১. ব্ৰহ্মজালসুত্তৱণ্ণনা
পৰিব্বাজককথাৱণ্ণনা
ইমিস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযা ৱত্তমানায ৱিনযসঙ্গহাৱসানে সুত্তন্তপিটকে আদিনিকাযস্স আদিসুত্তং ব্ৰহ্মজালং পুচ্ছন্তেন আযস্মতা মহাকস্সপেন – ‘‘ব্ৰহ্মজালং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি, এৱমাদিৱুত্তৱচনপৰিযোসানে যত্থ চ ভাসিতং, যঞ্চাৰব্ভ ভাসিতং, তং সব্বং পকাসেন্তো আযস্মা আনন্দো এৱং মে সুতন্তিআদিমাহ. তেন ৱুত্তং ‘‘ব্ৰহ্মজালস্সাপি এৱং মে সুতন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদী’’তি.
১. তত্থ এৱন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. পটিপন্নো হোতীতি এত্থ পটীতি উপসগ্গপদং, হোতীতি আখ্যাতপদন্তি. ইমিনা তাৱ নযেন পদৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
অত্থতো পন এৱং-সদ্দো তাৱ উপমূপদেসসম্পহংসনগৰহণৱচনসম্পটিগ্গহাকাৰনিদস্সনাৱধাৰণাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথাহেস – ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এৱমাদীসু উপমাযং আগতো. ‘‘এৱং তে অভিক্কমিতব্বং, এৱং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৱমেৱং পনাযং ৱসলী যস্মিং ৱা তস্মিং ৱা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গৰহণে. ‘‘এৱং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৱচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৱং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকাৰে. ‘‘এহি ত্ৱং, মাণৱক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছ. ‘‘সুভো মাণৱো তোদেয্যপুত্তো ভৱন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছতী’’তি. ‘‘এৱঞ্চ ৱদেহি, সাধু কিৰ ভৱং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৱস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৱেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱাতি? সাৱজ্জা, ভন্তে. ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱাতি? ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, এৱং নো এত্থ হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৱধাৰণে. স্ৱাযমিধ আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকাৰত্থেন এৱং-সদ্দেন এতমত্থং দীপেতি, নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং, অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং, ৱিৱিধপাটিহাৰিযং, ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং, সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৱতো ৱচনং সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৱাপি ‘এৱং মে সুতং’ মযাপি একেনাকাৰেন সুতন্তি.
নিদস্সনত্থেন – ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পৰিমোচেন্তো – ‘এৱং মে সুতং’, ‘মযাপি এৱং সুত’ন্তি ইদানি ৱত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.
অৱধাৰণত্থেন – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২২৩). এৱং ভগৱতা – ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো, ধম্মকুসলো, ব্যঞ্জনকুসলো, নিৰুত্তিকুসলো, পুব্বাপৰকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯). এৱং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৱানুৰূপং অত্তনো ধাৰণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি – ‘এৱং মে সুতং’, তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকং, এৱমেৱ ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স – ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সঙ্খিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন মযা সুতন্তি চ, মম সুতন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযং সুত-সদ্দো সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চ – গমনৱিস্সুতকিলিন্ন-উপচিতানুযোগ-সোতৱিঞ্ঞেয্য-সোতদ্ৱাৰানুসাৰ-ৱিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো, তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্নাকিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘দিট্ঠং সুতং মুত’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱাতি অত্থো. ‘মে’ সদ্দস্স হি ‘মযা’তি অত্থে সতি ‘এৱং মযা সুতং’ সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিতন্তি যুজ্জতি. ‘মমা’তি অত্থে সতি এৱং মম সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰণন্তি যুজ্জতি.
এৱমেতেসু তীসু পদেসু এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৱুত্তৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৱন্তি তস্সা সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিভাৱপ্পকাসনং. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – ‘‘নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতো’’তি.
তথা এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বধম্মপ্পকাসনং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. ইদং ৱুত্তং হোতি. ‘‘যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৱং সুত’’ন্তি.
তথা এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো. এৱন্তি হি অযমাকাৰপঞ্ঞত্তি. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসো. এত্তাৱতা নানাকাৰপ্পৱত্তেন চিত্তসন্তানেন তং সমঙ্গিনো কত্তু ৱিসযগ্গহণসন্নিট্ঠানং কতং হোতি.
অথৱা এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো, ‘‘মযা সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৱিঞ্ঞাণৱসেন লদ্ধসৱনকিচ্চৱোহাৰেন সুত’’ন্তি.
তত্থ এৱন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. কিঞ্হেত্থ তং পৰমত্থতো অত্থি, যং এৱন্তি ৱা মেতি ৱা নিদ্দেসং লভেথ? সুতন্তি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পৰমত্থতো ৱিজ্জমানন্তি. তথা ‘এৱ’ন্তি চ, মেতি চ, তং তং উপাদায ৱত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. ‘সুত’ন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি. এত্থ চ এৱন্তি ৱচনেন অসম্মোহং দীপেতি. ন হি সম্মূড়্হো নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতি. ‘সুত’ন্তি ৱচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তৰেন মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, অসম্মোসেন পন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৱধাৰণসমত্থতা, সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপটিৱেধসমত্থতা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতো ধম্মভণ্ডাগাৰিকত্তসিদ্ধি.
অপৰো নযো, এৱন্তি ৱচনেন যোনিসো মনসিকাৰং দীপেতি. অযোনিসো মনসিকৰোতো হি নানপ্পকাৰপটিৱেধাভাৱতো. সুতন্তি ৱচনেন অৱিক্খেপং দীপেতি, ৱিক্খিত্তচিত্তস্স সৱনাভাৱতো. তথা হি ৱিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৱুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসো মনসিকাৰেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি, সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা তদভাৱতো. অৱিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৱনং সপ্পুৰিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি. ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুৰিসে অনুপস্সযমানস্স সৱনং অত্থীতি.
অপৰো নযো, যস্মা এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসোতি ৱুত্তং, সো চ এৱং ভদ্দকো আকাৰো ন সম্মাঅপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা হোতি, তস্মা এৱন্তি ইমিনা ভদ্দকেনাকাৰেন পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি. সুতন্তি সৱনযোগেন পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিৰূপদেসে ৱসতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৱিৰহিতস্স ৱা সৱনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধিসিদ্ধা হোতি, পুৰিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি, তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৱচনং অৰুণুগ্গং ৱিয সূৰিযস্স উদযতো যোনিসো মনসিকাৰো ৱিয চ কুসলকম্মস্স অৰহতি ভগৱতো ৱচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৱিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো – ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিমাহ.
অপৰো নযো, ‘এৱ’ন্তি ইমিনা নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেন ৱচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং দীপেতি. ‘সুত’ন্তি ইমিনা সোতব্বপ্পভেদপটিৱেধদীপকেন ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং. ‘এৱ’ন্তি চ ইদং যোনিসো মনসিকাৰদীপকং ৱচনং ভাসমানো – ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা’’তি দীপেতি. ‘সুত’ন্তি ইদং সৱনযোগদীপকং ৱচনং ভাসমানো – ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৱচসা পৰিচিতা’’তি দীপেতি. তদুভযেনাপি অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিং দীপেন্তো সৱনে আদৰং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদৰেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পৰিবাহিৰো হোতীতি, তস্মা আদৰং জনেত্ৱা সক্কচ্চং অযং ধম্মো সোতব্বোতি.
‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ইমিনা পন সকলেন ৱচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুৰিসভূমিং অতিক্কমতি. সাৱকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুৰিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৱুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৱলং সুতমেৱেতং মযা, তস্সেৱ ভগৱতো ৱচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পৰিমোচেতি, সত্থাৰং অপদিসতি, জিনৱচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমৱচনং ৱিৱৰন্তো – ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদস্স দসবলধৰস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সৰস্স ধম্মৰাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসৰণস্স সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱচনং, ন এত্থ অত্থে ৱা ধম্মে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা কাতব্বা’’তি সব্বেসং দেৱমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘ৱিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৱড্ঢেতি সাসনে;
এৱং মে সুতমিচ্চেৱং, ৱদং গোতমসাৱকো’’তি.
একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পৰিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপৰিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
‘‘সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি’’.
তথা হিস্স – ‘‘অপ্পেৱনাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২) সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি, ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ভগৱাপি মং জানিস্সতি, ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপৰিপূৰকাৰী’তি. অযম্পি খো, তে ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৮) –
আদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৯) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ১০৮) পটিৱেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৱচ্ছৰউতুমাসড্ঢমাসৰত্তিদিৱপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠমমজ্ঝি-মপচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৱচ্ছৰাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যস্মিং যস্মিং সংৱচ্ছৰে উতুম্হি মাসে পক্খে ৰত্তিভাগে ৱা দিৱসভাগে ৱা ৱুত্তং, সব্বং তং থেৰস্স সুৱিদিতং সুৱৱত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন – ‘‘এৱং মে সুতং’’ অসুকসংৱচ্ছৰে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকৰত্তিভাগে অসুকদিৱসভাগে ৱাতি এৱং ৱুত্তে ন সক্কা সুখেন ধাৰেতুং ৱা উদ্দিসিতুং ৱা উদ্দিসাপেতুং ৱা, বহু চ ৱত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৱ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ. যে ৱা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো, জাতিসমযো, সংৱেগসমযো, অভিনিক্খমনসমযো, দুক্কৰকাৰিকসমযো, মাৰৱিজযসমযো, অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো, দেসনাসমযো, পৰিনিব্বানসমযোতি, এৱমাদযো ভগৱতো দেৱমনুস্সেসু অতিৱিয পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৱ সমযা. তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকৰুণাকিচ্চসমযেসু কৰুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তিসমযেসু পৰহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং কৰণীযদ্ৱযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতৰং সমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰ’’ন্তি (ধ. স. ১) চ, ইতো অঞ্ঞেসু চ সুত্তপদেসু – ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি চ ভুম্মৱচননিদ্দেসো কতো, ৱিনযে চ – ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তি কৰণৱচনেন, তথা অকত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি? তত্থ তথা ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৱতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকৰণত্থো ভাৱেন ভাৱলক্খণত্থো চ সম্ভৱতি. অধিকৰণঞ্হি কালত্থো, সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন তেসং ভাৱো লক্খীযতি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৱচননিদ্দেসো কতো.
ৱিনযে চ হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সাৰিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৱং জাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি. যঞ্হি সমযং ভগৱা ইমং অঞ্ঞং ৱা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৱ তং সমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি.
তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৱা, ভুম্মেন কৰণেন চ;
অঞ্ঞত্ৰ সমযো ৱুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
পোৰাণা পন ৱণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৱা, ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৱা, ‘‘একং সময’’ন্তি ৱা, অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৱত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৱেদিতব্বো.
ভগৱাতি গৰু. গৰুঞ্হি লোকে ভগৱাতি ৱদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৱিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গৰু, তস্মা ভগৱাতি ৱেদিতব্বো. পোৰাণেহিপি ৱুত্তং –
‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;
গৰু গাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.
অপি চ –
‘‘ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;
ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি.
ইমিস্সা গাথায ৱসেনস্স পদস্স ৱিত্থাৰঅত্থো ৱেদিতব্বো. সো চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱুত্তোযেৱ.
এত্তাৱতা চেত্থ এৱং মে সুতন্তি ৱচনেন যথাসুতং ধম্মং দস্সেন্তো ভগৱতো ধম্মকাযং পচ্চক্খং কৰোতি. তেন ‘‘নযিদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৱচনং, অযং ৱো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি.
একং সমযং ভগৱাতি ৱচনেন তস্মিং সমযে ভগৱতো অৱিজ্জমানভাৱং দস্সেন্তো ৰূপকাযপৰিনিব্বানং সাধেতি. তেন ‘‘এৱংৱিধস্স নাম অৰিযধম্মস্স দেসকো দসবলধৰো ৱজিৰসঙ্ঘাত সমানকাযো সোপি ভগৱা পৰিনিব্বুতো, কেন অঞ্ঞেন জীৱিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৱিতমদমত্তং জনং সংৱেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি.
এৱন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি. মে সুতন্তি সাৱকসম্পত্তিং. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং. ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং.
অন্তৰা চ ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দন্তি অন্তৰা-সদ্দো কাৰণখণচিত্তৱেমজ্ঝৱিৱৰাদীসু দিস্সতি. ‘‘তদন্তৰং কো জানেয্য অঞ্ঞত্ৰ তথাগতা’’তি (অ. নি. ৬.৪৪) চ, ‘‘জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২২৮) চ আদীসু হি কাৰণে অন্তৰা-সদ্দো. ‘‘অদ্দস মং, ভন্তে, অঞ্ঞতৰা ইত্থী ৱিজ্জন্তৰিকায ভাজনং ধোৱন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে. ‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ‘‘অন্তৰা ৱোসানমাপাদী’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৩৫০) ৱেমজ্ঝে. ‘‘অপি চাযং, ভিক্খৱে, তপোদা দ্ৱিন্নং মহানিৰযানং অন্তৰিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পাৰা. ২৩১) ৱিৱৰে. স্ৱাযমিধ ৱিৱৰে ৱত্ততি, তস্মা ৰাজগহস্স চ নাড়ন্দায চ ৱিৱৰেতি এৱমেত্থত্থো ৱেদিতব্বো. অন্তৰা-সদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৱচনং কতং. ঈদিসেসু চ ঠানেসু অক্খৰচিন্তকা ‘‘অন্তৰা গামঞ্চ নদিঞ্চ যাতী’’তি এৱং একমেৱ অন্তৰাসদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি, অযোজিযমানে উপযোগৱচনং ন পাপুণাতি. ইধ পন যোজেত্ৱাযেৱ ৱুত্তোতি.
অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতীতি অদ্ধানসঙ্খাতং মগ্গং পটিপন্নো হোতি, ‘‘দীঘমগ্গ’’ন্তি অত্থো. অদ্ধানগমনসমযস্স হি ৱিভঙ্গে ‘‘অড্ঢযোজনং গচ্ছিস্সামীতি ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তিআদিৱচনতো (পাচি. ২১৮) অড্ঢযোজনম্পি অদ্ধানমগ্গো হোতি. ৰাজগহতো পন নাড়ন্দা যোজনমেৱ.
মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি ‘মহতা’তি গুণমহত্তেনপি মহতা, সঙ্খ্যামহত্তেনপি মহতা. সো হি ভিক্খুসঙ্ঘো গুণেহিপি মহা অহোসি, অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতত্তা. সঙ্খ্যাযপি মহা, পঞ্চসতসঙ্খ্যত্তা. ভিক্খূনং সঙ্ঘো ‘ভিক্খুসঙ্ঘো’, তেন ভিক্খুসঙ্ঘেন. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্খাতেন সমণগণেনাতি অত্থো. সদ্ধিন্তি একতো.
পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহীতি পঞ্চমত্তা এতেসন্তি পঞ্চমত্তানি. মত্তাতি পমাণং ৱুচ্চতি, তস্মা যথা ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’তি ৱুত্তে ‘‘ভোজনে মত্তং জানাতি, পমাণং জানাতী’’তি অত্থো হোতি, এৱমিধাপি – ‘‘তেসং ভিক্খুসতানং পঞ্চমত্তা পঞ্চপমাণ’’ন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ভিক্খূনং সতানি ভিক্খুসতানি, তেহি পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি.
সুপ্পিযোপি খো পৰিব্বাজকোতি সুপ্পিযোতি তস্স নামং. পি-কাৰো মগ্গপ্পটিপন্নসভাগতায পুগ্গলসম্পিণ্ডনত্থো. খো-কাৰো পদসন্ধিকৰো, ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৱসেন ৱুত্তো. পৰিব্বাজকোতি সঞ্জযস্স অন্তেৱাসী ছন্নপৰিব্বাজকো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘যদা ভগৱা তং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো, তদা সুপ্পিযোপি পৰিব্বাজকো পটিপন্নো অহোসী’’তি. অতীতকালত্থো হেত্থ হোতি-সদ্দো.
সদ্ধিং অন্তেৱাসিনা ব্ৰহ্মদত্তেন মাণৱেনাতি – এত্থ অন্তে ৱসতীতি অন্তেৱাসী. সমীপচাৰো সন্তিকাৱচৰো সিস্সোতি অত্থো. ব্ৰহ্মদত্তোতি তস্স নামং. মাণৱোতি সত্তোপি চোৰোপি তৰুণোপি ৱুচ্চতি.
‘‘চোদিতা দেৱদূতেহি, যে পমজ্জন্তি মাণৱা;
তে দীঘৰত্তং সোচন্তি, হীনকাযূপগা নৰা’’তি. (ম. নি. ৩.২৭১) –
আদীসু হি সত্তো মাণৱোতি ৱুত্তো. ‘‘মাণৱেহিপি সমাগচ্ছন্তি কতকম্মেহিপি অকতকম্মেহিপী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) চোৰো. ‘‘অম্বট্ঠো মাণৱো, অঙ্গকো মাণৱো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩১৬) তৰুণো ‘মাণৱো’তি ৱুত্তো. ইধাপি অযমেৱত্থো. ইদঞ্হি ৱুত্তং হোতি – ব্ৰহ্মদত্তেন নাম তৰুণন্তেৱাসিনা সদ্ধিন্তি.
তত্ৰাতি তস্মিং অদ্ধানমগ্গে, তেসু ৱা দ্ৱীসু জনেসু. সুদন্তি নিপাতমত্তং. অনেকপৰিযাযেনাতি পৰিযায-সদ্দো তাৱ ৱাৰদেসনাকাৰণেসু ৱত্ততি. ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পৰিযাযো ভিক্খুনিযো ওৱদিতু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৯৮) হি ৱাৰে পৰিযাযসদ্দো ৱত্ততি. ‘‘মধুপিণ্ডিকপৰিযাযোত্ৱেৱ নং ধাৰেহী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৫) দেসনাযং. ‘‘ইমিনাপি খো, তে ৰাজঞ্ঞ, পৰিযাযেন এৱং হোতূ’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৪১১) কাৰণে. স্ৱাযমিধাপি কাৰণে ৱত্ততি, তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ‘‘অনেকৱিধেন কাৰণেনা’’তি, ‘‘বহূহি কাৰণেহী’’তি ৱুত্তং হোতি.
বুদ্ধস্স অৱণ্ণং ভাসতীতি অৱণ্ণৱিৰহিতস্স অপৰিমাণৱণ্ণসমন্নাগতস্সাপি বুদ্ধস্স ভগৱতো – ‘‘যং লোকে জাতিৱুড্ঢেসু কত্তব্বং অভিৱাদনাদিসামীচিকম্মং ‘সামগ্গিৰসো’তি ৱুচ্চতি, তং সমণস্স গোতমস্স নত্থি তস্মা অৰসৰূপো সমণো গোতমো, নিব্ভোগো, অকিৰিযৱাদো, উচ্ছেদৱাদো, জেগুচ্ছী, ৱেনযিকো, তপস্সী, অপগব্ভো. নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মো অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো. তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, ৱীমংসানুচৰিতং, সযংপটিভানং. সমণো গোতমো ন সব্বঞ্ঞূ, ন লোকৱিদূ, ন অনুত্তৰো, ন অগ্গপুগ্গলো’’তি. এৱং তং তং অকাৰণমেৱ কাৰণন্তি ৱত্ৱা তথা তথা অৱণ্ণং দোসং নিন্দং ভাসতি.
যথা চ বুদ্ধস্স, এৱং ধম্মস্সাপি তং তং অকাৰণমেৱ কাৰণতো ৱত্ৱা – ‘‘সমণস্স গোতমস্স ধম্মো দুৰক্খাতো, দুপ্পটিৱেদিতো, অনিয্যানিকো, অনুপসমসংৱত্তনিকো’’তি তথা তথা অৱণ্ণং ভাসতি.
যথা চ ধম্মস্স, এৱং সঙ্ঘস্সাপি যং ৱা তং ৱা অকাৰণমেৱ কাৰণতো ৱত্ৱা – ‘‘মিচ্ছাপটিপন্নো সমণস্স গোতমস্স সাৱকসঙ্ঘো, কুটিলপটিপন্নো, পচ্চনীকপটিপদং অননুলোমপটিপদং অধম্মানুলোমপটিপদং পটিপন্নো’’তি তথা তথা অৱণ্ণং ভাসতি.
অন্তেৱাসী পনস্স – ‘‘অম্হাকং আচৰিযো অপৰামসিতব্বং পৰামসতি, অনক্কমিতব্বং অক্কমতি, স্ৱাযং অগ্গিং গিলন্তো ৱিয, হত্থেন অসিধাৰং পৰামসন্তো ৱিয, মুট্ঠিনা সিনেৰুং পদালেতুকামো ৱিয, ককচদন্তপন্তিযং কীড়মানো ৱিয, পভিন্নমদং চণ্ডহত্থিং হত্থেন গণ্হন্তো ৱিয চ ৱণ্ণাৰহস্সেৱ ৰতনত্তযস্স অৱণ্ণং ভাসমানো অনযব্যসনং পাপুণিস্সতি. আচৰিযে খো পন গূথং ৱা অগ্গিং ৱা কণ্টকং ৱা কণ্হসপ্পং ৱা অক্কমন্তে, সূলং ৱা অভিৰূহন্তে, হলাহলং ৱা ৱিসং খাদন্তে, খাৰোদকং ৱা পক্খলন্তে, নৰকপপাতং ৱা পপতন্তে, ন অন্তেৱাসিনা তং সব্বমনুকাতব্বং হোতি. কম্মস্সকা হি সত্তা অত্তনো কম্মানুৰূপমেৱ গতিং গচ্ছন্তি. নেৱ পিতা পুত্তস্স কম্মেন গচ্ছতি, ন পুত্তো পিতু কম্মেন, ন মাতা পুত্তস্স, ন পুত্তো মাতুযা, ন ভাতা ভগিনিযা, ন ভগিনী ভাতু, ন আচৰিযো অন্তেৱাসিনো, ন অন্তেৱাসী আচৰিযস্স কম্মেন গচ্ছতি. ময্হঞ্চ আচৰিযো তিণ্ণং ৰতনানং অৱণ্ণং ভাসতি, মহাসাৱজ্জো খো পনাৰিযূপৱাদোতি. এৱং যোনিসো উম্মুজ্জিত্ৱা আচৰিযৱাদং মদ্দমানো সম্মাকাৰণমেৱ কাৰণতো অপদিসন্তো অনেকপৰিযাযেন তিণ্ণং ৰতনানং ৱণ্ণং ভাসিতুমাৰদ্ধো, যথা তং পণ্ডিতজাতিকো কুলপুত্তো’’. তেন ৱুত্তং – ‘‘সুপ্পিযস্স পন পৰিব্বাজকস্স অন্তেৱাসী ব্ৰহ্মদত্তো মাণৱো অনেকপৰিযাযেন বুদ্ধস্স ৱণ্ণং ভাসতি, ধম্মস্স ৱণ্ণং ভাসতি, সঙ্ঘস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তি.
তত্থ ৱণ্ণন্তি ৱণ্ণ-সদ্দো সণ্ঠান-জাতি-ৰূপাযতন-কাৰণ-পমাণ-গুণ-পসংসাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘মহন্তং সপ্পৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৪২) সণ্ঠানং ৱুচ্চতি. ‘‘ব্ৰাহ্মণোৱ সেট্ঠো ৱণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৱণ্ণো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪০২) জাতি. ‘‘পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩০৩) ৰূপাযতনং.
‘‘ন হৰামি ন ভঞ্জামি, আৰা সিঙ্ঘামি ৱাৰিজং;
অথ কেন নু ৱণ্ণেন, গন্ধত্থেনোতি ৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.২৩৪) –
আদীসু কাৰণং. ‘‘তযো পত্তস্স ৱণ্ণা’’তিআদীসু (পাৰা. ৬০২) পমাণং. ‘‘কদা সঞ্ঞূড়্হা পন, তে গহপতি, ইমে সমণস্স গোতমস্স ৱণ্ণা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৭৭) গুণো. ‘‘ৱণ্ণাৰহস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (অ. নি. ২.১৩৫) পসংসা. ইধ গুণোপি পসংসাপি. অযং কিৰ তং তং ভূতমেৱ কাৰণং অপদিসন্তো অনেকপৰিযাযেন ৰতনত্তযস্স গুণূপসঞ্হিতং পসংসং অভাসি. তত্থ – ‘‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (পাৰা. ১) নযেন, ‘‘যে ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্না অগ্গে তে পসন্না’’তিআদিনা ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি…পে… অসমো অসমসমো’’তিআদিনা (অ. নি. ১.১৭৪) চ নযেন বুদ্ধস্স ৱণ্ণো ৱেদিতব্বো. ‘‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো’’তি (দী. নি. ২.১৫৯) চ ‘‘আলযসমুগ্ঘাতো ৱট্টুপচ্ছেদো’’তি (ইতি. ৯০, অ. নি. ৪.৩৪) চ, ‘‘যে ভিক্খৱে, অৰিযে অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না’’তি চ এৱমাদীহি নযেহি ধম্মস্স ৱণ্ণো ৱেদিতব্বো. ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো’’তি (দী. নি. ২.১৫৯) চ, ‘‘যে, ভিক্খৱে, সঙ্ঘে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না’’তি (অ. নি. ৪.৩৪) চ এৱমাদীহি পন নযেহি সঙ্ঘস্স ৱণ্ণো ৱেদিতব্বো. পহোন্তেন পন ধম্মকথিকেন পঞ্চনিকাযে নৱঙ্গং সত্থুসাসনং চতুৰাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানি ওগাহিত্ৱা বুদ্ধাদীনং ৱণ্ণো পকাসেতব্বো. ইমস্মিঞ্হি ঠানে বুদ্ধাদীনং গুণে পকাসেন্তো অতিত্থেন পক্খন্দো ধম্মকথিকোতি ন সক্কা ৱত্তুং. ঈদিসেসু হি ঠানেসু ধম্মকথিকস্স থামো ৱেদিতব্বো. ব্ৰহ্মদত্তো পন মাণৱো অনুস্সৱাদিমত্তসম্বন্ধিতেন অত্তনো থামেন ৰতনত্তযস্স ৱণ্ণং ভাসতি.
ইতিহ তে উভো আচৰিযন্তেৱাসীতি এৱং তে দ্ৱে আচৰিযন্তেৱাসিকা. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স. উজুৱিপচ্চনীকৱাদাতি ঈসকম্পি অপৰিহৰিত্ৱা উজুমেৱ ৱিৱিধপচ্চনীকৱাদা, অনেকৱাৰং ৱিৰুদ্ধৱাদা এৱ হুত্ৱাতি অত্থো. আচৰিযেন হি ৰতনত্তযস্স অৱণ্ণে ভাসিতে অন্তেৱাসী ৱণ্ণং ভাসতি, পুন ইতৰো অৱণ্ণং, ইতৰো ৱণ্ণন্তি এৱং আচৰিযো সাৰফলকে ৱিসৰুক্খআণিং আকোটযমানো ৱিয পুনপ্পুনং ৰতনত্তযস্স অৱণ্ণং ভাসতি. অন্তেৱাসী পন সুৱণ্ণৰজতমণিমযায আণিযা তং আণিং পটিবাহযমানো ৱিয পুনপ্পুনং ৰতনত্তযস্স ৱণ্ণং ভাসতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘উজুৱিপচ্চনীকৱাদা’’তি.
ভগৱন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধা হোন্তি ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চাতি ভগৱন্তঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ পচ্ছতো পচ্ছতো দস্সনং অৱিজহন্তা ইৰিযাপথানুবন্ধনেন অনুবন্ধা হোন্তি, সীসানুলোকিনো হুত্ৱা অনুগতা হোন্তীতি অত্থো.
কস্মা পন ভগৱা তং অদ্ধানং পটিপন্নো? কস্মা চ সুপ্পিযো অনুবন্ধো? কস্মা চ সো ৰতনত্তযস্স অৱণ্ণং ভাসতীতি? ভগৱা তাৱ তস্মিং কালে ৰাজগহপৰিৱত্তকেসু অট্ঠাৰসসু মহাৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰস্মিং ৱসিত্ৱা পাতোৱ সৰীৰপ্পটিজগ্গনং কত্ৱা ভিক্খাচাৰৱেলাযং ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো ৰাজগহে পিণ্ডায চৰতি. সো তং দিৱসং ভিক্খুসঙ্ঘস্স সুলভপিণ্ডপাতং কত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ভিক্খুসঙ্ঘং পত্তচীৱৰং গাহাপেত্ৱা – ‘‘নাড়ন্দং গমিস্সামী’’তি, ৰাজগহতো নিক্খমিত্ৱা তং অদ্ধানং পটিপন্নো. সুপ্পিযোপি খো তস্মিং কালে ৰাজগহপৰিৱত্তকে অঞ্ঞতৰস্মিং পৰিব্বাজকাৰামে ৱসিত্ৱা পৰিব্বাজকপৰিৱুতো ৰাজগহে ভিক্খায চৰতি. সোপি তং দিৱসং পৰিব্বাজকপৰিসায সুলভভিক্খং কত্ৱা ভুত্তপাতৰাসো পৰিব্বাজকে পৰিব্বাজকপৰিক্খাৰং গাহাপেত্ৱা – নাড়ন্দং গমিস্সামিচ্চেৱ ভগৱতো তং মগ্গং পটিপন্নভাৱং অজানন্তোৱ অনুবন্ধো. সচে পন জানেয্য নানুবন্ধেয্য. সো অজানিত্ৱাৱ গচ্ছন্তো গীৱং উক্খিপিত্ৱা ওলোকযমানো ভগৱন্তং অদ্দস বুদ্ধসিৰিযা সোভমানং ৰত্তকম্বলপৰিক্খিত্তমিৱ জঙ্গমকনকগিৰিসিখৰং.
তস্মিং কিৰ সমযে দসবলস্স সৰীৰতো নিক্খমিত্ৱা ছব্বণ্ণৰস্মিযো সমন্তা অসীতিহত্থপ্পমাণে পদেসে আধাৱন্তি ৱিধাৱন্তি ৰতনাৱেড়ৰতনদামৰতনচুণ্ণৱিপ্পকিণ্ণং ৱিয, পসাৰিতৰতনচিত্তকঞ্চনপটমিৱ, ৰত্তসুৱণ্ণৰসনিসিঞ্চমানমিৱ, উক্কাসতনিপাতসমাকুলমিৱ, নিৰন্তৰৱিপ্পকিণ্ণকণিকাৰপুপ্ফমিৱ ৱাযুৱেগক্খিত্তচীনপিট্ঠচুণ্ণমিৱ, ইন্দধনুৱিজ্জুলতাতাৰাগণপ্পভাৱিসৰৱিপ্ফুৰিতৱিচ্ছৰিতমিৱ চ তং ৱনন্তৰং হোতি.
অসীতি অনুব্যঞ্জনানুৰঞ্জিতঞ্চ পন ভগৱতো সৰীৰং ৱিকসিতকমলুপ্পলমিৱ, সৰং সব্বপালিফুল্লমিৱ পাৰিচ্ছত্তকং, তাৰামৰীচিৱিকসিতমিৱ, গগনতলং সিৰিযা অৱহসন্তমিৱ, ব্যামপ্পভাপৰিক্খেপৱিলাসিনী চস্স দ্ৱত্তিংসৱৰলক্খণমালা গন্থেত্ৱা ঠপিতদ্ৱত্তিংসচন্দমালায দ্ৱত্তিংসসূৰিযমালায পটিপাটিযা ঠপিতদ্ৱত্তিংসচক্কৱত্তিদ্ৱত্তিংসসক্কদেৱৰাজদ্ৱত্তিংসমহাব্ৰহ্মানং সিৰিং সিৰিযা অভিভৱন্তিমিৱ. তঞ্চ পন ভগৱন্তং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা ভিক্খূ সব্বেৱ অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা পৱিৱিত্তা অসংসট্ঠা চোদকা পাপগৰহিনো ৱত্তাৰো ৱচনক্খমা সীলসম্পন্না সমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞ্ঞাণদস্সনসম্পন্না. তেসং মজ্ঝে ভগৱা ৰত্তকম্বলপাকাৰপৰিক্খিত্তো ৱিয কঞ্চনথম্ভো, ৰত্তপদুমসণ্ডমজ্ঝগতা ৱিয সুৱণ্ণনাৱা, পৱাড়ৱেদিকাপৰিক্খিত্তো ৱিয অগ্গিক্খন্ধো, তাৰাগণপৰিৱাৰিতো ৱিয পুণ্ণচন্দো মিগপক্খীনম্পি চক্খূনি পীণযতি, পগেৱ দেৱমনুস্সানং. তস্মিঞ্চ পন দিৱসে যেভুয্যেন অসীতিমহাথেৰা মেঘৱণ্ণং পংসুকূলং একংসং কৰিত্ৱা কত্তৰদণ্ডং আদায সুৱম্মৱম্মিতা ৱিয গন্ধহত্থিনো ৱিগতদোসা ৱন্তদোসা ভিন্নকিলেসা ৱিজটিতজটা ছিন্নবন্ধনা ভগৱন্তং পৰিৱাৰযিংসু. সো সযং ৱীতৰাগো ৱীতৰাগেহি, সযং ৱীতদোসো ৱীতদোসেহি, সযং ৱীতমোহো ৱীতমোহেহি, সযং ৱীততণ্হো ৱীততণ্হেহি, সযং নিক্কিলেসো নিক্কিলেসেহি, সযং বুদ্ধো অনুবুদ্ধেহি পৰিৱাৰিতো; পত্তপৰিৱাৰিতং ৱিয কেসৰং, কেসৰপৰিৱাৰিতা ৱিয কণ্ণিকা, অট্ঠনাগসহস্সপৰিৱাৰিতো ৱিয ছদ্দন্তো নাগৰাজা, নৱুতিহংসসহস্সপৰিৱাৰিতো ৱিয ধতৰট্ঠো হংসৰাজা, সেনঙ্গপৰিৱাৰিতো ৱিয চক্কৱত্তিৰাজা, দেৱগণপৰিৱাৰিতো ৱিয সক্কো দেৱৰাজা, ব্ৰহ্মগণপৰিৱাৰিতো ৱিয হাৰিতো মহাব্ৰহ্মা, অপৰিমিতকালসঞ্চিতপুঞ্ঞবলনিব্বত্তায অচিন্তেয্যায অনোপমায বুদ্ধলীলায চন্দো ৱিয গগনতলং তং মগ্গং পটিপন্নো হোতি.
অথেৱং ভগৱন্তং অনোপমায বুদ্ধলীলায গচ্ছন্তং ভিক্খূ চ ওক্খিত্তচক্খূ সন্তিন্দ্ৰিযে সন্তমানসে উপৰিনভে ঠিতং পুণ্ণচন্দং ৱিয ভগৱন্তংযেৱ নমস্সমানে দিস্ৱাৱ পৰিব্বাজকো অত্তনো পৰিসং অৱলোকেসি. সা হোতি কাজদণ্ডকে ওলম্বেত্ৱা গহিতোলুগ্গৱিলুগ্গপিট্ঠকতিদণ্ডমোৰপিঞ্ছমত্তিকাপত্তপসিব্বককুণ্ডিকাদিঅনেকপৰিক্খাৰভাৰভৰিতা. ‘‘অসুকস্স হত্থা সোভণা, অসুকস্স পাদা’’তি এৱমাদিনিৰত্থকৱচনা মুখৰা ৱিকিণ্ণৱাচা অদস্সনীযা অপাসাদিকা. তস্স তং দিস্ৱা ৱিপ্পটিসাৰো উদপাদি.
ইদানি তেন ভগৱতো ৱণ্ণো ৱত্তব্বো ভৱেয্য. যস্মা পনেস লাভসক্কাৰহানিযা চেৱ পক্খহানিযা চ নিচ্চম্পি ভগৱন্তং উসূযতি. অঞ্ঞতিত্থিযানঞ্হি যাৱ বুদ্ধো লোকে নুপ্পজ্জতি, তাৱদেৱ লাভসক্কাৰা নিব্বত্তন্তি, বুদ্ধুপ্পাদতো পন পট্ঠায পৰিহীনলাভসক্কাৰা হোন্তি, সূৰিযুগ্গমনে খজ্জোপনকা ৱিয নিস্সিৰীকতং আপজ্জন্তি. উপতিস্সকোলিতানঞ্চ সঞ্জযস্স সন্তিকে পব্বজিতকালেযেৱ পৰিব্বাজকা মহাপৰিসা অহেসুং, তেসু পন পক্কন্তেসু সাপি তেসং পৰিসা ভিন্না. ইতি ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি অযং পৰিব্বাজকো যস্মা নিচ্চম্পি ভগৱন্তং উসূযতি, তস্মা তং উসূযৱিসুগ্গাৰং উগ্গিৰন্তো ৰতনত্তযস্স অৱণ্ণমেৱ ভাসতীতি ৱেদিতব্বো.
২. অথ খো ভগৱা অম্বলট্ঠিকাযং ৰাজাগাৰকে একৰত্তিৱাসং উপগচ্ছি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনাতি ভগৱা তায বুদ্ধলীলায গচ্ছমানো অনুপুব্বেন অম্বলট্ঠিকাদ্ৱাৰং পাপুণিত্ৱা সূৰিযং ওলোকেত্ৱা – ‘‘অকালো দানি গন্তুং, অত্থসমীপং গতো সূৰিযো’’তি অম্বলট্ঠিকাযং ৰাজাগাৰকে একৰত্তিৱাসং উপগচ্ছি.
তত্থ অম্বলট্ঠিকাতি ৰঞ্ঞো উয্যানং. তস্স কিৰ দ্ৱাৰসমীপে তৰুণঅম্বৰুক্খো অত্থি, তং ‘‘অম্বলট্ঠিকা’’তি ৱদন্তি. তস্স অৱিদূৰে ভৱত্তা উয্যানম্পি অম্বলট্ঠিকা ত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গতং. তং ছাযূদকসম্পন্নং পাকাৰপৰিক্খিত্তং সুযোজিতদ্ৱাৰং মঞ্জুসা ৱিয সুগুত্তং. তত্থ ৰঞ্ঞো কীড়নত্থং পটিভানচিত্তৱিচিত্তং অগাৰং অকংসু. তং ‘‘ৰাজাগাৰক’’ন্তি ৱুচ্চতি.
সুপ্পিযোপি খোতি সুপ্পিযোপি তস্মিং ঠানে সূৰিযং ওলোকেত্ৱা – ‘‘অকালো দানি গন্তুং, বহূ খুদ্দকমহল্লকা পৰিব্বাজকা, বহুপৰিস্সযো চ অযং মগ্গো চোৰেহিপি ৱাড়যক্খেহিপি ৱাড়মিগেহিপি. অযং খো পন সমণো গোতমো উয্যানং পৱিট্ঠো, সমণস্স চ গোতমস্স ৱসনট্ঠানে দেৱতা আৰক্খং গণ্হন্তি, হন্দাহম্পি ইধ একৰত্তিৱাসং উপগন্ত্ৱা স্ৱেৱ গমিস্সামী’’তি তদেৱুয্যানং পাৱিসি. ততো ভিক্খুসঙ্ঘো ভগৱতো ৱত্তং দস্সেত্ৱা অত্তনো অত্তনো ৱসনট্ঠানং সল্লক্খেসি. পৰিব্বাজকোপি উয্যানস্স একপস্সে পৰিব্বাজকপৰিক্খাৰে ওতাৰেত্ৱা ৱাসং উপগচ্ছি সদ্ধিং অত্তনো পৰিসায. পাড়িযমাৰূড়্হৱসেনেৱ পন – ‘‘সদ্ধিং অত্তনো অন্তেৱাসিনা ব্ৰহ্মদত্তেন মাণৱেনা’’তি ৱুত্তং.
এৱং ৱাসং উপগতো পন সো পৰিব্বাজকো ৰত্তিভাগে দসবলং ওলোকেসি. তস্মিঞ্চ সমযে সমন্তা ৱিপ্পকিণ্ণতাৰকা ৱিয পদীপা জলন্তি, মজ্ঝে ভগৱা নিসিন্নো হোতি, ভিক্খুসঙ্ঘো চ ভগৱন্তং পৰিৱাৰেত্ৱা. তত্থ একভিক্খুস্সপি হত্থকুক্কুচ্চং ৱা পাদকুক্কুচ্চং ৱা উক্কাসিতসদ্দো ৱা খিপিতসদ্দো ৱা নত্থি. সা হি পৰিসা অত্তনো চ সিক্খিতসিক্খতায সত্থৰি চ গাৰৱেনাতি দ্ৱীহি কাৰণেহি নিৱাতে পদীপসিখা ৱিয নিচ্চলা সন্নিসিন্নাৱ অহোসি. পৰিব্বাজকো তং ৱিভূতিং দিস্ৱা অত্তনো পৰিসং ওলোকেসি. তত্থ কেচি হত্থং খিপন্তি, কেচি পাদং, কেচি ৱিপ্পলপন্তি, কেচি নিল্লালিতজিৱ্হা পগ্ঘৰিতখেড়া, দন্তে খাদন্তা কাকচ্ছমানা ঘৰুঘৰুপস্সাসিনো সযন্তি. সো ৰতনত্তযস্স গুণৱণ্ণে ৱত্তব্বেপি ইস্সাৱসেন পুন অৱণ্ণমেৱ আৰভি. ব্ৰহ্মদত্তো পন ৱুত্তনযেনেৱ ৱণ্ণং. তেন ৱুত্তং – ‘‘তত্ৰাপি সুদং সুপ্পিযো পৰিব্বাজকো’’তি সব্বং ৱত্তব্বং. তত্থ তত্ৰাপীতি তস্মিম্পি, অম্বলট্ঠিকাযং উয্যানেতি অত্থো.
৩. সম্বহুলানন্তি বহুকানং. তত্থ ৱিনযপৰিযাযেন তযো জনা ‘‘সম্বহুলা’’তি ৱুচ্চন্তি. ততো পৰং সঙ্ঘো. সুত্তন্তপৰিযাযেন পন তযো তযোৱ ততো পট্ঠায সম্বহুলা. ইধ সুত্তন্তপৰিযাযেন ‘‘সম্বহুলা’’তি ৱেদিতব্বা. মণ্ডলমাড়েতি কত্থচি দ্ৱে কণ্ণিকা গহেত্ৱা হংসৱট্টকচ্ছন্নেন কতা কূটাগাৰসালাপি ‘‘মণ্ডলমাড়ো’’তি ৱুচ্চতি, কত্থচি একং কণ্ণিকং গহেত্ৱা থম্ভপন্তিং পৰিক্খিপিত্ৱা কতা উপট্ঠানসালাপি ‘‘মণ্ডলমাড়ো’’তি ৱুচ্চতি. ইধ পন নিসীদনসালা ‘‘মণ্ডলমাড়ো’’তি ৱেদিতব্বো. সন্নিসিন্নানন্তি নিসজ্জনৱসেন. সন্নিপতিতানন্তি সমোধানৱসেন. অযং সঙ্খিযধম্মোতি সঙ্খিযা ৱুচ্চতি কথা, কথাধম্মোতি অত্থো. উদপাদীতি উপ্পন্নো. কতমো পন সোতি? অচ্ছৰিযং আৱুসোতি এৱমাদি. তত্থ অন্ধস্স পব্বতাৰোহণং ৱিয নিচ্চং ন হোতীতি অচ্ছৰিযং. অযং তাৱ সদ্দনযো. অযং পন অট্ঠকথানযো – অচ্ছৰাযোগ্গন্তি অচ্ছৰিযং. অচ্ছৰং পহৰিতুং যুত্তন্তি অত্থো. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অব্ভুতং. উভযং পেতং ৱিম্হযস্সেৱাধিৱচনং. যাৱঞ্চিদন্তি যাৱ চ ইদং তেন সুপ্পটিৱিদিততায অপ্পমেয্যত্তং দস্সেতি.
তেন ভগৱতা জানতা…পে… সুপ্পটিৱিদিতাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো. যো সো ভগৱা সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তেন ভগৱতা তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযং জানতা, হত্থতলে ঠপিতং আমলকং ৱিয সব্বঞেয্যধম্মং পস্সতা.
অপি চ পুব্বেনিৱাসাদীহি জানতা, দিব্বেন চক্খুনা পস্সতা. তীহি ৱিজ্জাহি ছহি ৱা পন অভিঞ্ঞাহি জানতা, সব্বত্থ অপ্পটিহতেন সমন্তচক্খুনা পস্সতা. সব্বধম্মজাননসমত্থায ৱা পঞ্ঞায জানতা, সব্বসত্তানং চক্খুৱিসযাতীতানি তিৰোকুট্টাদিগতানিপি ৰূপানি অতিৱিসুদ্ধেন মংসচক্খুনা পস্সতা. অত্তহিতসাধিকায ৱা সমাধিপদট্ঠানায পটিৱেধপঞ্ঞায জানতা, পৰহিতসাধিকায কৰুণাপদট্ঠানায দেসনাপঞ্ঞায পস্সতা.
অৰীনং হতত্তা পচ্চযাদীনঞ্চ অৰহত্তা অৰহতা. সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন অন্তৰাযিকধম্মে ৱা জানতা, নিয্যানিকধম্মে পস্সতা, কিলেসাৰীনং হতত্তা অৰহতা. সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি. এৱং চতূৱেসাৰজ্জৱসেন চতূহাকাৰেহি থোমিতেন সত্তানং নানাধিমুত্তিকতা নানজ্ঝাসযতা সুপ্পটিৱিদিতা যাৱ চ সুট্ঠু পটিৱিদিতা.
ইদানিস্স সুপ্পটিৱিদিতভাৱং দস্সেতুং অযঞ্হীতিআদিমাহ. ইদং ৱুত্তং হোতি যা চ অযং ভগৱতা ‘‘ধাতুসো, ভিক্খৱে, সত্তা সংসন্দন্তি সমেন্তি, হীনাধিমুত্তিকা হীনাধিমুত্তিকেহি সদ্ধিং সংসন্দন্তি সমেন্তি, কল্যাণাধিমুত্তিকা কল্যাণাধিমুত্তিকেহি সদ্ধিং সংসন্দন্তি সমেন্তি. অতীতম্পি খো, ভিক্খৱে, অদ্ধানং ধাতুসোৱ সত্তা সংসন্দিংসু সমিংসু, হীনাধিমুত্তিকা হীনাধিমুত্তিকেহি…পে… কল্যাণাধিমুত্তিকা কল্যাণাধিমুত্তিকেহি সদ্ধিং সংসন্দিংসু সমিংসু, অনাগতম্পি খো, ভিক্খৱে, অদ্ধানং…পে… সংসন্দিস্সন্তি সমেস্সন্তি, এতৰহিপি খো, ভিক্খৱে, পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং ধাতুসোৱ সত্তা সংসন্দন্তি সমেন্তি, হীনাধিমুত্তিকা হীনাধিমুত্তিকেহি…পে… কল্যাণাধিমুত্তিকা কল্যাণাধিমুত্তিকেহি সদ্ধিং সংসন্দন্তি সমেন্তী’’তি এৱং সত্তানং নানাধিমুত্তিকতা, নানজ্ঝাসযতা, নানাদিট্ঠিকতা, নানাখন্তিতা, নানাৰুচিতা, নাড়িযা মিনন্তেন ৱিয তুলায তুলযন্তেন ৱিয চ নানাধিমুত্তিকতাঞাণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ৱিদিতা, সা যাৱ সুপ্পটিৱিদিতা. দ্ৱেপি নাম সত্তা একজ্ঝাসযা দুল্লভা লোকস্মিং. একস্মিং গন্তুকামে একো ঠাতুকামো হোতি, একস্মিং পিৱিতুকামে একো ভুঞ্জিতুকামো. ইমেসু চাপি দ্ৱীসু আচৰিযন্তেৱাসীসু অযঞ্হি ‘‘সুপ্পিযো পৰিব্বাজকো…পে… ভগৱন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধা হোন্তি ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি. তত্থ ইতিহমেতি ইতিহ ইমে, এৱং ইমেতি অত্থো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৪. অথ খো ভগৱা তেসং ভিক্খূনং ইমং সঙ্খিযধম্মং ৱিদিত্ৱাতি এত্থ ৱিদিত্ৱাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিত্ৱা. ভগৱা হি কত্থচি মংসচক্খুনা দিস্ৱা জানাতি – ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৱুয্হমান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) ৱিয. কত্থচি দিব্বচক্খুনা দিস্ৱা জানাতি – ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন তা দেৱতাযো সহস্সস্সেৱ পাটলিগামে ৱত্থূনি পৰিগণ্হন্তিযো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৫২) ৱিয. কত্থচি পকতিসোতেন সুত্ৱা জানাতি – ‘‘অস্সোসি খো ভগৱা আযস্মতো আনন্দস্স সুভদ্দেন পৰিব্বাজকেন সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২১৩) ৱিয. কত্থচি দিব্বসোতেন সুত্ৱা জানাতি – ‘‘অস্সোসি খো ভগৱা দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায সন্ধানস্স গহপতিস্স নিগ্ৰোধেন পৰিব্বাজকেন সদ্ধিং ইমং কথাসল্লাপ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৫৪) ৱিয. ইধ পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সুত্ৱা অঞ্ঞাসি. কিং কৰোন্তো অঞ্ঞাসি? পচ্ছিমযামকিচ্চং, কিচ্চঞ্চ নামেতং সাত্থকং, নিৰত্থকন্তি দুৱিধং হোতি. তত্থ নিৰত্থককিচ্চং ভগৱতা বোধিপল্লঙ্কেযেৱ অৰহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতং কতং. সাত্থকংযেৱ পন ভগৱতো কিচ্চং হোতি. তং পঞ্চৱিধং – পুৰেভত্তকিচ্চং, পচ্ছাভত্তকিচ্চং, পুৰিমযামকিচ্চং, মজ্ঝিমযামকিচ্চং, পচ্ছিমযামকিচ্চন্তি.
তত্ৰিদং পুৰেভত্তকিচ্চং –
ভগৱা হি পাতোৱ উট্ঠায উপট্ঠাকানুগ্গহত্থং সৰীৰফাসুকত্থঞ্চ মুখধোৱনাদিসৰীৰপৰিকম্মং কত্ৱা যাৱ ভিক্খাচাৰৱেলা তাৱ ৱিৱিত্তাসনে ৱীতিনামেত্ৱা, ভিক্খাচাৰৱেলাযং নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তমাদায কদাচি এককো, কদাচি ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো, গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায পৱিসতি; কদাচি পকতিযা, কদাচি অনেকেহি পাটিহাৰিযেহি ৱত্তমানেহি. সেয্যথিদং, পিণ্ডায পৱিসতো লোকনাথস্স পুৰতো পুৰতো গন্ত্ৱা মুদুগতৱাতা পথৱিং সোধেন্তি, ৱলাহকা উদকফুসিতানি মুঞ্চন্তা মগ্গে ৰেণুং ৱূপসমেত্ৱা উপৰি ৱিতানং হুত্ৱা তিট্ঠন্তি, অপৰে ৱাতা পুপ্ফানি উপসংহৰিত্ৱা মগ্গে ওকিৰন্তি, উন্নতা ভূমিপ্পদেসা ওনমন্তি, ওনতা উন্নমন্তি, পাদনিক্খেপসমযে সমাৱ ভূমি হোতি, সুখসম্ফস্সানি পদুমপুপ্ফানি ৱা পাদে সম্পটিচ্ছন্তি. ইন্দখীলস্স অন্তো ঠপিতমত্তে দক্খিণপাদে সৰীৰতো ছব্বণ্ণৰস্মিযো নিক্খমিত্ৱা সুৱণ্ণৰসপিঞ্জৰানি ৱিয চিত্ৰপটপৰিক্খিত্তানি ৱিয চ পাসাদকূটাগাৰাদীনি অলঙ্কৰোন্তিযো ইতো চিতো চ ধাৱন্তি, হত্থিঅস্সৱিহঙ্গাদযো সকসকট্ঠানেসু ঠিতাযেৱ মধুৰেনাকাৰেন সদ্দং কৰোন্তি, তথা ভেৰিৱীণাদীনি তূৰিযানি মনুস্সানঞ্চ কাযূপগানি আভৰণানি. তেন সঞ্ঞাণেন মনুস্সা জানন্তি – ‘‘অজ্জ ভগৱা ইধ পিণ্ডায পৱিট্ঠো’’তি. তে সুনিৱত্থা সুপাৰুতা গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ঘৰা নিক্খমিত্ৱা অন্তৰৱীথিং পটিপজ্জিত্ৱা ভগৱন্তং গন্ধপুপ্ফাদীহি সক্কচ্চং পূজেত্ৱা ৱন্দিত্ৱা – ‘‘অম্হাকং, ভন্তে, দস ভিক্খূ, অম্হাকং ৱীসতি, পঞ্ঞাসং…পে… সতং দেথা’’তি যাচিত্ৱা ভগৱতোপি পত্তং গহেত্ৱা আসনং পঞ্ঞপেত্ৱা সক্কচ্চং পিণ্ডপাতেন পটিমানেন্তি. ভগৱা কতভত্তকিচ্চো তেসং সত্তানং চিত্তসন্তানানি ওলোকেত্ৱা তথা ধম্মং দেসেতি, যথা কেচি সৰণগমনেসু পতিট্ঠহন্তি, কেচি পঞ্চসু সীলেসু, কেচি সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিফলানং অঞ্ঞতৰস্মিং; কেচি পব্বজিত্ৱা অগ্গফলে অৰহত্তেতি. এৱং মহাজনং অনুগ্গহেত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং গচ্ছতি. তত্থ গন্ত্ৱা মণ্ডলমাড়ে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদতি, ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপৰিযোসানং আগমযমানো. ততো ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে উপট্ঠাকো ভগৱতো নিৱেদেতি. অথ ভগৱা গন্ধকুটিং পৱিসতি. ইদং তাৱ পুৰেভত্তকিচ্চং.
অথ ভগৱা এৱং কতপুৰেভত্তকিচ্চো গন্ধকুটিযা উপট্ঠানে নিসীদিত্ৱা পাদে পক্খালেত্ৱা পাদপীঠে ঠত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং ওৱদতি – ‘‘ভিক্খৱে, অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, দুল্লভো বুদ্ধুপ্পাদো লোকস্মিং, দুল্লভো মনুস্সত্তপটিলাভো, দুল্লভা সম্পত্তি, দুল্লভা পব্বজ্জা, দুল্লভং সদ্ধম্মস্সৱন’’ন্তি. তত্থ কেচি ভগৱন্তং কম্মট্ঠানং পুচ্ছন্তি. ভগৱাপি তেসং চৰিযানুৰূপং কম্মট্ঠানং দেতি. ততো সব্বেপি ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা অত্তনো অত্তনো ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানানি গচ্ছন্তি. কেচি অৰঞ্ঞং, কেচি ৰুক্খমূলং, কেচি পব্বতাদীনং অঞ্ঞতৰং, কেচি চাতুমহাৰাজিকভৱনং…পে… কেচি ৱসৱত্তিভৱনন্তি. ততো ভগৱা গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা সচে আকঙ্খতি, দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো মুহুত্তং সীহসেয্যং কপ্পেতি. অথ সমস্সাসিতকাযো ৱুট্ঠহিত্ৱা দুতিযভাগে লোকং ৱোলোকেতি. ততিযভাগে যং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰতি তত্থ মহাজনো পুৰেভত্তং দানং দত্ৱা পচ্ছাভত্তং সুনিৱত্থো সুপাৰুতো গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ৱিহাৰে সন্নিপততি. ততো ভগৱা সম্পত্তপৰিসায অনুৰূপেন পাটিহাৰিযেন গন্ত্ৱা ধম্মসভাযং পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসজ্জ ধম্মং দেসেতি কালযুত্তং সমযযুত্তং, অথ কালং ৱিদিত্ৱা পৰিসং উয্যোজেতি, মনুস্সা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পক্কমন্তি. ইদং পচ্ছাভত্তকিচ্চং.
সো এৱং নিট্ঠিতপচ্ছাভত্তকিচ্চো সচে গত্তানি ওসিঞ্চিতুকামো হোতি, বুদ্ধাসনা ৱুট্ঠায ন্হানকোট্ঠকং পৱিসিত্ৱা উপট্ঠাকেন পটিযাদিতউদকেন গত্তানি উতুং গণ্হাপেতি. উপট্ঠাকোপি বুদ্ধাসনং আনেত্ৱা গন্ধকুটিপৰিৱেণে পঞ্ঞপেতি. ভগৱা সুৰত্তদুপট্টং নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা উত্তৰাসঙ্গং একংসং কৰিত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা নিসীদতি এককোৱ মুহুত্তং পটিসল্লীনো, অথ ভিক্খূ ততো ততো আগম্ম ভগৱতো উপট্ঠানং আগচ্ছন্তি. তত্থ একচ্চে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, একচ্চে কম্মট্ঠানং, একচ্চে ধম্মস্সৱনং যাচন্তি. ভগৱা তেসং অধিপ্পাযং সম্পাদেন্তো পুৰিমযামং ৱীতিনামেতি. ইদং পুৰিমযামকিচ্চং.
পুৰিমযামকিচ্চপৰিযোসানে পন ভিক্খূসু ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পক্কন্তেসু সকলদসসহস্সিলোকধাতুদেৱতাযো ওকাসং লভমানা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, যথাভিসঙ্খতং অন্তমসো চতুৰক্খৰম্পি. ভগৱা তাসং দেৱতানং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তো মজ্ঝিমযামং ৱীতিনামেতি. ইদং মজ্ঝিমযামকিচ্চং.
পচ্ছিমযামং পন তযো কোট্ঠাসে কত্ৱা পুৰেভত্ততো পট্ঠায নিসজ্জায পীড়িতস্স সৰীৰস্স কিলাসুভাৱমোচনত্থং একং কোট্ঠাসং চঙ্কমেন ৱীতিনামেতি. দুতিযকোট্ঠাসে গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো সীহসেয্যং কপ্পেতি. ততিযকোট্ঠাসে পচ্চুট্ঠায নিসীদিত্ৱা পুৰিমবুদ্ধানং সন্তিকে দানসীলাদিৱসেন কতাধিকাৰপুগ্গলদস্সনত্থং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেতি. ইদং পচ্ছিমযামকিচ্চং.
তস্মিং পন দিৱসে ভগৱা পুৰেভত্তকিচ্চং ৰাজগহে পৰিযোসাপেত্ৱা পচ্ছাভত্তে মগ্গং আগতো, পুৰিমযামে ভিক্খূনং কম্মট্ঠানং কথেত্ৱা, মজ্ঝিমযামে দেৱতানং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেত্ৱা, পচ্ছিমযামে চঙ্কমং আৰুয্হ চঙ্কমমানো পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং ইমং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং আৰব্ভ পৱত্তং কথং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৱ সুত্ৱা অঞ্ঞাসীতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পচ্ছিমযামকিচ্চং কৰোন্তো অঞ্ঞাসী’’তি.
ঞত্ৱা চ পনস্স এতদহোসি – ‘‘ইমে ভিক্খূ ময্হং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং আৰব্ভ গুণং কথেন্তি, এতেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণকিচ্চং ন পাকটং, ময্হমেৱ পাকটং. মযি পন গতে এতে অত্তনো কথং নিৰন্তৰং আৰোচেস্সন্তি, ততো নেসং অহং তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা তিৱিধং সীলং ৱিভজন্তো, দ্ৱাসট্ঠিযা ঠানেসু অপ্পটিৱত্তিযং সীহনাদং নদন্তো, পচ্চযাকাৰং সমোধানেত্ৱা বুদ্ধগুণে পাকটে কত্ৱা, সিনেৰুং উক্খিপেন্তো ৱিয সুৱণ্ণকূটেন নভং পহৰন্তো ৱিয চ দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনং ব্ৰহ্মজালসুত্তন্তং অৰহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপেন্তো দেসেস্সামি, সা মে দেসনা পৰিনিব্বুতস্সাপি পঞ্চৱস্সসহস্সানি সত্তানং অমতমহানিব্বানং সম্পাপিকা ভৱিস্সতী’’তি. এৱং চিন্তেত্ৱা যেন মণ্ডলমাড়ো তেনুপসঙ্কমীতি. যেনাতি যেন দিসাভাগেন, সো উপসঙ্কমিতব্বো. ভুম্মত্থে ৱা এতং কৰণৱচনং, যস্মিং পদেসে সো মণ্ডলমাড়ো, তত্থ গতোতি অযমেত্থ অত্থো.
পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদীতি বুদ্ধকালে কিৰ যত্থ যত্থ একোপি ভিক্খু ৱিহৰতি সব্বত্থ বুদ্ধাসনং পঞ্ঞত্তমেৱ হোতি. কস্মা? ভগৱা কিৰ অত্তনো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ফাসুকট্ঠানে ৱিহৰন্তে মনসি কৰোতি – ‘‘অসুকো ময্হং সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা গতো, সক্খিস্সতি নু খো ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নো ৱা’’তি. অথ নং পস্সতি কম্মট্ঠানং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অকুসলৱিতক্কং ৱিতক্কযমানং, ততো ‘‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিহৰন্তং ইমং কুলপুত্তং অকুসলৱিতক্কা অভিভৱিত্ৱা অনমতগ্গে ৱট্টদুক্খে সংসাৰেস্সন্তী’’তি তস্স অনুগ্গহত্থং তত্থেৱ অত্তানং দস্সেত্ৱা তং কুলপুত্তং ওৱদিত্ৱা আকাসং উপ্পতিত্ৱা পুন অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ গচ্ছতি. অথেৱং ওৱদিযমানা তে ভিক্খূ চিন্তযিংসু – ‘‘সত্থা অম্হাকং মনং জানিত্ৱা আগন্ত্ৱা অম্হাকং সমীপে ঠিতংযেৱ অত্তানং দস্সেতি’’. তস্মিং খণে – ‘‘ভন্তে, ইধ নিসীদথ, ইধ নিসীদথা’’তি আসনপৰিযেসনং নাম ভাৰোতি. তে আসনং পঞ্ঞপেত্ৱাৱ ৱিহৰন্তি. যস্স পীঠং অত্থি, সো তং পঞ্ঞপেতি. যস্স নত্থি, সো মঞ্চং ৱা ফলকং ৱা কট্ঠং ৱা পাসাণং ৱা ৱালুকপুঞ্জং ৱা পঞ্ঞপেতি. তং অলভমানা পুৰাণপণ্ণানিপি সঙ্কড্ঢিত্ৱা তত্থ পংসুকূলং পত্থৰিত্ৱা ঠপেন্তি. ইধ পন ৰঞ্ঞো নিসীদনাসনমেৱ অত্থি, তং পপ্ফোটেত্ৱা পঞ্ঞপেত্ৱা পৰিৱাৰেত্ৱা তে ভিক্খূ ভগৱতো অধিমুত্তিকঞাণমাৰব্ভ গুণং থোমযমানা নিসীদিংসু. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি.
এৱং নিসিন্নো পন জানন্তোযেৱ কথাসমুট্ঠাপনত্থং ভিক্খূ পুচ্ছি. তে চস্স সব্বং কথযিংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘নিসজ্জ খো ভগৱা’’তিআদি. তত্থ কায নুত্থাতি কতমায নু কথায সন্নিসিন্না ভৱথাতি অত্থো. কায নেত্থাতিপি পাড়ি, তস্সা কতমায নু এত্থাতি অত্থো কায নোত্থাতিপি পাড়ি. তস্সাপি পুৰিমোযেৱ অত্থো.
অন্তৰাকথাতি, কম্মট্ঠানমনসিকাৰউদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীনং অন্তৰা অঞ্ঞা একা কথা. ৱিপ্পকতাতি, মম আগমনপচ্চযা অপৰিনিট্ঠিতা সিখং অপ্পত্তা. তেন কিং দস্সেতি? ‘‘নাহং তুম্হাকং কথাভঙ্গত্থং আগতো, অহং পন সব্বঞ্ঞুতায তুম্হাকং কথং নিট্ঠাপেত্ৱা মত্থকপ্পত্তং কত্ৱা দস্সামীতি আগতো’’তি নিসজ্জেৱ সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেতি. অযং খো নো, ভন্তে, অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা, অথ ভগৱা অনুপ্পত্তোতি এত্থাপি অযমধিপ্পাযো. অযং ভন্তে অম্হাকং ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং আৰব্ভ গুণকথা ৱিপ্পকতা, ন ৰাজকথাদিকা তিৰচ্ছানকথা, অথ ভগৱা অনুপ্পত্তো; তং নো ইদানি নিট্ঠাপেত্ৱা দেসেথাতি.
এত্তাৱতা চ যং আযস্মতা আনন্দেন কমলকুৱলযুজ্জলৱিমলসাধুৰসসলিলায পোক্খৰণিযা সুখাৱতৰণত্থং নিম্মলসিলাতলৰচনৱিলাসসোভিতৰতনসোপানং, ৱিপ্পকিণ্ণমুত্তাতলসদিসৱালুকাকিণ্ণপণ্ডৰভূমিভাগং তিত্থং ৱিয সুৱিভত্তভিত্তিৱিচিত্ৰৱেদিকাপৰিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৱিয, ৱিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৱৰস্স সুখাৰোহণত্থং দন্তমযসণ্হমুদুফলককঞ্চনলতাৱিনদ্ধমণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৱিয, সুৱণ্ণৱলযনূপুৰাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতকথিতহসিতমধুৰস্সৰগেহজনৱিচৰিতস্স উড়াৰিস্সৰিৱিভৱসোভিতস্স মহাঘৰস্স সুখপ্পৱেসনত্থং সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তপৱাড়াদিজুতিৱিস্সৰৱিজ্জোতিতসুপ্পতিট্ঠিতৱিসালদ্ৱাৰবাহং মহাদ্ৱাৰং ৱিয চ অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধগুণানুভাৱসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৱগহণত্থং কালদেসদেসকৱত্থুপৰিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্সত্থৱণ্ণনা সমত্তাতি.
৫. ইদানি – ‘‘মমং ৱা, ভিক্খৱে, পৰে অৱণ্ণং ভাসেয্যু’’ন্তিআদিনা নযেন ভগৱতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স ৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা সুত্তৱণ্ণনা. যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৱ ৱিচাৰযিস্সাম. চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা – অত্তজ্ঝাসযো, পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসিকো, অট্ঠুপ্পত্তিকোতি.
তত্থ যানি সুত্তানি ভগৱা পৰেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেসি; সেয্যথিদং, আকঙ্খেয্যসুত্তং, ৱত্থসুত্তং, মহাসতিপট্ঠানং, মহাসড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তং, অৰিযৱংসসুত্তং, সম্মপ্পধানসুত্তন্তহাৰকো, ইদ্ধিপাদইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গসুত্তন্তহাৰকোতি এৱমাদীনি; তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
যানি পন ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনিযা ধম্মা; যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি; (সং. নি. ৪.১২১) এৱং পৰেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং মনং অভিনীহাৰং বুজ্ঝনভাৱঞ্চ অৱেক্খিত্ৱা পৰজ্ঝাসযৱসেন কথিতানি; সেয্যথিদং, চূড়ৰাহুলোৱাদসুত্তং, মহাৰাহুলোৱাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনং, ধাতুৱিভঙ্গসুত্তন্তি এৱমাদীনি; তেসং পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
ভগৱন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৱা চতস্সো পৰিসা, চত্তাৰো ৱণ্ণা, নাগা, সুপণ্ণা, গন্ধব্বা, অসুৰা, যক্খা, মহাৰাজানো, তাৱতিংসাদযো দেৱা, মহাব্ৰহ্মাতি এৱমাদযো – ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গা’’তি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি. ‘‘নীৱৰণা নীৱৰণা’’তি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি; ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’. ‘‘কিং সূধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদিনা নযেন পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৱং পুট্ঠেন ভগৱতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি, যানি ৱা পনঞ্ঞানিপি দেৱতাসংযুত্ত-মাৰসংযুত্ত-ব্ৰহ্মসংযুত্ত-সক্কপঞ্হ-চূড়ৱেদল্ল-মহাৱেদল্ল-সামঞ্ঞফল-আড়ৱক-সূচিলোম-খৰলোমসুত্তাদীনি; তেসং পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো.
যানি পন তানি উপ্পন্নং কাৰণং পটিচ্চ কথিতানি, সেয্যথিদং – ধম্মদাযাদং, চূড়সীহনাদং, চন্দূপমং, পুত্তমংসূপমং, দাৰুক্খন্ধূপমং, অগ্গিক্খন্ধূপমং, ফেণপিণ্ডূপমং, পাৰিচ্ছত্তকূপমন্তি এৱমাদীনি; তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.
এৱমেতেসু চতূসু নিক্খেপেসু ইমস্স সুত্তস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. অট্ঠুপ্পত্তিযা হি ইদং ভগৱতা নিক্খিত্তং. কতৰায অট্ঠুপ্পত্তিযা? ৱণ্ণাৱণ্ণে. আচৰিযো ৰতনত্তযস্স অৱণ্ণং অভাসি, অন্তেৱাসী ৱণ্ণং. ইতি ইমং ৱণ্ণাৱণ্ণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা দেসনাকুসলো ভগৱা – ‘‘মমং ৱা, ভিক্খৱে, পৰে অৱণ্ণং ভাসেয্যু’’ন্তি দেসনং আৰভি. তত্থ মমন্তি, সামিৱচনং, মমাতি অত্থো. ৱাসদ্দো ৱিকপ্পনত্থো. পৰেতি, পটিৱিৰুদ্ধা সত্তা. তত্ৰাতি যে অৱণ্ণং ৱদন্তি তেসু.
ন আঘাতোতিআদীহি কিঞ্চাপি তেসং ভিক্খূনং আঘাতোযেৱ নত্থি, অথ খো আযতিং কুলপুত্তানং ঈদিসেসুপি ঠানেসু অকুসলুপ্পত্তিং পটিসেধেন্তো ধম্মনেত্তিং ঠপেতি. তত্থ আহনতি চিত্তন্তি ‘আঘাতো’; কোপস্সেতং অধিৱচনং. অপ্পতীতা হোন্তি তেন অতুট্ঠা অসোমনস্সিকাতি অপ্পচ্চযো; দোমনস্সস্সেতং অধিৱচনং. নেৱ অত্তনো ন পৰেসং হিতং অভিৰাধযতীতি অনভিৰদ্ধি; কোপস্সেতং অধিৱচনং. এৱমেত্থ দ্ৱীহি পদেহি সঙ্খাৰক্খন্ধো, একেন ৱেদনাক্খন্ধোতি দ্ৱে খন্ধা ৱুত্তা. তেসং ৱসেন সেসানম্পি সম্পযুত্তধম্মানং কাৰণং পটিক্খিত্তমেৱ.
এৱং পঠমেন নযেন মনোপদোসং নিৱাৰেত্ৱা, দুতিযেন নযেন তত্থ আদীনৱং দস্সেন্তো আহ – ‘‘তত্ৰ চে তুম্হে অস্সথ কুপিতা ৱা অনত্তমনা ৱা, তুম্হং যেৱস্স তেন অন্তৰাযো’’তি. তত্থ ‘তত্ৰ চে তুম্হে অস্সথা’তি তেসু অৱণ্ণভাসকেসু, তস্মিং ৱা অৱণ্ণে তুম্হে ভৱেয্যাথ চে; যদি ভৱেয্যাথাতি অত্থো. ‘কুপিতা’ কোপেন, অনত্তমনা দোমনস্সেন. ‘তুম্হং যেৱস্স তেন অন্তৰাযো’তি তুম্হাকংযেৱ তেন কোপেন, তায চ অনত্তমনতায পঠমজ্ঝানাদীনং অন্তৰাযো ভৱেয্য.
এৱং দুতিযেন নযেন আদীনৱং দস্সেত্ৱা, ততিযেন নযেন ৱচনত্থসল্লক্খণমত্তেপি অসমত্থতং দস্সেন্তো – ‘‘অপি নু তুম্হে পৰেস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰেসন্তি যেসং কেসং চি. কুপিতো হি নেৱ বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅৰিযসাৱকানং, ন মাতাপিতূনং, ন পচ্চত্থিকানং সুভাসিতদুব্ভাসিতস্স অত্থং আজানাতি. যথাহ –
‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধং তমং তদা হোতি, যং কোধো সহতে নৰং.
অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতী’’তি. (অ. নি. ৭.৬৪);
এৱং সব্বথাপি অৱণ্ণে মনোপদোসং নিসেধেত্ৱা ইদানি পটিপজ্জিতব্বাকাৰং দস্সেন্তো – ‘‘তত্ৰ তুম্হেহি অভূতং অভূততো’’তিআদিমাহ.
তত্থ তত্ৰ তুম্হেহীতি, তস্মিং অৱণ্ণে তুম্হেহি. অভূতং অভূততো নিব্বেঠেতব্বন্তি যং অভূতং, তং অভূতভাৱেনেৱ অপনেতব্বং. কথং? ইতিপেতং অভূতন্তিআদিনা নযেন. তত্ৰাযং যোজনা – ‘‘তুম্হাকং সত্থা ন সব্বঞ্ঞূ, ধম্মো দুৰক্খাতো, সঙ্ঘো দুপ্পটিপন্নো’’তিআদীনি সুত্ৱা ন তুণ্হী ভৱিতব্বং. এৱং পন ৱত্তব্বং – ‘‘ইতি পেতং অভূতং, যং তুম্হেহি ৱুত্তং, তং ইমিনাপি কাৰণেন অভূতং, ইমিনাপি কাৰণেন অতচ্ছং, ‘নত্থি চেতং অম্হেসু’, ‘ন চ পনেতং অম্হেসু সংৱিজ্জতি’, সব্বঞ্ঞূযেৱ অম্হাকং সত্থা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো, তত্ৰ ইদঞ্চিদঞ্চ কাৰণ’’ন্তি. এত্থ চ দুতিযং পদং পঠমস্স, চতুত্থঞ্চ ততিযস্স ৱেৱচনন্তি ৱেদিতব্বং. ইদঞ্চ অৱণ্ণেযেৱ নিব্বেঠনং কাতব্বং, ন সব্বত্থ. যদি হি ‘‘ত্ৱং দুস্সীলো, তৱাচৰিযো দুস্সীলো, ইদঞ্চিদঞ্চ তযা কতং, তৱাচৰিযেন কত’’ন্তি ৱুত্তে তুণ্হীভূতো অধিৱাসেতি, আসঙ্কনীযো হোতি. তস্মা মনোপদোসং অকত্ৱা অৱণ্ণো নিব্বেঠেতব্বো. ‘‘ওট্ঠোসি, গোণোসী’’তিআদিনা পন নযেন দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তং পুগ্গলং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা অধিৱাসনখন্তিযেৱ তত্থ কাতব্বা.
৬. এৱং অৱণ্ণভূমিযং তাদিলক্খণং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱণ্ণভূমিযং দস্সেতুং ‘‘মমং ৱা, ভিক্খৱে, পৰে ৱণ্ণং ভাসেয্যু’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰেতি যে কেচি পসন্না দেৱমনুস্সা. আনন্দন্তি এতেনাতি আনন্দো, পীতিযা এতং অধিৱচনং. সুমনস্স ভাৱো সোমনস্সং, চেতসিকসুখস্সেতং অধিৱচনং. উপ্পিলাৱিনো ভাৱো উপ্পিলাৱিতত্তং. কস্স উপ্পিলাৱিতত্তন্তি? চেতসোতি. উদ্ধচ্চাৱহায উপ্পিলাপনপীতিযা এতং অধিৱচনং. ইধাপি দ্ৱীহি পদেহি সঙ্খাৰক্খন্ধো, একেন ৱেদনাক্খন্ধো ৱুত্তো.
এৱং পঠমনযেন উপ্পিলাৱিতত্তং নিৱাৰেত্ৱা, দুতিযেন তত্থ আদীনৱং দস্সেন্তো – ‘‘তত্ৰ চে তুম্হে অস্সথা’’তিআদিমাহ. ইধাপি তুম্হং যেৱস্স তেন অন্তৰাযোতি তেন উপ্পিলাৱিতত্তেন তুম্হাকংযেৱ পঠমজ্ঝানাদীনং অন্তৰাযো ভৱেয্যাতি অত্থো ৱেদিতব্বো. কস্মা পনেতং ৱুত্তং? ননু ভগৱতা –
‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;
ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনাপি জম্বুদীপস্স.
ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;
ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনাপি জম্বুদীপস্স.
সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;
ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনাপি জম্বুদীপস্সা’’তি চ.
‘‘যে, ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না’’তি চ এৱমাদীহি অনেকসতেহি সুত্তেহি ৰতনত্তযে পীতিসোমনস্সমেৱ ৱণ্ণিতন্তি. সচ্চং ৱণ্ণিতং, তং পন নেক্খম্মনিস্সিতং. ইধ – ‘‘অম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং ধম্মো’’তিআদিনা নযেন আযস্মতো ছন্নস্স উপ্পন্নসদিসং গেহস্সিতং পীতিসোমনস্সং অধিপ্পেতং. ইদঞ্হি ঝানাদিপটিলাভায অন্তৰাযকৰং হোতি. তেনেৱাযস্মা ছন্নোপি যাৱ বুদ্ধো ন পৰিনিব্বাযি, তাৱ ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি, পৰিনিব্বানকালে পঞ্ঞত্তেন পন ব্ৰহ্মদণ্ডেন তজ্জিতো তং পীতিসোমনস্সং পহায ৱিসেসং নিব্বত্তেসি. তস্মা অন্তৰাযকৰংযেৱ সন্ধায ইদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অযঞ্হি লোভসহগতা পীতি. লোভো চ কোধসদিসোৱ. যথাহ –
‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধং তমং তদা হোতি, যং লোভো সহতে নৰং.
অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তৰতো জাতং, তং জনো নাৱবুজ্ঝতী’’তি. (ইতিৱু. ৮৮);
ততিযৱাৰো পন ইধ অনাগতোপি অত্থতো আগতো যেৱাতি ৱেদিতব্বো. যথেৱ হি কুদ্ধো, এৱং লুদ্ধোপি অত্থং ন জানাতীতি.
পটিপজ্জিতব্বাকাৰদস্সনৱাৰে পনাযং যোজনা – ‘‘তুম্হাকং সত্থা সব্বঞ্ঞূ অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ধম্মো স্ৱাক্খাতো, সঙ্ঘো সুপ্পটিপন্নো’’তিআদীনি সুত্ৱা ন তুণ্হী ভৱিতব্বং. এৱং পন পটিজানিতব্বং – ‘‘ইতিপেতং ভূতং, যং তুম্হেহি ৱুত্তং, তং ইমিনাপি কাৰণেন ভূতং, ইমিনাপি কাৰণেন তচ্ছং. সো হি ভগৱা ইতিপি অৰহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো; ধম্মো ইতিপি স্ৱাক্খাতো, ইতিপি সন্দিট্ঠিকো; সঙ্ঘো ইতিপি সুপ্পটিপন্নো, ইতিপি উজুপ্পটিপন্নো’’তি. ‘‘ত্ৱং সীলৱা’’তি পুচ্ছিতেনাপি সচে সীলৱা, ‘‘সীলৱাহমস্মী’’তি পটিজানিতব্বমেৱ. ‘‘ত্ৱং পঠমস্স ঝানস্স লাভী…পে… অৰহা’’তি পুট্ঠেনাপি সভাগানং ভিক্খূনংযেৱ পটিজানিতব্বং. এৱঞ্হি পাপিচ্ছতা চেৱ পৰিৱজ্জিতা হোতি, সাসনস্স চ অমোঘতা দীপিতা হোতীতি. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
চূড়সীলৱণ্ণনা
৭. অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৱেতি কো অনুসন্ধি? ইদং সুত্তং দ্ৱীহি পদেহি আবদ্ধং ৱণ্ণেন চ অৱণ্ণেন চ. তত্থ অৱণ্ণো – ‘‘ইতি পেতং অভূতং ইতি পেতং অতচ্ছ’’ন্তি, এত্থেৱ উদকন্তং পত্ৱা অগ্গিৱিয নিৱত্তো. ৱণ্ণো পন ভূতং ভূততো পটিজানিতব্বং – ‘‘ইতি পেতং ভূত’’ন্তি এৱং অনুৱত্ততিযেৱ. সো পন দুৱিধো ব্ৰহ্মদত্তেন ভাসিতৱণ্ণো চ ভিক্খুসঙ্ঘেন অচ্ছৰিযং আৱুসোতিআদিনা নযেন আৰদ্ধৱণ্ণো চ. তেসু ভিক্খুসঙ্ঘেন ৱুত্তৱণ্ণস্স উপৰি সুঞ্ঞতাপকাসনে অনুসন্ধিং দস্সেস্সতি. ইধ পন ব্ৰহ্মদত্তেন ৱুত্তৱণ্ণস্স অনুসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেতং, ভিক্খৱে’’তি দেসনা আৰদ্ধা.
তত্থ অপ্পমত্তকন্তি পৰিত্তস্স নামং. ওৰমত্তকন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. মত্তাতি ৱুচ্চতি পমাণং. অপ্পং মত্তা এতস্সাতি অপ্পমত্তকং. ওৰং মত্তা এতস্সাতি ওৰমত্তকং. সীলমেৱ সীলমত্তকং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘অপ্পমত্তকং খো, পনেতং ভিক্খৱে, ওৰমত্তকং সীলমত্তকং’ নাম যেন ‘‘তথাগতস্স ৱণ্ণং ৱদামী’’তি উস্সাহং কত্ৱাপি ৱণ্ণং ৱদমানো পুথুজ্জনো ৱদেয্যাতি. তত্থ সিযা – ননু ইদং সীলং নাম যোগিনো অগ্গৱিভূসনং? যথাহু পোৰাণা –
‘‘সীলং যোগিস্স’লঙ্কাৰো, সীলং যোগিস্স মণ্ডনং;
সীলেহি’লঙ্কতো যোগী, মণ্ডনে অগ্গতং গতো’’তি.
ভগৱতাপি চ অনেকেসু সুত্তসতেসু সীলং মহন্তমেৱ কত্ৱা কথিতং. যথাহ – ‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘সব্ৰহ্মচাৰীনং পিযো চস্সং মনাপো চ গৰু চ ভাৱনীযো চা’তি, সীলেস্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰী’’তি (ম. নি. ১.৬৫) চ.
‘‘কিকীৱ অণ্ডং, চমৰীৱ ৱালধিং;
পিযংৱ পুত্তং, নযনংৱ এককং.
তথেৱ সীলং, অনুৰক্খমানা;
সুপেসলা হোথ, সদা সগাৰৱা’’তি চ.
‘‘ন পুপ্ফগন্ধো পটিৱাতমেতি;
ন চন্দনং তগ্গৰমল্লিকা ৱা.
সতঞ্চ গন্ধো পটিৱাতমেতি;
সব্বা দিসা সপ্পুৰিসো পৱাযতি.
চন্দনং তগৰং ৱাপি, উপ্পলং অথ ৱস্সিকী;
এতেসং গন্ধজাতানং, সীলগন্ধো অনুত্তৰো.
অপ্পমত্তো অযং গন্ধো, য্ৱাযং তগৰচন্দনং;
যো চ সীলৱতং গন্ধো, ৱাতি দেৱেসু উত্তমো.
তেসং সম্পন্নসীলানং, অপ্পমাদৱিহাৰিনং;
সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তানং, মাৰো মগ্গং ন ৱিন্দতী’’তি চ. (ধ. প. ৫৭);
‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং;
আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৱিজটযে জট’’ন্তি চ. (সং. নি. ১.২৩);
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যে কেচি বীজগামভূতগামা ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায, পথৱিযং পতিট্ঠায; এৱমেতে বীজগামভূতগামা ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্তবোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তো সত্তবোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোন্তো ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং পাপুণাতি ধম্মেসূ’’তি (সং. নি. ৫.১৫০) চ. এৱং অঞ্ঞানিপি অনেকানি সুত্তানি দট্ঠব্বানি. এৱমনেকেসু সুত্তসতেসু সীলং মহন্তমেৱ কত্ৱা কথিতং. তং ‘‘কস্মা ইমস্মিং ঠানে অপ্পমত্তক’’ন্তি আহাতি? উপৰি গুণে উপনিধায. সীলঞ্হি সমাধিং ন পাপুণাতি, সমাধি পঞ্ঞং ন পাপুণাতি, তস্মা উপৰিমং উপনিধায হেট্ঠিমং ওৰমত্তকং নাম হোতি. কথং সীলং সমাধিং ন পাপুণাতি? ভগৱা হি অভিসম্বোধিতো সত্তমে সংৱচ্ছৰে সাৱত্থিনগৰ – দ্ৱাৰে কণ্ডম্বৰুক্খমূলে দ্ৱাদসযোজনে ৰতনমণ্ডপে যোজনপ্পমাণে ৰতনপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৱা তিযোজনিকে দিব্বসেতচ্ছত্তে ধাৰিযমানে দ্ৱাদসযোজনায পৰিসায অত্তাদানপৰিদীপনং তিত্থিযমদ্দনং – ‘‘উপৰিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততি…পে… একেকলোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, একেকলোমকূপতো উদকধাৰা পৱত্ততি, ছন্নং ৱণ্ণান’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তং যমকপাটিহাৰিযং দস্সেতি. তস্স সুৱণ্ণৱণ্ণসৰীৰতো সুৱণ্ণৱণ্ণা ৰস্মিযো উগ্গন্ত্ৱা যাৱ ভৱগ্গা গচ্ছন্তি, সকলদসসহস্সচক্কৱাড়স্স অলঙ্কৰণকালো ৱিয হোতি, দুতিযা দুতিযা ৰস্মিযো পুৰিমায পুৰিমায যমকযমকা ৱিয একক্খণে ৱিয পৱত্তন্তি.
দ্ৱিন্নঞ্চ চিত্তানং একক্খণে পৱত্তি নাম নত্থি. বুদ্ধানং পন ভগৱন্তানং ভৱঙ্গপৰিৱাসস্স লহুকতায পঞ্চহাকাৰেহি আচিণ্ণৱসিতায চ, তা একক্খণে ৱিয পৱত্তন্তি. তস্সা তস্সা পন ৰস্মিযা আৱজ্জনপৰিকম্মাধিট্ঠানানি ৱিসুং ৱিসুংযেৱ.
নীলৰস্মিঅত্থায হি ভগৱা নীলকসিণং সমাপজ্জতি, পীতৰস্মিঅত্থায পীতকসিণং, লোহিতওদাতৰস্মিঅত্থায লোহিতওদাতকসিণং, অগ্গিক্খন্ধত্থায তেজোকসিণং, উদকধাৰত্থায আপোকসিণং সমাপজ্জতি. সত্থা চঙ্কমতি, নিম্মিতো তিট্ঠতি ৱা নিসীদতি ৱা সেয্যং ৱা কপ্পেতীতি সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং. এত্থ একম্পি সীলস্স কিচ্চং নত্থি, সব্বং সমাধিকিচ্চমেৱ. এৱং সীলং সমাধিং ন পাপুণাতি.
যং পন ভগৱা কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি পাৰমিযো পূৰেত্ৱা, একূনতিংসৱস্সকালে চক্কৱত্তিসিৰীনিৱাসভূতা ভৱনা নিক্খম্ম অনোমানদীতীৰে পব্বজিত্ৱা, ছব্বস্সানি পধানযোগং কত্ৱা, ৱিসাখপুণ্ণমাযং উৰুৱেলগামে সুজাতায দিন্নং পক্খিত্তদিব্বোজং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জিত্ৱা, সাযন্হসমযে দক্খিণুত্তৰেন বোধিমণ্ডং পৱিসিত্ৱা অস্সত্থদুমৰাজানং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা, পুব্বুত্তৰভাগে ঠিতো তিণসন্থাৰং সন্থৰিত্ৱা, তিসন্ধিপল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা, চতুৰঙ্গসমন্নাগতং মেত্তাকম্মট্ঠানং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা, ৱীৰিযাধিট্ঠানং অধিট্ঠায, চুদ্দসহত্থপল্লঙ্কৱৰগতো সুৱণ্ণপীঠে ঠপিতং ৰজতক্খন্ধং ৱিয পঞ্ঞাসহত্থং বোধিক্খন্ধং পিট্ঠিতো কত্ৱা, উপৰি মণিছত্তেন ৱিয বোধিসাখায ধাৰিযমানো, সুৱণ্ণৱণ্ণে চীৱৰে পৱাড়সদিসেসু বোধিঅঙ্কুৰেসু পতমানেসু, সূৰিযে অত্থং উপগচ্ছন্তে মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা, পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা, পচ্চূসকালে সব্ববুদ্ধানমাচিণ্ণে পচ্চযাকাৰে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা, আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা, তদেৱ পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা, মগ্গপটিপাটিযা অধিগতেন চতুত্থমগ্গেন সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা সব্ববুদ্ধগুণে পটিৱিজ্ঝি, ইদমস্স পঞ্ঞাকিচ্চং. এৱং সমাধি পঞ্ঞং ন পাপুণাতি.