(৩.) তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯০৯. তিকনিদ্দেসে তীহি অকুসলমূলেহি ৱট্টমূলসমুদাচাৰো কথিতো. অকুসলৱিতক্কাদীসু ৱিতক্কনৱসেন ৱিতক্কো, সঞ্জাননৱসেন সঞ্ঞা, সভাৱট্ঠেন ধাতূতি ৱেদিতব্বা. দুচ্চৰিতনিদ্দেসে পঠমনযো কম্মপথৱসেন ৱিভত্তো, দুতিযো সব্বসঙ্গাহিককম্মৱসেন, ততিযো নিব্বত্তিতচেতনাৱসেনেৱ.
৯১৪. আসৱনিদ্দেসে সুত্তন্তপৰিযাযেন তযোৱ আসৱা কথিতা.
৯১৯. এসনানিদ্দেসে সঙ্খেপতো তত্থ কতমা কামেসনাতি আদিনা নযেন ৱুত্তো কামগৱেসনৰাগো কামেসনা. যো ভৱেসু ভৱচ্ছন্দোতিআদিনা নযেন ৱুত্তো ভৱগৱেসনৰাগো ভৱেসনা. সস্সতো লোকোতিআদিনা নযেন ৱুত্তা দিট্ঠিগতিকসম্মতস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স গৱেসনা দিট্ঠি ব্ৰহ্মচৰিযেসনাতি ৱেদিতব্বা. যস্মা চ ন কেৱলং ৰাগদিট্ঠিযো এৱ এসনা, তদেকট্ঠং পন কম্মম্পি এসনা এৱ, তস্মা তং দস্সেতুং দুতিযনযো ৱিভত্তো. তত্থ তদেকট্ঠন্তি সম্পযুত্তেকট্ঠং ৱেদিতব্বং. তত্থ কামৰাগেকট্ঠং কামাৱচৰসত্তানমেৱ পৱত্ততি; ভৱৰাগেকট্ঠং পন মহাব্ৰহ্মানং. সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায চঙ্কমন্তানং ঝানঙ্গানং অস্সাদনকালে অকুসলকাযকম্মং হোতি, ‘অহো সুখং অহো সুখ’ন্তি ৱাচং ভিন্দিত্ৱা অস্সাদনকালে ৱচীকম্মং, কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা মনসাৱ অস্সাদনকালে মনোকম্মং. অন্তগ্গাহিকদিট্ঠিৱসেন সব্বেসম্পি দিট্ঠিগতিকানং চঙ্কমনাদিৱসেন তানি হোন্তিযেৱ.
৯২০. ৱিধানিদ্দেসে ‘‘কথংৱিধং সীলৱন্তং ৱদন্তি, কথংৱিধং পঞ্ঞৱন্তং ৱদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) আকাৰসণ্ঠানং ৱিধা নাম. ‘‘একৱিধেন ঞাণৱত্থূ’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭৫১) কোট্ঠাসো. ‘‘ৱিধাসু ন ৱিকম্পতী’’তিআদীসু (থেৰগা. ১০৭৯) মানো. ইধাপি মানোৱ ৱিধা নাম. সো হি সেয্যাদিৱসেন ৱিদহনতো ৱিধাতি ৱুচ্চতি. ঠপনট্ঠেন ৱা ৱিধা. তস্মা ‘সেয্যোহমস্মী’তি এৱং উপ্পন্না মানৱিধা মানঠপনা সেয্যোহমস্মীতি ৱিধাতি ৱেদিতব্বা. সেসপদদ্ৱযেসুপি এসেৱ নযো.
৯২১. ভযনিদ্দেসে জাতিং পটিচ্চ ভযন্তি জাতিপচ্চযা উপ্পন্নভযং. ভযানকন্তি আকাৰনিদ্দেসো. ছম্ভিতত্তন্তি ভযৱসেন গত্তচলনং. লোমহংসোতি লোমানং হংসনং, উদ্ধগ্গভাৱো. ইমিনা পদদ্ৱযেন কিচ্চতো ভযং দস্সেত্ৱা পুন চেতসো উত্ৰাসোতি সভাৱতো দস্সিতং.
৯২২. তমনিদ্দেসে ৱিচিকিচ্ছাসীসেন অৱিজ্জা কথিতা. ‘‘তমন্ধকাৰো সম্মোহো, অৱিজ্জোঘো মহব্ভযো’’তি ৱচনতো হি অৱিজ্জা তমো নাম. তিণ্ণং পন অদ্ধানং ৱসেন দেসনাসুখতায ৱিচিকিচ্ছাসীসেন দেসনা কতা. তত্থ ‘কিং নু খো অহং অতীতে খত্তিযো অহোসিং উদাহু ব্ৰাহ্মণো ৱেস্সো সুদ্দো কাড়ো ওদাতো ৰস্সো দীঘো’তি কঙ্খন্তো অতীতং অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি নাম. ‘কিং নু খো অহং অনাগতে খত্তিযো ভৱিস্সামি উদাহু ব্ৰাহ্মণো ৱেস্সো…পে… দীঘো’তি কঙ্খন্তো অনাগতং অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি নাম. ‘কিং নু খো অহং এতৰহি খত্তিযো উদাহু ব্ৰাহ্মণো ৱেস্সো সুদ্দো; কিং ৱা অহং ৰূপং উদাহু ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি কঙ্খন্তো পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি নাম.
তত্থ কিঞ্চাপি খত্তিযো ৱা অত্তনো খত্তিযভাৱং, ব্ৰাহ্মণো ৱা ব্ৰাহ্মণভাৱং, ৱেস্সো ৱা ৱেস্সভাৱং, সুদ্দো ৱা সুদ্দভাৱং অজাননকো নাম নত্থি, জীৱলদ্ধিকো পন সত্তো খত্তিযজীৱাদীনং ৱণ্ণাদিভেদং সুত্ৱা ‘কীদিসো নু খো অম্হাকং অব্ভন্তৰে জীৱো – কিং নু খো নীলকো উদাহু পীতকো লোহিতকো ওদাতো চতুৰংসো ছড়ংসো অট্ঠংসো’তি কঙ্খন্তো এৱং কঙ্খতি নাম.
৯২৩. তিত্থাযতনানীতি তিত্থভূতানি আযতনানি, তিত্থিযানং ৱা আযতনানি. তত্থ তিত্থং নাম দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো. তিত্থিযা নাম যেসং তা দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি খমন্তি. আযতনট্ঠো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. তত্থ যস্মা সব্বেপি দিট্ঠিগতিকা সঞ্জাযমানা ইমেসুযেৱ তীসু ঠানেসু সঞ্জাযন্তি, সমোসৰমানাপি এতেসুযেৱ সমোসৰন্তি সন্নিপতন্তি, দিট্ঠিগতিকভাৱে চ নেসং এতানিযেৱ কাৰণানি, তস্মা তিত্থানি চ তানি সঞ্জাতানীতিআদিনা অত্থেন আযতনানি চাতি তিত্থাযতনানি; তেনেৱত্থেন তিত্থিযানং আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. পুৰিসপুগ্গলোতি সত্তো. কামঞ্চ পুৰিসোতিপি পুগ্গলোতিপি ৱুত্তে সত্তোযেৱ ৱুত্তো, অযং পন সম্মুতিকথা নাম যো যথা জানাতি তস্স তথা ৱুচ্চতি. পটিসংৱেদেতীতি অত্তনো সন্তানে উপ্পন্নং জানাতি, পটিসংৱিদিতং কৰোতি অনুভৱতি ৱা. পুব্বেকতহেতূতি পুব্বে কতকাৰণা, পুব্বে কতকম্মপচ্চযেনেৱ পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. অযং নিগণ্ঠসমযো. এৱংৱাদিনো পন তে কম্মৱেদনঞ্চ কিৰিযৱেদনঞ্চ পটিক্খিপিত্ৱা একং ৱিপাকৱেদনমেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. পিত্তসমুট্ঠানাদীসু (মহানি. ৫) চ অট্ঠসু আবাধেসু সত্ত পটিক্খিপিত্ৱা অট্ঠমংযেৱ সম্পটিচ্ছন্তি, দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদীসু চ তীসু কম্মেসু দ্ৱে পটিক্খিপিত্ৱা একং অপৰাপৰিযৱেদনীযমেৱ সম্পটিচ্ছন্তি, কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযসঙ্খাতাসু চ চতূসু চেতনাসু ৱিপাকচেতনংযেৱ সম্পটিচ্ছন্তি.
ইস্সৰনিম্মানহেতূতি ইস্সৰনিম্মানকাৰণা; ব্ৰহ্মুনা ৱা পজাপতিনা ৱা ইস্সৰেন নিম্মিতত্তা পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. অযং ব্ৰাহ্মণসমযো. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৱেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৱা আণত্তিমূলকেন ৱা পুব্বে কতেন ৱা অহেতুঅপ্পচ্চযা ৱা পটিসংৱেদেতুং নাম ন সক্কা; ইস্সৰনিম্মানকাৰণা এৱ পন ইমা পটিসংৱেদেতীতি. এৱংৱাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৱুত্তেসু অট্ঠসু আবাধেসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বং পটিবাহন্তি. তথা দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদীসুপি সব্বকোট্ঠাসেসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বং পটিবাহন্তি.
অহেতু অপ্পচ্চযাতি হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ ৱিনা অকাৰণেনেৱ পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. অযং আজীৱকসমযো. এৱং ৱাদিনো এতেপি হেট্ঠা ৱুত্তেসু কাৰণেসু চ ব্যাধীসু চ একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বং পটিক্খিপন্তি.
৯২৪. কিঞ্চনাতি পলিবোধা. ৰাগো কিঞ্চনন্তি ৰাগো উপ্পজ্জমানো সত্তে বন্ধতি পলিবুন্ধেতি, তস্মা কিঞ্চনন্তি ৱুচ্চতি. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো. অঙ্গণানীতি ‘‘উদঙ্গণে তত্থ পপং অৱিন্দু’’ন্তি (জা. ১.১.২) আগতট্ঠানে ভূমিপ্পদেসো অঙ্গণং. ‘‘তস্সেৱ ৰজস্স ৱা অঙ্গণস্স ৱা পহানায ৱাযমতী’’তি (ম. নি. ১.১৮৪; অ. নি. ১০.৫১) আগতট্ঠানে যং কিঞ্চি মলং ৱা পঙ্কো ৱা. ‘‘সাঙ্গণোৱ সমানো’’তি (ম. নি. ১.৫৭) আগতট্ঠানে নানপ্পকাৰো তিব্বকিলেসো. ইধাপি তদেৱ কিলেসঙ্গণং অধিপ্পেতং. তেনেৱ ৰাগো অঙ্গণন্তিআদিমাহ.
মলানীতি মলিনভাৱকৰণানি. ৰাগো মলন্তি ৰাগো উপ্পজ্জমানো চিত্তং মলিনং কৰোতি, মলং গাহাপেতি, তস্মা মলন্তি ৱুচ্চতি. ইতৰেসুপি দ্ৱীসু এসেৱ নযো.
ৱিসমনিদ্দেসে যস্মা ৰাগাদীসু চেৱ কাযদুচ্চৰিতাদীসু চ সত্তা পক্খলন্তি, পক্খলিতা চ পন সাসনতোপি সুগতিতোপি পতন্তি, তস্মা পক্খলনপাতহেতুতো ৰাগো ৱিসমন্তিআদি ৱুত্তং.
অগ্গীতি অনুদহনট্ঠেন অগ্গি. ৰাগগ্গীতি ৰাগো উপ্পজ্জমানো সত্তে অনুদহতি ঝাপেতি, তস্মা অগ্গীতি ৱুচ্চতি. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ ৱত্থূনি – একা কিৰ দহৰভিক্খুনী চিত্তলপব্বতৱিহাৰে উপোসথাগাৰং গন্ত্ৱা দ্ৱাৰপালকৰূপং ওলোকযমানা ঠিতা. অথস্সা অন্তো ৰাগো উপ্পন্নো. সা তেনেৱ ঝাযিত্ৱা কালমকাসি. ভিক্খুনিযো গচ্ছমানা ‘অযং দহৰা ঠিতা, পক্কোসথ ন’ন্তি আহংসু. একা গন্ত্ৱা ‘কস্মা ঠিতাসী’তি হত্থে গণ্হি. গহিতমত্তা পৰিৱত্তিত্ৱা পতিতা. ইদং তাৱ ৰাগস্স অনুদহনতায ৱত্থু. দোসস্স পন অনুদহনতায মনোপদোসিকা দেৱা দট্ঠব্বা. মোহস্স অনুদহনতায খিড্ডাপদোসিকা দেৱা দট্ঠব্বা. মোহনৱসেন হি তেসং সতিসম্মোসো হোতি. তস্মা খিড্ডাৱসেন আহাৰকালং অতিৱত্তিত্ৱা কালং কৰোন্তি. কসাৱাতি কসটা নিৰোজা. ৰাগাদীসু চ কাযদুচ্চৰিতাদীসু চ একম্পি পণীতং ওজৱন্তং নত্থি, তস্মা ৰাগো কসাৱোতিআদি ৱুত্তং.
৯২৫. অস্সাদদিট্ঠীতি অস্সাদসম্পযুত্তা দিট্ঠি. নত্থি কামেসু দোসোতি কিলেসকামেন ৱত্থুকামপটিসেৱনদোসো নত্থীতি ৱদতি. পাতব্যতন্তি পাতব্বভাৱং পৰিভুঞ্জনং অজ্ঝোহৰণং. এৱংৱাদী হি সো ৱত্থুকামেসু কিলেসকামং পিৱন্তো ৱিয অজ্ঝোহৰন্তো ৱিয পৰিভুঞ্জতি. অত্তানুদিট্ঠীতি অত্তানং অনুগতা দিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠীতি লামকা দিট্ঠি. ইদানি যস্মা এত্থ পঠমা সস্সতদিট্ঠি হোতি, দুতিযা সক্কাযদিট্ঠি, ততিযা উচ্ছেদদিট্ঠি, তস্মা তমত্থং দস্সেতুং সস্সতদিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠীতিআদিমাহ.
৯২৬. অৰতিনিদ্দেসো চ ৱিহেসানিদ্দেসো চ ৱুত্তত্থোযেৱ. অধম্মস্স চৰিযা অধম্মচৰিযা, অধম্মকৰণন্তি অত্থো. ৱিসমা চৰিযা, ৱিসমস্স ৱা কম্মস্স চৰিযাতি ৱিসমচৰিযা. দোৱচস্সতাপাপমিত্ততা নিদ্দেসা ৱুত্তত্থা এৱ. পুথুনিমিত্তাৰম্মণেসু পৱত্তিতো নানত্তেসু সঞ্ঞা নানত্তসঞ্ঞা. যস্মা ৱা অঞ্ঞাৱ কামসঞ্ঞা, অঞ্ঞা ব্যাপাদাদিসঞ্ঞা, তস্মা নানত্তা সঞ্ঞাতিপি নানত্তসঞ্ঞা. কোসজ্জপমাদনিদ্দেসেসু পঞ্চসু কামগুণেসু ৱিস্সট্ঠচিত্তস্স কুসলধম্মভাৱনায অননুযোগৱসেন লীনৱুত্তিতা কোসজ্জং, পমজ্জনৱসেন পমত্তভাৱো পমাদোতি ৱেদিতব্বো. অসন্তুট্ঠিতাদিনিদ্দেসা ৱুত্তত্থা এৱ.
৯৩১. অনাদৰিযনিদ্দেসে ওৱাদস্স অনাদিযনৱসেন অনাদৰভাৱো অনাদৰিযং. অনাদৰিযনাকাৰো অনাদৰতা. সগৰুৱাসং অৱসনট্ঠেন অগাৰৱভাৱো অগাৰৱতা. সজেট্ঠকৱাসং অৱসনট্ঠেন অপ্পতিস্সৱতা. অনদ্দাতি অনাদিযনা. অনদ্দাযনাতি অনাদিযনাকাৰো. অনদ্দায অযিতস্স ভাৱো অনদ্দাযিতত্তং. অসীলস্স ভাৱো অসীল্যং. অচিত্তীকাৰোতি গৰুচিত্তীকাৰস্স অকৰণং.
৯৩২. অস্সদ্ধভাৱো অস্সদ্ধিযং. অসদ্দহনাকাৰো অসদ্দহনা. ওকপ্পেত্ৱা অনুপৱিসিত্ৱা অগ্গহণং অনোকপ্পনা. অপ্পসীদনট্ঠেন অনভিপ্পসাদো.
অৱদঞ্ঞুতাতি থদ্ধমচ্ছৰিযৱসেন ‘দেহি, কৰোহী’তি ৱচনস্স অজানতা.
৯৩৪. বুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চাতি এত্থ বুদ্ধগ্গহণেন পচ্চেকবুদ্ধাপি গহিতাৱ. অসমেতুকম্যতাতি তেসং সমীপং অগন্তুকামতা. সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতাতি সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা সদ্ধম্মো নাম, তং অসুণিতুকামতা. অনুগ্গহেতুকম্যতাতি ন উগ্গহেতুকামতা.
উপাৰম্ভচিত্ততাতি উপাৰম্ভচিত্তভাৱো. যস্মা পন সো অত্থতো উপাৰম্ভোৱ হোতি, তস্মা তং দস্সেতুং তত্থ কতমো উপাৰম্ভোতিআদি ৱুত্তং. তত্থ উপাৰম্ভনৱসেন উপাৰম্ভো. পুনপ্পুনং উপাৰম্ভো অনুপাৰম্ভো উপাৰম্ভনাকাৰো উপাৰম্ভনা. পুনপ্পুনং উপাৰম্ভনা অনুপাৰম্ভনা. অনুপাৰম্ভিতস্স ভাৱো অনুপাৰম্ভিতত্তং. উঞ্ঞাতি হেট্ঠা কত্ৱা জাননা. অৱঞ্ঞাতি অৱজাননা. পৰিভৱনং পৰিভৱো. ৰন্ধস্স গৱেসিতা ৰন্ধগৱেসিতা. ৰন্ধং ৱা গৱেসতীতি ৰন্ধগৱেসী, তস্স ভাৱো ৰন্ধগৱেসিতা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং পৰৱজ্জানুপস্সনলক্খণো উপাৰম্ভো নাম ৱুচ্চতি, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো, যথা নাম তুন্নকাৰো সাটকং পসাৰেত্ৱা ছিদ্দমেৱ ওলোকেতি, এৱমেৱ পৰস্স সব্বেপি গুণে মক্খেত্ৱা অগুণেসুযেৱ পতিট্ঠাতি.
৯৩৬. অযোনিসো মনসিকাৰোতি অনুপাযমনসিকাৰো. অনিচ্চে নিচ্চন্তি অনিচ্চেযেৱ ৱত্থুস্মিং ‘ইদং নিচ্চ’ন্তি এৱং পৱত্তো. দুক্খে সুখন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. সচ্চৱিপ্পটিকুলেন চাতি চতুন্নং সচ্চানং অননুলোমৱসেন. চিত্তস্স আৱট্টনাতিআদীনি সব্বানিপি আৱজ্জনস্সেৱ ৱেৱচনানেৱ. আৱজ্জনঞ্হি ভৱঙ্গচিত্তং আৱট্টেতীতি চিত্তস্স আৱট্টনা. অনুঅনু আৱট্টেতীতি অনাৱট্টনা. আভুজতীতি আভোগো. ভৱঙ্গাৰম্মণতো অঞ্ঞং আৰম্মণং সমন্নাহৰতীতি সমন্নাহাৰো. তদেৱাৰম্মণং অত্তানং অনুবন্ধিত্ৱা উপ্পজ্জমানে মনসিকৰোতীতি মনসিকাৰো. কৰোতীতি ঠপেতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং অনুপাযমনসিকাৰো উপ্পথমনসিকাৰলক্খণো অযোনিসোমনসিকাৰো নাম ৱুচ্চতি. তস্স ৱসেন পুগ্গলো দুক্খাদীনি সচ্চানি যাথাৱতো আৱজ্জিতুং ন সক্কোতি.
কুম্মগ্গসেৱনানিদ্দেসে যং কুম্মগ্গং সেৱতো সেৱনা কুম্মগ্গসেৱনাতি ৱুচ্চতি, তং দস্সেতুং তত্থ কতমো কুম্মগ্গোতি দুতিযপুচ্ছা কতা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.