১. সুত্তন্তভাজনীযং উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

২২৫. ইদানি তদনন্তৰে পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে যা ‘‘অযং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা নযেন তন্তি নিক্খিত্তা, তস্সা অত্থসংৱণ্ণনং কৰোন্তেন ৱিভজ্জৱাদিমণ্ডলং ওতৰিত্ৱা আচৰিযে অনব্ভাচিক্খন্তেন সকসমযং অৱোক্কমন্তেন পৰসমযং অনাযূহন্তেন সুত্তং অপ্পটিবাহন্তেন ৱিনযং অনুলোমেন্তেন মহাপদেসে ওলোকেন্তেন ধম্মং দীপেন্তেন অত্থং সঙ্গহন্তেন তমেৱত্থং পুন আৱত্তেত্ৱা অপৰেহিপি পৰিযাযেহি নিদ্দিসন্তেন চ যস্মা অত্থসংৱণ্ণনা কাতব্বা হোতি, পকতিযাপি চ দুক্কৰাৱ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থসংৱণ্ণনা, যথাহু পোৰাণা –

‘‘সচ্চং সত্তো পটিসন্ধি, পচ্চযাকাৰমেৱ চ;

দুদ্দসা চতুৰো ধম্মা, দেসেতুঞ্চ সুদুক্কৰা’’তি.

তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ আগমাধিগমপ্পত্তেহি ন সুকৰা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থৱণ্ণনা’’তি পৰিতুলযিত্ৱা –

ৱত্তুকামো অহং অজ্জ, পচ্চযাকাৰৱণ্ণনং;

পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামি, অজ্ঝোগাড়্হোৱ সাগৰং.

সাসনং পনিদং নানা-দেসনানযমণ্ডিতং;

পুব্বাচৰিযমগ্গো চ, অব্বোচ্ছিন্নো পৱত্ততি.

যস্মা তস্মা তদুভযং, সন্নিস্সাযত্থৱণ্ণনং;

আৰভিস্সামি এতস্স, তং সুণাথ সমাহিতা.

ৱুত্তঞ্হেতং পুব্বাচৰিযেহি –

‘‘যো কোচিমং অট্ঠিং কত্ৱা সুণেয্য,

লভেথ পুব্বাপৰিযং ৱিসেসং;

লদ্ধান পুব্বাপৰিযং ৱিসেসং,

অদস্সনং মচ্চুৰাজস্স গচ্ছে’’তি.

অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতিআদীসু হি আদিতোযেৱ তাৱ –

দেসনাভেদতো অত্থ-লক্খণেকৱিধাদিতো;

অঙ্গানঞ্চ ৱৱত্থানা, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

তত্থ ‘দেসনাভেদতো’তি ভগৱতো হি ৱল্লিহাৰকানং চতুন্নং পুৰিসানং ৱল্লিগ্গহণং ৱিয আদিতো ৱা মজ্ঝতো ৱা পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানং, তথা পৰিযোসানতো ৱা মজ্ঝতো ৱা পট্ঠায যাৱ আদীতি চতুব্বিধা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা. যথা হি ৱল্লিহাৰকেসু চতূসু পুৰিসেসু একো ৱল্লিযা মূলমেৱ পঠমং পস্সতি, সো তং মূলে ছেত্ৱা সব্বং আকড্ঢিত্ৱা আদায কম্মে উপনেতি, এৱং ভগৱা ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা…পে… জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি আদিতো (ম. নি. ১.৪০২) পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানাপি পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতি.

যথা পন তেসু পুৰিসেসু একো ৱল্লিযা মজ্ঝং পঠমং পস্সতি, সো মজ্ঝে ছিন্দিত্ৱা উপৰিভাগংযেৱ আকড্ঢিত্ৱা আদায কম্মে উপনেতি, এৱং ভগৱা ‘‘তস্স তং ৱেদনং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী; যা ৱেদনাসু নন্দী, তদুপাদানং, তস্সুপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৯; সং. নি. ৩.৫) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানাপি দেসেতি.

যথা চ তেসু পুৰিসেসু একো ৱল্লিযা অগ্গং পঠমং পস্সতি, সো অগ্গে গহেত্ৱা অগ্গানুসাৰেন যাৱ মূলা সব্বং আদায কম্মে উপনেতি, এৱং ভগৱা ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, জাতিপচ্চযা নু খো, ভিক্খৱে, জৰামৰণং নো ৱা কথং ৱা এত্থ হোতী’’তি? ‘‘জাতিপচ্চযা, ভন্তে, জৰামৰণং; এৱং নো এত্থ হোতি – জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি. ‘‘ভৱপচ্চযা জাতি…পে… অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, অৱিজ্জাপচ্চযা নু খো, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা নো ৱা কথং ৱা এত্থ হোতী’’তি? ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা, ভন্তে, সঙ্খাৰা; এৱং নো এত্থ হোতি – অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি পৰিযোসানতো পট্ঠায যাৱ আদিতোপি পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতি.

যথা পন তেসু পুৰিসেসু একো ৱল্লিযা মজ্ঝমেৱ পঠমং পস্সতি, সো মজ্ঝে ছিন্দিত্ৱা হেট্ঠা ওতৰন্তো যাৱ মূলা আদায কম্মে উপনেতি, এৱং ভগৱা ‘‘ইমে, ভিক্খৱে, চত্তাৰো আহাৰা কিং নিদানা, কিং সমুদযা, কিং জাতিকা, কিং পভৱা? ইমে চত্তাৰো আহাৰা তণ্হানিদানা, তণ্হাসমুদযা, তণ্হাজাতিকা, তণ্হাপভৱা. তণ্হা চাযং, ভিক্খৱে, কিং নিদানা? ৱেদনা, ফস্সো, সড়াযতনং, নামৰূপং, ৱিঞ্ঞাণং. সঙ্খাৰা কিং নিদানা…পে… সঙ্খাৰা অৱিজ্জানিদানা, অৱিজ্জাসমুদযা, অৱিজ্জাজাতিকা, অৱিজ্জাপভৱা’’তি (সং. নি. ২.১১) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ আদিতো দেসেতি.

কস্মা পনেৱং দেসেতীতি? পটিচ্চসমুপ্পাদস্স সমন্তভদ্দকত্তা, সযঞ্চ দেসনাৱিলাসপ্পত্তত্তা. সমন্তভদ্দকো হি পটিচ্চসমুপ্পাদো ততো ততো ঞাযপ্পটিৱেধায সংৱত্ততিযেৱ. দেসনাৱিলাসপ্পত্তো চ ভগৱা চতুৱেসাৰজ্জপ্পটিসম্ভিদাযোগেন চতুব্বিধগম্ভীৰভাৱপ্পত্তিযা চ. সো দেসনাৱিলাসপ্পত্তত্তা নানানযেহেৱ ধম্মং দেসেতি. ৱিসেসতো পনস্স যা আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনা, সা পৱত্তিকাৰণৱিভাগসম্মূড়্হং ৱেনেয্যজনং সমনুপস্সতো যথাসকেহি কাৰণেহি পৱত্তিসন্দস্সনত্থং উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ পৱত্তিতাতি ঞাতব্বা.

যা পৰিযোসানতো পট্ঠায পটিলোমদেসনা, সা ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চা’’তি (দী. নি. ২.৫৭) আদিনা নযেন কিচ্ছাপন্নং লোকমনুৱিলোকযতো পুব্বভাগপ্পটিৱেধানুসাৰেন তস্স তস্স জৰামৰণাদিকস্স দুক্খস্স অত্তনাধিগতকাৰণসন্দস্সনত্থং. যা পন মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ আদি, সা আহাৰনিদানৱৱত্থাপনানুসাৰেন যাৱ অতীতং অদ্ধানং অতিহৰিত্ৱা পুন অতীতদ্ধতো পভুতি হেতুফলপটিপাটিসন্দস্সনত্থং. যা পন মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা পৱত্তা, সা পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধানে অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থং. তাসু যা সা পৱত্তিকাৰণসম্মূড়্হস্স ৱেনেয্যজনস্স যথাসকেহি কাৰণেহি পৱত্তিসন্দস্সনত্থং উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনা ৱুত্তা, সা ইধ নিক্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা.

কস্মা পনেত্থ অৱিজ্জা আদিতো ৱুত্তা? কিং পকতিৱাদীনং পকতি ৱিয অৱিজ্জাপি অকাৰণং মূলকাৰণং লোকস্সাতি? ন অকাৰণং. ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি হি অৱিজ্জায কাৰণং ৱুত্তং. অত্থি পন পৰিযাযো যেন মূলকাৰণং সিযা. কো পন সোতি? ৱট্টকথায সীসভাৱো. ভগৱা হি ৱট্টকথং কথেন্তো দ্ৱে ধম্মে সীসং কত্ৱা কথেসি – অৱিজ্জং ৱা ভৱতণ্হং ৱা. যথাহ – ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায ‘ইতো পুব্বে অৱিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৱী’তি. এৱঞ্চেতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ‘ইদপ্পচ্চযা অৱিজ্জা’’তি (অ. নি. ১০.৬১); ভৱতণ্হং ৱা, যথাহ – ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হায ‘ইতো পুব্বে ভৱতণ্হা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৱী’তি. এৱঞ্চেতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ‘ইদপ্পচ্চযা ভৱতণ্হা’’তি (অ. নি. ১০.৬২).

কস্মা পন ভগৱা ৱট্টকথং কথেন্তো ইমে দ্ৱেৱ ধম্মে সীসং কত্ৱা কথেসীতি? সুগতিদুগ্গতিগামিনো কম্মস্স ৱিসেসহেতুভূতত্তা. দুগ্গতিগামিনো হি কম্মস্স ৱিসেসহেতু অৱিজ্জা. কস্মা? যস্মা অৱিজ্জাভিভূতো পুথুজ্জনো, অগ্গিসন্তাপলগুড়াভিঘাতপৰিস্সমাভিভূতা ৱজ্ঝগাৱী তায পৰিস্সমাতুৰতায নিৰস্সাদম্পি অত্তনো অনত্থাৱহম্পি চ উণ্হোদকপানং ৱিয, কিলেসসন্তাপতো নিৰস্সাদম্পি দুগ্গতিৱিনিপাততো চ অত্তনো অনত্থাৱহম্পি পাণাতিপাতাদিমনেকপ্পকাৰং দুগ্গতিগামিকম্মং আৰভতি. সুগতিগামিনো পন কম্মস্স ৱিসেসহেতু ভৱতণ্হা. কস্মা? যস্মা ভৱতণ্হাভিভূতো পুথুজ্জনো, যথা ৱুত্তপ্পকাৰা গাৱী সীতুদকতণ্হায সঅস্সাদং অত্তনো পৰিস্সমৱিনোদনঞ্চ সীতুদকপানং ৱিয, কিলেসসন্তাপৱিৰহতো সঅস্সাদং সুগতিসম্পাপনেন অত্তনো দুগ্গতিদুক্খপৰিস্সমৱিনোদনঞ্চ পাণাতিপাতাৱেৰমণীআদিমনেকপ্পকাৰং সুগতিগামিকম্মং আৰভতি.

এতেসু পন ৱট্টকথায সীসভূতেসু ধম্মেসু কত্থচি ভগৱা একধম্মমূলিকং দেসনং দেসেতি, সেয্যথিদং – ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জূপনিসা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰূপনিসং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২৩). তথা ‘‘উপাদানীযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৫২). কত্থচি উভযমূলিকম্পি, সেয্যথিদং – ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণস্স, ভিক্খৱে, বালস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্স এৱমযং কাযো সমুদাগতো. ইতি অযঞ্চেৱ কাযো বহিদ্ধা চ নামৰূপং ইত্থেতং দ্ৱযং, দ্ৱযং পটিচ্চ ফস্সো, সড়েৱাযতনানি যেহি ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৱেদেতী’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯). তাসু তাসু দেসনাসু ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি অযমিধ অৱিজ্জাৱসেন একধম্মমূলিকা দেসনাতি ৱেদিতব্বা. এৱং তাৱেত্থ দেসনাভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

‘অত্থতো’তি অৱিজ্জাদীনং পদানং অত্থতো, সেয্যথিদং – পূৰেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চৰিতাদি অৱিন্দিযং নাম; অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. তব্বিপৰীততো কাযসুচৰিতাদি ৱিন্দিযং নাম. তং ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. খন্ধানং ৰাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং, ইন্দ্ৰিযানং আধিপতেয্যট্ঠং অৱিদিতং কৰোতীতি অৱিজ্জা. দুক্খাদীনং পীড়নাদিৱসেন ৱুত্তং চতুব্বিধং চতুব্বিধং অত্থং অৱিদিতং কৰোতীতিপি অৱিজ্জা. অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে সব্বযোনিগতিভৱৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু সত্তে জৱাপেতীতি অৱিজ্জা. পৰমত্থতো অৱিজ্জমানেসু ইত্থিপুৰিসাদীসু জৱতি, ৱিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৱতীতি অৱিজ্জা. অপিচ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৱিজ্জা.

যং পটিচ্চ ফলমেতি সো পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৱিনা তেন; তং অপচ্চক্খিত্ৱাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চাতি অত্থো. অপি চ উপকাৰকট্ঠো পচ্চযট্ঠো. অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা.

সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা. অপিচ অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰা চাতি দুৱিধা সঙ্খাৰা. তত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰা তযো, কাযৱচীচিত্তসঙ্খাৰা তযোতি ইমে ছ অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা. তে সব্বেপি লোকিযকুসলাকুসলচেতনামত্তমেৱ হোন্তি.

সঙ্খতসঙ্খাৰো, অভিসঙ্খতসঙ্খাৰো, অভিসঙ্খৰণসঙ্খাৰো, পযোগাভিসঙ্খাৰোতি ইমে পন চত্তাৰো সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰা. তত্থ ‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬; ২.১৪৩) ৱুত্তা সব্বেপি সপ্পচ্চযা ধম্মা ‘সঙ্খতসঙ্খাৰা’ নাম. কম্মনিব্বত্তা তেভূমকা ৰূপাৰূপধম্মা ‘অভিসঙ্খতসঙ্খাৰা’তি অট্ঠকথাসু ৱুত্তা. তেপি ‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ৱিসুং পন নেসং আগতট্ঠানং ন পঞ্ঞাযতি. তেভূমককুসলাকুসলচেতনা পন ‘অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰো’তি ৱুচ্চতি. তস্স ‘‘অৱিজ্জাগতোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) আগতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. কাযিকচেতসিকং পন ৱীৰিযং ‘পযোগাভিসঙ্খাৰো’তি ৱুচ্চতি. সো ‘‘যাৱতিকা অভিসঙ্খাৰস্স গতি, তাৱতিকং গন্ত্ৱা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১৫) আগতো.

ন কেৱলঞ্চ এতেযেৱ, অঞ্ঞেপি ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপজ্জন্তস্স খো, আৱুসো ৱিসাখ, ভিক্খুনো পঠমং নিৰুজ্ঝতি ৱচীসঙ্খাৰো, ততো কাযসঙ্খাৰো, ততো চিত্তসঙ্খাৰো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৪) নযেন সঙ্খাৰসদ্দেন আগতা অনেকসঙ্খাৰা. তেসু নত্থি সো সঙ্খাৰো, যো সঙ্খতসঙ্খাৰে সঙ্গহং ন গচ্ছেয্য. ইতো পৰং সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তিআদীসু যং ৱুত্তং তং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

অৱুত্তে পন ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং. ৰুপ্পতীতি ৰূপং. আযে তনোতি, আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৱেদযতীতি ৱেদনা. পৰিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতীতি উপাদানং. ভৱতি ভাৱযতি চাতি ভৱো. জননং জাতি. জীৰণং জৰা. মৰন্তি এতেনাতি মৰণং. সোচনং সোকো. পৰিদেৱনং পৰিদেৱো. দুক্খযতীতি দুক্খং; উপ্পাদট্ঠিতিৱসেন ৱা দ্ৱেধা খণতীতি দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৱো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো.

সম্ভৱন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৱলঞ্চ সোকাদীহেৱ, অথ খো সব্বপদেহি ‘সম্ভৱন্তী’তি সদ্দস্স যোজনা কাতব্বা. ইতৰথা হি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি ৱুত্তে কিং কৰোন্তীতি ন পঞ্ঞাযেয্যুং. ‘‘সম্ভৱন্তী’’তি পন যোজনায সতি ‘‘অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো; তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তী’’তি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱৱত্থানং কতং হোতি. এস নযো সব্বত্থ.

এৱন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং. তেন অৱিজ্জাদীহেৱ কাৰণেহি, ন ইস্সৰনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৱুত্তস্স. কেৱলস্সাতি অসম্মিস্সস্স সকলস্স ৱা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি. হোতীতি সম্ভৱতি. এৱমেত্থ অত্থতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

‘লক্খণাদিতো’তি অৱিজ্জাদীনং লক্খণাদিতো, সেয্যথিদং – অঞ্ঞাণলক্খণা অৱিজ্জা, সম্মোহনৰসা, ছাদনপচ্চুপট্ঠানা, আসৱপদট্ঠানা. অভিসঙ্খৰণলক্খণা সঙ্খাৰা, আযূহনৰসা, চেতনাপচ্চুপট্ঠানা, অৱিজ্জাপদট্ঠানা. ৱিজাননলক্খণং ৱিঞ্ঞাণং, পুব্বঙ্গমৰসং, পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং, সঙ্খাৰপদট্ঠানং, ৱত্থাৰম্মণপদট্ঠানং ৱা. নমনলক্খণং নামং, সম্পযোগৰসং, অৱিনিব্ভোগপচ্চুপট্ঠানং, ৱিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, ৱিকিৰণৰসং, অব্যাকতপচ্চুপট্ঠানং, ৱিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. আযতনলক্খণং সড়াযতনং, দস্সনাদিৰসং, ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, নামৰূপপদট্ঠানং. ফুসনলক্খণো ফস্সো, সঙ্ঘট্টনৰসো, সঙ্গতিপচ্চুপট্ঠানো, সড়াযতনপদট্ঠানো. অনুভৱনলক্খণা ৱেদনা, ৱিসযৰসসম্ভোগৰসা, সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা, ফস্সপদট্ঠানা. হেতুলক্খণা তণ্হা, অভিনন্দনৰসা, অতিত্তিভাৱপচ্চুপট্ঠানা, ৱেদনাপদট্ঠানা. গহণলক্খণং উপাদানং, অমুঞ্চনৰসং, তণ্হাদড়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং, তণ্হাপদট্ঠানং. কম্মকম্মফললক্খণো ভৱো, ভাৱনভৱনৰসো, কুসলাকুসলাব্যাকতপচ্চুপট্ঠানো, উপাদানপদট্ঠানো. জাতিআদীনং লক্খণাদীনি সচ্চৱিভঙ্গে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. এৱমেত্থ লক্খণাদিতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

‘একৱিধাদিতো’তি এত্থ অৱিজ্জা অঞ্ঞাণাদস্সনমোহাদিভাৱতো একৱিধা, অপ্পটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তিতো দুৱিধা তথা সঙ্খাৰাসঙ্খাৰতো, ৱেদনাত্তযসম্পযোগতো তিৱিধা, চতুসচ্চঅপ্পটিৱেধতো চতুব্বিধা, গতিপঞ্চকাদীনৱচ্ছাদনতো পঞ্চৱিধা, দ্ৱাৰাৰম্মণতো পন সব্বেসুপি অৰূপধম্মেসু ছব্বিধতা ৱেদিতব্বা.

সঙ্খাৰা সাসৱৱিপাকধম্মধম্মাদিভাৱতো একৱিধা, কুসলাকুসলতো দুৱিধা তথা পৰিত্তমহগ্গতহীনমজ্ঝিমমিচ্ছত্তনিযতানিযততো, তিৱিধা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিভাৱতো, চতুব্বিধা চতুযোনিসংৱত্তনতো, পঞ্চৱিধা পঞ্চগতিগামিতো.

ৱিঞ্ঞাণং লোকিযৱিপাকাদিভাৱতো একৱিধং, সহেতুকাহেতুকাদিতো দুৱিধং, ভৱত্তযপৰিযাপন্নতো ৱেদনাত্তযসম্পযোগতো অহেতুকদুহেতুকতিহেতুকতো চ তিৱিধং, যোনিগতিৱসেন চতুব্বিধং পঞ্চৱিধঞ্চ.

নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসন্নিস্সযতো কম্মপচ্চযতো চ একৱিধং, সাৰম্মণানাৰম্মণতো দুৱিধং, অতীতাদিতো তিৱিধং, যোনিগতিৱসেন চতুব্বিধং পঞ্চৱিধঞ্চ.

সড়াযতনং সঞ্জাতিসমোসৰণট্ঠানতো একৱিধং, ভূতপ্পসাদৱিঞ্ঞাণাদিতো দুৱিধং, সম্পত্তাসম্পত্তনোভযগোচৰতো তিৱিধং, যোনিগতিপৰিযাপন্নতো চতুব্বিধং পঞ্চৱিধঞ্চাতি ইমিনা নযেন ফস্সাদীনম্পি একৱিধাদিভাৱো ৱেদিতব্বোতি. এৱমেত্থ একৱিধাদিতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

‘অঙ্গানঞ্চ ৱৱত্থানা’তি সোকাদযো চেত্থ ভৱচক্কস্স অৱিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তা. জৰামৰণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৱন্তি. যথাহ – ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো সাৰীৰিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহমাপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৪.২৫২). যাৱ চ তেসং পৱত্তি তাৱ অৱিজ্জাযাতি পুনপি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি সম্বন্ধমেৱ হোতি ভৱচক্কং. তস্মা তেসম্পি জৰামৰণেনেৱ একসঙ্খেপং কত্ৱা দ্ৱাদসেৱ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানীতি ৱেদিতব্বানি. এৱমেত্থ অঙ্গানং ৱৱত্থানতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. অযং তাৱেত্থ উদ্দেসৱাৰৱসেন সঙ্খেপকথা.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৱিজ্জাপদনিদ্দেসো

২২৬. ইদানি নিদ্দেসৱাৰৱসেন ৱিত্থাৰকথা হোতি. ‘‘অৱিজ্জা পচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি হি ৱুত্তং. তত্থ অৱিজ্জাপচ্চযেসু সঙ্খাৰেসু দস্সেতব্বেসু যস্মা পুত্তে কথেতব্বে পঠমং পিতা কথীযতি. এৱঞ্হি সতি ‘মিত্তস্স পুত্তো, দত্তস্স পুত্তো’তি পুত্তো সুকথিতো হোতি. তস্মা দেসনাকুসলো সত্থা সঙ্খাৰানং জনকত্থেন পিতুসদিসং অৱিজ্জং তাৱ দস্সেতুং তত্থ কতমা অৱিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণন্তিআদিমাহ.

তত্থ যস্মা অযং অৱিজ্জা দুক্খসচ্চস্স যাথাৱসৰসলক্খণং জানিতুং পস্সিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা গন্থেত্ৱা তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তথা যস্মা দুক্খসমুদযস্স দুক্খনিৰোধস্স দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায যাথাৱসৰসলক্খণং জানিতুং পস্সিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা গন্থেত্ৱা তিট্ঠতি, তস্মা দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চতি. ইমেসু চতূসু ঠানেসু সুত্তন্তিকপৰিযাযেন অঞ্ঞাণং অৱিজ্জাতি কথিতং.

নিক্খেপকণ্ডে (ধ. স. ১০৬৭) পন অভিধম্মপৰিযাযেন ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তি অপৰেসুপি চতূসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং গহিতং. তত্থ পুব্বন্তেতি অতীতো অদ্ধা, অতীতানি খন্ধধাতুআযতনানি. অপৰন্তেতি অনাগতো অদ্ধা, অনাগতানি খন্ধধাতুআযতনানি. পুব্বন্তাপৰন্তেতি তদুভযং. ইদপ্পচ্চযতাতি সঙ্খাৰাদীনং কাৰণানি অৱিজ্জাদীনি অঙ্গানি. পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মাতি অৱিজ্জাদীহি নিব্বত্তা সঙ্খাৰাদযো ধম্মা. তত্ৰাযং অৱিজ্জা যস্মা অতীতানং খন্ধাদীনং যাথাৱসৰসলক্খণং জানিতুং পস্সিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা গন্থেত্ৱা তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তথা যস্মা অনাগতানং খন্ধাদীনং, অতীতানাগতানং খন্ধাদীনং ইদপ্পচ্চযতায চেৱ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মানঞ্চ যাথাৱসৰসলক্খণং জানিতুং পস্সিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা গন্থেত্ৱা তিট্ঠতি, তস্মা ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চতি. ইমেসু অট্ঠসু ঠানেসু অভিধম্মপৰিযাযেন অঞ্ঞাণং অৱিজ্জাতি কথিতং.

এৱং কিং কথিতং হোতি? কিচ্চতো চেৱ জাতিতো চ অৱিজ্জা কথিতা নাম হোতি. কথং? অযঞ্হি অৱিজ্জা ইমানি অট্ঠ ঠানানি জানিতুং পস্সিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতীতি কিচ্চতো কথিতা; উপ্পজ্জমানাপি ইমেসু অট্ঠসু ঠানেসু উপ্পজ্জতীতি জাতিতোপি কথিতা. এৱং কথেত্ৱা পুন ‘‘যং এৱৰূপং অঞ্ঞাণং অদস্সন’’ন্তিআদীনি পঞ্চৱীসতি পদানি অৱিজ্জায লক্খণং দস্সেতুং গহিতানি.

তত্থ যস্মা অযং অৱিজ্জা ইমেহি অট্ঠহি পদেহি কথিতাপি পুন পঞ্চৱীসতিযা পদেহি লক্খণে অকথিতে সুকথিতা নাম ন হোতি, লক্খণে পন কথিতেযেৱ সুকথিতা নাম হোতি. যথা পুৰিসো নট্ঠং গোণং পৰিযেসমানো মনুস্সে পুচ্ছেয্য – ‘‘অপি, অয্যা, সেতং গোণং পস্সথ, ৰত্তং গোণং পস্সথা’’তি? তে এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘ইমস্মিং ৰট্ঠে সেতৰত্তানং গোণানং অন্তো নত্থি, কিং তে গোণস্স লক্খণ’’ন্তি? অথ তেন ‘সঙ্ঘাটি’ ৱা ‘নঙ্গলং’ ৱাতি ৱুত্তে গোণো সুকথিতো নাম ভৱেয্য; এৱমেৱ যস্মা অযং অৱিজ্জা অট্ঠহি পদেহি কথিতাপি পুন পঞ্চৱীসতিযা পদেহি লক্খণে অকথিতে সুকথিতা নাম ন হোতি, লক্খণে পন কথিতেযেৱ সুকথিতা নাম হোতি. তস্মা যানস্সা লক্খণদস্সনত্থং পঞ্চৱীসতি পদানি কথিতানি, তেসম্পি ৱসেন ৱেদিতব্বা.

সেয্যথিদং – ঞাণং নাম পঞ্ঞা. সা অত্থত্থং কাৰণকাৰণং চতুসচ্চধম্মং ৱিদিতং পাকটং কৰোতি. অযং পন অৱিজ্জা উপ্পজ্জিত্ৱা তং ৱিদিতং পাকটং কাতুং ন দেতীতি ঞাণপচ্চনীকতো অঞ্ঞাণং. দস্সনন্তিপি পঞ্ঞা. সাপি তং আকাৰং পস্সতি. অৱিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং পস্সিতুং ন দেতীতি অদস্সনং. অভিসমযোতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকাৰং অভিসমেতি. অৱিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং অভিসমেতুং ন দেতীতি অনভিসমযো. অনুবোধো সম্বোধো পটিৱেধোতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকাৰং অনুবুজ্ঝতি সম্বুজ্ঝতি পটিৱিজ্ঝতি. অৱিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং অনুবুজ্ঝিতুং সংবুজ্ঝিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতীতি অননুবোধো অসম্বোধো অপ্পটিৱেধো. সঙ্গাহনাতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকাৰং গহেত্ৱা ঘংসিত্ৱা গণ্হাতি. অৱিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং গহেত্ৱা ঘংসিত্ৱা গণ্হিতুং ন দেতীতি অসঙ্গাহনা. পৰিযোগাহনাতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকাৰং ওগাহিত্ৱা অনুপৱিসিত্ৱা গণ্হাতি. অৱিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং ওগাহিত্ৱা অনুপৱিসিত্ৱা গণ্হিতুং ন দেতীতি অপৰিযোগাহনা. সমপেক্খনাতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকাৰং সমং সম্মা চ পেক্খতি. অৱিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং সমং সম্মা চ পেক্খিতুং ন দেতীতি অসমপেক্খনা. পচ্চৱেক্খণাতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকাৰং পচ্চৱেক্খতি. অৱিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং পচ্চৱেক্খিতুং ন দেতীতি অপচ্চৱেক্খণা. নাস্সা কিঞ্চি কম্মং পচ্চক্খং অত্থি, সযঞ্চ অপচ্চৱেক্খিত্ৱা কতং কম্মন্তি অপচ্চক্খকম্মং. দুম্মেধভাৱতায দুম্মেজ্ঝং. বালভাৱতায বাল্যং.

সম্পজঞ্ঞন্তিপি পঞ্ঞা. সা অত্থত্থং কাৰণকাৰণং চতুসচ্চধম্মং সম্মা পজানাতি. অৱিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং আকাৰং পজানিতুং ন দেতীতি অসম্পজঞ্ঞং. মোহনৱসেন মোহো. পমোহনৱসেন পমোহো. সম্মোহনৱসেন সম্মোহো. অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতিআদিৱসেন অৱিজ্জা. ৱট্টস্মিং ওহনতি ওসীদাপেতীতি অৱিজ্জোঘো. ৱট্টস্মিং যোজেতীতি অৱিজ্জাযোগো. অপ্পহীনৱসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো চ অৱিজ্জানুসযো. মগ্গে পৰিযুট্ঠিতচোৰা অদ্ধিকে ৱিয কুসলচিত্তং পৰিযুট্ঠাতি গণ্হাতি ৱিলুম্পতীতি অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং. যথা নগৰদ্ৱাৰে পলিঘসঙ্খাতায লঙ্গিযা পতিতায অন্তোনগৰে মনুস্সানং বহিনগৰগমনম্পি বহিনগৰে মনুস্সানং অন্তোনগৰপৱেসনম্পি পচ্ছিজ্জতি, এৱমেৱ যস্স সক্কাযনগৰে অযং পতিতা তস্স নিব্বানসম্পাপকং ঞাণগমনং পচ্ছিজ্জতীতি অৱিজ্জালঙ্গী নাম হোতি. অকুসলঞ্চ তং মূলঞ্চ, অকুসলানং ৱা মূলন্তি অকুসলমূলং. তং পন ন অঞ্ঞং, ইধাধিপ্পেতো মোহোতি মোহো অকুসলমূলং. অযং ৱুচ্চতি অৱিজ্জাতি অযং এৱংলক্খণা অৱিজ্জা নামাতি ৱুচ্চতি. এৱং পঞ্চৱীসতিপদৱসেন অৱিজ্জায লক্খণং ৱেদিতব্বং.

এৱংলক্খণা পনাযং অৱিজ্জা দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণন্তি ৱুত্তাপি দুক্খসচ্চস্স একদেসো হোতি, সহজাতা হোতি, তং আৰম্মণং কৰোতি, ছাদেতি; সমুদযসচ্চস্স ন একদেসো হোতি, সহজাতা হোতি, তং আৰম্মণং কৰোতি, ছাদেতি; নিৰোধসচ্চস্স নেৱ একদেসো হোতি, ন সহজাতা, ন তং আৰম্মণং কৰোতি, কেৱলং ছাদেতি; মগ্গসচ্চস্সাপি ন একদেসো, ন সহজাতা, ন তং আৰম্মণং কৰোতি, কেৱলং ছাদেতি. দুক্খাৰম্মণতা অৱিজ্জা উপ্পজ্জতি, তঞ্চ ছাদেতি. সমুদযাৰম্মণতা অৱিজ্জা উপ্পজ্জতি, তঞ্চ ছাদেতি. নিৰোধাৰম্মণতা অৱিজ্জা নুপ্পজ্জতি, তঞ্চ ছাদেতি. মগ্গাৰম্মণতা অৱিজ্জা নূপ্পজ্জতি, তঞ্চ ছাদেতি.

দ্ৱে সচ্চা দুদ্দসত্তা গম্ভীৰা. দ্ৱে সচ্চা গম্ভীৰত্তা দুদ্দসা. অপিচ খো পন দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং গম্ভীৰঞ্চেৱ দুদ্দসঞ্চ. তত্থ দুক্খং নাম পাকটং, লক্খণস্স পন দুদ্দসত্তা গম্ভীৰং নাম জাতং. সমুদযেপি এসেৱ নযো. যথা পন মহাসমুদ্দং মন্থেত্ৱা ওজায নীহৰণং নাম ভাৰো, সিনেৰুপাদতো ৱালিকায উদ্ধৰণং নাম ভাৰো, পব্বতং পীড়েত্ৱা ৰসস্স নীহৰণং নাম ভাৰো; এৱমেৱ দ্ৱে সচ্চানি গম্ভীৰতায এৱ দুদ্দসানি, নিৰোধসচ্চং পন অতিগম্ভীৰঞ্চ অতিদুদ্দসঞ্চাতি. এৱং দুদ্দসত্তা গম্ভীৰানং গম্ভীৰত্তা চ দুদ্দসানং চতুন্নং অৰিযসচ্চানং পটিচ্ছাদকং মোহন্ধকাৰং অযং ৱুচ্চতি অৱিজ্জাতি.

অৱিজ্জাপদনিদ্দেসো.

সঙ্খাৰপদনিদ্দেসো

সঙ্খাৰপদে হেট্ঠা ৱুত্তসঙ্খাৰেসু সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰে অনামসিত্ৱা অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰেযেৱ দস্সেন্তো তত্থ কতমে অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা? পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰোতিআদিমাহ. তত্থ পুনাতি অত্তনো কাৰকং, পূৰেতি চস্স অজ্ঝাসযং, পুজ্জঞ্চ ভৱং নিব্বত্তেতীতি পুঞ্ঞো. অভিসঙ্খৰোতি ৱিপাকং কটত্তাৰূপঞ্চাতি অভিসঙ্খাৰো. পুঞ্ঞোৱ অভিসঙ্খাৰো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞো. অপুঞ্ঞোৱ অভিসঙ্খাৰো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. আনেঞ্জমেৱ অভিসঙ্খাৰো, আনেঞ্জঞ্চ ভৱং অভিসঙ্খৰোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো. কাযেন পৱত্তিতো, কাযতো ৱা পৱত্তো, কাযস্স ৱা সঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো. ৱচীসঙ্খাৰচিত্তসঙ্খাৰেসুপি এসেৱ নযো.

তত্থ পঠমত্তিকো পৰিৱীমংসনসুত্তৱসেন গহিতো. তত্থ হি ‘‘পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, পুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণং. অপুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, অপুঞ্ঞুপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণং. আনেঞ্জঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, আনেঞ্জুপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৫১) ৱুত্তং. দুতিযত্তিকো তদনন্তৰস্স ৱিভঙ্গসুত্তস্স ৱসেন গহিতো, সম্মাদিট্ঠিসুত্তপৰিযাযেন (ম. নি. ১.১০২) গহিতোতিপি ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. তত্থ হি ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা. কতমে তযো? কাযসঙ্খাৰো, ৱচীসঙ্খাৰো, চিত্তসঙ্খাৰো’’তি (সং. নি. ২.২) ৱুত্তং. কস্মা পনেতেসং সুত্তানং ৱসেন তে গহিতাতি? অযং অভিধম্মো নাম ন অধুনাকতো, নাপি বাহিৰকইসীহি ৱা সাৱকেহি ৱা দেৱতাহি ৱা ভাসিতো. সব্বঞ্ঞুজিনভাসিতো পন অযং. অভিধম্মেপি হি সুত্তেপি একসদিসাৱ তন্তি নিদ্দিট্ঠাতি ইমস্সত্থস্স দীপনত্থং.

ইদানি তে সঙ্খাৰে পভেদতো দস্সেতুং তত্থ কতমো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰোতিআদিমাহ. তত্থ কুসলা চেতনাতি অনিযমতো চতুভূমিকচেতনাপি ৱুত্তা. কামাৱচৰা ৰূপাৱচৰাতি নিযমিতত্তা পন অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা, পঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলচেতনাতি তেৰস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো নাম. দানমযাতিআদীহি তাসংযেৱ চেতনানং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন পৱত্তি দস্সিতা. তত্থ অট্ঠ কামাৱচৰাৱ দানসীলমযা হোন্তি. ভাৱনামযা পন তেৰসপি. যথা হি পগুণং ধম্মং সজ্ঝাযমানো একং দ্ৱে অনুসন্ধিগতেপি ন জানাতি, পচ্ছা আৱজ্জন্তো জানাতি; এৱমেৱ কসিণপৰিকম্মং কৰোন্তস্স পগুণজ্ঝানং পচ্চৱেক্খন্তস্স পগুণকম্মট্ঠানঞ্চ মনসিকৰোন্তস্স ঞাণৱিপ্পযুত্তাপি ভাৱনা হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ভাৱনামযা পন তেৰসপী’’তি.

তত্থ দানমযাদীসু ‘‘দানং আৰব্ভ দানমধিকিচ্চ যা উপ্পজ্জতি চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি দানমযো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰোতি. সীলং আৰব্ভ…পে… ভাৱনং আৰব্ভ ভাৱনমধিকিচ্চ যা উপ্পজ্জতি চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ভাৱনামযো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো’’তি (ৱিভ. ৭৬৯) অযং সঙ্খেপদেসনা.

চীৱৰাদীসু পন চতূসু পচ্চযেসু ৰূপাদীসু ৱা ছসু আৰম্মণেসু অন্নাদীসু ৱা দসসু দানৱত্থূসু তং তং দেন্তস্স তেসং উপ্পাদনতো পট্ঠায পুব্বভাগে পৰিচ্চাগকালে পচ্ছা সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সৰণে চাতি তীসু কালেসু পৱত্তা চেতনা দানমযা নাম. সীলং পৰিপূৰণত্থায পন ‘পব্বজিস্সামী’তি ৱিহাৰং গচ্ছন্তস্স পব্বজন্তস্স মনোৰথং মত্থকং পাপেত্ৱা ‘পব্বজিতো ৱতম্হি, সাধু সুট্ঠূ’তি আৱজ্জন্তস্স পাতিমোক্খং সংৱৰন্তস্স চীৱৰাদযো পচ্চযে পচ্চৱেক্খন্তস্স আপাথগতেসু ৰূপাদীসু চক্খুদ্ৱাৰাদীনি সংৱৰন্তস্স আজীৱং সোধেন্তস্স চ পৱত্তা চেতনা সীলমযা নাম. পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তেন ৱিপস্সনামগ্গেন চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৱেন্তস্স ৰূপে…পে… ধম্মে, চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং, ৰূপসঞ্ঞং …পে… ধম্মসঞ্ঞং জৰামৰণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৱেন্তস্স পৱত্তা চেতনা ভাৱনামযা নামাতি অযং ৱিত্থাৰকথা.

অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰনিদ্দেসে অকুসলা চেতনাতি দ্ৱাদসঅকুসলচিত্তসম্পযুত্তা চেতনা. কামাৱচৰাতি কিঞ্চাপি তত্থ ঠপেত্ৱা দ্ৱে দোমনস্সসহগতচেতনা সেসা ৰূপাৰূপভৱেপি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ পন পটিসন্ধিং ন আকড্ঢন্তি, কামাৱচৰেযেৱ পটিসন্ধিৱসেন ৱিপাকং অৱচাৰেন্তীতি কামাৱচৰাত্ৱেৱ ৱুত্তা.

আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰনিদ্দেসে কুসলা চেতনা অৰূপাৱচৰাতি চতস্সো অৰূপাৱচৰকুসলচেতনা. এতা হি চতস্সো অনিঞ্জনট্ঠেন অনিঞ্জনস্স চ অভিসঙ্খৰণট্ঠেন আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰোতি ৱুচ্চন্তি. ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানতো হি তিস্সো কুসলৱিপাককিৰিযাচেতনা দ্ৱাদস অৰূপাৱচৰচেতনাতি পঞ্চদস ধম্মা অনিচ্চলট্ঠেন অফন্দনট্ঠেন আনেঞ্জা নাম. তত্থ ৰূপাৱচৰা কুসলা চেতনা অনিঞ্জা সমানাপি অত্তনা সৰিক্খকম্পি অসৰিক্খকম্পি সইঞ্জনম্পি অনিঞ্জনম্পি ৰূপাৰূপং জনেতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো নাম ন হোতি. ৱিপাককিৰিযচেতনা পন অৱিপাকত্তা ৱিপাকং ন অভিসঙ্খৰোন্তি, তথা অৰূপাৱচৰা ৱিপাককিৰিযচেতনাপীতি একাদসাপি এতা চেতনা আনেঞ্জাৱ ন অভিসঙ্খাৰা. চতুব্বিধা পন অৰূপাৱচৰকুসলচেতনা যথা হত্থিঅস্সাদীনং সদিসাৱ ছাযা হোন্তি, এৱং অত্তনা সদিসং নিচ্চলং অৰূপমেৱ জনেতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰোতি ৱুচ্চতীতি.

এৱং পুঞ্জাভিসঙ্খাৰৱসেন তেৰস, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰৱসেন দ্ৱাদস, আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰৱসেন চতস্সোতি সব্বাপেতা পৰিপিণ্ডিতা একূনতিংস চেতনা হোন্তি. ইতি ভগৱা অপৰিমাণেসু চক্কৱাড়েসু অপৰিমাণানং সত্তানং উপ্পজ্জনককুসলাকুসলচেতনা মহাতুলায ধাৰযমানো ৱিয, নাড়িযং পক্খিপিত্ৱা মিনমানো ৱিয চ সব্বঞ্ঞুতঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা একূনতিংসমেৱ দস্সেসি.

ইদানি অপৰিমাণেসু চক্কৱাড়েসু অপৰিমাণা সত্তা কুসলাকুসলকম্মং আযূহমানা যেহি দ্ৱাৰেহি আযূহন্তি, তানি তীণি কম্মদ্ৱাৰানি দস্সেন্তো তত্থ কতমো কাযসঙ্খাৰো? কাযসঞ্চেতনাতিআদিমাহ. তত্থ কাযসঞ্চেতনাতি কাযৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৱা কাযদ্ৱাৰতো পৱত্তা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা দ্ৱাদস অকুসলচেতনাতি সমৱীসতি চেতনা; কাযদ্ৱাৰে আদানগ্গহণচোপনং পাপযমানা উপ্পন্না ৱীসতি কুসলাকুসলচেতনাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি.

ৱচীসঞ্চেতনাতি ৱচীৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৱা ৱচীদ্ৱাৰতো পৱত্তা তাযেৱ ৱীসতি চেতনা; ৱচীদ্ৱাৰে হনুসঞ্চোপনং ৱাক্যভেদং পাপযমানা উপ্পন্না ৱীসতি চেতনাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. অভিঞ্ঞাচেতনা পনেত্থ পৰতো ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি ন গহিতা. যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৱং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতি. তস্মা সাপি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱে অপনেতব্বা. অৱিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তি.

মনোসঞ্চেতনাতি উভোপি ৱিঞ্ঞত্তিযো অসমুট্ঠাপেত্ৱা মনোদ্ৱাৰে উপ্পন্না সব্বাপি একূনতিংস চেতনা. ইতি ভগৱা অপৰিমাণেসু চক্কৱাড়েসু অপৰিমাণা সত্তা কুসলাকুসলকম্মং আযূহমানা ইমেহি তীহি দ্ৱাৰেহি আযূহন্তীতি আযূহনকম্মদ্ৱাৰং দস্সেসি.

ইমেসং পন দ্ৱিন্নম্পি তিকানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগো ৱেদিতব্বো. কথং? পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো হি কাযদুচ্চৰিতা ৱিৰমন্তস্স সিযা কাযসঙ্খাৰো, ৱচীদুচ্চৰিতা ৱিৰমন্তস্স সিযা ৱচীসঙ্খাৰো. এৱং অট্ঠ কুসলচেতনা কামাৱচৰা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো চ হোতি কাযসঙ্খাৰো চ ৱচীসঙ্খাৰো চ. মনোদ্ৱাৰে উপ্পন্না পন তেৰস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো চ হোতি চিত্তসঙ্খাৰো চ. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰোপি কাযদুচ্চৰিতৱসেন পৱত্তিযং সিযা কাযসঙ্খাৰো, ৱচীদুচ্চৰিতৱসেন পৱত্তিযং সিযা ৱচীসঙ্খাৰো, দ্ৱে দ্ৱাৰানি মুঞ্চিত্ৱা মনোদ্ৱাৰে পৱত্তিযং সিযা চিত্তসঙ্খাৰোতি. এৱং অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো কাযসঙ্খাৰোপি হোতি ৱচীসঙ্খাৰোপি চিত্তসঙ্খাৰোপি.

কাযসঙ্খাৰো পন সিযা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, সিযা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, ন আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো. তথা ৱচীসঙ্খাৰো. চিত্তসঙ্খাৰো পন সিযা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, সিযা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, সিযা আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰোতি. ইমে অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা নাম.

কথং পনেতং জানিতব্বং – ইমে সঙ্খাৰা অৱিজ্জাপচ্চযা হোন্তীতি? অৱিজ্জাভাৱে ভাৱতো. যস্স হি দুক্খাদীসু অৱিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৱ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসাৰদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৱা তস্স হেতুভূতে তিৱিধেপি সঙ্খাৰে আৰভতি, সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেপি তণ্হাপৰিক্খাৰে সঙ্খাৰে সুখহেতুতো মঞ্ঞমানো আৰভতি, নিৰোধে পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন দুক্খস্স অনিৰোধভূতেপি গতিৱিসেসে দুক্খনিৰোধসঞ্ঞী হুত্ৱা নিৰোধস্স চ অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামৰতপাদীসু নিৰোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৱা দুক্খনিৰোধং পত্থযমানো যঞ্ঞামৰতপাদিমুখেন তিৱিধেপি সঙ্খাৰে আৰভতি.

অপিচ সো তায চতূসু সচ্চেসু অপ্পহীনাৱিজ্জতায ৱিসেসতো জাতিজৰাৰোগমৰণাদিঅনেকাদীনৱৱোকিণ্ণং পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খতো অজানন্তো তস্স অধিগমায কাযৱচীচিত্তসঙ্খাৰভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি দেৱচ্ছৰকামকো ৱিয মৰুপপাতং; সুখসম্মতস্সাপি চ তস্স পুঞ্ঞফলস্স অন্তে মহাপৰিড়াহজনকং ৱিপৰিণামদুক্খতং অপ্পস্সাদতঞ্চ অপস্সন্তোপি তপ্পচ্চযং ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি সলভো ৱিয দীপসিখাভিনিপাতং, মধুবিন্দুগিদ্ধো ৱিয চ মধুলিত্তসত্থধাৰালেহনং.

কামূপসেৱনাদীসু চ সৱিপাকেসু আদীনৱং অপস্সন্তো সুখসঞ্ঞায চেৱ কিলেসাভিভূততায চ দ্ৱাৰত্তযপ্পৱত্তম্পি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি বালো ৱিয গূথকীড়নং, মৰিতুকামো ৱিয চ ৱিসখাদনং. আৰুপ্পৱিপাকেসু চাপি সঙ্খাৰৱিপৰিণামদুক্খতং অনৱবুজ্ঝমানো সস্সতাদিৱিপল্লাসেন চিত্তসঙ্খাৰভূতং আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰং আৰভতি দিসামূড়্হো ৱিয পিসাচনগৰাভিমুখমগ্গগমনং.

এৱং যস্মা অৱিজ্জাভাৱতোৱ সঙ্খাৰভাৱো, ন অভাৱতো; তস্মা জানিতব্বমেতং – ইমে সঙ্খাৰা অৱিজ্জাপচ্চযা হোন্তীতি. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘অৱিদ্ৱা, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতি, আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতি. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অৱিজ্জা পহীনা, ৱিজ্জা উপ্পন্না, সো অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিজ্জুপ্পাদা নেৱ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তি.

এত্থাহ – গণ্হাম তাৱ এতং ‘অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো’তি. ইদং পন ৱত্তব্বং – ‘কতমেসং সঙ্খাৰানং কথং পচ্চযো হোতী’তি? তত্ৰিদং ৱুচ্চতি –

পচ্চযো হোতি পুঞ্ঞানং, দুৱিধানেকধা পন;

পৰেসং পচ্ছিমানং সা, একধা পচ্চযো মতা.

তত্থ ‘পুঞ্ঞানং দুৱিধা’তি আৰম্মণপচ্চযেন চ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৱেধা পচ্চযো হোতি. সা হি অৱিজ্জং খযতো ৱযতো সম্মসনকালে কামাৱচৰানং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, অভিঞ্ঞাচিত্তেন সমোহচিত্তজাননকালে ৰূপাৱচৰানং, অৱিজ্জাসমতিক্কমনত্থায পন দানাদীনি চেৱ কামাৱচৰপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি পূৰেন্তস্স ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি চ উপ্পাদেন্তস্স দ্ৱিন্নম্পি তেসং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি; তথা অৱিজ্জাসম্মূড়্হত্তা কামভৱৰূপভৱসম্পত্তিযো পত্থেত্ৱা তানেৱ পুঞ্ঞানি কৰোন্তস্স.

‘অনেকধা পন পৰেস’ন্তি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰানং অনেকধা পচ্চযো হোতি. কথং? এসা হি অৱিজ্জং আৰব্ভ ৰাগাদীনং উপ্পজ্জনকালে আৰম্মণপচ্চযেন, গৰুং কত্ৱা অস্সাদনকালে আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযেহি, অৱিজ্জাসম্মূড়্হস্স অনাদীনৱদস্সাৱিনো পাণাতিপাতাদীনি কৰোন্তস্স উপনিস্সযপচ্চযেন, দুতিযজৱনাদীনং অনন্তৰসমনন্তৰানন্তৰূপনিস্সযাসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযেহি, যং কিঞ্চি অকুসলং কৰোন্তস্স হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহীতি অনেকধা পচ্চযো হোতি.

‘পচ্ছিমানং সা একধা পচ্চযো মতা’তি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰানং উপনিস্সযপচ্চযেনেৱ একধা পচ্চযো মতা. সো পনস্সা উপনিস্সযভাৱো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি.

এত্থাহ – ‘কিং পনাযমেকাৱ অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো উদাহু অঞ্ঞেপি পচ্চযা হোন্তী’তি? কিঞ্চেত্থ যদি তাৱ একাৱ এককাৰণৱাদো আপজ্জতি. অথ ‘অঞ্ঞেপি সন্তি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’তি এককাৰণনিদ্দেসো নুপপজ্জতীতি? ন নুপপজ্জতি. কস্মা? যস্মা –

একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;

ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো.

একতো হি কাৰণতো ন ইধ কিঞ্চি একং ফলমত্থি, ন অনেকং. নাপি অনেকেহি কাৰণেহি একং. অনেকেহি পন কাৰণেহি অনেকমেৱ হোতি. তথা হি অনেকেহি উতুপথৱীবীজসলিলসঙ্খাতেহি কাৰণেহি অনেকমেৱ ৰূপগন্ধৰসাদিঅঙ্কুৰসঙ্খাতং ফলমুপ্পজ্জমানং দিস্সতি. যং পনেতং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি একেকহেতুফলদীপনং কতং, তত্থ অত্থো অত্থি, পযোজনং ৱিজ্জতি.

ভগৱা হি কত্থচি পধানত্তা, কত্থচি পাকটত্তা, কত্থচি অসাধাৰণত্তা, দেসনাৱিলাসস্স চ ৱেনেয্যানঞ্চ অনুৰূপতো একমেৱহেতুং ৱা ফলং ৱা দীপেতি; ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি (দী. নি. ২.৯৭) হি একমেৱ হেতুং ফলঞ্চাহ. ফস্সো হি ৱেদনায পধানহেতু যথাফস্সং ৱেদনাৱৱত্থানতো. ৱেদনা চ ফস্সস্স পধানফলং যথাৱেদনং ফস্সৱৱত্থানতো.

‘‘সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা’’তি (মহানি. ৫) পাকটত্তা একং হেতুমাহ. পাকটো হেত্থ সেম্হো, ন কম্মাদযো. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, অকুসলা ধম্মা, সব্বেতে অযোনিসোমনসিকাৰমূলকা’’তি অসাধাৰণত্তা একং হেতুমাহ; অসাধাৰণো হি অযোনিসোমনসিকাৰো অকুসলানং, সাধাৰণানি ৱত্থাৰম্মণাদীনীতি.

তস্মা অযমিধ অৱিজ্জা ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৱত্থাৰম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খাৰকাৰণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা আসৱসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৱচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খাৰহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৱিদ্ৱা, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰম্পি অভিসঙ্খৰোতী’’তি পাকটত্তা অসাধাৰণত্তা চ সঙ্খাৰানং হেতুভাৱেন দীপিতাতি ৱেদিতব্বা. এতেনেৱ চ একেকহেতুফলদীপনপৰিহাৰৱচনেন সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে পযোজনং ৱেদিতব্বন্তি.

এত্থাহ – এৱং সন্তেপি একন্তানিট্ঠফলায সাৱজ্জায অৱিজ্জায কথং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰপচ্চযত্তং যুজ্জতি? ন হি নিম্ববীজতো উচ্ছু উপ্পজ্জতীতি. কথং ন যুজ্জিস্সতি? লোকস্মিঞ্হি –

ৱিৰুদ্ধো চাৱিৰুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা;

ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো, ৱিপাকা এৱ তে চ ন.

ধম্মানঞ্হি ঠানসভাৱকিচ্চাদিৱিৰুদ্ধো চ অৱিৰুদ্ধো চ পচ্চযো লোকে সিদ্ধো. পুৰিমচিত্তঞ্হি অপৰচিত্তস্স ঠানৱিৰুদ্ধো পচ্চযো, পুৰিমসিপ্পাদিসিক্খা চ পচ্ছাপৱত্তমানানং সিপ্পাদিকিৰিযানং. কম্মং ৰূপস্স সভাৱৱিৰুদ্ধো পচ্চযো, খীৰাদীনি চ দধিআদীনং. আলোকো চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স কিচ্চৱিৰুদ্ধো, গুড়াদযো চ আসৱাদীনং. চক্খুৰূপাদযো পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ঠানাৱিৰুদ্ধা পচ্চযা. পুৰিমজৱনাদযো পচ্ছিমজৱনাদীনং সভাৱাৱিৰুদ্ধা কিচ্চাৱিৰুদ্ধা চ.

যথা চ ৱিৰুদ্ধাৱিৰুদ্ধা পচ্চযা সিদ্ধা, এৱং সদিসাসদিসাপি. সদিসমেৱ হি উতুআহাৰসঙ্খাতং ৰূপং ৰূপস্স পচ্চযো হোতি, সালিবীজাদীনি চ সালিফলাদীনং. অসদিসম্পি ৰূপং অৰূপস্স, অৰূপঞ্চ ৰূপস্স পচ্চযো হোতি; গোলোমাৱিলোমৱিসাণদধিতিলপিট্ঠাদীনি চ দব্বভূতিণকাদীনং. যেসঞ্চ ধম্মানং যে ৱিৰুদ্ধাৱিৰুদ্ধা সদিসাসদিসা পচ্চযা, ন তে ধম্মা তেসং ধম্মানং ৱিপাকাযেৱ. ইতি অযং অৱিজ্জা ৱিপাকৱসেন একন্তানিট্ঠফলসভাৱৱসেন চ সাৱজ্জাপি সমানা সব্বেসম্পি এতেসং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং যথানুৰূপং ঠানকিচ্চসভাৱৱিৰুদ্ধাৱিৰুদ্ধপচ্চযৱসেন সদিসাসদিসপচ্চযৱসেন চ পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বা.

সো চস্সা পচ্চযভাৱো ‘‘যস্স হি দুক্খাদীসু অৱিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৱ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসাৰদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৱা তস্স হেতুভূতে তিৱিধেপি সঙ্খাৰে আৰভতী’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো এৱ.

অপিচ অযং অঞ্ঞোপি পৰিযাযো –

চুতূপপাতে সংসাৰে, সঙ্খাৰানঞ্চ লক্খণে;

যো পটিচ্চসমুপ্পন্ন-ধম্মেসু চ ৱিমুয্হতি.

অভিসঙ্খৰোতি সো এতে, সঙ্খাৰে তিৱিধে যতো;

অৱিজ্জা পচ্চযো তেসং, তিৱিধানম্পি যং ততোতি.

কথং পন যো এতেসু ৱিমুয্হতি, সো তিৱিধেপেতে সঙ্খাৰে কৰোতীতি চে? চুতিযা তাৱ ৱিমূড়্হো সব্বত্থ ‘‘খন্ধানং ভেদো মৰণ’’ন্তি চুতিং অগণ্হন্তো ‘সত্তো মৰতি, সত্তস্স দেসন্তৰসঙ্কমন’ন্তিআদীনি ৱিকপ্পেতি. উপপাতে ৱিমূড়্হো সব্বত্থ ‘‘খন্ধানং পাতুভাৱো জাতী’’তি উপপাতং অগণ্হন্তো ‘সত্তো উপপজ্জতি, সত্তস্স নৱসৰীৰপাতুভাৱো’তিআদীনি ৱিকপ্পেতি. সংসাৰে ৱিমূড়্হো যো এস –

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি.

এৱং ৱণ্ণিতো সংসাৰো. তং এৱং অগণ্হন্তো ‘অযং সত্তো অস্মা লোকা পৰং লোকং গচ্ছতি, পৰস্মা লোকা ইমং লোকং আগচ্ছতী’তিআদীনি ৱিকপ্পেতি. সঙ্খাৰানং লক্খণে ৱিমূড়্হো সঙ্খাৰানং সভাৱলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ অগণ্হন্তো সঙ্খাৰে অত্ততো অত্তনিযতো ধুৱতো সুভতো সুখতো চ ৱিকপ্পেতি. পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু ৱিমূড়্হো অৱিজ্জাদীহি সঙ্খাৰাদীনং পৱত্তিং অগণ্হন্তো ‘‘অত্তা জানাতি ৱা ন জানাতি ৱা, সো এৱ কৰোতি চ কাৰেতি চ সো পটিসন্ধিযং উপপজ্জতি, তস্স অণুইস্সৰাদযো কললাদিভাৱেন সৰীৰং সণ্ঠপেত্ৱা ইন্দ্ৰিযানি সম্পাদেন্তি, সো ইন্দ্ৰিযসম্পন্নো ফুসতি ৱেদিযতি তণ্হিযতি উপাদিযতি ঘটিযতি, সো পুন ভৱন্তৰে ভৱতী’’তি ৱা ‘‘সব্বে সত্তা নিযতিসঙ্গতিভাৱপৰিণতা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) ৱা ৱিকপ্পেতি. সো এৱং অৱিজ্জায অন্ধীকতো এৱং ৱিকপ্পেন্তো যথা নাম অন্ধো পথৱিযং ৱিচৰন্তো মগ্গম্পি অমগ্গম্পি থলম্পি নিন্নম্পি সমম্পি ৱিসমম্পি পটিপজ্জতি, এৱং পুঞ্ঞম্পি অপুঞ্ঞম্পি আনেঞ্জম্পি সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতীতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –

যথাপি নাম জচ্চন্ধো, নৰো অপৰিনাযকো;

একদা যাতি মগ্গেন, কুম্মগ্গেনাপি একদা.

সংসাৰে সংসৰং বালো, তথা অপৰিনাযকো;

কৰোতি একদা পুঞ্ঞং, অপুঞ্ঞমপি একদা.

যদা ঞত্ৱা চ সো ধম্মং, সচ্চানি অভিসমেস্সতি;

তদা অৱিজ্জূপসমা, উপসন্তো চৰিস্সতীতি.

অযং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি পদস্মিং ৱিত্থাৰকথা.

অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰপদনিদ্দেসো.

ৱিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসো

২২৭. সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসে চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তিআদীসু চক্খুৱিঞ্ঞাণং কুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকন্তি দুৱিধং হোতি. তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানি. মনোৱিঞ্ঞাণং পন কুসলাকুসলৱিপাকা দ্ৱে মনোধাতুযো, তিস্সো অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো, অট্ঠ সহেতুকানি কামাৱচৰৱিপাকচিত্তানি, পঞ্চ ৰূপাৱচৰানি, চত্তাৰি অৰূপাৱচৰানীতি বাৱীসতিৱিধং হোতি. ইতি ইমেহি ছহি ৱিঞ্ঞাণেহি সব্বানিপি বাত্তিংস লোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণানি সঙ্গহিতানি হোন্তি. লোকুত্তৰানি পন ৱট্টকথাযং ন যুজ্জন্তীতি ন গহিতানি.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘ইদং ৱুত্তপ্পকাৰং ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰপচ্চযা হোতী’তি? উপচিতকম্মাভাৱে ৱিপাকাভাৱতো. ৱিপাকঞ্হেতং, ৱিপাকঞ্চ ন উপচিতকম্মাভাৱে উপ্পজ্জতি. যদি উপ্পজ্জেয্য, সব্বেসং সব্বৱিপাকানি উপ্পজ্জেয্যুং; ন চ উপ্পজ্জন্তীতি জানিতব্বমেতং – ‘সঙ্খাৰপচ্চযা ইদং ৱিঞ্ঞাণং হোতী’তি.

কতৰসঙ্খাৰপচ্চযা কতৰৱিঞ্ঞাণন্তি চে? কামাৱচৰপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰপচ্চযা তাৱ কুসলৱিপাকানি পঞ্চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি, মনোৱিঞ্ঞাণে একা মনোধাতু, দ্ৱে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো, অট্ঠ কামাৱচৰমহাৱিপাকানীতি সোড়স. যথাহ –

‘‘কামাৱচৰস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি. তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি, ৱিপাকা মনোধাতু উপ্পন্না হোতি, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতি সোমনস্সসহগতা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতি উপেক্খাসহগতা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতি সোমনস্সসহগতা ঞাণসম্পযুত্তা, সোমনস্সসহগতা ঞাণসম্পযুত্তা সসঙ্খাৰেন, সোমনস্সসহগতা ঞাণৱিপ্পযুত্তা, সোমনস্সসহগতা ঞাণৱিপ্পযুত্তা সসঙ্খাৰেন, উপেক্খাসহগতা ঞাণসম্পযুত্তা, উপেক্খাসহগতা ঞাণসম্পযুত্তা সসঙ্খাৰেন, উপেক্খাসহগতা ঞাণৱিপ্পযুত্তা, উপেক্খাসহগতা ঞাণৱিপ্পযুত্তা সসঙ্খাৰেনা’’তি (ধ. স. ৪৩১, ৪৯৮).

ৰূপাৱচৰপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰপচ্চযা পন পঞ্চ ৰূপাৱচৰৱিপাকানি. যথাহ –

‘‘তস্সেৱ ৰূপাৱচৰস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… পঞ্চমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (ধ. স. ৪৯৯).

এৱং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰপচ্চযা একৱীসতিৱিধং ৱিঞ্ঞাণং হোতি.

অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰপচ্চযা পন অকুসলৱিপাকানি পঞ্চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি, একা মনোধাতু, একা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি এৱং সত্তৱিধং ৱিঞ্ঞাণং হোতি. যথাহ –

‘‘অকুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি. তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণং, ৱিপাকা মনোধাতু, ৱিপাকা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতী’’তি (ধ. স. ৫৫৬).

আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰপচ্চযা পন চত্তাৰি অৰূপৱিপাকানীতি এৱং চতুব্বিধং ৱিঞ্ঞাণং হোতীতি. যথাহ –

‘‘তস্সেৱ অৰূপাৱচৰস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং…পে… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (ধ. স. ৫০১).

এৱং যং সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং হোতি, তং ঞত্ৱা ইদানিস্স এৱং পৱত্তি ৱেদিতব্বা – সব্বমেৱ হি ইদং পৱত্তিপটিসন্ধিৱসেন দ্ৱিধা পৱত্ততি. তত্থ দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, দ্ৱে মনোধাতুযো, সোমনস্সসহগতাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ইমানি তেৰস পঞ্চৱোকাৰভৱে পৱত্তিযংযেৱ পৱত্তন্তি. সেসানি একূনৱীসতি তীসু ভৱেসু যথানুৰূপং পৱত্তিযম্পি পটিসন্ধিযম্পি পৱত্তন্তি.

কথং? কুসলৱিপাকানি তাৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ কুসলৱিপাকেন ৱা অকুসলৱিপাকেন ৱা নিব্বত্তস্স যথাক্কমং পৰিপাকমুপগতিন্দ্ৰিযস্স চক্খাদীনং আপাথগতং ইট্ঠং ৱা ইট্ঠমজ্ঝত্তং ৱা ৰূপাদিআৰম্মণং আৰব্ভ চক্খাদিপসাদং নিস্সায দস্সনসৱনঘাযনসাযনফুসনকিচ্চং সাধযমানানি পৱত্তন্তি. তথা অকুসলৱিপাকানি পঞ্চ. কেৱলঞ্হি তেসং অনিট্ঠং অনিট্ঠমজ্ঝত্তং ৱা ৰূপাদিআৰম্মণং হোতি, অযমেৱ ৱিসেসো. দসাপি চেতানি নিযতদ্ৱাৰাৰম্মণৱত্থুট্ঠানানি নিযতকিচ্চানেৱ চ ভৱন্তি.

ততো কুসলৱিপাকানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তৰং কুসলৱিপাকমনোধাতু তেসঞ্ঞেৱ আৰম্মণমাৰব্ভ হদযৱত্থুং নিস্সায সম্পটিচ্ছনকিচ্চং সাধযমানা পৱত্ততি. তথা অকুসলৱিপাকানং অনন্তৰং অকুসলৱিপাকা. ইদঞ্চ পন দ্ৱযং অনিযতদ্ৱাৰাৰম্মণং নিযতৱত্থুট্ঠানং নিযতকিচ্চঞ্চ হোতি.

সোমনস্সসহগতা পন অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু কুসলৱিপাকমনোধাতুযা অনন্তৰং তস্সা এৱ আৰম্মণং আৰব্ভ হদযৱত্থুং নিস্সায সন্তীৰণকিচ্চং সাধযমানা চ ছসু দ্ৱাৰেসু বলৱাৰম্মণে কামাৱচৰসত্তানং যেভুয্যেন লোভসম্পযুত্তজৱনাৱসানে ভৱঙ্গৱীথিং পচ্ছিন্দিত্ৱা জৱনেন গহিতাৰম্মণে তদাৰম্মণৱসেন চ সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা পৱত্ততি. চিত্তপ্পৱত্তিগণনাযং পন সব্বদ্ৱাৰেসু তদাৰম্মণে দ্ৱে এৱ চিত্তৱাৰা আগতা. ইদং পন চিত্তং তদাৰম্মণন্তি চ পিট্ঠিভৱঙ্গন্তি চাতি দ্ৱে নামানি লভতি, অনিযতদ্ৱাৰাৰম্মণং নিযতৱত্থুকং অনিযতট্ঠানকিচ্চঞ্চ হোতীতি. এৱং তাৱ তেৰস পঞ্চৱোকাৰভৱে পৱত্তিযংযেৱ পৱত্তন্তীতি ৱেদিতব্বানি. সেসেসু একূনৱীসতিযা চিত্তেসু ন কিঞ্চি অত্তনো অনুৰূপায পটিসন্ধিযা ন পৱত্ততি.

পৱত্তিযং পন কুসলাকুসলৱিপাকা তাৱ দ্ৱে অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো পঞ্চদ্ৱাৰে কুসলাকুসলৱিপাকমনোধাতূনং অনন্তৰং সন্তীৰণকিচ্চং, ছসু দ্ৱাৰেসু পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ তদাৰম্মণকিচ্চং, অত্তনা দিন্নপটিসন্ধিতো উদ্ধং অসতি ভৱঙ্গুপচ্ছেদকে চিত্তুপ্পাদে ভৱঙ্গকিচ্চং, অন্তে চুতিকিচ্চঞ্চাতি চত্তাৰি কিচ্চানি সাধযমানা নিযতৱত্থুকা অনিযতদ্ৱাৰাৰম্মণট্ঠানকিচ্চা হুত্ৱা পৱত্তন্তি.

অট্ঠ কামাৱচৰসহেতুকচিত্তানি পৱত্তিযং ৱুত্তনযেনেৱ ছসু দ্ৱাৰেসু তদাৰম্মণকিচ্চং, অত্তনা দিন্নপটিসন্ধিতো উদ্ধং অসতি ভৱঙ্গুপচ্ছেদকে চিত্তুপ্পাদে ভৱঙ্গকিচ্চং, অন্তে চুতিকিচ্চঞ্চাতি তীণি কিচ্চানি সাধযমানানি নিযতৱত্থুকানি অনিযতদ্ৱাৰাৰম্মণট্ঠানকিচ্চানি হুত্ৱা পৱত্তন্তি.

পঞ্চ ৰূপাৱচৰানি চত্তাৰি চ অৰূপাৱচৰানি অত্তনা দিন্নপটিসন্ধিতো উদ্ধং অসতি ভৱঙ্গুপচ্ছেদকে চিত্তুপ্পাদে ভৱঙ্গকিচ্চং, অন্তে চুতিকিচ্চঞ্চাতি কিচ্চদ্ৱযং সাধযমানানি পৱত্তন্তি. তেসু ৰূপাৱচৰানি নিযতৱত্থাৰম্মণানি অনিযতট্ঠানকিচ্চানি, ইতৰানি অৱত্থুকানি নিযতাৰম্মণানি অনিযতট্ঠানকিচ্চানি হুত্ৱা পৱত্তন্তীতি. এৱং তাৱ বাত্তিংসৱিধম্পি ৱিঞ্ঞাণং পৱত্তিযং সঙ্খাৰপচ্চযা পৱত্ততি. তত্ৰস্স তে তে সঙ্খাৰা কম্মপচ্চযেন চ উপনিস্সযপচ্চযেন চ পচ্চযা হোন্তি.

তত্থ যানেতানি একাদস তদাৰম্মণচিত্তানি ৱুত্তানি, তেসু একম্পি ৰূপাৰূপভৱে তদাৰম্মণং হুত্ৱা ন পৱত্ততি. কস্মা? বীজাভাৱা. তত্থ হি কামাৱচৰৱিপাকসঙ্খাতং পটিসন্ধিবীজং নত্থি, যং ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু পৱত্তিযং তস্স জনকং ভৱেয্য. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনম্পি ৰূপভৱে অভাৱো আপজ্জতীতি চে? ন; ইন্দ্ৰিযপ্পৱত্তিআনুভাৱতো দ্ৱাৰৱীথিভেদে চিত্তনিযমতো চ.

যথা চেতং তদাৰম্মণং একন্তেন ৰূপাৰূপভৱে নপ্পৱত্ততি তথা সব্বেপি অকামাৱচৰে ধম্মে নানুবন্ধতি. কস্মা? অজনকত্তা চেৱ জনকস্স চ অসদিসত্তা. তঞ্হি যথা নাম গেহা নিক্খমিত্ৱা বহি গন্তুকামো তৰুণদাৰকো অত্তনো জনকং পিতৰং ৱা অঞ্ঞং ৱা পিতুসদিসং হিতকামং ঞাতিং অঙ্গুলিযং গহেত্ৱা অনুবন্ধতি, ন অঞ্ঞং ৰাজপুৰিসাদিং, তথা এতম্পি ভৱঙ্গাৰম্মণতো বহি নিক্খমিতুকামং সভাগতায অত্তনো জনকং পিতৰং ৱা পিতুসদিসং ৱা কামাৱচৰজৱনমেৱ অনুবন্ধতি, ন অঞ্ঞং মহগ্গতং অনুত্তৰং ৱা.

যথা চেতং মহগ্গতলোকুত্তৰে ধম্মে নানুবন্ধতি, তথা যদা এতে কামাৱচৰধম্মাপি মহগ্গতাৰম্মণা হুত্ৱা পৱত্তন্তি তদা তেপি নানুবন্ধতি. কস্মা? অপৰিচিতদেসত্তা অচ্চন্তপৰিত্তাৰম্মণত্তা চ. তঞ্হি যথা পিতৰং ৱা পিতুসদিসং ৱা ঞাতিং অনুবন্ধন্তোপি তৰুণদাৰকো ঘৰদ্ৱাৰঅন্তৰৱীথিচতুক্কাদিম্হি পৰিচিতেযেৱ দেসে অনুবন্ধতি, ন অৰঞ্ঞং ৱা যুদ্ধভূমিং ৱা গচ্ছন্তং; এৱং কামাৱচৰধম্মে অনুবন্ধন্তম্পি অমহগ্গতাদিম্হি পৰিচিতেযেৱ দেসে পৱত্তমানে ধম্মে অনুবন্ধতি, ন মহগ্গতলোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তমানেতি.

যস্মা চস্স ‘‘সব্বো কামাৱচৰৱিপাকো কিৰিযমনোধাতু কিৰিযঅহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু সোমনস্সসহগতা ইমে ধম্মা পৰিত্তাৰম্মণা’’তি এৱং অচ্চন্তপৰিত্তমেৱ আৰম্মণং ৱুত্তং, তস্মাপেতং মহগ্গতলোকুত্তৰাৰম্মণে কামাৱচৰধম্মেপি নানুবন্ধতীতি ৱেদিতব্বং.

কিং ৱা ইমায যুত্তিকথায? অট্ঠকথাযঞ্হি একন্তেনেৱ ৱুত্তং – একাদস তদাৰম্মণচিত্তানি নামগোত্তং আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং ন গণ্হন্তি. পণ্ণত্তিং আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. তিলক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. ৱুট্ঠানগামিনিযা বলৱৱিপস্সনায তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. ৰূপাৰূপধম্মে আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. মিচ্ছত্তনিযতধম্মেসু তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. সম্মত্তনিযতধম্মেসু তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. লোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. অভিঞ্ঞাঞাণং আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. পটিসম্ভিদাঞাণং আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং ন লব্ভতি. কামাৱচৰে দুব্বলাৰম্মণে তদাৰম্মণং ন লব্ভতি, ছসু দ্ৱাৰেসু বলৱাৰম্মণে আপাথগতেযেৱ লব্ভতি, লব্ভমানঞ্চ কামাৱচৰেযেৱ লব্ভতি. ৰূপাৰূপভৱে তদাৰম্মণং নাম নত্থীতি.

যং পন ৱুত্তং ‘‘সেসেসু একূনৱীসতিযা চিত্তেসু ন কিঞ্চি অত্তনো অনুৰূপায পটিসন্ধিযা ন পৱত্ততী’’তি, তং অতিসংখিত্তত্তা দুব্বিজানং. তেনস্স ৱিত্থাৰনযদস্সনত্থং ৱুচ্চতি – ‘‘কতি পটিসন্ধিযো? কতি পটিসন্ধিচিত্তানি? কেন কত্থ পটিসন্ধি হোতি? কিং পটিসন্ধিযা আৰম্মণ’’ন্তি?

অসঞ্ঞপটিসন্ধিযা সদ্ধিং ৱীসতি পটিসন্ধিযো. ৱুত্তপ্পকাৰানেৱ একূনৱীসতি পটিসন্ধিচিত্তানি. তত্থ অকুসলৱিপাকায অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অপাযেসু পটিসন্ধি হোতি, কুসলৱিপাকায মনুস্সলোকে জচ্চন্ধজাতিবধিৰজাতিউম্মত্তকএড়মূগনপুংসকাদীনং. অট্ঠহি সহেতুকমহাৱিপাকেহি কামাৱচৰদেৱেসু চেৱ মনুস্সেসু চ পুঞ্ঞৱন্তানং পটিসন্ধি হোতি, পঞ্চহি ৰূপাৱচৰৱিপাকেহি ৰূপীব্ৰহ্মলোকে, চতূহি অৰূপাৱচৰৱিপাকেহি অৰূপলোকেতি. যেন চ যত্থ পটিসন্ধি হোতি, সা এৱ তস্সা অনুৰূপপটিসন্ধি নাম.

সঙ্খেপতো পটিসন্ধিযা তীণি আৰম্মণানি হোন্তি – কম্মং, কম্মনিমিত্তং, গতিনিমিত্তন্তি. তত্থ কম্মং নাম আযূহিতা কুসলাকুসলচেতনা. কম্মনিমিত্তং নাম যং ৱত্থুং আৰম্মণং কত্ৱা কম্মং আযূহতি. তত্থ অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকস্মিম্পি কম্মে কতে তস্মিং খণে কম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা আগন্ত্ৱা উপট্ঠাতি.

তত্ৰিদং কম্মনিমিত্তস্স উপট্ঠানে ৱত্থু – গোপকসীৱলী কিৰ নাম তালপিট্ঠিকৱিহাৰে চেতিযং কাৰেসি. তস্স মৰণমঞ্চে নিপন্নস্স চেতিযং উপট্ঠাসি. সো তদেৱ নিমিত্তং গণ্হিত্ৱা কালংকত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তি. অঞ্ঞা সম্মূড়্হকালকিৰিযা নাম হোতি. পৰম্মুখং গচ্ছন্তস্স হি পচ্ছতো তিখিণেন অসিনা সীসং ছিন্দন্তি. নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযন্তস্সাপি তিখিণেন অসিনা সীসং ছিন্দন্তি. উদকে ওসীদাপেত্ৱা মাৰেন্তি. এৱৰূপেপি কালে অঞ্ঞতৰং কম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা উপট্ঠাতি. অঞ্ঞং লহুকমৰণং নাম অত্থি. নিখাদনদণ্ডকমত্থকস্মিঞ্হি নিলীনমক্খিকং মুগ্গৰেন পহৰিত্ৱা পিসন্তি. এৱৰূপেপি কালে কম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা উপট্ঠাতি. এৱং পিসিযমানায পন মক্খিকায পঠমং কাযদ্ৱাৰাৱজ্জনং ভৱঙ্গং নাৱট্টেতি, মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনমেৱ আৱট্টেতি. অথ জৱনং জৱিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. দুতিযৱাৰে কাযদ্ৱাৰাৱজ্জনং ভৱঙ্গং আৱট্টেতি. ততো কাযৱিঞ্ঞাণং, সম্পটিচ্ছনং, সন্তীৰণং, ৱোট্ঠপনন্তি ৱীথিচিত্তানি পৱত্তন্তি. জৱনং জৱিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. ততিযৱাৰে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং ভৱঙ্গং আৱট্টেতি. অথ জৱনং জৱিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. এতস্মিং ঠানে কালকিৰিযং কৰোতি. ইদং কিমত্থং আভতং? অৰূপধম্মানং ৱিসযো নাম এৱং লহুকোতি দীপনত্থং.

গতিনিমিত্তং নাম নিব্বত্তনকওকাসে একো ৱণ্ণো উপট্ঠাতি. তত্থ নিৰযে উপট্ঠহন্তে লোহকুম্ভিসদিসো হুত্ৱা উপট্ঠাতি. মনুস্সলোকে উপট্ঠহন্তে মাতুকুচ্ছিকম্বলযানসদিসা হুত্ৱা উপট্ঠাতি. দেৱলোকে উপট্ঠহন্তে কপ্পৰুক্খৱিমানসযনাদীনি উপট্ঠহন্তি. এৱং কম্মং, কম্মনিমিত্তং, গতিনিমিত্তন্তি সঙ্খেপতো পটিসন্ধিযা তীণি আৰম্মণানি হোন্তি.

অপৰো নযো – পটিসন্ধিযা তীণি আৰম্মণানি হোন্তি? অতীতং, পচ্চুপ্পন্নং, নৱত্তব্বঞ্চ. অসঞ্ঞীপটিসন্ধি অনাৰম্মণাতি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনপটিসন্ধীনং অতীতমেৱ আৰম্মণং. দসন্নং কামাৱচৰানং অতীতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱা. সেসানং নৱত্তব্বং. এৱং তীসু আৰম্মণেসু পৱত্তমানা পন পটিসন্ধি যস্মা অতীতাৰম্মণস্স ৱা নৱত্তব্বাৰম্মণস্স ৱা চুতিচিত্তস্স অনন্তৰমেৱ হোতি. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং পন চুত্তিচিত্তং নাম নত্থি. তস্মা দ্ৱীসু আৰম্মণেসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰং তীসু আৰম্মণেসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণায পটিসন্ধিযা সুগতিদুগ্গতিৱসেন পৱত্তনাকাৰো ৱেদিতব্বো.

সেয্যথিদং – কামাৱচৰসুগতিযং তাৱ ঠিতস্স পাপকম্মিনো পুগ্গলস্স ‘‘তানিস্স তম্হি সমযে ওলম্বন্তী’’তিআদিৱচনতো (ম. নি. ৩.২৪৮) মৰণমঞ্চে নিপন্নস্স যথূপচিতং পাপকম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি. তং আৰব্ভ উপ্পন্নায তদাৰম্মণপৰিযোসানায সুদ্ধায ৱা জৱনৱীথিযা অনন্তৰং ভৱঙ্গৱিসযং আৰম্মণং কত্ৱা চুতিচিত্তং উপ্পজ্জতি. তস্মিং নিৰুদ্ধে তদেৱ আপাথগতং কম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা আৰব্ভ অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৱিনামিতং দুগ্গতিপৰিযাপন্নং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং অতীতাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰা অতীতাৰম্মণা পটিসন্ধি.

অপৰস্স মৰণসমযে ৱুত্তপ্পকাৰকম্মৱসেন নৰকাদীসু অগ্গিজালৱণ্ণাদিকং দুগ্গতিনিমিত্তং মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি. তস্স দ্ৱিক্খত্তুং ভৱঙ্গে উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধে তং আৰম্মণং আৰব্ভ একং আৱজ্জনং, মৰণস্স আসন্নভাৱেন মন্দীভূতৱেগত্তা পঞ্চ জৱনানি, দ্ৱে তদাৰম্মণানীতি তীণি ৱীথিচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. ততো ভৱঙ্গৱিসযং আৰম্মণং কত্ৱা একং চুতিচিত্তং. এত্তাৱতা একাদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি. অথাৱসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে তস্মিংযেৱ আৰম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং অতীতাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পটিসন্ধি.

অপৰস্স মৰণসমযে পঞ্চন্নং দ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰস্মিং দ্ৱাৰে ৰাগাদিহেতুভূতং হীনাৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি. তস্স যথাক্কমেন উপ্পন্নৱোট্ঠব্বনাৱসানে মৰণস্স আসন্নভাৱেন মন্দীভূতৱেগত্তা পঞ্চ জৱনানি দ্ৱে তদাৰম্মণানি চ উপ্পজ্জন্তি. ততো ভৱঙ্গৱিসযমাৰম্মণং কত্ৱা একং চুতিচিত্তং. এত্তাৱতা দ্ৱে ভৱঙ্গানি, আৱজ্জনং, দস্সনং, সম্পটিচ্ছনং, সন্তীৰণং, ৱোট্ঠব্বনং, পঞ্চ জৱনানি, দ্ৱে তদাৰম্মণানি, একং চুতিচিত্তন্তি পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি. অথাৱসেসএকচিত্তক্খণাযুকে তস্মিং যেৱ আৰম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযম্পি অতীতাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পটিসন্ধি. এস তাৱ অতীতাৰম্মণায সুগতিচুতিযা অনন্তৰা অতীতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণায দুগ্গতিপটিসন্ধিযা পৱত্তনাকাৰো.

দুগ্গতিযং ঠিতস্স পন উপচিতানৱজ্জকম্মস্স ৱুত্তনযেনেৱ তং অনৱজ্জকম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতীতি কণ্হপক্খে সুক্কপক্খং ঠপেত্ৱা সব্বং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অযং অতীতাৰম্মণায দুগ্গতিচুতিযা অনন্তৰা অতীতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণায সুগতিপটিসন্ধিযা পৱত্তনাকাৰো.

সুগতিযং ঠিতস্স পন উপচিতানৱজ্জকম্মস্স ‘‘তানিস্স তম্হি সমযে ওলম্বন্তী’’তিআদিৱচনতো মৰণমঞ্চে নিপন্নস্স যথূপচিতং অনৱজ্জকম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি. তঞ্চ খো উপচিতকামাৱচৰানৱজ্জকম্মস্সেৱ. উপচিতমহগ্গতকম্মস্স পন কম্মনিমিত্তমেৱ আপাথমাগচ্ছতি. তং আৰব্ভ উপ্পন্নায তদাৰম্মণপৰিযোসানায সুদ্ধায ৱা জৱনৱীথিযা অনন্তৰং ভৱঙ্গৱিসযং আৰম্মণং কত্ৱা চুতিচিত্তমুপ্পজ্জতি. তস্মিং নিৰুদ্ধে তদেৱ আপাথগতং কম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা আৰব্ভ অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৱিনামিতং সুগতিপৰিযাপন্নং পটিসন্ধিচিত্তমুপ্পজ্জতি. অযং অতীতাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰা অতীতাৰম্মণা নৱত্তব্বাৰম্মণা ৱা পটিসন্ধি.

অপৰস্স মৰণসমযে কামাৱচৰানৱজ্জকম্মৱসেন মনুস্সলোকে মাতুকুচ্ছিৱণ্ণসঙ্খাতং ৱা দেৱলোকে উয্যানকপ্পৰুক্খাদিৱণ্ণসঙ্খাতং ৱা সুগতিনিমিত্তং মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি. তস্স দুগ্গতিনিমিত্তে দস্সিতানুক্কমেনেৱ চুতিচিত্তানন্তৰং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং অতীতাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পটিসন্ধি.

অপৰস্স মৰণসমযে ঞাতকা ‘অযং, তাত, তৱত্থায বুদ্ধপূজা কৰীযতি, চিত্তং পসাদেহী’তি ৱত্ৱা পুপ্ফদামধজপটাকাদিৱসেন ৰূপাৰম্মণং ৱা ধম্মস্সৱনতূৰিযপূজাদিৱসেন সদ্দাৰম্মণং ৱা ধূমৱাসগন্ধাদিৱসেন গন্ধাৰম্মণং ৱা ‘ইদং, তাত, সাযস্সু, তৱত্থায দাতব্বং দেয্যধম্ম’ন্তি ৱত্ৱা মধুফাণিতাদিৱসেন ৰসাৰম্মণং ৱা ‘ইদং, তাত, ফুসস্সু, তৱত্থায দাতব্বং দেয্যধম্ম’ন্তি ৱত্ৱা চীনপটসোমাৰপটাদিৱসেন ফোট্ঠব্বাৰম্মণং ৱা পঞ্চদ্ৱাৰে উপসংহৰন্তি. তস্স তস্মিং আপাথগতে ৰূপাদিআৰম্মণে যথাক্কমেন উপ্পন্নৱোট্ঠপনাৱসানে মৰণস্স আসন্নভাৱেন মন্দীভূতৱেগত্তা পঞ্চ জৱনানি দ্ৱে তদাৰম্মণানি চ উপ্পজ্জন্তি. ততো ভৱঙ্গৱিসযং আৰম্মণং কত্ৱা একং চুতিচিত্তং, তদৱসানে তস্মিঞ্ঞেৱ একচিত্তক্খণট্ঠিতিকে আৰম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযম্পি অতীতাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পটিসন্ধি.

অপৰস্স পন পথৱীকসিণজ্ঝানাদিৱসেন পটিলদ্ধমহগ্গতস্স সুগতিযং ঠিতস্স মৰণসমযে কামাৱচৰকুসলকম্ম-কম্মনিমিত্ত-গতিনিমিত্তানং অঞ্ঞতৰং পথৱীকসিণাদিকং ৱা নিমিত্তং মহগ্গতচিত্তং ৱা মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি. চক্খুসোতানং ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং কুসলুপ্পত্তিহেতুভূতং পণীতমাৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি. তস্স যথাক্কমেন উপ্পন্নৱোট্ঠব্বনাৱসানে মৰণস্স আসন্নভাৱেন মন্দীভূতৱেগত্তা পঞ্চ জৱনানি উপ্পজ্জন্তি. মহগ্গতগতিকানং পন তদাৰম্মণং নত্থি. তস্মা জৱনানন্তৰংযেৱ ভৱঙ্গৱিসযং আৰম্মণং কত্ৱা একং চুতিচিত্তং উপ্পজ্জতি. তস্সাৱসানে কামাৱচৰমহগ্গতসুগতীনং অঞ্ঞতৰসুগতিপৰিযাপন্নং যথূপট্ঠিতেসু আৰম্মণেসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং নৱত্তব্বাৰম্মণায সুগতিচুতিযা অনন্তৰা অতীতপচ্চুপ্পন্ননৱত্তব্বানং অঞ্ঞতৰাৰম্মণা পটিসন্ধি.

এতেনানুসাৰেন আৰুপ্পচুতিযাপি অনন্তৰা পটিসন্ধি ৱেদিতব্বা. অযং অতীতনৱত্তব্বাৰম্মণায সুগতিচুতিযা অনন্তৰা অতীতনৱত্তব্বপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণায পটিসন্ধিযা পৱত্তনাকাৰো.

দুগ্গতিযং ঠিতস্স পন পাপকম্মিনো ৱুত্তনযেনেৱ তং কম্মং কম্মনিমিত্তং গতিনিমিত্তং ৱা মনোদ্ৱাৰে, পঞ্চদ্ৱাৰে পন অকুসলুপ্পত্তিহেতুভূতং আৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি. অথস্স যথাক্কমেন চুতিচিত্তাৱসানে দুগ্গতিপৰিযাপন্নং তেসু আৰম্মণেসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং অতীতাৰম্মণায দুগ্গতিচুতিযা অনন্তৰা অতীতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণায পটিসন্ধিযা পৱত্তনাকাৰোতি. এত্তাৱতা একূনৱীসতিৱিধস্সাপি ৱিঞ্ঞাণস্স পটিসন্ধিৱসেন পৱত্তি দীপিতা হোতি.

তযিদং সব্বম্পি এৱং –