২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
১৫৫. অভিধম্মভাজনীযে যথা হেট্ঠা ৱিপস্সকানং উপকাৰত্থায ‘‘চক্খাযতনং ৰূপাযতন’’ন্তি যুগলতো আযতনানি ৱুত্তানি, তথা অৱত্ৱা অজ্ঝত্তিকবাহিৰানং সব্বাকাৰতো সভাৱদস্সনত্থং ‘‘চক্খাযতনং সোতাযতন’’ন্তি এৱং অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱৱত্থাননযেন ৱুত্তানি.
১৫৬. তেসং নিদ্দেসৱাৰে তত্থ কতমং চক্খাযতনন্তিআদীনি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
১৬৭. যং পনেতং ধম্মাযতননিদ্দেসে ‘‘তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি ৱুত্তং, তত্ৰাযমত্থো – অসঙ্খতা ধাতূতি অসঙ্খতসভাৱং নিব্বানং. যস্মা পনেতং আগম্ম ৰাগাদযো খীযন্তি, তস্মা ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৱুত্তং. অযমেত্থ আচৰিযানং সমানত্থকথা.
ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ‘পাটিযেক্কং নিব্বানং নাম নত্থি, কিলেসক্খযোৱ নিব্বান’ন্তি. ‘সুত্তং আহৰা’তি চ ৱুত্তে ‘‘নিব্বানং নিব্বানন্তি খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ৱুচ্চতি; কতমং নু খো, আৱুসো, নিব্বানন্তি? যো খো, আৱুসো, ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো – ইদং ৱুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি এতং জম্বুখাদকসুত্তং আহৰিত্ৱা ‘ইমিনা সুত্তেন ৱেদিতব্বং পাটিযেক্কং নিব্বানং নাম নত্থি, কিলেসক্খযোৱ নিব্বান’ন্তি আহ. সো ৱত্তব্বো – ‘কিং পন যথা চেতং সুত্তং তথা অত্থো’তি? অদ্ধা ৱক্খতি – ‘আম, নত্থি সুত্ততো মুঞ্চিত্ৱা অত্থো’তি. ততো ৱত্তব্বো – ‘ইদং তাৱ তে সুত্তং আভতং; অনন্তৰসুত্তং আহৰা’তি. অনন্তৰসুত্তং নাম – ‘‘অৰহত্তং অৰহত্তন্তি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ৱুচ্চতি; কতমং নু খো, আৱুসো, অৰহত্তন্তি? যো খো, আৱুসো, ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো – ইদং ৱুচ্চতি অৰহত্ত’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩১৫) ইদং তস্সেৱানন্তৰং আভতসুত্তং.
ইমস্মিং পন নং আভতে আহংসু – ‘নিব্বানং নাম ধম্মাযতনপৰিযাপন্নো ধম্মো, অৰহত্তং চত্তাৰো খন্ধা. নিব্বানং সচ্ছিকত্ৱা ৱিহৰন্তো ধম্মসেনাপতি নিব্বানং পুচ্ছিতোপি অৰহত্তং পুচ্ছিতোপি কিলেসক্খযমেৱ আহ. কিং পন নিব্বানঞ্চ অৰহত্তঞ্চ একং উদাহু নান’ন্তি? ‘একং ৱা হোতু নানং ৱা. কো এত্থ তযা অতিবহুং চুণ্ণীকৰণং কৰোন্তেন অত্থো’? ‘ন ত্ৱং একং নানং জানাসীতি. ননু ঞাতে সাধু হোতী’তি এৱং পুনপ্পুনং পুচ্ছিতো ৱঞ্চেতুং অসক্কোন্তো আহ – ‘ৰাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা অৰহত্তং ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’তি ৱুচ্চতীতি. ততো নং আহংসু – ‘মহাকম্মং তে কতং. লঞ্জং দত্ৱাপি তং ৱদাপেন্তো এতদেৱ ৱদাপেয্য. যথেৱ চ তে এতং ৱিভজিত্ৱা কথিতং, এৱং ইদম্পি সল্লক্খেহি – নিব্বানঞ্হি আগম্ম ৰাগাদযো খীণাতি নিব্বানং ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৱুত্তং. তীণিপি হি এতানি নিব্বানস্সেৱ অধিৱচনানী’তি.
সচে এৱং ৱুত্তে সঞ্ঞত্তিং গচ্ছতি ইচ্চেতং কুসলং; নো চে, বহুনিব্বানতায কাৰেতব্বো. কথং? এৱং তাৱ পুচ্ছিতব্বো – ‘ৰাগক্খযো নাম ৰাগস্সেৱ খযো উদাহু দোসমোহানম্পি? দোসক্খযো নাম দোসস্সেৱ খযো উদাহু ৰাগমোহানম্পি? মোহক্খযো নাম মোহস্সেৱ খযো উদাহু ৰাগদোসানম্পী’তি? অদ্ধা ৱক্খতি – ‘ৰাগক্খযো নাম ৰাগস্সেৱ খযো, দোসক্খযো নাম দোসস্সেৱ খযো, মোহক্খযো নাম মোহস্সেৱ খযো’তি.
ততো ৱত্তব্বো – ‘তৱ ৱাদে ৰাগক্খযো একং নিব্বানং হোতি, দোসক্খযো একং, মোহক্খযো একং; তিণ্ণং অকুসলমূলানং খযে তীণি নিব্বানানি হোন্তি, চতুন্নং উপাদানানং খযে চত্তাৰি, পঞ্চন্নং নীৱৰণানং খযে পঞ্চ, ছন্নং তণ্হাকাযানং খযে ছ, সত্তন্নং অনুসযানং খযে সত্ত, অট্ঠন্নং মিচ্ছত্তানং খযে অট্ঠ, নৱন্নং তণ্হামূলকধম্মানং খযে নৱ, দসন্নং সংযোজনানং খযে দস, দিযড্ঢকিলেসসহস্সস্স খযে পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং নিব্বানন্তি বহূনি নিব্বানানি হোন্তি. নত্থি পন তে নিব্বানানং পমাণন্তি. এৱং পন অগ্গহেত্ৱা নিব্বানং আগম্ম ৰাগাদযো খীণাতি একমেৱ নিব্বানং ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৱুচ্চতি. তীণিপি হেতানি নিব্বানস্সেৱ অধিৱচনানীতি গণ্হ’.
সচে পন এৱং ৱুত্তেপি ন সল্লক্খেতি, ওড়াৰিকতায কাৰেতব্বো. কথং? ‘অন্ধবালা হি অচ্ছদীপিমিগমক্কটাদযোপি কিলেসপৰিযুট্ঠিতা ৱত্থুং পটিসেৱন্তি. অথ নেসং পটিসেৱনপৰিযন্তে কিলেসো ৱূপসম্মতি. তৱ ৱাদে অচ্ছদীপিমিগমক্কটাদযো নিব্বানপ্পত্তা নাম হোন্তি. ওড়াৰিকং ৱত তে নিব্বানং থূলং, কণ্ণেহি পিড়ন্ধিতুং ন সক্কাতি. এৱং পন অগ্গহেত্ৱা নিব্বানং আগম্ম ৰাগাদযো খীণাতি একমেৱ নিব্বানং ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৱুচ্চতি. তীণিপি হেতানি নিব্বানস্সেৱ অধিৱচনানীতি গণ্হ’.
সচে পন এৱং ৱুত্তেপি ন সল্লক্খেতি, গোত্ৰভুনাপি কাৰেতব্বো. কথং? এৱং তাৱ পুচ্ছিতব্বো – ‘ত্ৱং গোত্ৰভু নাম অত্থীতি ৱদেসী’তি? ‘আম ৱদামী’তি. ‘গোত্ৰভুক্খণে কিলেসা খীণা, খীযন্তি, খীযিস্সন্তী’তি? ন খীণা, ন খীযন্তি; অপিচ খো খীযিস্সন্তীতি. ‘গোত্ৰভু পন কিং আৰম্মণং কৰোতী’তি? ‘নিব্বানং’. ‘তৱ গোত্ৰভুক্খণে কিলেসা ন খীণা, ন খীযন্তি; অথ খো খীযিস্সন্তি. ত্ৱং অখীণেসুযেৱ কিলেসেসু কিলেসক্খযং নিব্বানং পঞ্ঞপেসি, অপ্পহীনেসু অনুসযেসু অনুসযপ্পহানং নিব্বানং পঞ্ঞপেসি. তং তে ন সমেতি. এৱং পন অগ্গহেত্ৱা নিব্বানং আগম্ম ৰাগাদযো খীণাতি একমেৱ নিব্বানং ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৱুচ্চতি. তীণিপি হেতানি নিব্বানস্সেৱ অধিৱচনানীতি গণ্হ’.
সচে পন এৱং ৱুত্তেপি ন সল্লক্খেতি, মগ্গেন কাৰেতব্বো. কথং? এৱং তাৱ পুচ্ছিতব্বো – ‘ত্ৱং মগ্গং নাম ৱদেসী’তি? ‘আম ৱদেমী’তি. ‘মগ্গক্খণে কিলেসা খীণা, খীযন্তি, খিযিস্সন্তী’তি? জানমানো ৱক্খতি – ‘খীণাতি ৱা খীযিস্সন্তীতি ৱা ৱত্তুং ন ৱট্টতি, খীযন্তীতি ৱত্তুং ৱট্টতী’তি. ‘যদি এৱং, মগ্গস্স কিলেসক্খযং নিব্বানং কতমং? মগ্গেন খীযনককিলেসা কতমে? মগ্গো কতমং কিলেসক্খযং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা কতমে কিলেসে খেপেতি? তস্মা মা এৱং গণ্হ. নিব্বানং পন আগম্ম ৰাগাদযো খীণাতি একমেৱ নিব্বানং ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৱুচ্চতি. তীণিপি হেতানি নিব্বানস্সেৱ অধিৱচনানী’তি.
এৱং ৱুত্তে এৱমাহ – ‘ত্ৱং আগম্ম আগম্মাতি ৱদেসী’তি? ‘আম ৱদেমী’তি. ‘আগম্ম নামাতি ইদং তে কুতো লদ্ধ’ন্তি? ‘সুত্ততো লদ্ধ’ন্তি. ‘আহৰ সুত্ত’ন্তি. ‘‘এৱং অৱিজ্জা চ তণ্হা চ তং আগম্ম, তম্হি খীণা, তম্হি ভগ্গা, ন চ কিঞ্চি কদাচী’’তি. এৱং ৱুত্তে পৰৱাদী তুণ্হীভাৱং আপন্নোতি.
ইধাপি দসাযতনানি কামাৱচৰানি, দ্ৱে পন চতুভূমকানি লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানীতি ৱেদিতব্বানি.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা.