(১.) এককনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮৪৩-৮৪৪. ইদানি যথানিক্খিত্তায মাতিকায তত্থ কতমো জাতিমদোতিআদিনা নযেন আৰদ্ধে নিদ্দেসৱাৰে জাতিং পটিচ্চাতি জাতিং নিস্সায. এত্থ চ অত্থিপটিচ্চং নাম কথিতং, তস্মা জাতিযা সতীতি অযমেত্থ অত্থো. গোত্তং পটিচ্চাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. মদনৱসেন মদো. মজ্জনাকাৰো মজ্জনা. মজ্জিতভাৱো মজ্জিতত্তং. মানো মঞ্ঞনাতিআদীনি হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১১২১) ৱুত্তত্থানেৱ. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱং জাতিযা সতি তং জাতিং নিস্সায উপ্পন্নো মজ্জনাকাৰপ্পৱত্তো মানো জাতিমদোতি ৱুচ্চতি. স্ৱাযং খত্তিযাদীনং চতুন্নম্পি ৱণ্ণানং উপ্পজ্জতি. জাতিসম্পন্নো হি খত্তিযো ‘মাদিসো অঞ্ঞো নত্থি. অৱসেসা অন্তৰা উট্ঠায খত্তিযা জাতা. অহং পন ৱংসাগতখত্তিযো’তি মানং কৰোতি. ব্ৰাহ্মণাদীসুপি এসেৱ নযো. গোত্তমদনিদ্দেসাদীসুপি ইমিনাৱুপাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. খত্তিযোপি হি ‘অহং কোণ্ডঞ্ঞগোত্তো, অহং আদিচ্চগোত্তো’তি মানং কৰোতি. ব্ৰাহ্মণোপি ‘অহং কস্সপগোত্তো, অহং ভাৰদ্ৱাজগোত্তো’তি মানং কৰোতি. ৱেস্সোপি সুদ্দোপি অত্তনো অত্তনো কুলগোত্তং নিস্সায মানং কৰোতি. অট্ঠাৰসাপি সেণিযো ‘একিস্সা সেণিযা জাতম্হা’তি মানং কৰোন্তিযেৱ.

আৰোগ্যমদাদীসু ‘অহং অৰোগো, অৱসেসা ৰোগবহুলা, গদ্দুহনমত্তম্পি ময্হং ব্যাধি নাম নত্থী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো আৰোগ্যমদো নাম.

‘অহং তৰুণো, অৱসেসসত্তানং অত্তভাৱো পপাতে ঠিতৰুক্খসদিসো, অহং পন পঠমৱযে ঠিতো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো যোব্বনমদো নাম.

‘অহং চিৰং জীৱিং, চিৰং জীৱামি, চিৰং জীৱিস্সামি; সুখং জীৱিং, সুখং জীৱামি, সুখং জীৱিস্সামী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো জীৱিতমদো নাম.

‘অহং লাভী, অৱসেসা সত্তা অপ্পলাভা, ময্হং পন লাভস্স পমাণং নাম নত্থী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো লাভমদো নাম.

‘অৱসেসা সত্তা যং ৱা তং ৱা লভন্তি, অহং পন সুকতং পণীতং চীৱৰাদিপচ্চযং লভামী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো সক্কাৰমদো নাম.

‘অৱসেসভিক্খূনং পাদপিট্ঠিযং অক্কমিত্ৱা গচ্ছন্তা মনুস্সা অযং সমণোতিপি ন ৱন্দন্তি, মং পন দিস্ৱাৱ ৱন্দন্তি, পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুং কত্ৱা অগ্গিক্খন্ধং ৱিয চ দুৰাসদং কত্ৱা মঞ্ঞন্তী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো গৰুকাৰমদো নাম.

‘উপ্পন্নো পঞ্হো ময্হমেৱ মুখেন ছিজ্জতি, ভিক্খাচাৰং গচ্ছন্তাপি মমেৱ পুৰতো কত্ৱা পৰিৱাৰেত্ৱা গচ্ছন্তী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো পুৰেক্খাৰমদো নাম.

অগাৰিকস্স তাৱ মহাপৰিৱাৰস্স ‘পুৰিসসতম্পি পুৰিসসহস্সম্পি মং পৰিৱাৰেতি,’ অনগাৰিযস্স পন ‘সমণসতম্পি সমণসহস্সম্পি মং পৰিৱাৰেতি, সেসা অপ্পপৰিৱাৰা, অহং মহাপৰিৱাৰো চেৱ সুচিপৰিৱাৰো চা’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো পৰিৱাৰমদো নাম.

ভোগো পন কিঞ্চাপি লাভগ্গহণেনেৱ গহিতো হোতি, ইমস্মিং পন ঠানে নিক্খেপৰাসি নাম গহিতো; তস্মা ‘অৱসেসা সত্তা অত্তনো পৰিভোগমত্তম্পি ন লভন্তি, ময্হং পন নিধানগতস্সেৱ ধনস্স পমাণং নত্থী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো ভোগমদো নাম.

ৱণ্ণং পটিচ্চাতি সৰীৰৱণ্ণম্পি গুণৱণ্ণম্পি পটিচ্চ. ‘অৱসেসা সত্তা দুব্বণ্ণা দুৰূপা, অহং পন অভিৰূপো পাসাদিকো; অৱসেসা সত্তা নিগ্গুণা পত্থটঅকিত্তিনো, ময্হং পন কিত্তিসদ্দো দেৱমনুস্সেসু পাকটো – ইতিপি থেৰো বহুস্সুতো, ইতিপি সীলৱা, ইতিপি ধুতগুণযুত্তো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো ৱণ্ণমদো নাম.

‘অৱসেসা সত্তা অপ্পস্সুতা, অহং পন বহুস্সুতো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো সুতমদো নাম.

‘অৱসেসা সত্তা অপ্পটিভানা, ময্হং পন পটিভানস্স পমাণং নত্থী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো পটিভানমদো নাম.

‘অহং ৰত্তঞ্ঞূ অসুকং বুদ্ধৱংসং, ৰাজৱংসং, জনপদৱংসং, গামৱংসং, ৰত্তিন্দিৱপৰিচ্ছেদং, নক্খত্তমুহুত্তযোগং জানামী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো ৰত্তঞ্ঞুমদো নাম.

‘অৱসেসা ভিক্খূ অন্তৰা পিণ্ডপাতিকা জাতা, অহং পন জাতিপিণ্ডপাতিকো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো পিণ্ডপাতিকমদো নাম.

‘অৱসেসা সত্তা উঞ্ঞাতা অৱঞ্ঞাতা, অহং পন অনুঞ্ঞাতো অনৱঞ্ঞাতো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো অনৱঞ্ঞাতমদো নাম.

‘অৱসেসানং ইৰিযাপথো অপাসাদিকো, ময্হং পন পাসাদিকো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো ইৰিযাপথমদো নাম.

‘অৱসেসা সত্তা ছিন্নপক্খকাকসদিসা, অহং পন মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো’তি ৱা ‘অহং যং যং কম্মং কৰোমি, তং তং ইজ্ঝতী’তি ৱা মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো ইদ্ধিমদো নাম.

হেট্ঠা পৰিৱাৰগ্গহণেন যসো গহিতোৱ হোতি. ইমস্মিং পন ঠানে উপট্ঠাকমদো নাম গহিতো. সো অগাৰিকেনপি অনগাৰিকেনপি দীপেতব্বো. অগাৰিকো হি একচ্চো অট্ঠাৰসসু সেণীসু একিস্সা জেট্ঠকো হোতি, তস্স ‘অৱসেসে পুৰিসে অহং পট্ঠপেমি, অহং ৱিচাৰেমী’তি; অনগাৰিকোপি একচ্চো কত্থচি জেট্ঠকো হোতি, তস্স ‘অৱসেসা ভিক্খূ ময্হং ওৱাদে ৱত্তন্তি, অহং জেট্ঠকো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো যসমদো নাম.

‘অৱসেসা সত্তা দুস্সীলা, অহং পন সীলৱা’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো সীলমদো নাম. ‘অৱসেসসত্তানং কুক্কুটস্স উদকপানমত্তেপি কালে চিত্তেকগ্গতা নত্থি, অহং পন উপচাৰপ্পনানং লাভী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো ঝানমদো নাম.

‘অৱসেসা সত্তা নিস্সিপ্পা, অহং পন সিপ্পৱা’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো সিপ্পমদো নাম. ‘অৱসেসা সত্তা ৰস্সা, অহং পন দীঘো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো আৰোহমদো নাম. ‘অৱসেসা সত্তা ৰস্সা ৱা হোন্তি দীঘা ৱা, অহং নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলো’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো পৰিণাহমদো নাম. ‘অৱসেসসত্তানং সৰীৰসণ্ঠানং ৱিৰূপং বীভচ্ছং, ময্হং পন মনাপং পাসাদিক’ন্তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো সণ্ঠানমদো নাম. ‘অৱসেসানং সত্তানং সৰীৰে বহূ দোসা, ময্হং পন সৰীৰে কেসগ্গমত্তম্পি ৱজ্জং নত্থী’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো পাৰিপূৰিমদো নাম.

৮৪৫. ইমিনা এত্তকেন ঠানেন সৱত্থুকং মানং কথেত্ৱা ইদানি অৱত্থুকং নিব্বত্তিতমানমেৱ দস্সেন্তো তত্থ কতমো মদোতিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৱ.

৮৪৬. পমাদনিদ্দেসে চিত্তস্স ৱোস্সগ্গোতি ইমেসু এত্তকেসু ঠানেসু সতিযা অনিগ্গণ্হিত্ৱা চিত্তস্স ৱোস্সজ্জনং; সতিৱিৰহোতি অত্থো. ৱোস্সগ্গানুপ্পদানন্তি ৱোস্সগ্গস্স অনুপ্পদানং; পুনপ্পুনং ৱিস্সজ্জনন্তি অত্থো. অসক্কচ্চকিৰিযতাতি এতেসং দানাদীনং কুসলধম্মানং ভাৱনায পুগ্গলস্স ৱা দেয্যধম্মস্স ৱা অসক্কচ্চকৰণৱসেন অসক্কচ্চকিৰিযা. সততভাৱো সাতচ্চং. ন সততভাৱো অসাতচ্চং. ন সাতচ্চকিৰিযতা অসাতচ্চকিৰিযতা. অনট্ঠিতকৰণং অনট্ঠিতকিৰিযতা. যথা নাম ককণ্টকো থোকং গন্ত্ৱা থোকং তিট্ঠতি, ন নিৰন্তৰং গচ্ছতি, এৱমেৱ যো পুগ্গলো একদিৱসং দানং ৱা দত্ৱা পূজং ৱা কত্ৱা ধম্মং ৱা সুত্ৱা সমণধম্মং ৱা কত্ৱা পুন চিৰস্সং কৰোতি, ন নিৰন্তৰং পৱত্তেতি, তস্স সা কিৰিযা অনট্ঠিতকিৰিযতাতি ৱুচ্চতি. ওলীনৱুত্তিতাতি নিৰন্তৰকৰণসঙ্খাতস্স ৱিপ্ফাৰস্সেৱ অভাৱেন লীনৱুত্তিতা. নিক্খিত্তছন্দতাতি কুসলকিৰিযায ৱীৰিযছন্দস্স নিক্খিত্তভাৱো. নিক্খিত্তধুৰতাতি ৱীৰিযধুৰস্স ওৰোপনং, ওসক্কিতমানসতাতি অত্থো. অনধিট্ঠানন্তি কুসলকৰণে পতিট্ঠাভাৱো. অননুযোগোতি অননুযুঞ্জনং. পমাদোতি পমজ্জনং. যো এৱৰূপো পমাদোতি ইদং অত্থপৰিযাযস্স ব্যঞ্জনপৰিযাযস্স চ পৰিযন্তাভাৱতো আকাৰদস্সনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – য্ৱাযং আদিতো পট্ঠায দস্সিতো পমাদো, যো অঞ্ঞোপি এৱমাকাৰো এৱংজাতিকো পমাদো পমজ্জনাকাৰৱসেন পমজ্জনা, পমজ্জিতভাৱৱসেন পমজ্জিতত্তন্তি সঙ্খং গতো – অযং ৱুচ্চতি পমাদোতি. লক্খণতো পনেস পঞ্চসু কামগুণেসু সতিৱোস্সগ্গলক্খণো, তত্থেৱ সতিযা ৱিস্সট্ঠাকাৰো ৱেদিতব্বো.

৮৪৭. থম্ভনিদ্দেসে থদ্ধট্ঠেন থম্ভো; খলিযা থদ্ধসাটকস্স ৱিয চিত্তস্স থদ্ধতা এত্থ কথিতা. থম্ভনাকাৰো থম্ভনা. থম্ভিতস্স ভাৱো থম্ভিতত্তং. কক্খড়স্স পুগ্গলস্স ভাৱো কক্খড়িযং. ফৰুসস্স পুগ্গলস্স ভাৱো ফাৰুসিযং. অভিৱাদনাদিসামীচিৰহানং তস্সা সামীচিযা অকৰণৱসেন উজুমেৱ ঠপিতচিত্তভাৱো উজুচিত্ততা. থদ্ধস্স অমুদুনো ভাৱো অমুদুতা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং থম্ভো নাম ৱুচ্চতি, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো গিলিতনঙ্গলসীসো ৱিয অজগৰো, ৱাতভৰিতা ৱিয ভস্তা চেতিযং ৱা ৱুড্ঢতৰে ৱা দিস্ৱা ওনমিতুং ন সক্কোতি, পৰিযন্তেনেৱ চৰতি. স্ৱাযং চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৱলক্খণোতি ৱেদিতব্বো.

৮৪৮. সাৰম্ভনিদ্দেসে সাৰম্ভনৱসেন সাৰম্ভো. পটিপ্ফৰিত্ৱা সাৰম্ভো পটিসাৰম্ভো. সাৰম্ভনাকাৰো সাৰম্ভনা. পটিপ্ফৰিত্ৱা সাৰম্ভনা পটিসাৰম্ভনা. পটিসাৰম্ভিতস্স ভাৱো পটিসাৰম্ভিতত্তং. অযং ৱুচ্চতীতি অযং সাৰম্ভো নাম ৱুচ্চতি. স্ৱাযং লক্খণতো কৰণুত্তৰিযলক্খণো নাম ৱুচ্চতি, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো তদ্দিগুণং তদ্দিগুণং কৰোতি. অগাৰিকো সমানো একেনেকস্মিং ঘৰৱত্থুস্মিং সজ্জিতে অপৰো দ্ৱে ৱত্থূনি সজ্জেতি, অপৰো চত্তাৰি, অপৰো অট্ঠ, অপৰো সোড়স. অনগাৰিকো সমানো একেনেকস্মিং নিকাযে গহিতে, ‘নাহং এতস্স হেট্ঠা ভৱিস্সামী’তি অপৰো দ্ৱে গণ্হাতি, অপৰো তযো, অপৰো চত্তাৰো, অপৰো পঞ্চ. সাৰম্ভৱসেন হি গণ্হিতুং ন ৱট্টতি. অকুসলপক্খো এস নিৰযগামিমগ্গো. কুসলপক্খৱসেন পন একস্মিং একং সলাকভত্তং দেন্তে দ্ৱে দাতুং, দ্ৱে দেন্তে চত্তাৰি দাতুং ৱট্টতি. ভিক্খুনাপি পৰেন একস্মিং নিকাযে গহিতে, ‘দ্ৱে নিকাযে গহেত্ৱা সজ্ঝাযন্তস্স মে ফাসু হোতী’তি ৱিৱট্টপক্খে ঠত্ৱা তদুত্তৰি গণ্হিতুং ৱট্টতি.

৮৪৯. অত্ৰিচ্ছতানিদ্দেসে যথা অৰিযৱংসসুত্তে (অ. নি. ৪.২৮) ‘লামকলামকট্ঠো ইতৰীতৰট্ঠো’ এৱং অগ্গহেত্ৱা চীৱৰাদীসু যং যং লদ্ধং হোতি, তেন তেন অসন্তুট্ঠস্স; গিহিনো ৱা পন ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বেসু যং যং লদ্ধং হোতি, তেন তেন অসন্তুট্ঠস্স. ভিয্যোকম্যতাতি ৱিসেসকামতা. ইচ্ছনকৱসেন ইচ্ছা. ইচ্ছাৱ ইচ্ছাগতা, ইচ্ছনাকাৰো ৱা. অত্তনো লাভং অতিচ্চ ইচ্ছনভাৱো অতিচ্ছতা. ৰাগোতিআদীনি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানেৱ. অযং ৱুচ্চতীতি অযং অতিচ্ছতা নাম ৱুচ্চতি. অত্ৰিচ্ছতাতিপি এতিস্সা এৱ নামং. লক্খণতো পন সকলাভে অসন্তুট্ঠি পৰলাভে চ পত্থনা – এতং অত্ৰিচ্ছতালক্খণং. অত্ৰিচ্ছপুগ্গলস্স হি অত্তনা লদ্ধং পণীতম্পি লামকং ৱিয খাযতি, পৰেন লদ্ধং লামকম্পি পণীতং ৱিয খাযতি; একভাজনে পক্কযাগু ৱা ভত্তং ৱা পূৱো ৱা অত্তনো পত্তে পক্খিত্তো লামকো ৱিয, পৰস্স পত্তে পণীতো ৱিয খাযতি. অযং পন অত্ৰিচ্ছতা পব্বজিতানম্পি হোতি গিহীনম্পি তিৰচ্ছানগতানম্পি.

তত্ৰিমানি ৱত্থূনি – একো কিৰ কুটুম্বিকো তিংস ভিক্খুনিযো নিমন্তেত্ৱা সপূৱং ভত্তং অদাসি. সঙ্ঘত্থেৰী সব্বভিক্খূনীনং পত্তে পূৱং পৰিৱত্তাপেত্ৱা পচ্ছা অত্তনা লদ্ধমেৱ খাদি. বাৰাণসিৰাজাপি ‘অঙ্গাৰপক্কমংসং খাদিস্সামী’তি দেৱিং আদায অৰঞ্ঞং পৱিট্ঠো একং কিন্নৰিং দিস্ৱা, দেৱিং পহায, তস্সানুপদং গতো. দেৱী নিৱত্তিত্ৱা অস্সমপদং গন্ত্ৱা কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো পত্ৱা নিসিন্না ৰাজানং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা আকাসে উপ্পতিত্ৱা অগমাসি. ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা ইমং গাথমাহ –

অত্ৰিচ্ছং অতিলোভেন, অতিলোভমদেন চ;

এৱং হাযতি অত্থম্হা, অহংৱ অসিতাভুযাতি. (জা. ১.২.১৬৮);

যথা চন্দকিন্নৰিং পত্থযন্তো অসিতাভুযা ৰাজধীতায হীনো পৰিহীনো, এৱং অত্ৰিচ্ছং অতিলোভেন অত্থম্হ হাযতি জীযতীতি দেৱতা ৰঞ্ঞা সদ্ধিং কেড়িমকাসি.

কস্সপবুদ্ধকালেপি মিত্তৱিন্দকো নাম সেট্ঠিপুত্তো অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো মাতৰা ‘তাত, অজ্জ উপোসথিকো হুত্ৱা ৱিহাৰে সব্বৰত্তিং ধম্মসৱনং সুণ, সহস্সং তে দস্সামী’তি ৱুত্তে ধনলোভেন উপোসথঙ্গানি সমাদায ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ‘ইদং ঠানং অকুতোভয’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা ধম্মাসনস্স হেট্ঠা নিপন্নো সব্বৰত্তিং নিদ্দাযিত্ৱা ঘৰং অগমাসি. মাতা পাতোৱ যাগুং পচিত্ৱা উপনামেসি. সো সহস্সং গহেত্ৱাৱ যাগুং পিৱি. অথস্স এতদহোসি – ‘ধনং সংহৰিস্সামী’তি. সো নাৱায সমুদ্দং পক্খন্দিতুকামো অহোসি. অথ নং মাতা ‘‘তাত, ইমস্মিং কুলে চত্তালীসকোটিধনং অত্থি; অলং গমনেনা’’তি ৱাৰেসি. সো তস্সা ৱচনং অনাদিযিত্ৱা গচ্ছতি এৱ. সা পুৰতো অট্ঠাসি. অথ নং কুজ্ঝিত্ৱা ‘অযং ময্হং পুৰতো তিট্ঠতী’তি পাদেন পহৰিত্ৱা পতিতং মাতৰং অন্তৰং কত্ৱা অগমাসি. মাতা উট্ঠহিত্ৱা ‘‘মাদিসায মাতৰি এৱৰূপং কম্মং কত্ৱা গতস্স মে গতট্ঠানে সুখং ভৱিস্সতী’’তি এৱংসঞ্ঞী নাম ত্ৱং পুত্তাতি আহ. তস্স নাৱং আৰুয্হ গচ্ছতো সত্তমে দিৱসে নাৱা অট্ঠাসি. অথ তে মনুস্সা ‘‘অদ্ধা এত্থ পাপপুৰিসো অত্থি; সলাকং দেথা’’তি সলাকা দীযমানা তস্সেৱ তিক্খত্তুং পাপুণি. তে তস্স উড়ুম্পং দত্ৱা তং সমুদ্দে পক্খিপিংসু. সো একং দীপং গন্ত্ৱা ৱিমানপেতীহি সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৱন্তো তাহি ‘‘পুৰতো মা অগমাসী’’তি ৱুচ্চমানোপি তদ্দিগুণং সম্পত্তিং পস্সন্তো অনুপুব্বেন খুৰচক্কধৰং একং পুৰিসং অদ্দস. তস্স তং চক্কং পদুমপুপ্ফং ৱিয উপট্ঠাতি. সো তং আহ – ‘‘অম্ভো, ইদং তযা পিড়ন্ধপদুমং ময্হং দেহী’’তি. ‘‘নযিদং, সামি, পদুমং; খুৰচক্কং এত’’ন্তি. সো ‘‘ৱঞ্চেসি মং ত্ৱং. কিং মে পদুমং ন দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ত্ৱঞ্হি লোহিতচন্দনং লিম্পেত্ৱা পিড়ন্ধনং পদুমপুপ্ফং ময্হং ন দাতুকামোসী’’তি আহ. সো চিন্তেসি – ‘অযম্পি মযা কতসদিসং কম্মং কত্ৱা তস্স ফলং অনুভৱিতুকামো’তি. অথ নং ‘‘হন্দ ৰে’’তি ৱত্ৱা তস্স মত্থকে চক্কং পক্খিপিত্ৱা পলাযি. এতমত্থং ৱিদিত্ৱা সত্থা ইমং গাথমাহ –

‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠহি পিচ সোড়স;

সোড়সাহি চ বাত্তিংস, অত্ৰিচ্ছং চক্কমাসদো;

ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.১.১০৪);

অঞ্ঞতৰোপি অত্ৰিচ্ছো অমচ্চো সকৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা পৰৱিসযং পাৱিসি. তত্থ পোথিতো পলাযিত্ৱা একস্স তাপসস্স ৱসনট্ঠানং পৱিসিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায নিপজ্জি. সো তাপসেন ‘কিং তে কত’ন্তি পুচ্ছিতো ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘সকং নিকেতং অতিহীড়যানো,

অত্ৰিচ্ছতা মল্লগামং অগচ্ছিং;

ততো জনা নিক্খমিত্ৱান গামা,

কোদণ্ডকেন পৰিপোথযিংসু মং.

‘‘সো ভিন্নসীসো ৰুহিৰমক্খিতঙ্গো,

পচ্চাগমাসিং সকং নিকেতং;

তস্মা অহং পোসথং পালযামি,

অত্ৰিচ্ছতা মা পুনৰাগমাসী’’তি. (জা. ১.১৪.১৩৮-১৩৯);

৮৫০. মহিচ্ছতানিদ্দেসে মহন্তানি ৱত্থূনি ইচ্ছতি, মহতী ৱাস্স ইচ্ছাতি মহিচ্ছো, তস্স ভাৱো মহিচ্ছতা. লক্খণতো পন অসন্তগুণসম্ভাৱনতা পটিগ্গহণে চ পৰিভোগে চ অমত্তঞ্ঞুতা – এতং মহিচ্ছতালক্খণং. মহিচ্ছো হি পুগ্গলো যথা নাম কচ্ছপুটৱাণিজো পিড়ন্ধনভণ্ডকং হত্থেন গহেত্ৱা উচ্ছঙ্গেপি পক্খিপিতব্বযুত্তকং পক্খিপিত্ৱা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৱ ‘‘অম্মা, অসুকং গণ্হথ, অসুকং গণ্হথা’’তি মুখেন সংৱিদহতি. এৱমেৱ সো অপ্পমত্তকম্পি অত্তনো সীলং ৱা গন্থং ৱা ধুতগুণং ৱা অন্তমসো অৰঞ্ঞৱাসমত্তকম্পি মহাজনস্স জানন্তস্সেৱ সম্ভাৱেতুকামো হোতি, সম্ভাৱেত্ৱা চ পন সকটেহিপি উপনীতে পচ্চযে ‘অল’ন্তি অৱত্ৱা গণ্হাতি. তযো হি পূৰেতুং ন সক্কা – অগ্গি উপাদানেন, সমুদ্দো উদকেন, মহিচ্ছো পচ্চযেহীতি.

অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;

বহুকে পচ্চযে দেন্তে, তযো পেতে ন পূৰযে.

মহিচ্ছপুগ্গলো হি ৱিজাতমাতুযাপি মনং গণ্হিতুং ন সক্কোতি, পগেৱ উপট্ঠাকানং.

তত্ৰিমানি ৱত্থূনি – একো কিৰ দহৰভিক্খু পিট্ঠপূৱে পিযাযতি. অথস্স মাতা পটিপত্তিং ৱীমংসমানা ‘সচে মে পুত্তো পটিগ্গহণে মত্তং জানাতি, সকলম্পি নং তেমাসং পূৱেহেৱ উপট্ঠহিস্সামী’তি ৱস্সূপনাযিকদিৱসে পৰিৱীমংসমানা পঠমং একং পূৱং অদাসি, তস্মিং নিট্ঠিতে দুতিযং, তস্মিম্পি নিট্ঠিতে ততিযং. দহৰো ‘অল’ন্তি অৱত্ৱা খাদিযেৱ. মাতা তস্স অমত্তঞ্ঞুভাৱং ঞত্ৱা ‘অজ্জেৱ মে পুত্তেন সকলতেমাসস্স পূৱা খাদিতা’তি দুতিযদিৱসতো পট্ঠায একপূৱম্পি ন অদাসি.

তিস্সমহাৰাজাপি দেৱসিকং চেতিযপব্বতে ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দদমানো ‘মহাৰাজ, কিং একমেৱ ঠানং ভজসি? কিং অঞ্ঞত্থ দাতুং ন ৱট্টতী’তি জানপদেহি ৱুত্তো দুতিযদিৱসে অনুৰাধপুৰে মহাদানং দাপেসি. একভিক্খুপি পটিগ্গহণে মত্তং ন অঞ্ঞাসি. একমেকেন পটিগ্গহিতং খাদনীযভোজনীযং দ্ৱে তযো জনা উক্খিপিংসু. ৰাজা দুতিযদিৱসে চেতিযপব্বতে ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তাপেত্ৱা ৰাজন্তেপুৰং আগতকালে ‘‘পত্তং দেথা’’তি আহ. ‘‘অলং, মহাৰাজ, অত্তনো পমাণেন ভিক্খং গণ্হিস্সতী’’তি একভিক্খুপি পত্তং ন অদাসি. সব্বে পমাণযুত্তকমেৱ পটিগ্গহেসুং. অথ ৰাজা আহ – ‘‘পস্সথ তুম্হাকং ভিক্খূসু একোপি মত্তং ন জানাতি. হিয্যো কিঞ্চি অৱসেসং নাহোসি. অজ্জ গহিতং মন্দং, অৱসেসমেৱ বহূ’’তি তেসং মত্তঞ্ঞুতায অত্তমনো ইতৰেসঞ্চ অমত্তঞ্ঞুতায অনত্তমনো অহোসি.

৮৫১. পাপিচ্ছতানিদ্দেসে অস্সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতিআদীসু এৱং ইচ্ছন্তো কিং কৰোতি? অস্সদ্ধো সদ্ধাকাৰং দস্সেতি; দুস্সীলাদযো সীলৱন্তাদীনং আকাৰং দস্সেন্তি. কথং? অস্সদ্ধো তাৱ মহামহদিৱসে মনুস্সানং ৱিহাৰং আগমনৱেলায সম্মজ্জনিং আদায ৱিহাৰং সম্মজ্জতি, কচৱৰং ছড্ডেতি, মনুস্সেহি দিট্ঠভাৱং ঞত্ৱা চেতিযঙ্গণং গচ্ছতি, তত্থাপি সম্মজ্জিত্ৱা কচৱৰং ছড্ডেতি, ৱালিকং সমং কৰোতি, আসনানি ধোৱতি, বোধিম্হি উদকং সিঞ্চতি. মনুস্সা দিস্ৱা ‘নত্থি মঞ্ঞে অঞ্ঞো ভিক্খু ৱিহাৰজগ্গনকো, অযমেৱ ইমং ৱিহাৰং পটিজগ্গতি, সদ্ধো থেৰো’তি গমনকালে নিমন্তেত্ৱা গচ্ছন্তি. দুস্সীলোপি উপট্ঠাকানং সম্মুখে ৱিনযধৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছতি ‘‘ভন্তে, মযি গচ্ছন্তে গোণো উব্বিগ্গো. তেন ধাৱতা তিণানি ছিন্নানি. সম্মজ্জন্তস্স মে তিণানি ছিজ্জন্তি. চঙ্কমন্তস্স মে পাণকা মীযন্তি. খেড়ং পাতেন্তস্স অসতিযা তিণমত্থকে পততি; তত্থ তত্থ কিং হোতী’’তি? ‘‘অনাপত্তি, আৱুসো, অসঞ্চিচ্চ অসতিযা অজানন্তস্সা’’তি চ ৱুত্তে ‘‘ভন্তে, ময্হং গৰুকং ৱিয উপট্ঠাতি; সুট্ঠু ৱীমংসথা’’তি ভণতি. তং সুত্ৱা মনুস্সা ‘অম্হাকং অয্যো এত্তকেপি কুক্কুচ্চাযতি! অঞ্ঞস্মিং ওড়াৰিকে কিং নাম কৰিস্সতি; নত্থি ইমিনা সদিসো সীলৱাতি পসন্না সক্কাৰং কৰোন্তি. অপ্পস্সুতোপি উপট্ঠাকমজ্ঝে নিসিন্নো ‘‘অসুকো তিপিটকধৰো, অসুকো চতুনিকাযিকো ময্হং অন্তেৱাসিকো, মম সন্তিকে তেহি ধম্মো উগ্গহিতো’’তি ৱদতি. মনুস্সা ‘অম্হাকং অয্যেন সদিসো বহুস্সুতো নত্থি, এতস্স কিৰ সন্তিকে অসুকেন চ অসুকেন চ ধম্মো উগ্গহিতো’তি পসন্না সক্কাৰং কৰোন্তি.

সঙ্গণিকাৰামোপি মহামহদিৱসে দীঘপীঠঞ্চ অপস্সযঞ্চ গাহাপেত্ৱা ৱিহাৰপচ্চন্তে ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসীদতি. মনুস্সা আগন্ত্ৱা ‘‘থেৰো কুহি’’ন্তি পুচ্ছন্তি. ‘‘গণ্ঠিকপুত্তা নাম গণ্ঠিকা এৱ হোন্তি. তেন থেৰো এৱৰূপে কালে ইধ ন নিসীদতি, ৱিহাৰপচ্চন্তে দিৱাট্ঠানে দীঘচঙ্কমে ৱিহৰতী’’তি ৱদন্তি. সোপি দিৱসভাগং ৱীতিনামেত্ৱা নলাটে মক্কটসুত্তং অল্লিযাপেত্ৱা পীঠং গাহাপেত্ৱা আগম্ম পৰিৱেণদ্ৱাৰে নিসীদতি. মনুস্সা ‘‘কহং, ভন্তে, গতত্থ? আগন্ত্ৱা ন অদ্দসম্হা’’তি ৱদন্তি. ‘‘উপাসকা, অন্তোৱিহাৰো আকিণ্ণো; দহৰসামণেৰানং ৱিচৰণট্ঠানমেতং সট্ঠিহত্থচঙ্কমে দিৱাট্ঠানে নিসীদিম্হা’’তি অত্তনো পৱিৱিত্তভাৱং জানাপেতি.

কুসীতোপি উপট্ঠাকমজ্ঝে নিসিন্নো ‘‘উপাসকা, তুম্হেহি উক্কাপাতো দিট্ঠো’’তি ৱদতি. ‘‘ন পস্সাম, ভন্তে; কায ৱেলায অহোসী’’তি চ পুট্ঠো ‘‘অম্হাকং চঙ্কমনৱেলাযা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ভূমিচালসদ্দং অস্সুত্থা’’তি পুচ্ছতি. ‘‘ন সুণাম, ভন্তে; কায ৱেলাযা’’তি পুট্ঠো ‘‘মজ্ঝিমযামে অম্হাকং আলম্বনফলকং অপস্সায ঠিতকালে’’তি ৱত্ৱা ‘‘মহাওভাসো অহোসি; সো ৱো দিট্ঠো’’তি পুচ্ছতি. ‘‘কায ৱেলায, ভন্তে’’তি চ ৱুত্তে ‘‘ময্হং চঙ্কমম্হা ওতৰণকালে’’তি ৱদতি. মনুস্সা ‘অম্হাকং থেৰো তীসুপি যামেসু চঙ্কমেযেৱ হোতি; নত্থি অয্যেন সদিসো আৰদ্ধৱীৰিযো’তি পসন্না সক্কাৰং কৰোন্তি.

মুট্ঠস্সতীপি উপট্ঠাকমজ্ঝে নিসিন্নো ‘‘মযা অসুককালে নাম দীঘনিকাযো উগ্গহিতো, অসুককালে মজ্ঝিমো, সংযুত্তকো, অঙ্গুত্তৰিকো; অন্তৰা ওলোকনং নাম নত্থি, ইচ্ছিতিচ্ছতট্ঠানে মুখাৰুড়্হোৱ তন্তি আগচ্ছতি; ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ এড়কা ৱিয মুখং ফন্দাপেন্তা ৱিহৰন্তী’’তি ৱদতি. মনুস্সা ‘নত্থি অয্যেন সদিসো উপট্ঠিতসতী’তি পসন্না সক্কাৰং কৰোন্তি.

অসমাহিতোপি উপট্ঠাকানং সম্মুখে অট্ঠকথাচৰিযে পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘কসিণং নাম কথং ভাৱেতি? কিত্তকেন নিমিত্তং উপ্পন্নং নাম হোতি? কিত্তকেন উপচাৰো? কিত্তকেন অপ্পনা? পঠমস্স ঝানস্স কতি অঙ্গানি? দুতিযস্স ততিযস্স চতুত্থস্স ঝানস্স কতি অঙ্গানি’’তি পুচ্ছতি. তেহি অত্তনো উগ্গহিতানুৰূপেন কথিতকালে সিতং কত্ৱা ‘কিং, আৱুসো, এৱং ন হোসী’তি ৱুত্তে ‘ৱট্টতি, ভন্তে’তি অত্তনো সমাপত্তিলাভিতং সূচেতি. মনুস্সা ‘সমাপত্তিলাভী অয্যো’তি পসন্না সক্কাৰং কৰোন্তি.

দুপ্পঞ্ঞোপি উপট্ঠাকানং মজ্ঝে নিসিন্নো ‘মজ্ঝিমনিকাযে মে পঞ্চত্তযং ওলোকেন্তস্স সহিদ্ধিযাৱ মগ্গো আগতো. পৰিযত্তি নাম অম্হাকং ন দুক্কৰা. পৰিযত্তিৱাৱটো পন দুক্খতো ন মুচ্চতীতি পৰিযত্তিং ৱিস্সজ্জযিম্হা’তিআদীনি ৱদন্তো অত্তনো মহাপঞ্ঞতং দীপেতি. এৱং ৱদন্তো পনস্স সাসনে পহাৰং দেতি. ইমিনা সদিসো মহাচোৰো নাম নত্থি. ন হি পৰিযত্তিধৰো দুক্খতো ন মুচ্চতীতি. অখীণাসৱোপি গামদাৰকে দিস্ৱা ‘তুম্হাকং মাতাপিতৰো অম্হে কিং ৱদন্তী’’তি? ‘‘অৰহাতি ৱদন্তি, ভন্তে’’তি. ‘যাৱ ছেকা গহপতিকা, ন সক্কা ৱঞ্চেতু’ন্তি অত্তনো খীণাসৱভাৱং দীপেতি.

অঞ্ঞেপি চেত্থ চাটিঅৰহন্তপাৰোহঅৰহন্তাদযো ৱেদিতব্বা – একো কিৰ কুহকো অন্তোগব্ভে চাটিং নিখণিত্ৱা মনুস্সানং আগমনকালে পৱিসতি. মনুস্সা ‘কহং থেৰো’তি পুচ্ছন্তি. ‘অন্তোগব্ভে’তি চ ৱুত্তে পৱিসিত্ৱা ৱিচিনন্তাপি অদিস্ৱা নিক্খমিত্ৱা ‘নত্থি থেৰো’তি ৱদন্তি. ‘অন্তোগব্ভেযেৱ থেৰো’তি চ ৱুত্তে পুন পৱিসন্তি. থেৰো চাটিতো নিক্খমিত্ৱা পীঠে নিসিন্নো হোতি. ততো তেহি ‘মযং, ভন্তে, পুব্বে অদিস্ৱা নিক্খন্তা, কহং তুম্হে গতত্থা’’তি ৱুত্তে ‘সমণা নাম অত্তনো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং গচ্ছন্তী’তি ৱচনেন অত্তনো খীণাসৱভাৱং দীপেতি.

অপৰোপি কুহকো একস্মিং পব্বতে পণ্ণসালাযং ৱসতি. পণ্ণসালায চ পচ্ছতো পপাতট্ঠানে একো কচ্ছকৰুক্খো অত্থি. তস্স পাৰোহো গন্ত্ৱা পৰভাগে ভূমিযং পতিট্ঠিতো. মনুস্সা মগ্গেনাগন্ত্ৱা নিমন্তেন্তি. সো পত্তচীৱৰমাদায পাৰোহেন ওতৰিত্ৱা গামদ্ৱাৰে অত্তানং দস্সেতি. ততো মনুস্সেহি পচ্ছা আগন্ত্ৱা ‘কতৰেন মগ্গেন আগতত্থ, ভন্তে’তি পুট্ঠো ‘সমণানং আগতমগ্গো নাম পুচ্ছিতুং ন ৱট্টতি, অত্তনো ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানেনেৱ আগচ্ছন্তী’তি ৱচনেন খীণাসৱভাৱং দীপেতি. তং পন কুহকং একো ৱিদ্ধকণ্ণো ঞত্ৱা ‘পৰিগ্গহেস্সামি ন’ন্তি একদিৱসং পাৰোহেন ওতৰন্তং দিস্ৱা পচ্ছতো ছিন্দিত্ৱা অপ্পমত্তকেন ঠপেসি. সো ‘পাৰোহতো ওতৰিস্সামী’তি ‘ঠ’ন্তি পতিতো, মত্তিকা পত্তো ভিজ্জি. সো ‘ঞাতোম্হী’তি নিক্খমিত্ৱা পলাযি. পাপিচ্ছস্স ভাৱো পাপিচ্ছতা. লক্খণতো পন অসন্তগুণসম্ভাৱনতা, পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা; এতং পাপিচ্ছতালক্খণন্তি ৱেদিতব্বং.

৮৫২. সিঙ্গনিদ্দেসে ৱিজ্ঝনট্ঠেন সিঙ্গং; নাগৰিকভাৱসঙ্খাতস্স কিলেসসিঙ্গস্সেতং নামং. সিঙ্গাৰভাৱো সিঙ্গাৰতা, সিঙ্গাৰকৰণাকাৰো ৱা. চতুৰভাৱো চতুৰতা. তথা চাতুৰিযং. পৰিক্খতভাৱো পৰিক্খততা; পৰিখণিত্ৱা ঠপিতস্সেৱ দড়্হসিঙ্গাৰভাৱস্সেতং নামং. ইতৰং তস্সেৱ ৱেৱচনং. এৱং সব্বেহিপি পদেহি কিলেসসিঙ্গাৰতাৱ কথিতা.

৮৫৩. তিন্তিণনিদ্দেসে তিন্তিণন্তি খীযনং. তিন্তিণাযনাকাৰো তিন্তিণাযনা. তিন্তিণেন অযিতস্স তিন্তিণসমঙ্গিনো ভাৱো তিন্তিণাযিতত্তং. লোলুপভাৱো লোলুপ্পং. ইতৰে দ্ৱে আকাৰভাৱনিদ্দেসা. পুচ্ছঞ্জিকতাতি লাভলভনকট্ঠানে ৱেধনাকম্পনা নীচৱুত্তিতা. সাধুকম্যতাতি পণীতপণীতানং পত্থনা. এৱং সব্বেহিপি পদেহি সুৱানদোণিযং কঞ্জিযং পিৱনকসুনখস্স অঞ্ঞং সুনখং দিস্ৱা ভুভুক্কৰণং ৱিয ‘তৱ সন্তকং, মম সন্তক’ন্তি কিলেসৱসেন খীযনাকাৰো কথিতো.

৮৫৪. চাপল্যনিদ্দেসে আকোটিতপচ্চাকোটিতভাৱাদীহি চীৱৰস্স মণ্ডনা চীৱৰমণ্ডনা. মণিৱণ্ণচ্ছৱিকৰণাদীহি পত্তস্স মণ্ডনা পত্তমণ্ডনা. চিত্তকম্মাদীহি পুগ্গলিকসেনাসনস্স মণ্ডনা সেনাসনমণ্ডনা. ইমস্স ৱা পূতিকাযস্সাতি ইমস্স মনুস্সসৰীৰস্স. যথা হি তদহুজাতোপি সিঙ্গালো জৰসিঙ্গালোত্ৱেৱ ঊৰুপ্পমাণাপি চ গড়োচিলতা পূতিলতাত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি, এৱং সুৱণ্ণৱণ্ণোপি মনুস্সকাযো পূতিকাযোত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তস্স অন্তৰন্তৰা ৰত্তৱণ্ণপণ্ডুৱণ্ণাদীহি নিৱাসনপাৰুপনাদীহি সজ্জনা মণ্ডনা নাম. বাহিৰানং ৱা পৰিক্খাৰানন্তি ঠপেত্ৱা পত্তচীৱৰং সেসপৰিক্খাৰানং; অথৱা যা এসা চীৱৰমণ্ডনা পত্তমণ্ডনাতি ৱুত্তা, সা তেহি ৱা পৰিক্খাৰেহি কাযস্স মণ্ডনা তেসং ৱা বাহিৰপৰিক্খাৰানং মণ্ডেত্ৱা ঠপনৱসেন মণ্ডনাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. মণ্ডনা ৱিভূসনাতি এত্থ ঊনট্ঠানস্স পূৰণৱসেন মণ্ডনা, ছৱিৰাগাদিৱসেন ৱিভূসনাতি ৱেদিতব্বা. কেড়নাতি কীড়না. পৰিকেড়নাতি পৰিকীড়না. গিদ্ধিকতাতি গেধযুত্ততা. গিদ্ধিকত্তন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. চপলভাৱো চপলতা. তথা চাপল্যং. ইদং ৱুচ্চতীতি ইদং চাপল্যং নাম ৱুচ্চতি, যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো ৱস্সসতিকোপি সমানো তদহুজাতদাৰকো ৱিয হোতি.

৮৫৫. অসভাগৱুত্তিনিদ্দেসে ৱিপ্পটিকূলগ্গাহিতাতি অননুলোমগ্গাহিতা. ৱিপচ্চনীকসাততাতি ৱিপচ্চনীকেন পটিৱিৰুদ্ধকৰণেন সুখাযনা. অনাদৰভাৱো অনাদৰিযং. তথা অনাদৰিযতা. অগাৰৱস্স ভাৱো অগাৰৱতা. জেট্ঠকভাৱস্স অকৰণং অপ্পতিস্সৱতা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং অসভাগৱুত্তি নাম ৱুচ্চতি; ৱিসভাগজীৱিকতাতি অত্থো; যায সমন্নাগতো পুগ্গলো মাতৰং পিতৰং ৱা গিলানং পটিৱত্তিত্ৱাপি ন ওলোকেতি; পিতুসন্তকস্স কাৰণা মাতৰা সদ্ধিং, মাতুসন্তকস্স কাৰণা পিতৰা সদ্ধিং কলহং কৰোতি; ৱিসভাগজীৱিতং জীৱতি, মাতাপিতূনং সন্তকস্স কাৰণা জেট্ঠেন ৱা কনিট্ঠেন ৱা ভাতৰা সদ্ধিং কলহং কৰোতি, নিল্লজ্জৱচনং ৱদতি, আচৰিযস্স ৱা উপজ্ঝাযস্স ৱা ৱত্তপটিৱত্তং ন কৰোতি, গিলানং ন উপট্ঠাতি, বুদ্ধস্স ভগৱতো চেতিযদস্সনট্ঠানে উচ্চাৰং ৱা পস্সাৱং ৱা কৰোতি, খেড়ম্পি সিঙ্ঘাণিকম্পি ছড্ডেতি, ছত্তং ধাৰেতি, উপাহনা আৰুয্হ গচ্ছতি, বুদ্ধসাৱকেসু ন লজ্জতি, সঙ্ঘে চিত্তীকাৰং ন কৰোতি, মাতিমত্তপিতিমত্তাদীসু গৰুট্ঠানীযেসু হিৰোত্তপ্পং ন পচ্চুপট্ঠাপেতি. তস্সেৱং পৱত্তমানস্স সব্বা পেসা কিৰিযা মাতৰীতিআদীসুপি ৱত্থূসু অসভাগৱুত্তিতা নাম হোতি.

৮৫৬. অৰতিনিদ্দেসে পন্তেসূতি দূৰেসু ৱিৱিত্তেসু ৱা. অধিকুসলেসূতি সমথৱিপস্সনাধম্মেসু. অৰতীতি ৰতিপটিক্খেপো. অৰতিতাতি অৰমণাকাৰো. অনভিৰতীতি অনভিৰতভাৱো. অনভিৰমণাতি অনভিৰমণাকাৰো. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠনাকাৰো. পৰিতস্সিতাতি উক্কণ্ঠনৱসেনেৱ পৰিতস্সনা.

৮৫৭. তন্দীনিদ্দেসে তন্দীতি জাতিআলসিযং. তন্দিযনাতি তন্দিযনাকাৰো. তন্দিমনকতাতি তন্দিযা অভিভূতচিত্ততা. অলসস্স ভাৱো আলস্যং. আলস্যাযনাকাৰো আলস্যাযনা. অলস্যাযিতস্স ভাৱো আলস্যাযিতত্তং. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযালসিযং কথিতং.

৮৫৮. ৱিজম্ভিতানিদ্দেসে জম্ভনাতি ফন্দনা. পুনপ্পুনং জম্ভনা ৱিজম্ভনা. আনমনাতি পুৰতো নমনা. ৱিনমনাতি পচ্ছতো নমনা. সন্নমনাতি সমন্ততো নমনা. পণমনাতি যথা হি তন্ততো উট্ঠিতপেসকাৰো কিস্মিঞ্চিদেৱ গহেত্ৱা উজুকং কাযং উস্সাপেতি, এৱং কাযস্স উদ্ধং ঠপনা. ব্যাধিযকন্তি উপ্পন্নব্যাধিতা. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযফন্দনমেৱ কথিতং.

৮৫৯. ভত্তসম্মদনিদ্দেসে ভুত্তাৱিস্সাতি ভুত্তৱতো. ভত্তমুচ্ছাতি ভত্তগেলঞ্ঞং; বলৱভত্তেন হি মুচ্ছাপত্তো ৱিয হোতি. ভত্তকিলমথোতি ভত্তেন কিলন্তভাৱো. ভত্তপৰিড়াহোতি ভত্তদৰথো. তস্মিঞ্হি সমযে পৰিড়াহুপ্পত্তিযা উপহতিন্দ্ৰিযো হোতি, কাযো জীৰতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি ভত্তং নিস্সায কাযস্স অকম্মঞ্ঞতা.

৮৬০. চেতসো লীনত্তনিদ্দেসো হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৱুত্তত্থোযেৱ. ইমেহি পন সব্বেহিপি পদেহি কিলেসৱসেন চিত্তস্স গিলানাকাৰো কথিতোতি ৱেদিতব্বো.

৮৬১. কুহনানিদ্দেসে লাভসক্কাৰসিলোকসন্নিস্সিতস্সাতি লাভঞ্চ সক্কাৰঞ্চ কিত্তিসদ্দঞ্চ নিস্সিতস্স, পত্থযন্তস্সাতি অত্থো. পাপিচ্ছস্সাতি অসন্তগুণদীপনকামস্স. ইচ্ছাপকতস্সাতি ইচ্ছায অপকতস্স, উপদ্দুতস্সাতি অত্থো.

ইতো পৰং যস্মা পচ্চযপটিসেৱন সামন্তজপ্পনইৰিযাপথসন্নিস্সিতৱসেন মহানিদ্দেসে তিৱিধং কুহনৱত্থু আগতং, তস্মা তিৱিধম্পি তং দস্সেতুং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতেন ৱাতি এৱমাদি আৰদ্ধং. তত্থ চীৱৰাদীহি নিমন্তিতস্স তদত্থিকস্সেৱ সতো পাপিচ্ছতং নিস্সায পটিক্খিপনেন, তে চ গহপতিকে অত্তনি সুপ্পতিট্ঠিতসদ্ধে ঞত্ৱা পুন তেসং ‘অহো অয্যো অপ্পিচ্ছো, ন কিঞ্চি পটিগ্গণ্হিতুং ইচ্ছতি, সুলদ্ধং ৱত নো অস্স সচে অপ্পমত্তকং কিঞ্চি পটিগ্গণ্হেয্যা’তি নানাৱিধেহি উপাযেহি পণীতানি চীৱৰাদীনি উপনেন্তানং তদনুগ্গহকামতংযেৱ আৱিকত্ৱা পটিগ্গহণেন চ ততো পভুতি অসীতিসকটভাৰেহি উপনামনহেতুভূতং ৱিম্হাপনং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তম্পি চেতং মহানিদ্দেসে (মহানি. ৮৭) –

‘‘কতমং পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধ গহপতিকা ভিক্খুং নিমন্তেন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি. সো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো অত্থিকো চীৱৰ …পে… পৰিক্খাৰানং ভিয্যোকম্যতং উপাদায চীৱৰং পচ্চক্খাতি, পিণ্ডপাতং পচ্চক্খাতি, সেনাসনং পচ্চক্খাতি, গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পচ্চক্খাতি. সো এৱমাহ – ‘‘কিং সমণস্স মহগ্ঘেন চীৱৰেন? এতং সাৰুপ্পং যং সমণো সুসানা ৱা সঙ্কাৰকূটা ৱা পাপণিকা ৱা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৱা সঙ্ঘাটিং কত্ৱা ধাৰেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন পিণ্ডপাতেন? এতং সাৰুপ্পং যং সমণো উঞ্ছাচৰিযায পিণ্ডিযালোপেন জীৱিকং কপ্পেয্য. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন সেনাসনেন? এতং সাৰুপ্পং যং সমণো ৰুক্খমূলিকো ৱা অস্স সোসানিকো ৱা অব্ভোকাসিকো ৱা. কিং সমণস্স মহগ্ঘেন গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন? এতং সাৰুপ্পং যং সমণো পূতিমুত্তেন ৱা হৰীতকীখণ্ডেন ৱা ওসধং কৰেয্যাতি. তদুপাদায লূখং চীৱৰং ধাৰেতি, লূখং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জতি, লূখং সেনাসনং পটিসেৱতি, লূখং গিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং পটিসেৱতি. তমেনং গহপতিকা এৱং জানন্তি – ‘অযং সমণো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো আৰদ্ধৱীৰিযো ধুতৱাদো’তি ভিয্যো ভিয্যো নিমন্তেন্তি চীৱৰ…পে… পৰিক্খাৰেহি. সো এৱমাহ – ‘তিণ্ণং সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি – সদ্ধায সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি, দেয্যধম্মস্স…পে… দক্খিণেয্যানং সম্মুখীভাৱা সদ্ধো কুলপুত্তো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতি. তুম্হাকঞ্চেৱাযং সদ্ধা অত্থি, দেয্যধম্মো চ সংৱিজ্জতি, অহঞ্চ পটিগ্গাহকো. সচাহং ন পটিগ্গহেস্সামি, এৱং তুম্হে পুঞ্ঞেন পৰিবাহিৰা ভৱিস্সথ; ন ময্হং ইমিনা অত্থো, অপিচ তুম্হাকং এৱ অনুকম্পায পটিগ্গণ্হামী’তি. তদুপাদায বহুম্পি চীৱৰং পটিগ্গণ্হাতি, বহুম্পি পিণ্ডপাতং…পে… ভেসজ্জপৰিক্খাৰং পটিগ্গণ্হাতি. যা এৱৰূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ৱুচ্চতি পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতং কুহনৱত্থূ’’তি.

পাপিচ্ছস্সেৱ পন সতো উত্তৰিমনুস্সধম্মাধিগমপৰিদীপনৱাচায তথা তথা ৱিম্হাপনং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. যথাহ – ‘‘কতমং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৱনাধিপ্পাযো ‘এৱং মং জনো সম্ভাৱেস্সতী’তি অৰিযধম্মসন্নিস্সিতং ৱাচং ভাসতি – ‘যো এৱৰূপং চীৱৰং ধাৰেতি, সো সমণো মহেসক্খো’তি ভণতি; ‘যো এৱৰূপং পত্তং, লোহথালকং, ধমকৰণং, পৰিসাৱনং, কুঞ্চিকং, উপাহনং, কাযবন্ধনং, আযোগং ধাৰেতি, সো সমণো মহেসক্খো’তি ভণতি; ‘যস্স এৱৰূপো উপজ্ঝাযো, আচৰিযো, সমানুপজ্ঝাযো, সমানাচৰিযকো, মিত্তো সন্দিট্ঠো, সম্ভত্তো, সহাযো; যো এৱৰূপে ৱিহাৰে ৱসতি – অড্ঢযোগে, পাসাদে, হম্মিযে, গুহাযং, লেণে, কুটিযা, কূটাগাৰে, অট্টে, মাড়ে, উদোসিতে, উদ্দণ্ডে, উপট্ঠানসালাযং, মণ্ডপে, ৰুক্খমূলে ৱসতি, সো সমণো মহেসক্খো’তি ভণতি.

‘‘অথ ৱা কোৰজিককোৰজিকো ভাকুটিকভাকুটিকো কুহককুহকো লপকলপকো মুখসম্ভাৱিতো ‘অযং সমণো ইমাসং এৱৰূপানং সন্তানং ৱিহাৰসমাপত্তীনং লাভী’তি তাদিসং গম্ভীৰং গূড়্হং নিপুণং পটিচ্ছন্নং লোকুত্তৰং সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তং কথং কথেতি. যা এৱৰূপা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ৱুচ্চতি সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৱত্থূ’’তি.

পাপিচ্ছস্সেৱ পন সতো সম্ভাৱনাধিপ্পাযকতেন ইৰিযাপথেন ৱিম্হাপনং ইৰিযাপথসন্নিস্সিতং কুহনৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. যথাহ – ‘‘কতমং ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থু? ইধেকচ্চো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো সম্ভাৱনাধিপ্পাযো ‘এৱং মং জনো সম্ভাৱেস্সতী’তি গমনং সণ্ঠপেতি, সযনং সণ্ঠপেতি, পণিধায গচ্ছতি, পণিধায তিট্ঠতি, পণিধায নিসীদতি, পণিধায সেয্যং কপ্পেতি, সমাহিতো ৱিয গচ্ছতি, সমাহিতো ৱিয তিট্ঠতি, নিসীদতি, সেয্যং কপ্পেতি, আপাথকজ্ঝাযীৱ হোতি. যা এৱৰূপা ইৰিযাপথস্স আঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা ভাকুটিকা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – ইদং ৱুচ্চতি ইৰিযাপথসঙ্খাতং কুহনৱত্থূ’’তি.

তত্থ পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতেনাতি পচ্চযপটিসেৱনন্তি এৱং সঙ্খাতেন পচ্চযপটিসেৱনেন. সামন্তজপ্পিতেনাতি সমীপে ভণিতেন. ইৰিযাপথস্সাতি চতুইৰিযাপথস্স. আঠপনাতি আদিঠপনা, আদৰেন ৱা ঠপনা. ঠপনাতি ঠপনাকাৰো. সণ্ঠপনাতি অভিসঙ্খৰণা, পাসাদিকভাৱকৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. ভাকুটিকাতি পধানপুৰিমট্ঠিতভাৱদস্সনেন ভাকুটিকৰণং, মুখসঙ্কোচোতি ৱুত্তং হোতি. ভাকুটিকৰণং সীলমস্সাতি ভাকুটিকো; ভাকুটিকস্স ভাৱো ভাকুটিযং. কুহনাতি ৱিম্হাপনং, কুহস্স আযনা কুহাযনা. কুহিতস্স ভাৱো কুহিতত্তন্তি.

৮৬২. লপনানিদ্দেসে আলপনাতি ৱিহাৰং আগতমনুস্সে দিস্ৱা কিমত্থায ভোন্তো আগতা? কিং ভিক্খূ নিমন্তেতুং? যদি এৱং গচ্ছথ; অহং পচ্ছতো ভিক্খূ গহেত্ৱা আগচ্ছামী’তি এৱং আদিতোৱ লপনা. অথ ৱা অত্তানং উপনেত্ৱা ‘অহং তিস্সো, মযি ৰাজা পসন্নো, মযি অসুকো চ অসুকো চ ৰাজমহামত্তো পসন্নো’তি এৱং অত্তুপনাযিকা লপনা আলপনা. লপনাতি পুট্ঠস্স সতো ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ লপনং. সল্লপনাতি গহপতিকানং উক্কণ্ঠনে ভীতস্স ওকাসং দত্ৱা সুট্ঠু লপনা. উল্লপনাতি ‘মহাকুটুম্বিকো, মহানাৱিকো, মহাদানপতী’তি এৱং উদ্ধং কত্ৱা লপনা. সমুল্লপনাতি সব্বতোভাগেন উদ্ধং কত্ৱা লপনা. উন্নহনাতি ‘উপাসকা, পুব্বে ঈদিসে কালে দানং দেথ; ইদানি কিং ন দেথা’তি এৱং যাৱ ‘দস্সাম, ভন্তে, ওকাসং ন লভামা’তিআদীনি ৱদন্তি তাৱ উদ্ধং নহনা, ৱেঠনাতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা উচ্ছুহত্থং দিস্ৱা ‘কুতো আগতা, উপাসকা’তি পুচ্ছতি. ‘উচ্ছুখেত্ততো, ভন্তে’তি. ‘কিং তত্থ উচ্ছু মধুৰ’ন্তি? ‘খাদিত্ৱা, ভন্তে, জানিতব্ব’ন্তি. ‘ন, উপাসকা, ভিক্খুস্স ‘উচ্ছুং দেথা’তি ৱত্তুং ৱট্টতী’তি যা এৱৰূপা নিব্বেঠেন্তস্সাপি ৱেঠনককথা, সা উন্নহনা. সব্বতোভাগেন পুনপ্পুনং উন্নহনা সমুন্নহনা. উক্কাচনাতি ‘এতং কুলং মংযেৱ জানাতি, সচে এত্থ দেয্যধম্মো উপ্পজ্জতি, ময্হমেৱ দেতী’তি এৱং উক্খিপিত্ৱা কাচনা উক্কাচনা; উদ্দীপনাতি ৱুত্তং হোতি.

তেলকন্দৰিকৱত্থু চেত্থ ৱত্তব্বং. দ্ৱে কিৰ ভিক্খূ একং গামং পৱিসিত্ৱা আসনসালায নিসীদিত্ৱা একং কুমাৰিকং দিস্ৱা পক্কোসিংসু. তায আগতায তত্ৰেকো একং পুচ্ছি – ‘অযং, ভন্তে, কস্স কুমাৰিকা’তি? ‘অম্হাকং উপট্ঠাযিকায তেলকন্দৰিকায ধীতা, আৱুসো. ইমিস্সা মাতা মযি গেহং গতে সপ্পিং দদমানা ঘটেনেৱ দেতি, অযম্পি মাতা ৱিয ঘটেনেৱ দেতী’তি উক্কাচেতি.

সব্বতোভাগেন পুনপ্পুনং উক্কাচনা সমুক্কাচনা. অনুপ্পিযভাণিতাতি সচ্চানুৰূপং ৱা ধম্মানুৰূপং ৱা অনপলোকেত্ৱা পুনপ্পুনং পিযভণনমেৱ. চাটুকম্যতাতি নীচৱুত্তিতা; অত্তানং হেট্ঠতো ঠপেত্ৱা ৱত্তনং. মুগ্গসূপ্যতাতি মুগ্গসূপসদিসতা. যথা মুগ্গেসু পচ্চমানেসু কোচিদেৱ ন পচ্চতি, অৱসেসা পচ্চন্তি; এৱং যস্স পুগ্গলস্স ৱচনে কিঞ্চিদেৱ সচ্চং হোতি, সেসং অলিকং – অযং পুগ্গলো মুগ্গসূপ্যোতি ৱুচ্চতি. তস্স ভাৱো মুগ্গসূপ্যতা. পাৰিভটযতাতি পাৰিভটযভাৱো. যো হি কুলদাৰকে ধাতী ৱিয অঙ্কেন ৱা খন্ধেন ৱা পৰিভটতি, ধাৰেতীতি অত্থো; তস্স পৰিভটস্স কম্মং পাৰিভটযং; পাৰিভটযস্স ভাৱো পাৰিভটযতাতি.

৮৬৩. নেমিত্তিকতানিদ্দেসে নিমিত্তন্তি যংকিঞ্চি পৰেসং পচ্চযদানসংযোজনকং কাযৱচীকম্মং. নিমিত্তকম্মন্তি নিমিত্তস্স কৰণকোসল্লং.

তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ পিণ্ডপাতিকো উপট্ঠাককম্মাৰস্স গেহদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা ‘কিং ভন্তে’তি পুচ্ছিতো চীৱৰন্তৰেন হত্থং নীহৰিত্ৱা ৱাসিপহৰণাকাৰং অকাসি. কম্মাৰো ‘সল্লক্খিতং মে, ভন্তে’তি ৱাসিং কত্ৱা অদাসি. ওভাসোতি পচ্চযপটিসংযুত্তকথা. ওভাসকম্মন্তি ৱচ্ছকপালকে দিস্ৱা ‘কিং ইমে ৱচ্ছা খীৰগোৱচ্ছা, তক্কগোৱচ্ছা’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘খীৰগোৱচ্ছা, ভন্তে’তি ৱুত্তে ‘ন খীৰগোৱচ্ছা, যদি খীৰগোৱচ্ছা সিযুং ভিক্খূপি খীৰং লভেয্যু’ন্তি এৱমাদিনা নযেন তেসং দাৰকানং মাতাপিতূনং নিৱেদেত্ৱা খীৰদাপনাদিকং ওভাসকৰণং. সামন্তজপ্পাতি সমীপং কত্ৱা জপ্পনং.

জাতকভাণকৱত্থু চেত্থ কথেতব্বং. একো কিৰ জাতকভাণকত্থেৰো ভুঞ্জিতুকামো উপট্ঠাযিকায গেহং পৱিসিত্ৱা নিসীদি. সা অদাতুকামা ‘তণ্ডুলা নত্থী’তি ভণন্তী তণ্ডুলে আহৰিতুকামা ৱিয পটিৱিস্সকঘৰং গতা. ভিক্খু অন্তোগব্ভং পৱিসিত্ৱা ওলোকেন্তো কৱাটকোণে উচ্ছুং, ভাজনে গুড়ং, পিটকে লোণমচ্ছফালং, কুম্ভিযং তণ্ডুলে, ঘটে ঘতং দিস্ৱা নিক্খমিত্ৱা নিসীদি. ঘৰণী ‘তণ্ডুলং নালত্থ’ন্তি আগতা. থেৰো ‘উপাসিকে, অজ্জ ভিক্খা ন সম্পজ্জিস্সতী’তি পটিকচ্চেৱ নিমিত্তং অদ্দস’ন্তি আহ. ‘কিং, ভন্তে’তি? ‘কৱাটকোণে নিক্খিত্তং উচ্ছুং ৱিয সপ্পং অদ্দসং; ‘তং পহৰিস্সামী’তি ওলোকেন্তো ভাজনে ঠপিতং গুড়পিণ্ডং ৱিয পাসাণং লেড্ডুকেন; পহটেন সপ্পেন কতং, পিটকে নিক্খিত্তলোণমচ্ছফালসদিসং, ফণং; তস্স তং লেড্ডুং ডংসিতুকামস্স, কুম্ভিযা তণ্ডুলসদিসে দন্তে; অথস্স কুপিতস্স, ঘটে পক্খিত্তঘতসদিসং, মুখতো নিক্খমন্তং ৱিসমিস্সকং খেড়’ন্তি. সা ‘ন সক্কা মুণ্ডকং ৱঞ্চেতু’ন্তি উচ্ছুং দত্ৱা ওদনং পচিত্ৱা ঘতগুড়মচ্ছেহি সদ্ধিং অদাসীতি. এৱং সমীপং কত্ৱা জপ্পনং সামন্তজপ্পাতি ৱেদিতব্বং. পৰিকথাতি যথা তং লভতি তথা পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা কথনং.

৮৬৪. নিপ্পেসিকতানিদ্দেসে অক্কোসনাতি দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসনা. ৱম্ভনাতি পৰিভৱিত্ৱা কথনং. গৰহনাতি ‘অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো’তিআদিনা নযেন দোসাৰোপনা. উক্খেপনাতি ‘মা এতং এত্থ কথেথা’তি ৱাচায উক্খিপনং. সব্বতোভাগেন সৱত্থুকং সহেতুকং কত্ৱা উক্খেপনা সমুক্খেপনা. অথৱা অদেন্তং ‘অহো দানপতী’তি এৱং উক্খিপনং উক্খেপনা. ‘মহাদানপতী’তি এৱং সুট্ঠু উক্খেপনা সমুক্খেপনা. খিপনাতি ‘কিং ইমস্স জীৱিতং বীজভোজিনো’তি এৱং উপ্পণ্ডনা. সঙ্খিপনাতি ‘কিং ইমং অদাযকোতি ভণথ যো নিচ্চকালং সব্বেসম্পি নত্থীতি ৱচনং দেতী’তি এৱং সুট্ঠুতৰং উপ্পণ্ডনা. পাপনাতি অদাযকত্তস্স অৱণ্ণস্স ৱা পাপনং. সব্বতোভাগেন পাপনা সম্পাপনা. অৱণ্ণহাৰিকাতি ‘এৱং মে অৱণ্ণভযাপি দস্সতী’তি গেহতো গেহং, গামতো গামং, জনপদতো জনপদং অৱণ্ণহৰণং. পৰপিট্ঠিমংসিকতাতি পুৰতো মধুৰং ভণিত্ৱা পৰম্মুখে অৱণ্ণভাসিতা. এসা হি অভিমুখং ওলোকেতুং অসক্কোন্তস্স পৰম্মুখানং পিট্ঠিমংসখাদনং ৱিয হোতি. তস্মা পৰপিট্ঠিমংসিকতাতি ৱুত্তা. অযং ৱুচ্চতি নিপ্পেসিকতাতি অযং যস্মা ৱেড়ুপেসিকা ৱিয অব্ভঙ্গং পৰস্স গুণং নিপ্পেসেতি নিপুঞ্ছতি, যস্মা ৱা গন্ধজাতং নিপিসিত্ৱা গন্ধমগ্গনা ৱিয পৰগুণে নিপিসিত্ৱা ৱিচুণ্ণেত্ৱা এসা লাভমগ্গনা হোতি, তস্মা নিপ্পেসিকতাতি ৱুচ্চতীতি.

৮৬৫. লাভেন লাভং নিজিগীসনতানিদ্দেসে নিজিগীসনতাতি মগ্গনা. ইতো লদ্ধন্তি ইমম্হা গেহা লদ্ধং. অমুত্ৰাতি অমুকম্হি গেহে. এট্ঠীতি ইচ্ছনা. গৱেট্ঠীতি মগ্গনা. পৰিযেট্ঠীতি পুনপ্পুনং মগ্গনা. আদিতো পট্ঠায লদ্ধং লদ্ধং ভিক্খং তত্ৰ তত্ৰ কুলদাৰকানং দত্ৱা অন্তে খীৰযাগুং লভিত্ৱা গতভিক্খুৱত্থু চেত্থ কথেতব্বং. এসনাতিআদীনি এট্ঠীতিআদীনং ৱেৱচনানি, তস্মা এট্ঠীতি এসনা, গৱেট্ঠীতি গৱেসনা, পৰিযেট্ঠীতি পৰিযেসনা. ইচ্চেৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.

৮৬৬. সেয্যমাননিদ্দেসে জাতিযাতি খত্তিযভাৱাদিজাতিসম্পত্তিযা. গোত্তেনাতি গোতমগোত্তাদিনা উক্কট্ঠগোত্তেন. কোলপুত্তিযেনাতি মহাকুলভাৱেন. ৱণ্ণপোক্খৰতাযাতি ৱণ্ণসম্পন্নসৰীৰতায. সৰীৰঞ্হি পোক্খৰন্তি ৱুচ্চতি, তস্স ৱণ্ণসম্পত্তিযা অভিৰূপভাৱেনাতি অত্থো. ধনেনাতিআদীনি উত্তানত্থানেৱ. মানং জপ্পেতীতি এতেসু যেন কেনচি ৱত্থুনা ‘সেয্যোহমস্মী’তি মানং পৱত্তেতি কৰোতি.

৮৬৭. সদিসমাননিদ্দেসে মানং জপ্পেতীতি এতেসু যেন কেনচি ৱত্থুনা ‘সদিসোহমস্মী’তি মানং পৱত্তেতি. অযমেত্থ অত্থতো ৱিসেসো. পাড়িযং পন নানাকৰণং নত্থি.

৮৬৮. হীনমাননিদ্দেসে ওমানং জপ্পেতীতি হেট্ঠামানং পৱত্তেতি. ওমানোতি লামকো হেট্ঠামানো. ওমঞ্ঞনা ওমঞ্ঞিতত্তন্তি আকাৰভাৱনিদ্দেসো. হীড়নাতি জাতিআদীহি অত্তজিগুচ্ছনা. ওহীড়নাতি অতিৰেকতো হীড়না. ওহীড়িতত্তন্তি তস্সেৱ ভাৱনিদ্দেসো. অত্তুঞ্ঞাতি অত্তানং হীনং কত্ৱা জাননা. অত্তাৱঞ্ঞাতি অত্তানং অৱজাননা. অত্তপৰিভৱোতি জাতিআদিসম্পত্তিনামমেৱ জাতাতি অত্তানং পৰিভৱিত্ৱা মঞ্ঞনা. এৱমিমে তযো মানা পুগ্গলং অনিস্সায জাতিআদিৱত্থুৱসেনেৱ কথিতা. তেসু একেকো তিণ্ণম্পি সেয্যসদিসহীনানং উপ্পজ্জতি. তত্থ ‘সেয্যোহমস্মী’তি মানো সেয্যস্সেৱ যাথাৱমানো, সেসানং অযাথাৱমানো. ‘সদিসোহমস্মী’তি মানো সদিসস্সেৱ যাথাৱমানো, সেসানং অযাথাৱমানো. ‘হীনোহমস্মী’তি মানো হীনস্সেৱ যাথাৱমানো, সেসানং অযাথাৱমানো.

৮৬৯. তত্থ কতমো সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতিআদযো পন নৱ মানা পুগ্গলং নিস্সায কথিতা. তেসু তযো তযো একেকস্স উপ্পজ্জন্তি. তত্থ দহতীতি ঠপেতি. তং নিস্সাযাতি তং সেয্যতো দহনং নিস্সায. এত্থ পন সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো ৰাজূনঞ্চেৱ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি. ৰাজা হি ‘ৰট্ঠেন ৱা ধনেন ৱা ৱাহনেহি ৱা কো মযা সদিসো অত্থী’তি এতং মানং কৰোতি. পব্বজিতোপি ‘সীলধুতঙ্গাদীহি কো মযা সদিসো অত্থী’তি এতং মানং কৰোতি.

৮৭০. সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৱ উপ্পজ্জতি. ৰাজা হি ‘ৰট্ঠেন ৱা ধনেন ৱা ৱাহনেহি ৱা অঞ্ঞৰাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকৰণ’ন্তি এতং মানং কৰোতি. পব্বজিতোপি ‘সীলধুতঙ্গাদীহি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকৰণ’ন্তি এতং মানং কৰোতি.

৮৭১. সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানোপি এতেসংযেৱ উপ্পজ্জতি. যস্স হি ৰঞ্ঞো ৰট্ঠং ৱা ধনং ৱা ৱাহনানি ৱা সম্পন্নানি ন হোন্তি, সো ‘ময্হং ৰাজাতি ৱোহাৰসুখমত্তমেৱ; কিং ৰাজা নাম অহ’ন্তি এতং মানং কৰোতি. পব্বজিতোপি ‘অপ্পলাভসক্কাৰো অহং. ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেৰোতি কথামত্তমেৱ. কিং ধম্মকথিকো নামাহং, কিং বহুস্সুতো নামাহং, কিং মহাথেৰো নামাহং যস্স মে লাভসক্কাৰো নত্থী’তি এতং মানং কৰোতি.

৮৭২. সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি. অমচ্চো হি ৰট্ঠিযো ৱা ‘ভোগযানৱাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো ৰাজপুৰিসো অত্থী’তি ৱা ‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকৰণ’ন্তি ৱা ‘অমচ্চোতি নামমত্তমেৱ ময্হং; ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি. কিং অমচ্চো নামাহ’ন্তি এতে মানে কৰোতি.

৮৭৫. হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি. দাসো হি ‘মাতিতো ৱা পিতিতো ৱা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি’ অঞ্ঞে জীৱিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা নাম জাতা. অহং পন পৱেণীআগতত্তা সেয্যো’তি ৱা ‘পৱেণীআগতভাৱেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং কিং ময্হং নানাকৰণ’ন্তি ৱা ‘কুচ্ছিৱসেনাহং দাসব্যং উপগতো. মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি. কিং দাসো নাম অহ’ন্তি ৱা এতে মানে কৰোতি. যথা চ দাসো এৱং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতে মানে কৰোন্তিযেৱ.

এত্থ চ ‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মী’তি উপ্পন্নমানোৱ যাথাৱমানো, ইতৰে দ্ৱে অযাথাৱমানা. তথা ‘সদিসস্স সদিসোহমস্মী’তি ‘হীনস্স হীনোহমস্মী’তি উপ্পন্নমানোৱ যাথাৱমানো, ইতৰে দ্ৱে অযাথাৱমানা. তত্থ যাথাৱমানা অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা, অযাথাৱমানা সোতাপত্তিমগ্গৱজ্ঝা.

৮৭৮. এৱং সৱত্থুকে মানে কথেত্ৱা ইদানি অৱত্থুকং নিব্বত্তিতমানমেৱ দস্সেতুং তত্থ কতমো মানোতিআদি ৱুত্তং.

৮৭৯. অতিমাননিদ্দেসে সেয্যাদিৱসেন পুগ্গলং অনামসিত্ৱা জাতিআদীনং ৱত্থুৱসেনেৱ নিদ্দিট্ঠো. তত্থ অতিমঞ্ঞতীতি ‘জাতিআদীহি মযা সদিসো নত্থী’তি অতিক্কমিত্ৱা মঞ্ঞতি.

৮৮০. মানাতিমাননিদ্দেসে যো এৱৰূপোতি যো এসো ‘অযং পুব্বে মযা সদিসো, ইদানি অহং সেট্ঠো, অহং হীনতৰো’তি উপ্পন্নো মানো. অযং ভাৰাতিভাৰো ৱিয পুৰিমং সদিসমানং উপাদায মানাতিমানোতি দস্সেতুং এৱমাহ.

৮৮১. ওমাননিদ্দেসো হীনমাননিদ্দেসসদিসোযেৱ. ৱেনেয্যৱসেন পন সো ‘হীনোহমস্মী’তি মানো নাম ৱুত্তো – অযং ওমানো নাম. অপিচেত্থ ‘ত্ৱং জাতিমা, কাকজাতি ৱিয তে জাতি; ত্ৱং গোত্তৱা, চণ্ডালগোত্তং ৱিয তে গোত্তং; তুয্হং সৰো অত্থি, কাকস্সৰো ৱিয তে সৰো’তি এৱং অত্তানং হেট্ঠা কত্ৱা পৱত্তনৱসেন অযং ওমানোতি ৱেদিতব্বো.

৮৮২. অধিমাননিদ্দেসে অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিতাতি চত্তাৰি সচ্চানি অপ্পত্ৱা পত্তসঞ্ঞিতায. অকতেতি চতূহি মগ্গেহি কত্তব্বকিচ্চে অকতেযেৱ. অনধিগতেতি চতুসচ্চধম্মে অনধিগতে. অসচ্ছিকতেতি অৰহত্তেন অপচ্চক্খকতে. অযং ৱুচ্চতি অধিমানোতি অযং অধিগতমানো নাম ৱুচ্চতি.

অযং পন কস্স উপ্পজ্জতি, কস্স নুপ্পজ্জতীতি? অৰিযসাৱকস্স তাৱ নুপ্পজ্জতি. সো হি মগ্গফলনিব্বানপহীনকিলেসাৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণেন সঞ্জাতসোমনস্সো অৰিযগুণপটিৱেধে নিক্কঙ্খো. তস্মা সোতাপন্নাদীনং ‘অহং সকদাগামী’তিআদিৱসেন মানো নুপ্পজ্জতি; দুস্সীলস্সাপি নুপ্পজ্জতি; সো হি অৰিযগুণাধিগমে নিৰাসোৱ. সীলৱতোপি পৰিচ্চত্তকম্মট্ঠানস্স নিদ্দাৰামতাদিমনুযুত্তস্স নুপ্পজ্জতি.

পৰিসুদ্ধসীলস্স পন কম্মট্ঠানে অপ্পমত্তস্স নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্চযপৰিগ্গহেন ৱিতিণ্ণকঙ্খস্স তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স উপ্পজ্জতি; উপ্পন্নে চ সুদ্ধসমথলাভী ৱা সুদ্ধৱিপস্সনালাভী ৱা অন্তৰা ঠপেতি. সো হি দসপি ৱীসম্পি তিংসম্পি ৱস্সানি কিলেসসমুদাচাৰং অপস্সন্তো ‘অহং সোতাপন্নো’তি ৱা ‘সকদাগামী’তি ৱা ‘অনাগামী’তি ৱা মঞ্ঞতি. সমথৱিপস্সনালাভী পন অৰহত্তেযেৱ ঠপেতি. তস্স হি সমাধিবলেন কিলেসা ৱিক্খম্ভিতা, ৱিপস্সনাবলেন সঙ্খাৰা সুপৰিগ্গহিতা. তস্মা সট্ঠিপি ৱস্সানি অসীতিপি ৱস্সানি ৱস্সসতম্পি কিলেসা ন সমুদাচৰন্তি; খীণাসৱস্সেৱ চিত্তচাৰো হোতি. সো এৱং দীঘৰত্তং কিলেসসমুদাচাৰং অপস্সন্তো অন্তৰা অট্ঠত্ৱাৱ ‘অৰহা অহ’ন্তি মঞ্ঞতি, উচ্চমালঙ্কৱাসী মহানাগত্থেৰো ৱিয, হঙ্কনকৱাসী মহাদত্তত্থেৰো ৱিয, চিত্তলপব্বতে নিঙ্কপোণ্ণপধানঘৰৱাসী চূড়সুমত্থেৰো ৱিয চ.

তত্ৰিদং একৱত্থুপৰিদীপনং – তলঙ্গৰৱাসী ধম্মদিন্নত্থেৰো কিৰ নাম একো পভিন্নপটিসম্ভিদো মহাখীণাসৱো মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স ওৱাদদাযকো অহোসি. সো একদিৱসং অত্তনো দিৱাট্ঠানে নিসীদিত্ৱা ‘কিন্নু খো অম্হাকং আচৰিযস্স উচ্চতলিঙ্কৱাসীমহানাগত্থেৰস্স সমণকিচ্চং মত্থকং পত্তো, নো’তি আৱজ্জন্তো পুথুজ্জনভাৱমেৱস্স দিস্ৱা ‘মযি অগচ্ছন্তে পুথুজ্জনকালকিৰিযমেৱ কৰিস্সতী’তি চ ঞত্ৱা ইদ্ধিযা ৱেহাসং উপ্পতিত্ৱা দিৱাট্ঠানে নিসিন্নস্স থেৰস্স সমীপে ওৰোহিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ৱত্তং দস্সেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. ‘কিং, আৱুসো ধম্মদিন্ন, অকালে আগতোসী’তি চ ৱুত্তো ‘পঞ্হং, ভন্তে, পুচ্ছিতুং আগতোম্হী’তি আহ.

ততো ‘পুচ্ছাৱুসো, জানমানো কথযিস্সামী’তি ৱুত্তো পঞ্হাসহস্সং পুচ্ছি. থেৰো পুচ্ছিতপুচ্ছিতং পঞ্হং অসজ্জমানোৱ কথেসি. ততো ‘অতিতিক্খং তে, ভন্তে, ঞাণং. কদা তুম্হেহি অযং ধম্মো অধিগতো’তি ৱুত্তো ‘ইতো সট্ঠিৱস্সকালে, আৱুসো’তি আহ. ‘সমাধিম্পি, ভন্তে, ৱড়ঞ্জেথা’তি? ‘ন ইদং, আৱুসো, ভাৰিয’ন্তি. ‘তেন হি, ভন্তে, একং হত্থিং মাপেথা’তি. থেৰো সব্বসেতং হত্থিং মাপেসি. ‘ইদানি, ভন্তে, যথা অযং হত্থী অঞ্চিতকণ্ণো পসাৰিতনঙ্গুট্ঠো সোণ্ডং মুখে পক্খিপিত্ৱা ভেৰৱং কোঞ্চনাদং কৰোন্তো তুম্হাকং অভিমুখো আগচ্ছতি তথা তং কৰোথা’তি. থেৰো তথা কত্ৱা ৱেগেন আগচ্ছতো হত্থিস্স ভেৰৱং আকাৰং দিস্ৱা উট্ঠায পলাযিতুং আৰদ্ধো. তমেনং খীণাসৱত্থেৰো হত্থং পসাৰেত্ৱা চীৱৰকণ্ণে গহেত্ৱা ‘ভন্তে, খীণাসৱস্স সাৰজ্জং নাম হোতী’তি আহ. সো তস্মিং কালে অত্তনো পুথুজ্জনভাৱং ঞত্ৱা ‘অৱস্সযো মে, আৱুসো ধম্মদিন্ন, হোহী’তি ৱত্ৱা পাদমূলে উক্কুটিকং নিসীদি. ‘ভন্তে, তুম্হাকং অৱস্সযো ভৱিস্সামিচ্চেৱাহং আগতো, মা চিন্তযিত্থা’তি কম্মট্ঠানং কথেসি. থেৰো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা চঙ্কমং আৰুয্হ ততিযে পদৱাৰে অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণি. থেৰো কিৰ দোসচৰিতো অহোসি.

৮৮৩. অস্মিমাননিদ্দেসে ৰূপং অস্মীতি মানোতি ‘অহং ৰূপ’ন্তি উপ্পন্নমানো. ছন্দোতি মানং অনুগতচ্ছন্দোৱ. তথা অনুসযো. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.

৮৮৪. মিচ্ছামাননিদ্দেসে পাপকেন ৱা কম্মাযতনেনাতি আদীসু পাপকং কম্মাযতনং নাম কেৱট্টমচ্ছবন্ধনেসাদাদীনং কম্মং. পাপকং সিপ্পাযতনং নাম মচ্ছজালখিপনকুমিনকৰণেসু চেৱ পাসওড্ডনসূলাৰোপনাদীসু চ ছেকতা. পাপকং ৱিজ্জাট্ঠানং নাম যা কাচি পৰূপঘাতৱিজ্জা. পাপকং সুতং নাম ভাৰতযুদ্ধসীতাহৰণাদিপটিসংযুত্তং. পাপকং পটিভানং নাম দুব্ভাসিতযুত্তং কপ্পনাটকৱিলপ্পনাদিপটিভানং. পাপকং সীলং নাম অজসীলং গোসীলং. ৱতম্পি অজৱতগোৱতমেৱ. পাপিকা দিট্ঠি পন দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেসু যা কাচি দিট্ঠি.

৮৮৫. ঞাতিৱিতক্কনিদ্দেসাদীসু ‘ময্হং ঞাতযো সুখজীৱিনো সম্পত্তিযুত্তা’তি এৱং পঞ্চকামগুণসন্নিস্সিতেন গেহসিতপেমেন ঞাতকে আৰব্ভ উপ্পন্নৱিতক্কোৱ ঞাতিৱিতক্কো নাম. ‘খযং গতা ৱযং গতা সদ্ধা পসন্না’তি এৱং পৱত্তো পন ঞাতিৱিতক্কো নাম ন হোতি.

৮৮৬. ‘অম্হাকং জনপদো সুভিক্খো সম্পন্নসস্সো’তি তুট্ঠমানস্স গেহসিতপেমৱসেনেৱ উপ্পন্নৱিতক্কো জনপদৱিতক্কো নাম. ‘অম্হাকং জনপদে মনুস্সা সদ্ধা পসন্না খযং গতা ৱযং গতা’তি এৱং পৱত্তো পন জনপদৱিতক্কো নাম ন হোতি.

৮৮৭. অমৰত্থায ৱিতক্কো, অমৰো ৱা ৱিতক্কোতি অমৰৱিতক্কো. তত্থ ‘উক্কুটিকপ্পধানাদীহি দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সম্পৰাযে অত্তা সুখী হোতি অমৰো’তি দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তস্স তায দুক্কৰকাৰিকায পটিসংযুত্তো ৱিতক্কো অমৰত্থায ৱিতক্কো নাম. দিট্ঠিগতিকো পন ‘সস্সতং ৱদেসী’তিআদীনি পুট্ঠো ‘এৱন্তিপি মে নো, তথাতিপি মে নো’ অঞ্ঞথাতিপি মে নো, নোতিপি মে নো, নো নোতিপি মে নো’তি (দী. নি. ১.৬২) ৱিক্খেপং আপজ্জতি, তস্স সো দিট্ঠিগতপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো. যথা অমৰো নাম মচ্ছো উদকে গহেত্ৱা মাৰেতুং ন সক্কা, ইতো চিতো চ ধাৱতি, গাহং ন গচ্ছতি; এৱমেৱ একস্মিং পক্খে অসণ্ঠহনতো ন মৰতীতি অমৰো নাম হোতি. তং দুৱিধম্পি একতো কত্ৱা অযং ৱুচ্চতি অমৰৱিতক্কোতি ৱুত্তং.

৮৮৮. পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তোতি অনুদ্দযতাপতিৰূপকেন গেহসিতপেমেন পটিসংযুত্তো. সহনন্দীতিআদীসু উপট্ঠাকেসু নন্দন্তেসু সোচন্তেসু চ তেহি সদ্ধিং দিগুণং নন্দতি, দিগুণং সোচতি; তেসু সুখিতেসু দিগুণং সুখিতো হোতি, দুক্খিতেসু দিগুণং দুক্খিতো হোতি. উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসূতি তেসু মহন্তেসু ৱা খুদ্দকেসু ৱা কম্মেসু উপ্পন্নেসু. অত্তনা ৱা যোগং আপজ্জতীতি তানি তানি কিচ্চানি সাধেন্তো পঞ্ঞত্তিং ৱীতিক্কমতি, সল্লেখং কোপেতি. যো তত্থাতি যো তস্মিং সংসট্ঠৱিহাৰে, তস্মিং ৱা যোগাপজ্জনে গেহসিতো ৱিতক্কো – অযং পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো নাম.

৮৮৯. লাভসক্কাৰসিলোকপটিসংযুত্তোতি চীৱৰাদিলাভেন চেৱ সক্কাৰেন চ কিত্তিসদ্দেন চ সদ্ধিং আৰম্মণকৰণৱসেন পটিসংযুত্তো.

৮৯০. অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তোতি ‘অহো ৱত মং পৰে ন অৱজানেয্যুং, ন পোথেত্ৱা ৱিহেঠেত্ৱা কথেয্যু’ন্তি এৱং অনৱঞ্ঞাতভাৱপত্থনায সদ্ধিং উপ্পজ্জনৱিতক্কো. যো তত্থ গেহসিতোতি যো তস্মিং ‘মা মং পৰে অৱজানিংসূ’তি উপ্পন্নে চিত্তে পঞ্চকামগুণসঙ্খাতগেহনিস্সিতো হুত্ৱা উপ্পন্নৱিতক্কো. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৱাতি.

এককনিদ্দেসৱণ্ণনা.