্ছতি. পকতি হেসা ৰাজকুলানং, যং জানন্তাপি অজানন্তা ৱিয পুচ্ছন্তি. জীৱকো পন তং সুত্ৱা – ‘অযং ৰাজা পথৱিযং ঠত্ৱা কুহিং পথৱীতি, নভং উল্লোকেত্ৱা কুহিং চন্দিমসূৰিযাতি, সিনেৰুমূলে ঠত্ৱা কুহিং সিনেৰূতি ৱদমানো ৱিয দসবলস্স পুৰতো ঠত্ৱা কুহিং ভগৱা’তি পুচ্ছতি. ‘‘হন্দস্স ভগৱন্তং দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ‘‘এসো মহাৰাজা’’তিআদিমাহ. পুৰক্খতোতি পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নস্স পুৰতো নিসিন্নো.
১৬১. যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি যত্থ ভগৱা তত্থ গতো, ভগৱতো সন্তিকং উপগতোতি অত্থো. একমন্তং অট্ঠাসীতি ভগৱন্তং ৱা ভিক্খুসংঘং ৱা অসঙ্ঘট্টযমানো অত্তনো ঠাতুং অনুচ্ছৱিকে একস্মিং পদেসে ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একোৱ অট্ঠাসি. তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতন্তি যতো যতো অনুৱিলোকেতি, ততো ততো তুণ্হীভূতমেৱাতি অত্থো. তত্থ হি একভিক্খুস্সপি হত্থকুক্কুচ্চং ৱা পাদকুক্কুচ্চং ৱা খিপিতসদ্দো ৱা নত্থি, সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং নাটকপৰিৱাৰং ভগৱতো অভিমুখে ঠিতং ৰাজানং ৱা ৰাজপৰিসং ৱা একভিক্খুপি ন ওলোকেসি. সব্বে ভগৱন্তংযেৱ ওলোকযমানা নিসীদিংসু.
ৰাজা তেসং উপসমে পসীদিত্ৱা ৱিগতপঙ্কতায ৱিপ্পসন্নৰহদমিৱ উপসন্তিন্দ্ৰিযং ভিক্খুসঙ্ঘং পুনপ্পুনং অনুৱিলোকেত্ৱা উদানং উদানেসি. তত্থ ইমিনাতি যেন কাযিকেন চ ৱাচসিকেন চ মানসিকেন চ সীলূপসমেন ভিক্খুসঙ্ঘো উপসন্তো, ইমিনা উপসমেনাতি দীপেতি. তত্থ ‘‘অহো ৱত মে পুত্তো পব্বজিত্ৱা ইমে ভিক্খূ ৱিয উপসন্তো ভৱেয্যা’’তি নযিদং সন্ধায এস এৱমাহ. অযং পন ভিক্খুসঙ্ঘং দিস্ৱা পসন্নো পুত্তং অনুস্সৰি. দুল্লভঞ্হি লদ্ধা অচ্ছৰিযং ৱা দিস্ৱা পিযানং ঞাতিমিত্তাদীনং অনুস্সৰণং নাম লোকস্স পকতিযেৱ. ইতি ভিক্খুসঙ্ঘং দিস্ৱা পুত্তং অনুস্সৰমানো এস এৱমাহ.
অপি চ পুত্তে আসঙ্কায তস্স উপসমং ইচ্ছমানো পেস এৱমাহ. এৱং কিৰস্স অহোসি, পুত্তো মে পুচ্ছিস্সতি – ‘‘ময্হং পিতা দহৰো. অয্যকো মে কুহি’’ন্তি. সো ‘‘পিতৰা তে ঘাতিতো’’তি সুত্ৱা ‘‘অহম্পি পিতৰং ঘাতেত্ৱা ৰজ্জং কাৰেস্সামী’’তি মঞ্ঞিস্সতি. ইতি পুত্তে আসঙ্কায তস্স উপসমং ইচ্ছমানো পেস এৱমাহ. কিঞ্চাপি হি এস এৱমাহ. অথ খো নং পুত্তো ঘাতেস্সতিযেৱ. তস্মিঞ্হি ৱংসে পিতুৱধো পঞ্চপৰিৱট্টে গতো. অজাতসত্তু বিম্বিসাৰং ঘাতেসি, উদযো অজাতসত্তুং. তস্স পুত্তো মহামুণ্ডিকো নাম উদযং. তস্স পুত্তো অনুৰুদ্ধো নাম মহামুণ্ডিকং. তস্স পুত্তো নাগদাসো নাম অনুৰুদ্ধং. নাগদাসং পন – ‘‘ৱংসচ্ছেদকৰাজানো ইমে, কিং ইমেহী’’তি ৰট্ঠৱাসিনো কুপিতা ঘাতেসুং.
অগমা খো ত্ৱন্তি কস্মা এৱমাহ? ভগৱা কিৰ ৰঞ্ঞো ৱচীভেদে অকতেযেৱ চিন্তেসি – ‘‘অযং ৰাজা আগন্ত্ৱা তুণ্হী নিৰৱো ঠিতো, কিং নু খো চিন্তেসী’’তি. অথস্স চিত্তং ঞত্ৱা – ‘‘অযং মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং অসক্কোন্তো ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৱিলোকেত্ৱা পুত্তং অনুস্সৰি, ন খো পনাযং মযি অনালপন্তে কিঞ্চি কথেতুং সক্খিস্সতি, কৰোমি তেন সদ্ধিং কথাসল্লাপ’’ন্তি. তস্মা ৰঞ্ঞো ৱচনানন্তৰং ‘‘অগমা খো ত্ৱং, মহাৰাজ, যথাপেম’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – মহাৰাজ, যথা নাম উন্নমে ৱুট্ঠং উদকং যেন নিন্নং তেন গচ্ছতি, এৱমেৱ ত্ৱং ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৱিলোকেত্ৱা যেন পেমং তেন গতোতি.
অথ ৰঞ্ঞো এতদহোসি – ‘‘অহো অচ্ছৰিযা বুদ্ধগুণা, মযা সদিসো ভগৱতো অপৰাধকাৰকো নাম নত্থি, মযা হিস্স অগ্গুপট্ঠাকো ঘাতিতো, দেৱদত্তস্স চ কথং গহেত্ৱা অভিমাৰা পেসিতা, নাড়াগিৰি মুত্তো, মং নিস্সায দেৱদত্তেন সিলা পৱিদ্ধা, এৱং মহাপৰাধং নাম মং আলপতো দসবলস্স মুখং নপ্পহোতি; অহো ভগৱা পঞ্চহাকাৰেহি তাদিলক্খণে সুপ্পতিট্ঠিতো. এৱৰূপং নাম সত্থাৰং পহায বহিদ্ধা ন পৰিযেসিস্সামা’’তি সো সোমনস্সজাতো ভগৱন্তং আলপন্তো ‘‘পিযো মে, ভন্তে’’তিআদিমাহ.
১৬২. ভিক্খুসঙ্ঘস্স অঞ্জলিং পণামেত্ৱাতি এৱং কিৰস্স অহোসি ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ইতোচিতো চ গন্ত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং ৱন্দন্তেন চ ভগৱা পিট্ঠিতো কাতব্বো হোতি, গৰুকাৰোপি চেস ন হোতি. ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা উপৰাজানং ৱন্দন্তেনপি হি ৰঞ্ঞো অগাৰৱো কতো হোতি. তস্মা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ঠিতট্ঠানেযেৱ ভিক্খুসঙ্ঘস্স অঞ্জলিং পণামেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. কঞ্চিদেৱ দেসন্তি কঞ্চি ওকাসং.
অথস্স ভগৱা পঞ্হপুচ্ছনে উস্সাহং জনেন্তো আহ – ‘‘পুচ্ছ, মহাৰাজ, যদাকঙ্খসী’’তি. তস্সত্থো – ‘‘পুচ্ছ যদি আকঙ্খসি, ন মে পঞ্হৱিস্সজ্জনে ভাৰো অত্থি’’. অথ ৱা ‘‘পুচ্ছ, যং আকঙ্খসি, সব্বং তে ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসি, অসাধাৰণং পচ্চেকবুদ্ধঅগ্গসাৱকমহাসাৱকেহি. তে হি যদাকঙ্খসীতি ন ৱদন্তি, সুত্ৱা ৱেদিস্সামাতি ৱদন্তি. বুদ্ধা পন – ‘‘পুচ্ছ, আৱুসো, যদাকঙ্খসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৭), ৱা ‘‘পুচ্ছ, মহাৰাজ, যদাকঙ্খসী’’তি ৱা,
‘‘পুচ্ছ, ৱাসৱ, মং পঞ্হং, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসি;
তস্স তস্সেৱ পঞ্হস্স, অহং অন্তং কৰোমি তে’’তি. (দী. নি. ২.৩৫৬) ৱা;
তেন হি ত্ৱং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৱা পুচ্ছ, যদাকঙ্খসীতি ৱা,
‘‘বাৱৰিস্স চ তুয্হং ৱা, সব্বেসং সব্বসংসযং;
কতাৱকাসা পুচ্ছৱ্হো, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছথা’’তি. (সু. নি. ১০৩৬) ৱা;
‘‘পুচ্ছ মং, সভিয, পঞ্হং, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসি;
তস্স তস্সেৱ পঞ্হস্স, অহং অন্তং কৰোমি তে’’তি. (সু. নি. ৫১৭) ৱা;
তেসং তেসং যক্খনৰিন্দদেৱসমণব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকানং সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেন্তি. অনচ্ছৰিযঞ্চেতং, যং ভগৱা বুদ্ধভূমিং পত্ৱা এতং পৱাৰণং পৱাৰেয্য. যো বোধিসত্তভূমিযং পদেসঞাণে ঠিতো –
‘‘কোণ্ডঞ্ঞ, পঞ্হানি ৱিযাকৰোহি;
যাচন্তি তং ইসযো সাধুৰূপা.
কোণ্ডঞ্ঞ, এসো মনুজেসু ধম্মো;
যং ৱুদ্ধমাগচ্ছতি এস ভাৰো’’তি. (জা. ২.১৭.৬০);
এৱং সক্কাদীনং অত্থায ইসীহি যাচিতো –
‘‘কতাৱকাসা পুচ্ছন্তু ভোন্তো,
যং কিঞ্চি পঞ্হং মনসাভিপত্থিতং;
অহঞ্হি তং তং ৱো ৱিযাকৰিস্সং,
ঞত্ৱা সযং লোকমিমং পৰঞ্চা’’তি. (জা. ২.১৭.৬১);
এৱং সৰভঙ্গকালে. সম্ভৱজাতকে চ সকলজম্বুদীপং তিক্খত্তুং ৱিচৰিত্ৱা পঞ্হানং অন্তকৰং অদিস্ৱা সুচিৰতেন ব্ৰাহ্মণেন, পঞ্হং পুট্ঠুং ওকাসে কাৰিতে জাতিযা সত্তৱস্সিকো ৰথিকায পংসুং কীড়ন্তো পল্লঙ্কমাভুজিত্ৱা অন্তৰৱীথিযং নিসিন্নোৱ –
‘‘তগ্ঘ তে অহমক্খিস্সং, যথাপি কুসলো তথা;
ৰাজা চ খো তং জানাতি, যদি কাহতি ৱা ন ৱা’’তি. (জা. ১.১৬.১৭২);
সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসি.
১৬৩. এৱং ভগৱতা সব্বঞ্ঞুপৱাৰণায পৱাৰিতায অত্তমনো ৰাজা পঞ্হং পুচ্ছন্তো – ‘‘যথা নু খো ইমানি, ভন্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ সিপ্পমেৱ সিপ্পাযতনং. পুথুসিপ্পাযতনানীতি বহূনি সিপ্পানি. সেয্যথিদন্তি কতমে পন তে. হত্থাৰোহাতিআদীহি যে তং তং সিপ্পং নিস্সায জীৱন্তি, তে দস্সেতি. অযঞ্হি অস্সাধিপ্পাযো – ‘‘যথা ইমেসং সিপ্পূপজীৱীনং তং তং সিপ্পং নিস্সায সন্দিট্ঠিকং সিপ্পফলং পঞ্ঞাযতি. সক্কা নু খো এৱং সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি. তস্মা সিপ্পাযতনানি আহৰিত্ৱা সিপ্পূপজীৱিনো দস্সেতি.
তত্থ হত্থাৰোহাতি সব্বেপি হত্থাচৰিযহত্থিৱেজ্জহত্থিমেণ্ডাদযো দস্সেতি. অস্সাৰোহাতি সব্বেপি অস্সাচৰিযঅস্সৱেজ্জঅস্সমেণ্ডাদযো. ৰথিকাতি সব্বেপি ৰথাচৰিযৰথযোধৰথৰক্খাদযো. ধনুগ্গহাতি ধনুআচৰিযা ইস্সাসা. চেলকাতি যে যুদ্ধে জযধজং গহেত্ৱা পুৰতো গচ্ছন্তি. চলকাতি ইধ ৰঞ্ঞো ঠানং হোতু, ইধ অসুকমহামত্তস্সাতি এৱং সেনাব্যূহকাৰকা. পিণ্ডদাযকাতি সাহসিকমহাযোধা. তে কিৰ পৰসেনং পৱিসিত্ৱা পৰসীসং পিণ্ডমিৱ ছেত্ৱা ছেত্ৱা দযন্তি, উপ্পতিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা নিগ্গচ্ছন্তীতি অত্থো. যে ৱা সঙ্গামমজ্ঝে যোধানং ভত্তপাতিং গহেত্ৱা পৰিৱিসন্তি, তেসম্পেতং নামং. উগ্গা ৰাজপুত্তাতি উগ্গতুগ্গতা সঙ্গামাৱচৰা ৰাজপুত্তা. পক্খন্দিনোতি যে ‘‘কস্স সীসং ৱা আৱুধং ৱা আহৰামা’’তি ‘‘ৱত্ৱা অসুকস্সা’’তি ৱুত্তা সঙ্গামং পক্খন্দিত্ৱা তদেৱ আহৰন্তি, ইমে পক্খন্দন্তীতি পক্খন্দিনো. মহানাগাতি মহানাগা ৱিয মহানাগা, হত্থিআদীসুপি অভিমুখং আগচ্ছন্তেসু অনিৱত্তিতযোধানমেতং অধিৱচনং. সূৰাতি একন্তসূৰা, যে সজালিকাপি সচম্মিকাপি সমুদ্দং তৰিতুং সক্কোন্তি. চম্মযোধিনোতি যে চম্মকঞ্চুকং ৱা পৱিসিত্ৱা সৰপৰিত্তাণচম্মং ৱা গহেত্ৱা যুজ্ঝন্তি. দাসিকপুত্তাতি বলৱসিনেহা ঘৰদাসযোধা. আড়াৰিকাতি পূৱিকা. কপ্পকাতি ন্হাপিকা. ন্হাপকাতি যে ন্হাপেন্তি. সূদাতি ভত্তকাৰকা. মালাকাৰাদযো পাকটাযেৱ. গণকাতি অচ্ছিদ্দকপাঠকা. মুদ্দিকাতি হত্থমুদ্দায গণনং নিস্সায জীৱিনো. যানি ৱা পনঞ্ঞানিপীতি অযকাৰদন্তকাৰচিত্তকাৰাদীনি. এৱংগতানীতি এৱং পৱত্তানি. তে দিট্ঠেৱ ধম্মেতি তে হত্থাৰোহাদযো তানি পুথুসিপ্পাযতনানি দস্সেত্ৱা ৰাজকুলতো মহাসম্পত্তিং লভমানা সন্দিট্ঠিকমেৱ সিপ্পফলং উপজীৱন্তি. সুখেন্তীতি সুখিতং কৰোন্তি. পীণেন্তীতি পীণিতং থামবলূপেতং কৰোন্তি. উদ্ধগ্গিকাদীসু উপৰি ফলনিব্বত্তনতো উদ্ধং অগ্গমস্সা অত্থীতি উদ্ধগ্গিকা. সগ্গং অৰহতীতি সোৱগ্গিকা. সুখো ৱিপাকো অস্সাতি সুখৱিপাকা. সুট্ঠু অগ্গে ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বআযুৱণ্ণসুখযসআধিপতেয্যসঙ্খাতে দস ধম্মে সংৱত্তেতি নিব্বত্তেতীতি সগ্গসংৱত্তনিকা. তং এৱৰূপং দক্খিণং দানং পতিট্ঠপেন্তীতি অত্থো. সামঞ্ঞফলন্তি এত্থ পৰমত্থতো মগ্গো সামঞ্ঞং. অৰিযফলং সামঞ্ঞফলং. যথাহ – ‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সামঞ্ঞং? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সামঞ্ঞং. কতমানি চ, ভিক্খৱে, সামঞ্ঞফলানি? সোতাপত্তিফলং…পে… অৰহত্তফল’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৫). তং এস ৰাজা ন জানাতি. উপৰি আগতং পন দাসকস্সকোপমং সন্ধায পুচ্ছতি.
অথ ভগৱা পঞ্হং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ চিন্তেসি – ‘‘ইমে বহূ অঞ্ঞতিত্থিযসাৱকা ৰাজামচ্চা ইধাগতা, তে কণ্হপক্খঞ্চ সুক্কপক্খঞ্চ দীপেত্ৱা কথীযমানে অম্হাকং ৰাজা মহন্তেন উস্সাহেন ইধাগতো, তস্সাগতকালতো পট্ঠায সমণো গোতমো সমণকোলাহলং সমণভণ্ডনমেৱ কথেতীতি উজ্ঝাযিস্সন্তি, ন সক্কচ্চং ধম্মং সোস্সন্তি, ৰঞ্ঞা পন কথীযমানে উজ্ঝাযিতুং ন সক্খিস্সন্তি, ৰাজানমেৱ অনুৱত্তিস্সন্তি. ইস্সৰানুৱত্তকো হি লোকো. ‘হন্দাহং ৰঞ্ঞোৱ ভাৰং কৰোমী’তি ৰঞ্ঞো ভাৰং কৰোন্তো ‘‘অভিজানাসি নো ত্ৱ’’ন্তিআদিমাহ.
১৬৪. তত্থ অভিজানাসি নো ত্ৱন্তি অভিজানাসি নু ত্ৱং. অযঞ্চ নো-সদ্দো পৰতো পুচ্ছিতাতি পদেন যোজেতব্বো. ইদঞ্হি ৱুত্তং হোতি – ‘‘মহাৰাজ, ত্ৱং ইমং পঞ্হং অঞ্ঞে সমণব্ৰাহ্মণে পুচ্ছিতা নু, অভিজানাসি চ নং পুট্ঠভাৱং, ন তে সম্মুট্ঠ’’ন্তি. সচে তে অগৰূতি সচে তুয্হং যথা তে ব্যাকৰিংসু, তথা ইধ ভাসিতুং ভাৰিযং ন হোতি, যদি ন কোচি অফাসুকভাৱো অত্থি, ভাসস্সূতি অত্থো. ন খো মে ভন্তেতি কিং সন্ধাযাহ? পণ্ডিতপতিৰূপকানঞ্হি সন্তিকে কথেতুং দুক্খং হোতি, তে পদে পদে অক্খৰে অক্খৰে দোসমেৱ ৱদন্তি. একন্তপণ্ডিতা পন কথং সুত্ৱা সুকথিতং পসংসন্তি, দুক্কথিতেসু পাড়িপদঅত্থব্যঞ্জনেসু যং যং ৱিৰুজ্ঝতি, তং তং উজুকং কত্ৱা দেন্তি. ভগৱতা চ সদিসো একন্তপণ্ডিতো নাম নত্থি. তেনাহ – ‘‘ন খো মে, ভন্তে, গৰু; যত্থস্স ভগৱা নিসিন্নো ভগৱন্তৰূপো ৱা’’তি.
পূৰণকস্সপৱাদৱণ্ণনা
১৬৫. একমিদাহন্তি একং ইধ অহং. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱাতি সম্মোদজনকং সৰিতব্বযুত্তকং কথং পৰিযোসাপেত্ৱা.
১৬৬. ‘‘কৰোতো খো, মহাৰাজ, কাৰযতো’’তিআদীসু কৰোতোতি সহত্থা কৰোন্তস্স. কাৰযতোতি আণত্তিযা কাৰেন্তস্স. ছিন্দতোতি পৰেসং হত্থাদীনি ছিন্দন্তস্স. পচতোতি পৰে দণ্ডেন পীড়েন্তস্স. সোচযতোতি পৰস্স ভণ্ডহৰণাদীহি সোচযতো. সোচাপযতোতি সোকং সযং কৰোন্তস্সপি পৰেহি কাৰাপেন্তস্সপি. কিলমতোতি আহাৰুপচ্ছেদবন্ধনাগাৰপ্পৱেসনাদীহি সযং কিলমন্তস্সপি পৰেহি কিলমাপেন্তস্সপি. ফন্দতো ফন্দাপযতোতি পৰং ফন্দন্তং ফন্দনকালে সযম্পি ফন্দতো পৰম্পি ফন্দাপযতো. পাণমতিপাতাপযতোতি পাণং হনন্তস্সপি হনাপেন্তস্সপি. এৱং সব্বত্থ কৰণকাৰণৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
সন্ধিন্তি ঘৰসন্ধিং. নিল্লোপন্তি মহাৱিলোপং. একাগাৰিকন্তি একমেৱ ঘৰং পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিলুপ্পনং. পৰিপন্থেতি আগতাগতানং অচ্ছিন্দনত্থং মগ্গে তিট্ঠতো. কৰোতো ন কৰীযতি পাপন্তি যং কিঞ্চি পাপং কৰোমীতি সঞ্ঞায কৰোতোপি পাপং ন কৰীযতি, নত্থি পাপং. সত্তা পন পাপং কৰোমাতি এৱংসঞ্ঞিনো হোন্তীতি দীপেতি. খুৰপৰিযন্তেনাতি খুৰনেমিনা, খুৰধাৰসদিসপৰিযন্তেন ৱা. একং মংসখলন্তি একং মংসৰাসিং. পুঞ্জন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ততোনিদানন্তি একমংসখলকৰণনিদানং.
দক্খিণন্তি দক্খিণতীৰে মনুস্সা কক্খড়া দাৰুণা, তে সন্ধায ‘‘হনন্তো’’তিআদিমাহ. উত্তৰতীৰে সত্তা সদ্ধা হোন্তি পসন্না বুদ্ধমামকা ধম্মমামকা সঙ্ঘমামকা, তে সন্ধায দদন্তোতিআদিমাহ. তত্থ যজন্তোতি মহাযাগং কৰোন্তো. দমেনাতি ইন্দ্ৰিযদমেন উপোসথকম্মেন ৱা. সংযমেনাতি সীলসংযমেন. সচ্চৱজ্জেনাতি সচ্চৱচনেন. আগমোতি আগমনং, পৱত্তীতি অত্থো. সব্বথাপি পাপপুঞ্ঞানং কিৰিযমেৱ পটিক্খিপতি.
অম্বং পুট্ঠো লবুজং ব্যাকৰোতি নাম, যো কীদিসো অম্বো কীদিসানি ৱা অম্বস্স খন্ধপণ্ণপুপ্ফফলানীতি ৱুত্তে এদিসো লবুজো এদিসানি ৱা লবুজস্স খন্ধপণ্ণপুপ্ফফলানীতি ব্যাকৰোতি. ৱিজিতেতি আণাপৱত্তিদেসে. অপসাদেতব্বন্তি ৱিহেঠেতব্বং. অনভিনন্দিত্ৱাতি ‘‘সাধু সাধূ’’তি এৱং পসংসং অকত্ৱা. অপ্পটিক্কোসিত্ৱাতি বালদুব্ভাসিতং তযা ভাসিতন্তি এৱং অপ্পটিবাহিত্ৱা. অনুগ্গণ্হন্তোতি সাৰতো অগ্গণ্হন্তো. অনিক্কুজ্জন্তোতি সাৰৱসেনেৱ ইদং নিস্সৰণং, অযং পৰমত্থোতি হদযে অট্ঠপেন্তো. ব্যঞ্জনং পন তেন উগ্গহিতঞ্চেৱ নিক্কুজ্জিতঞ্চ.
মক্খলিগোসালৱাদৱণ্ণনা
১৬৭-১৬৯. মক্খলিৱাদে পচ্চযোতি হেতুৱেৱচনমেৱ, উভযেনাপি ৱিজ্জমানমেৱ কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংকিলেসপচ্চযং, কাযসুচৰিতাদীনঞ্চ ৱিসুদ্ধিপচ্চযং পটিক্খিপতি. অত্তকাৰেতি অত্তকাৰো. যেন অত্তনা কতকম্মেন ইমে সত্তা দেৱত্তম্পি মাৰত্তম্পি ব্ৰহ্মত্তম্পি সাৱকবোধিম্পি পচ্চেকবোধিম্পি সব্বঞ্ঞুতম্পি পাপুণন্তি, তম্পি পটিক্খিপতি. দুতিযপদেন যং পৰকাৰং পৰস্স ওৱাদানুসাসনিং নিস্সায ঠপেত্ৱা মহাসত্তং অৱসেসো জনো মনুস্সসোভগ্যতং আদিং কত্ৱা যাৱ অৰহত্তং পাপুণাতি, তং পৰকাৰং পটিক্খিপতি. এৱমযং বালো জিনচক্কে পহাৰং দেতি নাম. নত্থি পুৰিসকাৰেতি যেন পুৰিসকাৰেন সত্তা ৱুত্তপ্পকাৰা সম্পত্তিযো পাপুণন্তি, তম্পি পটিক্খিপতি. নত্থি বলন্তি যম্হি অত্তনো বলে পতিট্ঠিতা সত্তা ৱীৰিযং কত্ৱা তা সম্পত্তিযো পাপুণন্তি, তং বলং পটিক্খিপতি. নত্থি ৱীৰিযন্তিআদীনি সব্বানি পুৰিসকাৰৱেৱচনানেৱ. ‘‘ইদং নো ৱীৰিযেন ইদং পুৰিসথামেন, ইদং পুৰিসপৰক্কমেন পৱত্ত’’ন্তি এৱং পৱত্তৱচনপটিক্খেপকৰণৱসেন পনেতানি ৱিসুং আদিযন্তি.
সব্বে সত্তাতি ওট্ঠগোণগদ্ৰভাদযো অনৱসেসে পৰিগ্গণ্হাতি. সব্বে পাণাতি একিন্দ্ৰিযো পাণো, দ্ৱিন্দ্ৰিযো পাণোতিআদিৱসেন ৱদতি. সব্বে ভূতাতি অণ্ডকোসৱত্থিকোসেসু ভূতে সন্ধায ৱদতি. সব্বে জীৱাতি সালিযৱগোধুমাদযো সন্ধায ৱদতি. তেসু হি সো ৱিৰূহনভাৱেন জীৱসঞ্ঞী. অৱসা অবলা অৱীৰিযাতি তেসং অত্তনো ৱসো ৱা বলং ৱা ৱীৰিযং ৱা নত্থি. নিযতিসঙ্গতিভাৱপৰিণতাতি এত্থ নিযতীতি নিযতা. সঙ্গতীতি ছন্নং অভিজাতীনং তত্থ তত্থ গমনং. ভাৱোতি সভাৱোযেৱ. এৱং নিযতিযা চ সঙ্গতিযা চ ভাৱেন চ পৰিণতা নানপ্পকাৰতং পত্তা. যেন হি যথা ভৱিতব্বং, সো তথেৱ ভৱতি. যেন ন ভৱিতব্বং, সো ন ভৱতীতি দস্সেতি. ছস্ৱেৱাভিজাতীসূতি ছসু এৱ অভিজাতীসু ঠত্ৱা সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ পটিসংৱেদেন্তি. অঞ্ঞা সুখদুক্খভূমি নত্থীতি দস্সেতি.
যোনিপমুখসতসহস্সানীতি পমুখযোনীনং উত্তমযোনীনং চুদ্দসসতসহস্সানি অঞ্ঞানি চ সট্ঠিসতানি অঞ্ঞানি চ ছসতানি. পঞ্চ চ কম্মুনো সতানীতি পঞ্চকম্মসতানি চ. কেৱলং তক্কমত্তকেন নিৰত্থকং দিট্ঠিং দীপেতি. পঞ্চ চ কম্মানি তীণি চ কম্মানীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. কেচি পনাহু – ‘‘পঞ্চ চ কম্মানীতি পঞ্চিন্দ্ৰিযৱসেন ভণতি. তীণীতি কাযকম্মাদিৱসেনা’’তি. কম্মে চ উপড্ঢকম্মে চাতি এত্থ পনস্স কাযকম্মঞ্চ ৱচীকম্মঞ্চ কম্মন্তি লদ্ধি, মনোকম্মং উপড্ঢকম্মন্তি. দ্ৱট্ঠিপটিপদাতি দ্ৱাসট্ঠি পটিপদাতি ৱদতি. দ্ৱট্ঠন্তৰকপ্পাতি একস্মিং কপ্পে চতুসট্ঠি অন্তৰকপ্পা নাম হোন্তি. অযং পন অঞ্ঞে দ্ৱে অজানন্তো এৱমাহ.
ছড়াভিজাতিযোতি কণ্হাভিজাতি, নীলাভিজাতি, লোহিতাভিজাতি, হলিদ্দাভিজাতি, সুক্কাভিজাতি, পৰমসুক্কাভিজাতীতি ইমা ছ অভিজাতিযো ৱদতি. তত্থ ওৰব্ভিকা, সাকুণিকা, মাগৱিকা, সূকৰিকা, লুদ্দা, মচ্ছঘাতকা চোৰা, চোৰঘাতকা, বন্ধনাগাৰিকা, যে ৱা পনঞ্ঞেপি কেচি কুৰূৰকম্মন্তা, অযং কণ্হাভিজাতীতি (অ. নি. ৬.৫৭) ৱদতি. ভিক্খূ নীলাভিজাতীতি ৱদতি, তে কিৰ চতূসু পচ্চযেসু কণ্টকে পক্খিপিত্ৱা খাদন্তি. ‘‘ভিক্খূ কণ্টকৱুত্তিকা’’তি (অ. নি. ৬.৫৭) অযঞ্হিস্স পাড়িযেৱ. অথ ৱা কণ্টকৱুত্তিকা এৱ নাম একে পব্বজিতাতি ৱদতি. লোহিতাভিজাতি নাম নিগণ্ঠা একসাটকাতি ৱদতি. ইমে কিৰ পুৰিমেহি দ্ৱীহি পণ্ডৰতৰা. গিহী ওদাতৱসনা অচেলকসাৱকা হলিদ্দাভিজাতীতি ৱদতি. এৱং অত্তনো পচ্চযদাযকে নিগণ্ঠেহিপি জেট্ঠকতৰে কৰোতি. আজীৱকা আজীৱকিনিযো সুক্কাভিজাতীতি ৱদতি. তে কিৰ পুৰিমেহি চতূহি পণ্ডৰতৰা. নন্দো, ৱচ্ছো, কিসো, সঙ্কিচ্ছো, মক্খলিগোসালো, পৰমসুক্কাভিজাতীতি (অ. নি. ৬.৫৭) ৱদতি. তে কিৰ সব্বেহি পণ্ডৰতৰা.
অট্ঠ পুৰিসভূমিযোতি মন্দভূমি, খিড্ডাভূমি, পদৱীমংসভূমি, উজুগতভূমি, সেক্খভূমি, সমণভূমি, জিনভূমি, পন্নভূমীতি ইমা অট্ঠ পুৰিসভূমিযোতি ৱদতি. তত্থ জাতদিৱসতো পট্ঠায সত্তদিৱসে সম্বাধট্ঠানতো নিক্খন্তত্তা সত্তা মন্দা হোন্তি মোমূহা, অযং মন্দভূমীতি ৱদতি. যে পন দুগ্গতিতো আগতা হোন্তি, তে অভিণ্হং ৰোদন্তি চেৱ ৱিৰৱন্তি চ, সুগতিতো আগতা তং অনুস্সৰিত্ৱা হসন্তি, অযং খিড্ডাভূমি নাম. মাতাপিতূনং হত্থং ৱা পাদং ৱা মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা গহেত্ৱা ভূমিযং পদনিক্খিপনং পদৱীমংসভূমি নাম. পদসা গন্তুং সমত্থকালে উজুগতভূমি নাম. সিপ্পানি সিক্খিতকালে সেক্খভূমি নাম. ঘৰা নিক্খম্ম পব্বজিতকালে সমণভূমি নাম. আচৰিযং সেৱিত্ৱা জাননকালে জিনভূমি নাম. ভিক্খু চ পন্নকো জিনো ন কিঞ্চি আহাতি এৱং অলাভিং সমণং পন্নভূমীতি ৱদতি.
একূনপঞ্ঞাস আজীৱকসতেতি একূনপঞ্ঞাসআজীৱকৱুত্তিসতানি. পৰিব্বাজকসতেতি পৰিব্বাজকপব্বজ্জাসতানি. নাগাৱাসসতেতি নাগমণ্ডলসতানি. ৱীসে ইন্দ্ৰিযসতেতি ৱীসতিন্দ্ৰিযসতানি. তিংসে নিৰযসতেতি তিংস নিৰযসতানি. ৰজোধাতুযোতি ৰজওকিৰণট্ঠানানি, হত্থপিট্ঠিপাদপিট্ঠাদীনি সন্ধায ৱদতি. সত্ত সঞ্ঞীগব্ভাতি ওট্ঠগোণগদ্ৰভঅজপসুমিগমহিংসে সন্ধায ৱদতি. সত্ত অসঞ্ঞীগব্ভাতি সালিৱীহিযৱগোধূমকঙ্গুৱৰককুদ্ৰূসকে সন্ধায ৱদতি. নিগণ্ঠিগব্ভাতি গণ্ঠিম্হি জাতগব্ভা, উচ্ছুৱেড়ুনড়াদযো সন্ধায ৱদতি. সত্ত দেৱাতি বহূ দেৱা. সো পন সত্তাতি ৱদতি. মনুস্সাপি অনন্তা, সো সত্তাতি ৱদতি. সত্ত পিসাচাতি পিসাচা মহন্তমহন্তা সত্তাতি ৱদতি. সৰাতি মহাসৰা, কণ্ণমুণ্ডৰথকাৰঅনোতত্তসীহপ্পপাতছদ্দন্তমন্দাকিনীকুণালদহে গহেত্ৱা ৱদতি.
পৱুটাতি গণ্ঠিকা. পপাতাতি মহাপপাতা. পপাতসতানীতি খুদ্দকপপাতসতানি. সুপিনাতি মহাসুপিনা. সুপিনসতানীতি খুদ্দকসুপিনসতানি. মহাকপ্পিনোতি মহাকপ্পানং. তত্থ একম্হা মহাসৰা ৱস্সসতে ৱস্সসতে কুসগ্গেন একং উদকবিন্দুং নীহৰিত্ৱা সত্তক্খত্তুং তম্হি সৰে নিৰুদকে কতে একো মহাকপ্পোতি ৱদতি. এৱৰূপানং মহাকপ্পানং চতুৰাসীতিসতসহস্সানি খেপেত্ৱা বালে চ পণ্ডিতে চ দুক্খস্সন্তং কৰোন্তীতি অযমস্স লদ্ধি. পণ্ডিতোপি কিৰ অন্তৰা ৱিসুজ্ঝিতুং ন সক্কোতি. বালোপি ততো উদ্ধং ন গচ্ছতি.
সীলেনাতি অচেলকসীলেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা যেন কেনচি. ৱতেনাতি তাদিসেনেৱ ৱতেন. তপেনাতি তপোকম্মেন. অপৰিপক্কং পৰিপাচেতি নাম, যো ‘‘অহং পণ্ডিতো’’তি অন্তৰা ৱিসুজ্ঝতি. পৰিপক্কং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তিং কৰোতি নাম যো ‘‘অহং বালো’’তি ৱুত্তপৰিমাণং কালং অতিক্কমিত্ৱা যাতি. হেৱং নত্থীতি এৱং নত্থি. তঞ্হি উভযম্পি ন সক্কা কাতুন্তি দীপেতি. দোণমিতেতি দোণেন মিতং ৱিয. সুখদুক্খেতি সুখদুক্খং. পৰিযন্তকতেতি ৱুত্তপৰিমাণেন কালেন কতপৰিযন্তে. নত্থি হাযনৱড্ঢনেতি নত্থি হাযনৱড্ঢনানি. ন সংসাৰো পণ্ডিতস্স হাযতি, ন বালস্স ৱড্ঢতীতি অত্থো. উক্কংসাৱকংসেতি উক্কংসাৱকংসা. হাযনৱড্ঢনানমেতং অধিৱচনং.
ইদানি তমত্থং উপমায সাধেন্তো ‘‘সেয্যথাপি নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুত্তগুড়েতি ৱেঠেত্ৱা কতসুত্তগুড়ে. নিব্বেঠিযমানমেৱ পলেতীতি পব্বতে ৱা ৰুক্খগ্গে ৱা ঠত্ৱা খিত্তং সুত্তপ্পমাণেন নিব্বেঠিযমানমেৱ গচ্ছতি, সুত্তে খীণে তত্থেৱ তিট্ঠতি, ন গচ্ছতি. এৱমেৱ ৱুত্তকালতো উদ্ধং ন গচ্ছতীতি দস্সেতি.
অজিতকেসকম্বলৱাদৱণ্ণনা
১৭০-১৭২. অজিতৱাদে নত্থি দিন্নন্তি দিন্নফলাভাৱং সন্ধায ৱদতি. যিট্ঠং ৱুচ্চতি মহাযাগো. হুতন্তি পহেণকসক্কাৰো অধিপ্পেতো. তম্পি উভযং ফলাভাৱমেৱ সন্ধায পটিক্খিপতি. সুকতদুক্কটানন্তি সুকতদুক্কটানং, কুসলাকুসলানন্তি অত্থো. ফলং ৱিপাকোতি যং ফলন্তি ৱা ৱিপাকোতি ৱা ৱুচ্চতি, তং নত্থীতি ৱদতি. নত্থি অযং লোকোতি পৰলোকে ঠিতস্স অযং লোকো নত্থি, নত্থি পৰো লোকোতি ইধ লোকে ঠিতস্সাপি পৰো লোকো নত্থি, সব্বে তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জন্তীতি দস্সেতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি তেসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং ফলাভাৱৱসেন ৱদতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৱিত্ৱা উপপজ্জনকা সত্তা নাম নত্থীতি ৱদতি.
চাতুমহাভূতিকোতি চতুমহাভূতমযো. পথৱী পথৱিকাযন্তি অজ্ঝত্তিকপথৱীধাতু বাহিৰপথৱীধাতুং. অনুপেতীতি অনুযাযতি. অনুপগচ্ছতীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অনুগচ্ছতীতিপি অত্থো. উভযেনাপি উপেতি, উপগচ্ছতীতি দস্সেতি. আপাদীসুপি এসেৱ নযো. ইন্দ্ৰিযানীতি মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্ৰিযানি আকাসং পক্খন্দন্তি. আসন্দিপঞ্চমাতি নিপন্নমঞ্চেন পঞ্চমা, মঞ্চো চেৱ চত্তাৰো মঞ্চপাদে গহেত্ৱা ঠিতা চত্তাৰো পুৰিসা চাতি অত্থো. যাৱাড়াহনাতি যাৱ সুসানা. পদানীতি ‘অযং এৱং সীলৱা অহোসি, এৱং দুস্সীলো’তিআদিনা নযেন পৱত্তানি গুণাগুণপদানি, সৰীৰমেৱ ৱা এত্থ পদানীতি অধিপ্পেতং. কাপোতকানীতি কপোতৱণ্ণানি, পাৰাৱতপক্খৱণ্ণানীতি অত্থো. ভস্সন্তাতি ভস্মন্তা, অযমেৱ ৱা পাড়ি. আহুতিযোতি যং পহেণকসক্কাৰাদিভেদং দিন্নদানং, সব্বং তং ছাৰিকাৱসানমেৱ হোতি, ন ততো পৰং ফলদাযকং হুত্ৱা গচ্ছতীতি অত্থো. দত্তুপঞ্ঞত্তন্তি দত্তূহি বালমনুস্সেহি পঞ্ঞত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘বালেহি অবুদ্ধীহি পঞ্ঞত্তমিদং দানং, ন পণ্ডিতেহি. বালা দেন্তি, পণ্ডিতা গণ্হন্তী’তি দস্সেতি.
তত্থ পূৰণো ‘‘কৰোতো ন কৰীযতি পাপ’’ন্তি ৱদন্তো কম্মং পটিবাহতি. অজিতো ‘‘কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতী’’তি ৱদন্তো ৱিপাকং পটিবাহতি. মক্খলি ‘‘নত্থি হেতূ’’তি ৱদন্তো উভযং পটিবাহতি. তত্থ কম্মং পটিবাহন্তেনাপি ৱিপাকো পটিবাহিতো হোতি, ৱিপাকং পটিবাহন্তেনাপি কম্মং পটিবাহিতং হোতি. ইতি সব্বেপেতে অত্থতো উভযপ্পটিবাহকা অহেতুকৱাদা চেৱ অকিৰিযৱাদা চ নত্থিকৱাদা চ হোন্তি.
যে ৱা পন তেসং লদ্ধিং গহেত্ৱা ৰত্তিট্ঠানে দিৱাঠানে নিসিন্না সজ্ঝাযন্তি ৱীমংসন্তি, তেসং ‘‘কৰোতো ন কৰীযতি পাপং, নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো, মতো উচ্ছিজ্জতী’’তি তস্মিং আৰম্মণে মিচ্ছাসতি সন্তিট্ঠতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, জৱনানি জৱন্তি, পঠমজৱনে সতেকিচ্ছা হোন্তি, তথা দুতিযাদীসু, সত্তমে বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছা অনিৱত্তিনো অৰিট্ঠকণ্টকসদিসা. তত্থ কোচি একং দস্সনং ওক্কমতি, কোচি দ্ৱে, কোচি তীণিপি, একস্মিং ওক্কন্তেপি, দ্ৱীসু তীসু ওক্কন্তেসুপি, নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকোৱ হোতি; পত্তো সগ্গমগ্গাৱৰণঞ্চেৱ মোক্খমগ্গাৱৰণঞ্চ, অভব্বো তস্সত্তভাৱস্স অনন্তৰং সগ্গম্পি গন্তুং, পগেৱ মোক্খং. ৱট্টখাণু নামেস সত্তো পথৱিগোপকো, যেভুয্যেন এৱৰূপস্স ভৱতো ৱুট্ঠানং নত্থি.
‘‘তস্মা অকল্যাণজনং, আসীৱিসমিৱোৰগং;
আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, ভূতিকামো ৱিচক্খণো’’তি.
পকুধকচ্চাযনৱাদৱণ্ণনা
১৭৩-১৭৫. পকুধৱাদে অকটাতি অকতা. অকটৱিধাতি অকতৱিধানা. এৱং কৰোহীতি কেনচি কাৰাপিতাপি ন হোন্তীতি অত্থো. অনিম্মিতাতি ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতা. অনিম্মাতাতি অনিম্মাপিতা, কেচি অনিম্মাপেতব্বাতি পদং ৱদন্তি, তং নেৱ পাড়িযং, ন অট্ঠকথাযং দিস্সতি. ৱঞ্ঝাদিপদত্তযং ৱুত্তত্থমেৱ. ন ইঞ্জন্তীতি এসিকত্থম্ভো ৱিয ঠিতত্তা ন চলন্তি. ন ৱিপৰিণমন্তীতি পকতিং ন জহন্তি. ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাবাধেন্তীতি ন অঞ্ঞমঞ্ঞং উপহনন্তি. নালন্তি ন সমত্থা. পথৱিকাযোতিআদীসু পথৱীযেৱ পথৱিকাযো, পথৱিসমূহো ৱা. তত্থাতি তেসু জীৱসত্তমেসু কাযেসু. সত্তন্নং ত্ৱেৱ কাযানন্তি যথা মুগ্গৰাসিআদীসু পহতং সত্থং মুগ্গাদীনং অন্তৰেন পৱিসতি, এৱং সত্তন্নং কাযানং অন্তৰেন ছিদ্দেন ৱিৱৰেন সত্থং পৱিসতি. তত্থ অহং ইমং জীৱিতা ৱোৰোপেমীতি কেৱলং সঞ্ঞামত্তমেৱ হোতীতি দস্সেতি.
নিগণ্ঠনাটপুত্তৱাদৱণ্ণনা
১৭৬-১৭৮. নাটপুত্তৱাদে চাতুযামসংৱৰসংৱুতোতি চতুকোট্ঠাসেন সংৱৰেন সংৱুতো. সব্বৱাৰিৱাৰিতো চাতি ৱাৰিতসব্বউদকো পটিক্খিত্তসব্বসীতোদকোতি অত্থো. সো কিৰ সীতোদকে সত্তসঞ্ঞী হোতি, তস্মা ন তং ৱড়ঞ্জেতি. সব্বৱাৰিযুত্তোতি সব্বেন পাপৱাৰণেন যুত্তো. সব্বৱাৰিধুতোতি সব্বেন পাপৱাৰণেন ধুতপাপো. সব্বৱাৰিফুটোতি সব্বেন পাপৱাৰণেন ফুট্ঠো. গতত্তোতি কোটিপ্পত্তচিত্তো. যতত্তোতি সংযতচিত্তো. ঠিতত্তোতি সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো. এতস্স ৱাদে কিঞ্চি সাসনানুলোমম্পি অত্থি, অসুদ্ধলদ্ধিতায পন সব্বা দিট্ঠিযেৱ জাতা.
সঞ্চযবেলট্ঠপুত্তৱাদৱণ্ণনা
১৭৯-১৮১. সঞ্চযৱাদো অমৰাৱিক্খেপে ৱুত্তনযো এৱ.
পঠমসন্দিট্ঠিকসামঞ্ঞফলৱণ্ণনা
১৮২. সোহং, ভন্তেতি সো অহং ভন্তে, ৱালুকং পীড়েত্ৱা তেলং অলভমানো ৱিয তিত্থিযৱাদেসু সাৰং অলভন্তো ভগৱন্তং পুচ্ছামীতি অত্থো.
১৮৩. যথা তে খমেয্যাতি যথা তে ৰুচ্চেয্য. দাসোতি অন্তোজাতধনক্কীতকৰমৰানীতসামংদাসব্যোপগতানং অঞ্ঞতৰো. কম্মকাৰোতি অনলসো কম্মকৰণসীলোযেৱ. দূৰতো দিস্ৱা পঠমমেৱ উট্ঠহতীতি পুব্বুট্ঠাযী. এৱং উট্ঠিতো সামিনো আসনং পঞ্ঞপেত্ৱা পাদধোৱনাদিকত্তব্বকিচ্চং কত্ৱা পচ্ছা নিপততি নিসীদতীতি পচ্ছানিপাতী. সামিকম্হি ৱা সযনতো অৱুট্ঠিতে পুব্বেযেৱ ৱুট্ঠাতীতি পুব্বুট্ঠাযী. পচ্চূসকালতো পট্ঠায যাৱ সামিনো ৰত্তিং নিদ্দোক্কমনং, তাৱ সব্বকিচ্চানি কত্ৱা পচ্ছা নিপততি, সেয্যং কপ্পেতীতি পচ্ছানিপাতী. কিং কৰোমি, কিং কৰোমীতি এৱং কিংকাৰমেৱ পটিসুণন্তো ৱিচৰতীতি কিং কাৰপটিস্সাৱী. মনাপমেৱ কিৰিযং কৰোতীতি মনাপচাৰী. পিযমেৱ ৱদতীতি পিযৱাদী. সামিনো তুট্ঠপহট্ঠং মুখং উল্লোকযমানো ৱিচৰতীতি মুখুল্লোককো.
দেৱো মঞ্ঞেতি দেৱো ৱিয. সো ৱতস্সাহং পুঞ্ঞানি কৰেয্যন্তি সো ৱত অহং এৱৰূপো অস্সং, যদি পুঞ্ঞানি কৰেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সো ৱতস্স’স্স’’ন্তিপি পাঠো, অযমেৱত্থো. যংনূনাহন্তি সচে দানং দস্সামি, যং ৰাজা একদিৱসং দেতি, ততো সতভাগম্পি যাৱজীৱং ন সক্খিস্সামি দাতুন্তি পব্বজ্জাযং উস্সাহং কত্ৱা এৱং চিন্তনভাৱং দস্সেতি.
কাযেন সংৱুতোতি কাযেন পিহিতো হুত্ৱা অকুসলস্স পৱেসনদ্ৱাৰং থকেত্ৱাতি অত্থো. এসেৱ নযো সেসপদদ্ৱযেপি. ঘাসচ্ছাদনপৰমতাযাতি ঘাসচ্ছাদনেন পৰমতায উত্তমতায, এতদত্থম্পি অনেসনং পহায অগ্গসল্লেখেন সন্তুট্ঠোতি অত্থো. অভিৰতো পৱিৱেকেতি ‘‘কাযৱিৱেকো চ ৱিৱেকট্ঠকাযানং, চিত্তৱিৱেকো চ নেক্খম্মাভিৰতানং, পৰমৱোদানপ্পত্তানং উপধিৱিৱেকো চ নিৰুপধীনং পুগ্গলানং ৱিসঙ্খাৰগতান’’ন্তি এৱং ৱুত্তে তিৱিধেপি ৱিৱেকে ৰতো; গণসঙ্গণিকং পহায কাযেন একো ৱিহৰতি, চিত্তকিলেসসঙ্গণিকং পহায অট্ঠসমাপত্তিৱসেন একো ৱিহৰতি, ফলসমাপত্তিং ৱা নিৰোধসমাপত্তিং ৱা পৱিসিত্ৱা নিব্বানং পত্ৱা ৱিহৰতীতি অত্থো. যগ্ঘেতি চোদনত্থে নিপাতো.
১৮৪. আসনেনপি নিমন্তেয্যামাতি নিসিন্নাসনং পপ্ফোটেত্ৱা ইধ নিসীদথাতি ৱদেয্যাম. অভিনিমন্তেয্যামপি নন্তি অভিহৰিত্ৱাপি নং নিমন্তেয্যাম. তত্থ দুৱিধো অভিহাৰো – ৱাচায চেৱ কাযেন চ. তুম্হাকং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে অম্হাকং চীৱৰাদীহি ৱদেয্যাথ যেনত্থোতি ৱদন্তো হি ৱাচায অভিহৰিত্ৱা নিমন্তেতি নাম. চীৱৰাদিৱেকল্লং সল্লক্খেত্ৱা ইদং গণ্হাথাতি তানি দেন্তো পন কাযেন অভিহৰিত্ৱা নিমন্তেতি নাম. তদুভযম্পি সন্ধায অভিনিমন্তেয্যামপি নন্তি আহ. এত্থ চ গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰোতি যং কিঞ্চি গিলানস্স সপ্পাযং ওসধং. ৱচনত্থো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তো. ৰক্খাৱৰণগুত্তিন্তি ৰক্খাসঙ্খাতঞ্চেৱ আৱৰণসঙ্খাতঞ্চ গুত্তিং. সা পনেসা ন আৱুধহত্থে পুৰিসে ঠপেন্তেন ধম্মিকা নাম সংৱিদহিতা হোতি. যথা পন অৱেলায কট্ঠহাৰিকপণ্ণহাৰিকাদযো ৱিহাৰং ন পৱিসন্তি, মিগলুদ্দকাদযো ৱিহাৰসীমায মিগে ৱা মচ্ছে ৱা ন গণ্হন্তি, এৱং সংৱিদহন্তেন ধম্মিকা নাম ৰক্খা সংৱিহিতা হোতি, তং সন্ধাযাহ – ‘‘ধম্মিক’’ন্তি.
১৮৫. যদি এৱং সন্তেতি যদি তৱ দাসো তুয্হং সন্তিকা অভিৱাদনাদীনি লভেয্য. এৱং সন্তে. অদ্ধাতি একংসৱচনমেতং. পঠমন্তি ভণন্তো অঞ্ঞস্সাপি অত্থিতং দীপেতি. তেনেৱ চ ৰাজা সক্কা পন, ভন্তে, অঞ্ঞম্পীতিআদিমাহ.
দুতিযসন্দিট্ঠিকসামঞ্ঞফলৱণ্ণনা
১৮৬-১৮৮. কসতীতি কস্সকো. গেহস্স পতি, একগেহমত্তে জেট্ঠকোতি গহপতিকো. বলিসঙ্খাতং কৰং কৰোতীতি কৰকাৰকো. ধঞ্ঞৰাসিং ধনৰাসিঞ্চ ৱড্ঢেতীতি ৰাসিৱড্ঢকো.
অপ্পং ৱাতি পৰিত্তকং ৱা অন্তমসো তণ্ডুলনাড়িমত্তকম্পি. ভোগক্খন্ধন্তি ভোগৰাসিং. মহন্তং ৱাতি ৱিপুলং ৱা. যথা হি মহন্তং পহায পব্বজিতুং দুক্কৰং, এৱং অপ্পম্পীতি দস্সনত্থং উভযমাহ. দাসৱাৰে পন যস্মা দাসো অত্তনোপি অনিস্সৰো, পগেৱ ভোগানং. যঞ্হি তস্স ধনং, তং সামিকানঞ্ঞেৱ হোতি, তস্মা ভোগগ্গহণং ন কতং. ঞাতিযেৱ ঞাতিপৰিৱট্টো.
পণীততৰসামঞ্ঞফলৱণ্ণনা
১৮৯. সক্কা পন, ভন্তে, অঞ্ঞম্পি দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইধ এৱমেৱাতি ন ৱুত্তং. তং কস্মাতি চে, এৱমেৱাতি হি ৱুচ্চমানে পহোতি ভগৱা সকলম্পি ৰত্তিন্দিৱং ততো ৱা ভিয্যোপি এৱৰূপাহি উপমাহি সামঞ্ঞফলং দীপেতুং. তত্থ কিঞ্চাপি এতস্স ভগৱতো ৱচনসৱনে পৰিযন্তং নাম নত্থি, তথাপি অত্থো তাদিসোযেৱ ভৱিস্সতীতি চিন্তেত্ৱা উপৰি ৱিসেসং পুচ্ছন্তো এৱমেৱাতি অৱত্ৱা – ‘‘অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চা’’তি আহ. তত্থ অভিক্কন্ততৰন্তি অভিমনাপতৰং অতিসেট্ঠতৰন্তি অত্থো. পণীততৰন্তি উত্তমতৰং. তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. সৱনে উয্যোজেন্তো হি নং এৱমাহ. সুণোহীতি অভিক্কন্ততৰঞ্চ পণীততৰঞ্চ সামঞ্ঞফলং সুণাতি.
সাধুকং মনসিকৰোহীতি এত্থ পন সাধুকং সাধূতি একত্থমেতং. অযঞ্হি সাধু-সদ্দো আযাচনসম্পটিচ্ছনসম্পহংসনসুন্দৰ দড়্হীকম্মাদীসু দিস্সতি. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সঙ্খিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৯৫) হি আযাচনে দিস্সতি. ‘‘সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) সম্পটিচ্ছনে. ‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৪৯) সম্পহংসনে.
‘‘সাধু ধম্মৰুচি ৰাজা, সাধু পঞ্ঞাণৱা নৰো;
সাধু মিত্তানমদ্দুব্ভো, পাপস্সাকৰণং সুখ’’ন্তি. (জা. ২.১৭.১০১);
আদীসু সুন্দৰে. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সুণোহি সাধুকং মনসি কৰোহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৯২) সাধুকসদ্দোযেৱ দড়্হীকম্মে, আণত্তিযন্তিপি ৱুচ্চতি. ইধাপি অস্স এত্থেৱ দড়্হীকম্মে চ আণত্তিযঞ্চ ৱেদিতব্বো. সুন্দৰেপি ৱট্টতি. দড়্হীকম্মত্থেন হি দড়্হমিমং ধম্মং সুণাহি, সুগ্গহিতং গণ্হন্তো. আণত্তিঅত্থেন মম আণত্তিযা সুণাহি, সুন্দৰত্থেন সুন্দৰমিমং ভদ্দকং ধম্মং সুণাহীতি এৱং দীপিতং হোতি.
মনসি কৰোহীতি আৱজ্জ, সমন্নাহৰাতি অত্থো, অৱিক্খিত্তচিত্তো হুত্ৱা নিসামেহি, চিত্তে কৰোহীতি অধিপ্পাযো. অপি চেত্থ সুণোহীতি সোতিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণমেতং. সাধুকং মনসি কৰোহীতি মনসিকাৰে দড়্হীকম্মনিযোজনেন মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং. পুৰিমঞ্চেত্থ ব্যঞ্জনৱিপল্লাসগ্গাহৱাৰণং, পচ্ছিমং অত্থৱিপল্লাসগ্গাহৱাৰণং. পুৰিমেন চ ধম্মস্সৱনে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন সুতানং ধম্মানং ধাৰণূপপৰিক্খাদীসু. পুৰিমেন চ সব্যঞ্জনো অযং ধম্মো, তস্মা সৱনীযোতি দীপেতি. পচ্ছিমেন সত্থো, তস্মা সাধুকং মনসি কাতব্বোতি. সাধুকপদং ৱা উভযপদেহি যোজেত্ৱা যস্মা অযং ধম্মো ধম্মগম্ভীৰো চেৱ দেসনাগম্ভীৰো চ, তস্মা সুণাহি সাধুকং, যস্মা অত্থগম্ভীৰো চ পটিৱেধগম্ভীৰো চ, তস্মা সাধুকং মনসি কৰোহীতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. ভাসিস্সামীতি সক্কা মহাৰাজাতি এৱং পটিঞ্ঞাতং সামঞ্ঞফলদেসনং ৱিত্থাৰতো ভাসিস্সামি. ‘‘দেসেস্সামী’’তি হি সঙ্খিত্তদীপনং হোতি. ভাসিস্সামীতি ৱিত্থাৰদীপনং. তেনাহ ৱঙ্গীসত্থেৰো –
‘‘সঙ্খিত্তেনপি দেসেতি, ৱিত্থাৰেনপি ভাসতি;
সাড়িকাযিৱ নিগ্ঘোসো, পটিভানং উদীৰযী’’তি. (সং. নি. ১.২১৪);
এৱং ৱুত্তে উস্সাহজাতো হুত্ৱা – ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো ৰাজা মাগধো অজাতসত্তু ৱেদেহিপুত্তো ভগৱতো পচ্চস্সোসি ভগৱতো ৱচনং সম্পটিচ্ছি, পটিগ্গহেসীতি ৱুত্তং হোতি.
১৯০. অথস্স ভগৱা এতদৱোচ, এতং অৱোচ, ইদানি ৱত্তব্বং ‘‘ইধ মহাৰাজা’’তিআদিং সকলং সুত্তং অৱোচাতি অত্থো. তত্থ ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো, স্ৱাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি. কত্থচি সাসনং যথাহ – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, পঠমো সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –
‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্স, দেৱভূতস্স মে সতো;
পুনৰাযু চ মে লদ্ধো, এৱং জানাহি মাৰিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);
কত্থচি পদপূৰণমত্তমেৱ. যথাহ ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. মহাৰাজাতি যথা পটিঞ্ঞাতং দেসনং দেসেতুং পুন মহাৰাজাতি আলপতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘মহাৰাজ ইমস্মিং লোকে তথাগতো উপ্পজ্জতি অৰহং…পে… বুদ্ধো ভগৱা’’তি. তত্থ তথাগতসদ্দো ব্ৰহ্মজালে ৱুত্তো. অৰহন্তিআদযো ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতা. লোকে উপ্পজ্জতীতি এত্থ পন লোকোতি – ওকাসলোকো সত্তলোকো সঙ্খাৰলোকোতি তিৱিধো. ইধ পন সত্তলোকো অধিপ্পেতো. সত্তলোকে উপ্পজ্জমানোপি চ তথাগতো ন দেৱলোকে, ন ব্ৰহ্মলোকে, মনুস্সলোকেৱ উপ্পজ্জতি. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে, ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে. তত্ৰাপি ন সব্বট্ঠানেসু, ‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো তস্সাপৰেন মহাসালো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা ওৰতো মজ্ঝে, পুৰত্থিমদক্খিণায দিসায সলড়ৱতী নাম নদী. ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে, দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে, পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্ৰাহ্মণগামো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে, উত্তৰায দিসায উসিৰদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা ওৰতো মজ্ঝে’’তি এৱং পৰিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে, ৱিত্থাৰতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে, পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতে মজ্ঝিমপদেসে উপ্পজ্জতি. ন কেৱলঞ্চ তথাগতো, পচ্চেকবুদ্ধা, অগ্গসাৱকা, অসীতিমহাথেৰা, বুদ্ধমাতা, বুদ্ধপিতা, চক্কৱত্তী ৰাজা অঞ্ঞে চ সাৰপ্পত্তা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা এত্থেৱুপ্পজ্জন্তি.
তত্থ তথাগতো সুজাতায দিন্নমধুপাযাসভোজনতো যাৱ অৰহত্তমগ্গো, তাৱ উপ্পজ্জতি নাম, অৰহত্তফলে উপ্পন্নো নাম. মহাভিনিক্খমনতো ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গো. তুসিতভৱনতো ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গো. দীপঙ্কৰপাদমূলতো ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গো, তাৱ উপ্পজ্জতি নাম, অৰহত্তফলে উপ্পন্নো নাম. ইধ সব্বপঠমং উপ্পন্নভাৱং সন্ধায উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং. তথাগতো লোকে উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.
সো ইমং লোকন্তি সো ভগৱা ইমং লোকং. ইদানি ৱত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৱকন্তি সহ দেৱেহি সদেৱকং. এৱং সহ মাৰেন সমাৰকং, সহ ব্ৰহ্মুনা সব্ৰহ্মকং, সহ সমণব্ৰাহ্মণেহি সস্সমণব্ৰাহ্মণিং. পজাতত্তা পজা, তং পজং. সহ দেৱমনুস্সেহি সদেৱমনুস্সং. তত্থ সদেৱকৱচনেন পঞ্চ কামাৱচৰদেৱগ্গহণং ৱেদিতব্বং. সমাৰক – ৱচনেন ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং. সব্ৰহ্মকৱচনেন ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং. সস্সমণব্ৰাহ্মণীৱচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণং, সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণঞ্চ. পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণং. সদেৱমনুস্সৱচনেন সম্মুতিদেৱঅৱসেসমনুস্সগ্গহণং. এৱমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকেন সদ্ধিং সত্তলোকো. দ্ৱীহি পজাৱসেন সত্তলোকোৱ গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
অপৰো নযো, সদেৱকগ্গহণেন অৰূপাৱচৰদেৱলোকো গহিতো. সমাৰকগ্গহণেন ছ কামাৱচৰদেৱলোকো. সব্ৰহ্মকগ্গহণেন ৰূপী ব্ৰহ্মলোকো. সস্সমণব্ৰাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপৰিসৱসেন সম্মুতিদেৱেহি ৱা সহ মনুস্সলোকো, অৱসেসসব্বসত্তলোকো ৱা.
অপি চেত্থ সদেৱকৱচনেন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো সব্বস্স লোকস্স সচ্ছিকতভাৱমাহ. ততো যেসং অহোসি – ‘‘মাৰো মহানুভাৱো ছ কামাৱচৰিস্সৰো ৱসৱত্তী, কিং সোপি এতেন সচ্ছিকতো’’তি, তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো ‘‘সমাৰক’’ন্তি আহ. যেসং পন অহোসি – ‘‘ব্ৰহ্মা মহানুভাৱো একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৱাড়সহস্সে আলোকং ফৰতি, দ্ৱীহি …পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু আলোকং ফৰতি. অনুত্তৰঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদেতি, কিং সোপি সচ্ছিকতো’’তি, তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো সব্ৰহ্মকন্তি আহ. ততো যে চিন্তেসুং – ‘‘পুথূ সমণব্ৰাহ্মণা সাসনস্স পচ্চত্থিকা, কিং তেপি সচ্ছিকতা’’তি, তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজন্তি আহ. এৱং উক্কট্ঠুক্কট্ঠানং সচ্ছিকতভাৱং পকাসেত্ৱা অথ সম্মুতিদেৱে অৱসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন সেসসত্তলোকস্স সচ্ছিকতভাৱং পকাসেন্তো সদেৱমনুস্সন্তি আহ. অযমেত্থ ভাৱানুক্কমো.
পোৰাণা পনাহু সদেৱকন্তি দেৱেহি সদ্ধিং অৱসেসলোকং. সমাৰকন্তি মাৰেন সদ্ধিং অৱসেসলোকং. সব্ৰহ্মকন্তি ব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং অৱসেসলোকং. এৱং সব্বেপি তিভৱূপগে সত্তে তীহাকাৰেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৱা পুন দ্ৱীহি পদেহি পৰিযাদিযন্তো সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সন্তি আহ. এৱং পঞ্চহিপি পদেহি তেন তেনাকাৰেন তেধাতুকমেৱ পৰিযাদিন্নন্তি.
সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতীতি এত্থ পন সযন্তি সামং অপৰনেয্যো হুত্ৱা. অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৱাতি অত্থো. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা, এতেন অনুমানাদিপটিক্খেপো কতো হোতি. পৱেদেতীতি বোধেতি ৱিঞ্ঞাপেতি পকাসেতি.
সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পৰিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৱা সত্তেসু কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ হিত্ৱাপি অনুত্তৰং ৱিৱেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতি. আদিম্হিপি, কল্যাণং ভদ্দকং অনৱজ্জমেৱ কত্ৱা দেসেতি, মজ্ঝেপি, পৰিযোসানেপি, কল্যাণং ভদ্দকং অনৱজ্জমেৱ কত্ৱা দেসেতীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ অত্থি দেসনায আদিমজ্ঝপৰিযোসানং, অত্থি সাসনস্স. দেসনায তাৱ চতুপ্পদিকাযপি গাথায পঠমপাদো আদি নাম, ততো দ্ৱে মজ্ঝং নাম, অন্তে একো পৰিযোসানং নাম. একানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স নিদানং আদি, ইদমৱোচাতি পৰিযোসানং, উভিন্নমন্তৰা মজ্ঝং. অনেকানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স পঠমানুসন্ধি আদি, অন্তে অনুসন্ধি পৰিযোসানং, মজ্ঝে একো ৱা দ্ৱে ৱা বহূ ৱা মজ্ঝমেৱ.
সাসনস্স পন সীলসমাধিৱিপস্সনা আদি নাম. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯). ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা’’তি এৱং ৱুত্তো পন অৰিযমগ্গো মজ্ঝং নাম. ফলঞ্চেৱ নিব্বানঞ্চ পৰিযোসানং নাম. ‘‘এতদত্থমিদং, ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মচৰিযং, এতং সাৰং, এতং পৰিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৩২৪) হি এত্থ ফলং পৰিযোসানন্তি ৱুত্তং. ‘‘নিব্বানোগধং হি, আৱুসো ৱিসাখ, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি, নিব্বানপৰাযনং নিব্বানপৰিযোসান’’ন্তি (ম. নি. ১.৪৬৬) এত্থ নিব্বানং পৰিযোসানন্তি ৱুত্তং. ইধ দেসনায আদিমজ্ঝপৰিযোসানং অধিপ্পেতং. ভগৱা হি ধম্মং দেসেন্তো আদিম্হি সীলং দস্সেত্ৱা মজ্ঝে মগ্গং পৰিযোসানে নিব্বানং দস্সেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি. তস্মা অঞ্ঞোপি ধম্মকথিকো ধম্মং কথেন্তো –
‘‘আদিম্হি সীলং দস্সেয্য, মজ্ঝে মগ্গং ৱিভাৱযে;
পৰিযোসানম্হি নিব্বানং, এসা কথিকসণ্ঠিতী’’তি.