১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
১৫৪. ইদানি তদনন্তৰে আযতনৱিভঙ্গনিদ্দেসে সুত্তন্তভাজনীযং তাৱ দস্সেন্তো দ্ৱাদসাযতনানি চক্খাযতনং ৰূপাযতনন্তিআদিমাহ. তত্থ পাড়িমুত্তকেন তাৱ নযেন –
অত্থলক্খণতাৱত্ৱ, কমসঙ্খেপৱিত্থাৰা;
তথা দট্ঠব্বতো চেৱ, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ ৱিসেসতো তাৱ চক্খতীতি চক্খু; ৰূপং অস্সাদেতি, ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো. ৰূপযতীতি ৰূপং; ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. সপ্পতীতি সদ্দো; উদাহৰিযতীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. গন্ধযতীতি গন্ধো; অত্তনো ৱত্থুং সূচযতীতি অত্থো. জীৱিতং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা. ৰসন্তি তং সত্তাতি ৰসো; অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং. মনতীতি মনো. অত্তনো লক্খণং ধাৰযন্তীতি ধম্মা.
অৱিসেসতো পন আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনন্তি ৱেদিতব্বং. চক্খুৰূপাদীসু হি তংতংদ্ৱাৰাৰম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৱনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘট্টেন্তি ৱাযমন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি ৱিত্থাৰেন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসাৰে পৱত্তং অতীৱ আযতং সংসাৰদুক্খং যাৱ ন নিৱত্ততি তাৱ নযন্তেৱ, পৱত্তযন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ইতি সব্বেপি মে ধম্মা আযতনতো আযানং তননতো আযতস্স চ নযনতো ‘আযতনং আযতন’ন্তি ৱুচ্চন্তি.
অপিচ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন, আকৰট্ঠেন, সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কাৰণট্ঠেন চ আযতনং ৱেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সৰাযতনং ৱাসুদেৱাযতন’’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং আযতনন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰো. সাসনে পন ‘‘মনোৰমে আযতনে সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.২৩) কাৰণং.
চক্খুৰূপাদীসু চাপি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৱসন্তি তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি চক্খাদযো নেসং নিৱাসনট্ঠানং. চক্খাদীসু চ তে আকিণ্ণা তং নিস্সিতত্তা তদাৰম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো নেসং আকৰো. চক্খাদযো চ নেসং সমোসৰণট্ঠানং, তত্থ তত্থ ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণৱসেন সমোসৰণতো. চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো; তং নিস্সযাৰম্মণভাৱেন তত্থেৱ উপ্পত্তিতো. চক্খাদযো চ নেসং কাৰণং, তেসং অভাৱে অভাৱতোতি. ইতি নিৱাসট্ঠানট্ঠেন, আকৰট্ঠেন, সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কাৰণট্ঠেনাতি ইমেহি কাৰণেহি এতে ধম্মা ‘আযতনং আযতন’ন্তি ৱুচ্চন্তি. তস্মা যথাৱুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং…পে… ধম্মা চ তে আযতনঞ্চাতি ধম্মাযতনন্তি এৱং তাৱেত্থ ‘অত্থতো’ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘লক্খণতো’তি চক্খাদীনং লক্খণতোপেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তানি চ পন নেসং লক্খণানি হেট্ঠা ৰূপকণ্ডনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
‘তাৱত্ৱতো’তি তাৱভাৱতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – চক্খাদযোপি হি ধম্মা এৱ. এৱং সতি ধম্মাযতনমিচ্চেৱ অৱত্ৱা কস্মা দ্ৱাদসাযতনানি ৱুত্তানীতি চে? ছ ৱিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিদ্ৱাৰাৰম্মণৱৱত্থানতো. ইধ ছন্নং ৱিঞ্ঞাণকাযানং দ্ৱাৰভাৱেন আৰম্মণভাৱেন চ ৱৱত্থানতো অযমেৱ তেসং ভেদো হোতীতি দ্ৱাদস ৱুত্তানি. চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিপৰিযাপন্নস্স হি ৱিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৱ উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, ৰূপাযতনমেৱ চাৰম্মণং. তথা ইতৰানি ইতৰেসং. ছট্ঠস্স পন ভৱঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসোৱ উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, অসাধাৰণঞ্চ ধম্মাযতনং আৰম্মণন্তি. ইতি ছন্নং ৱিঞ্ঞাণকাযানং উপ্পত্তিদ্ৱাৰাৰম্মণৱৱত্থানতো দ্ৱাদস ৱুত্তানীতি. এৱমেত্থ ‘তাৱত্ৱতো’ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘কমতো’তি ইধাপি পুব্বে ৱুত্তেসু উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোৱ যুজ্জতি. অজ্ঝত্তিকেসু হি আযতনেসু সনিদস্সনসপ্পটিঘৱিসযত্তা চক্খাযতনং পাকটন্তি পঠমং দেসিতং. ততো অনিদস্সনসপ্পটিঘৱিসযানি সোতাযতনাদীনি. অথ ৱা দস্সনানুত্তৰিযসৱনানুত্তৰিযহেতুভাৱেন বহূপকাৰত্তা অজ্ঝত্তিকেসু চক্খাযতনসোতাযতনানি পঠমং দেসিতানি. ততো ঘানাযতনাদীনি তীণি. পঞ্চন্নম্পি গোচৰৱিসযত্তা অন্তে মনাযতনং. চক্খাদীনং পন গোচৰত্তা তস্স তস্স অনন্তৰানি বাহিৰেসু ৰূপাযতনাদীনি. অপিচ ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকাৰণৱৱত্থানতোপি অযমেৱ তেসং কমো ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২১) এৱং ‘কমতো’পেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘সঙ্খেপৱিত্থাৰা’তি সঙ্খেপতো হি মনাযতনস্স চেৱ ধম্মাযতনেকদেসস্স চ নামেন, তদৱসেসানঞ্চ আযতনানং ৰূপেন সঙ্গহিতত্তা দ্ৱাদসাপি আযতনানি নামৰূপমত্তমেৱ হোন্তি.
ৱিত্থাৰতো পন অজ্ঝত্তিকেসু তাৱ চক্খাযতনং জাতিৱসেন চক্খুপসাদমত্তমেৱ, পচ্চযগতিনিকাযপুগ্গলভেদতো পন অনন্তপ্পভেদং. তথা সোতাযতনাদীনি চত্তাৰি. মনাযতনং তেভূমককুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৱিঞ্ঞাণভেদেন একাসীতিপ্পভেদং, ৱত্থুপটিপদাদিভেদতো পন অনন্তপ্পভেদং. ৰূপগন্ধৰসাযতনানি সমুট্ঠানভেদতো চতুপ্পভেদানি, সদ্দাযতনং দ্ৱিপ্পভেদং. সভাগৱিসভাগভেদতো পন সব্বানিপি অনন্তপ্পভেদানি. ফোট্ঠব্বাযতনং পথৱীধাতুতেজোধাতুৱাযোধাতুৱসেন তিপ্পভেদং, সমুট্ঠানতো চতুপ্পভেদং, সভাগৱিসভাগতো অনেকপ্পভেদং. ধম্মাযতনং তেভূমকধম্মাৰম্মণৱসেন অনেকপ্পভেদন্তি. এৱং সঙ্খেপৱিত্থাৰা ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘দট্ঠব্বতো’তি এত্থ পন সব্বানেৱেতানি আযতনানি অনাগমনতো অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. ন হি তানি পুব্বে উদযা কুতোচি আগচ্ছন্তি, নাপি উদ্ধং ৱযা কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি; অথ খো পুব্বে উদযা অপ্পটিলদ্ধসভাৱানি, উদ্ধং ৱযা পৰিভিন্নসভাৱানি, পুব্বন্তাপৰন্তৱেমজ্ঝে পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায অৱসানি পৱত্তন্তি. তস্মা অনাগমনতো অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. তথা নিৰীহতো অব্যাপাৰতো চ. ন হি চক্খুৰূপাদীনং এৱং হোতি – ‘অহো ৱত অম্হাকং সামগ্গিযা ৱিঞ্ঞাণং নাম উপ্পজ্জেয্যা’তি, ন চ তানি ৱিঞ্ঞাণুপ্পাদনত্থং দ্ৱাৰভাৱেন ৱত্থুভাৱেন আৰম্মণভাৱেন ৱা ঈহন্তি, ন ব্যাপাৰমাপজ্জন্তি; অথ খো ধম্মতাৱেসা যং চক্খুৰূপাদীনং সামগ্গিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি সম্ভৱন্তি. তস্মা নিৰীহতো অব্যাপাৰতো চ দট্ঠব্বানি. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি সুঞ্ঞগামো ৱিয দট্ঠব্বানি ধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহিতত্তা, বাহিৰানি গামঘাতকচোৰা ৱিয অজ্ঝত্তিকানং অভিঘাতকত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘চক্খু, ভিক্খৱে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেহি ৰূপেহীতি ৱিত্থাৰো. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি ছ পাণকা ৱিয দট্ঠব্বানি, বাহিৰানি তেসং গোচৰা ৱিযাতি. এৱম্পেত্থ ‘দট্ঠব্বতো’ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
ইদানি তেসং ৱিপস্সিতব্বাকাৰং দস্সেতুং চক্খুং অনিচ্চন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ চক্খু তাৱ হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চন্তি ৱেদিতব্বং. অপৰেহিপি চতূহি কাৰণেহি অনিচ্চং – উপ্পাদৱযৱন্ততো, ৱিপৰিণামতো, তাৱকালিকতো, নিচ্চপটিক্খেপতোতি.
তদেৱ পটিপীড়নট্ঠেন দুক্খং. যস্মা ৱা এতং উপ্পন্নং ঠিতিং পাপুণাতি, ঠিতিযং জৰায কিলমতি, জৰং পত্ৱা অৱস্সং ভিজ্জতি; তস্মা অভিণ্হসম্পটিপীড়নতো, দুক্খমতো, দুক্খৱত্থুতো, সুখপটিক্খেপতোতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি দুক্খং.
অৱসৱত্তনট্ঠেন পন অনত্তা. যস্মা ৱা এতং উপ্পন্নং ঠিতিং মা পাপুণাতু, ঠানপ্পত্তং মা জিৰতু, জৰপ্পতং মা ভিজ্জতূতি ইমেসু তীসু ঠানেসু কস্সচি ৱসৱত্তিভাৱো নত্থি, সুঞ্ঞং তেন ৱসৱত্তনাকাৰেন; তস্মা সুঞ্ঞতো, অস্সামিকতো, অকামকাৰিযতো, অত্তপটিক্খেপতোতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি অনত্তা.
ৱিভৱগতিকতো, পুব্বাপৰৱসেন ভৱসঙ্কন্তিগমনতো, পকতিভাৱৱিজহনতো চ ৱিপৰিণামধম্মং. ইদং অনিচ্চৱেৱচনমেৱ. ৰূপা অনিচ্চাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. অপিচেত্থ ঠপেত্ৱা চক্খুং তেভূমকধম্মা অনিচ্চা, নো চক্খু. চক্খু পন চক্খু চেৱ অনিচ্চঞ্চ. তথা সেসধম্মা দুক্খা, নো চক্খু. চক্খু পন চক্খু চেৱ দুক্খঞ্চ. সেসধম্মা অনত্তা, নো চক্খু. চক্খু পন চক্খু চেৱ অনত্তা চাতি. ৰূপাদীসুপি এসেৱ নযো.
ইমস্মিং পন সুত্তন্তভাজনীযে তথাগতেন কিং দস্সিতন্তি? দ্ৱাদসন্নং আযতনানং অনত্তলক্খণং. সম্মাসম্বুদ্ধো হি অনত্তলক্খণং দস্সেন্তো অনিচ্চেন ৱা দস্সেতি, দুক্খেন ৱা, অনিচ্চদুক্খেহি ৱা. তত্থ ‘‘চক্খু, অত্তাতি যো ৱদেয্য, তং ন উপপজ্জতি. চক্খুস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – চক্খু অত্তাতি যো ৱদেয্য ইতি চক্খু অনত্তা’’তি (ম. নি. ৩.৪২২). ইমস্মিং সুত্তে অনিচ্চেন অনত্তলক্খণং দস্সেসি. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনত্তা. ৰূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, ন যিদং ৰূপং আবাধায সংৱত্তেয্য; লব্ভেথ চ ৰূপে – এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসীতি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৰূপং অনত্তা তস্মা ৰূপং আবাধায সংৱত্ততি; ন চ লব্ভতি ৰূপে – এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’তি (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৱ. ২০) ইমস্মিং সুত্তে দুক্খেন অনত্তলক্খণং দস্সেসি. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং, যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা, যদনত্তা তং নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১৫) অনিচ্চদুক্খেহি অনত্তলক্খণং দস্সেসি. কস্মা? অনিচ্চদুক্খানং পাকটত্তা.
হত্থতো হি তট্টকে ৱা সৰকে ৱা কিস্মিঞ্চিদেৱ ৱা পতিত্ৱা ভিন্নে ‘অহো অনিচ্চ’ন্তি ৱদন্তি. এৱং অনিচ্চং পাকটং নাম. অত্তভাৱস্মিং পন গণ্ডপিড়কাদীসু ৱা উট্ঠিতাসু খাণুকণ্টকাদীহি ৱা ৱিদ্ধাসু ‘অহো দুক্খ’ন্তি ৱদন্তি. এৱং দুক্খং পাকটং নাম. অনত্তলক্খণং অপাকটং অন্ধকাৰং অৱিভূতং দুপ্পটিৱিজ্ঝং দুদ্দীপনং দুপ্পঞ্ঞাপনং. অনিচ্চদুক্খলক্খণানি উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা পঞ্ঞাযন্তি. অনত্তলক্খণং ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদা ন পঞ্ঞাযতি, বুদ্ধুপ্পাদেযেৱ পঞ্ঞাযতি. মহিদ্ধিকা হি মহানুভাৱা তাপসপৰিব্বাজকা সৰভঙ্গসত্থাৰাদযোপি ‘অনিচ্চং দুক্খ’ন্তি ৱত্তুং সক্কোন্তি, ‘অনত্তা’তি ৱত্তুং ন সক্কোন্তি. সচে হি তে সম্পত্তপৰিসায অনত্তাতি ৱত্তুং সক্কুণেয্যুং, সম্পত্তপৰিসায মগ্গফলপটিৱেধো ভৱেয্য. অনত্তলক্খণপঞ্ঞাপনঞ্হি অঞ্ঞস্স কস্সচি অৱিসযো, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানমেৱ ৱিসযো. এৱমেতং অনত্তলক্খণং অপাকটং. তস্মা সত্থা অনত্তলক্খণং দস্সেন্তো অনিচ্চেন ৱা দস্সেসি, দুক্খেন ৱা, অনিচ্চদুক্খেহি ৱা. ইধ পন তং অনিচ্চদুক্খেহি দস্সেসীতি ৱেদিতব্বং.
ইমানি পন লক্খণানি কিস্স অমনসিকাৰা অপ্পটিৱেধা, কেন পটিচ্ছন্নত্তা, ন উপট্ঠহন্তি? অনিচ্চলক্খণং তাৱ উদযব্বযানং অমনসিকাৰা অপ্পটিৱেধা, সন্ততিযা পটিচ্ছন্নত্তা, ন উপট্ঠাতি. দুক্খলক্খণং অভিণ্হসম্পটিপীড়নস্স অমনসিকাৰা অপ্পটিৱেধা, ইৰিযাপথেহি পটিচ্ছন্নত্তা, ন উপট্ঠাতি. অনত্তলক্খণং নানাধাতুৱিনিব্ভোগস্স অমনসিকাৰা অপ্পটিৱেধা, ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা, ন উপট্ঠাতি. উদযব্বযং পন পৰিগ্গহেত্ৱা সন্ততিযা ৱিকোপিতায অনিচ্চলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি. অভিণ্হসম্পটিপীড়নং মনসিকত্ৱা ইৰিযাপথে উগ্ঘাটিতে দুক্খলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি. নানাধাতুযো ৱিনিব্ভুজিত্ৱা ঘনৱিনিব্ভোগে কতে অনত্তলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি.
এত্থ চ অনিচ্চং অনিচ্চলক্খণং, দুক্খং দুক্খলক্খণং, অনত্তা অনত্তলক্খণন্তি অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি খন্ধপঞ্চকং. কস্মা? উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তভাৱা, হুত্ৱা অভাৱতো ৱা; উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং অনিচ্চলক্খণং, হুত্ৱা অভাৱসঙ্খাতো আকাৰৱিকাৰো ৱা. ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি ৱচনতো পন তদেৱ খন্ধপঞ্চকং দুক্খং. কস্মা? অভিণ্হসম্পটিপীড়নতো; অভিণ্হসম্পটিপীড়নাকাৰো দুক্খলক্খণং. ‘‘যং দুক্খং তং অনত্তা’’তি পন ৱচনতো তদেৱ খন্ধপঞ্চকং অনত্তা. কস্মা? অৱসৱত্তনতো; অৱসৱত্তনাকাৰো অনত্তলক্খণং. ইতি অঞ্ঞদেৱ অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, অঞ্ঞানি অনিচ্চদুক্খানত্তলক্খণানি. পঞ্চক্খন্ধা, দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযোতি ইদঞ্হি সব্বম্পি অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা নাম. ৱুত্তপ্পকাৰাকাৰৱিকাৰা অনিচ্চদুক্খানত্তলক্খণানীতি.
সঙ্খেপতো পনেত্থ দসাযতনানি কামাৱচৰানি, দ্ৱে তেভূমকানি. সব্বেসুপি সম্মসনচাৰো কথিতোতি ৱেদিতব্বো.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা.