(১০.) দসকনিদ্দেসৱণ্ণনা
পঠমবলনিদ্দেসো
৮০৯. দসৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৱকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনাপি কাৰণমেৱ পটিক্খিপতি. কাৰণঞ্হি তদাযত্তৱুত্তিতায অত্তনো ফলস্স ঠানন্তি চ অৱকাসোতি চ ৱুচ্চতি. যন্তি যেন কাৰণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অৰিযসাৱকো. কঞ্চি সঙ্খাৰন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খাৰেসু কঞ্চি একং সঙ্খাৰম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি এতং কাৰণং নত্থি, ন উপলব্ভতি. যং পুথুজ্জনোতি যেন কাৰণেন পুথুজ্জনো. ঠানমেতং ৱিজ্জতীতি এতং কাৰণং অত্থি; সস্সতদিট্ঠিযা হি সো তেভূমকেসু সঙ্খাৰেসু কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো গণ্হেয্যাতি অত্থো. চতুত্থভূমকসঙ্খাৰো পন তেজুস্সদত্তা দিৱসং সন্তত্তো অযোগুড়ো ৱিয মক্খিকানং দিট্ঠিযা ৱা অঞ্ঞেসং ৱা অকুসলানং আৰম্মণং ন হোতি. ইমিনা নযেন কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতোতিআদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰম্মৰণা’’তি (ম. নি. ৩.২১) এৱং অত্তদিট্ঠিৱসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অৰিযসাৱকো পৰিড়াহাভিভূতো পৰিড়াহৱূপসমত্থং, মত্তহত্থীপৰিতাসিতো ৱিয, সুচিকামো পোক্খব্ৰাহ্মণো গূথং কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৱাদে কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থং সঙ্খাৰন্তি অৱত্ৱা কঞ্চি ধম্মন্তি ৱুত্তং. ইধাপি অৰিযসাৱকস্স চতুভূমকৱসেন পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো, পুথুজ্জনস্স তেভূমকৱসেন; সব্বৱাৰেসু ৱা অৰিযসাৱকস্সাপি তেভূমকৱসেনেৱ পৰিচ্ছেদো ৱট্টতি. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গণ্হাতি, ততো ততো অৰিযসাৱকো গাহং ৱিনিৱেঠেতি. পুথুজ্জনো হি যং যং নিচ্চং সুখং অত্তাতি গণ্হাতি, তং তং অৰিযসাৱকো অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি গণ্হন্তো গাহং ৱিনিৱেঠেতি.
মাতৰন্তিআদীসু জনিকাৱ মাতা. মনুস্সভূতোৱ খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি ভৱন্তৰগতং অৰিযসাৱকং অত্তনো অৰিযসাৱকভাৱং অজানন্তম্পি কোচি এৱং ৱদেয্য – ‘ইমং কুন্থকিপিল্লিকং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা সকলচক্কৱাড়গব্ভে চক্কৱত্তিৰজ্জং পটিপজ্জাহী’তি, নেৱ সো তং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অথ ৱাপি নং এৱং ৱদেয্যুং – ‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’তি, সীসমেৱস্স ছিন্দেয্যুং, নেৱ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৱস্স পন মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং অৰিযসাৱকস্স চ বলদীপনত্থমেতং ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৱজ্জো পুথুজ্জনভাৱো, যত্ৰ হি নাম পুথুজ্জনো মাতুঘাতাদীনিপি আনন্তৰিযানি কৰিস্সতি. মহাবলো অৰিযসাৱকো; সো এতানি কম্মানি ন কৰোতীতি.
পদুট্ঠেন চিত্তেনাতি দোসসম্পযুত্তেন ৱধকচিত্তেন. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৱমানকসৰীৰে খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৱাসকং সমানসীমাযং ঠিতং পঞ্চহি কাৰণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পঞ্চহুপালি, আকাৰেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি – কম্মেন, উদ্দেসেন, ৱোহৰন্তো, অনুস্সাৱনেন, সলাকগ্গাহেনা’’তি (পৰি. ৪৫৮).
তত্থ ‘কম্মেনা’তি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতৰেন কম্মেন. ‘উদ্দেসেনা’তি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতৰেন উদ্দেসেন. ‘ৱোহৰন্তো’তি কথযন্তো, তাহি তাহি উপ্পত্তীহি ‘অধম্মং ধম্মো’তিআদীনি অট্ঠাৰস ভেদকৰৱত্থূনি দীপেন্তো. ‘অনুস্সাৱনেনা’তি ‘ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৱং বহুস্সুতভাৱঞ্চ! মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং তুম্হাকং ন যুত্তং. কিং ময্হং অৱীচি নীলুপ্পলৱনং ৱিয সীতলো? কিমহং অপাযতো ন ভাযামী’তিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৱচীভেদং কত্ৱা অনুস্সাৱনেন. ‘সলাকগ্গাহেনা’তি এৱং অনুস্সাৱেত্ৱা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৱা অনিৱত্তনধম্মে কত্ৱা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন. এত্থ চ কম্মমেৱ উদ্দেসো ৱা পমাণং ৱোহাৰানুস্সাৱনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগা. অট্ঠাৰসৱত্থুদীপনৱসেন হি ৱোহৰন্তেন তত্থ ৰুচিজননত্থং অনুস্সাৱেত্ৱা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নোৱ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৱং চত্তাৰো ৱা অতিৰেকা ৱা সলাকং গাহেত্ৱা আৱেণিকং কম্মং ৱা উদ্দেসং ৱা কৰোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি.
এৱং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. এত্তাৱতা মাতুঘাতাদীনি পঞ্চ আনন্তৰিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি, যানি পুথুজ্জনো কৰোতি, ন অৰিযসাৱকো. তেসং আৱিভাৱত্থং –
কম্মতো দ্ৱাৰতো চেৱ, কপ্পট্ঠিতিযতো তথা;
পাকসাধাৰণাদীহি, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ ‘কম্মতো’ তাৱ – এত্থ হি মনুস্সভূতস্সেৱ মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা অপি পৰিৱত্তলিঙ্গং জীৱিতা ৱোৰোপেন্তস্স কম্মং আনন্তৰিযং হোতি. তস্স ৱিপাকং পটিবাহিস্সামী’তি সকলচক্কৱাড়ং মহাচেতিযপ্পমাণেহি কঞ্চনথূপেহি পূৰেত্ৱাপি, সকলচক্কৱাড়ং পূৰেত্ৱা নিসিন্নভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱাপি, বুদ্ধস্স ভগৱতো সঙ্ঘাটিকণ্ণং অমুঞ্চিত্ৱাৱ ৱিচৰিত্ৱাপি, কাযস্স ভেদা নিৰযমেৱ উপপজ্জতি. যো পন সযং মনুস্সভূতো তিৰচ্ছানভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা, সযং ৱা তিৰচ্ছানভূতো মনুস্সভূতং, তিৰচ্ছানভূতোযেৱ ৱা তিৰচ্ছানভূতং জীৱিতা ৱোৰোপেতি, তস্স কম্মং আনন্তৰিযং ন হোতি, কম্মং পন ভাৰিযং হোতি, আনন্তৰিযং আহচ্চেৱ তিট্ঠতি. মনুস্সজাতিকানং পন ৱসেন অযং পঞ্হো কথিতো.
এত্থ এড়কচতুক্কং, সঙ্গামচতুক্কং, চোৰচতুক্কঞ্চ কথেতব্বং. ‘এড়কং মাৰেমী’তি অভিসন্ধিনাপি হি এড়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সো মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ফুসতি. এড়কাভিসন্ধিনা পন মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা ৱা এড়কং মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ন ফুসতি. মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা মাতাপিতৰো মাৰেন্তো ফুসতেৱ. এস নযো ইতৰস্মিম্পি চতুক্কদ্ৱযে. যথা চ মাতাপিতূসু, এৱং অৰহন্তেপি এতানি চতুক্কানি ৱেদিতব্বানি. মনুস্সঅৰহন্তমেৱ চ মাৰেত্ৱা আনন্তৰিযং ফুসতি, ন যক্খভূতং; কম্মং পন ভাৰিযং আনন্তৰিযসদিসমেৱ. মনুস্সঅৰহন্তস্স চ পুথুজ্জনকালেযেৱ সত্থপ্পহাৰে ৱা ৱিসে ৱা দিন্নেপি যদি সো অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ মৰতি, অৰহন্তঘাতো হোতিযেৱ. যং পন পুথুজ্জনকালে দিন্নং দানং অৰহত্তং পত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, পুথুজ্জনস্সেৱ তং দিন্নং হোতি. সেসঅৰিযপুগ্গলে মাৰেন্তস্স আনন্তৰিযং নত্থি, কম্মং পন ভাৰিযং আনন্তৰিযসদিসমেৱ.
লোহিতুপ্পাদে তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পৰূপক্কমেন চম্মচ্ছেদং কত্ৱা লোহিতপগ্ঘৰণং নাম নত্থি. সৰীৰস্স পন অন্তোযেৱ একস্মিং ঠানে লোহিতং সমোসৰতি. দেৱদত্তেন পটিৱিদ্ধসিলাতো ভিজ্জিত্ৱা গতা সকলিকাপি তথাগতস্স পাদন্তং পহৰি. ফৰসুনা পহটো ৱিয পাদো অন্তোলোহিতোযেৱ অহোসি. তথা কৰোন্তস্স আনন্তৰিযং হোতি. জীৱকো পন তথাগতস্স ৰুচিযা সত্থকেন চম্মং ছিন্দিত্ৱা তম্হা ঠানা দুট্ঠলোহিতং নীহৰিত্ৱা ফাসুকমকাসি. তথা কৰোন্তস্স পুঞ্ঞকম্মমেৱ হোতি.
অথ যে চ পৰিনিব্বুতে তথাগতে চেতিযং ভিন্দন্তি, বোধিং ছিন্দন্তি, ধাতুম্হি উপক্কমন্তি, তেসং কিং হোতীতি? ভাৰিযং কম্মং হোতি আনন্তৰিযসদিসং. সধাতুকং পন থূপং ৱা পটিমং ৱা বাধযমানং বোধিসাখঞ্চ ছিন্দিতুং ৱট্টতি. সচেপি তত্থ নিলীনা সকুণা চেতিযে ৱচ্চং পাতেন্তি, ছিন্দিতুং ৱট্টতিযেৱ. পৰিভোগচেতিযতো হি সৰীৰচেতিযং মহন্ততৰং. চেতিযৱত্থুং ভিন্দিত্ৱা গচ্ছন্তং বোধিমূলম্পি ছিন্দিত্ৱা হৰিতুং ৱট্টতি. যা পন বোধিসাখা বোধিঘৰং বাধতি, তং গেহৰক্খণত্থং ছিন্দিতুং ন লব্ভতি. বোধিঅত্থঞ্হি গেহং, ন গেহত্থায বোধি. আসনঘৰেপি এসেৱ নযো. যস্মিং পন আসনঘৰে ধাতু নিহিতা হোতি, তস্স ৰক্খণত্থায বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৱট্টতি. বোধিজগ্গনত্থং ওজোহৰণসাখং ৱা পূতিট্ঠানং ৱা ছিন্দিতুং ৱট্টতিযেৱ; সৰীৰপটিজগ্গনে ৱিয পুঞ্ঞম্পি হোতি.
সঙ্ঘভেদে সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৱিসুং পৰিসং গহেত্ৱা কতৱোহাৰানুস্সাৱনসলাকগ্গাহস্স কম্মং ৱা কৰোন্তস্স উদ্দেসং ৱা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তৰিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ৱট্টতি. সমগ্গসঞ্ঞায হি কৰোন্তস্স নেৱ ভেদো হোতি ন আনন্তৰিযকম্মং. তথা নৱতো ঊনপৰিসাযং. সব্বন্তিমেন পন পৰিচ্ছেদেন নৱন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তৰিযকম্মং হোতি. অনুৱত্তকানং অধম্মৱাদীনং মহাসাৱজ্জং কম্মং; ধম্মৱাদিনো অনৱজ্জা. তত্থ নৱন্নমেৱ সঙ্ঘভেদে ইদং সুত্তং – ‘‘একতো, উপালি, চত্তাৰো হোন্তি, একতো চত্তাৰো, নৱমো অনুস্সাৱেতি সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইদং গণ্হথ, ইদং ৰোচেথা’তি. এৱং খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৱন্নং ৱা, উপালি, অতিৰেকনৱন্নং ৱা সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি (চূড়ৱ. ৩৫১).
এতেসু চ পন পঞ্চসু সঙ্ঘভেদো ৱচীকম্মং, সেসানি কাযকম্মানীতি. এৱং কম্মতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘দ্ৱাৰতো’তি সব্বানেৱ চেতানি কাযদ্ৱাৰতোপি ৱচীদ্ৱাৰতোপি সমুট্ঠহন্তি. পুৰিমানি পনেত্থ চত্তাৰি আণত্তিকৱিজ্জামযপযোগৱসেন ৱচীদ্ৱাৰতো সমুট্ঠহিত্ৱাপি কাযদ্ৱাৰমেৱ পূৰেন্তি. সঙ্ঘভেদো হত্থমুদ্দায ভেদং কৰোন্তস্স কাযদ্ৱাৰতো সমুট্ঠহিত্ৱাপি ৱচীদ্ৱাৰমেৱ পূৰেতীতি. এৱমেত্থ দ্ৱাৰতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘কপ্পট্ঠিতিযতো’তি সঙ্ঘভেদোযেৱ চেত্থ কপ্পট্ঠিতিযো. সণ্ঠহন্তে হি কপ্পে কপ্পৱেমজ্ঝে ৱা সঙ্ঘভেদং কত্ৱা কপ্পৱিনাসেযেৱ মুচ্চতি. সচেপি হি ‘স্ৱে কপ্পো ৱিনস্সিস্সতী’তি অজ্জ সঙ্ঘভেদং কৰোতি, স্ৱেযেৱ মুচ্চতি, একদিৱসমেৱ নিৰযে পচ্চতি. এৱং কৰণং পন নত্থি. সেসানি চত্তাৰি কম্মানি আনন্তৰিযানেৱ হোন্তি, ন কপ্পট্ঠিতিযানীতি. এৱমেত্থ কপ্পট্ঠিতিযতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘পাকতো’তি যেন চ পঞ্চপেতানি কম্মানি কতানি হোন্তি, তস্স সঙ্ঘভেদোযেৱ পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি. সেসানি ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো’’তি এৱমাদীসু সঙ্খং গচ্ছন্তি. সঙ্ঘভেদাভাৱে লোহিতুপ্পাদো, তদভাৱে অৰহন্তঘাতো, তদভাৱে সচে পিতা সীলৱা হোতি, মাতা দুস্সীলা নো ৱা তথা সীলৱতী, পিতুঘাতো পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি. সচে মাতা মাতুঘাতো. দ্ৱীসুপি সীলেন ৱা দুস্সীলেন ৱা সমানেসু মাতুঘাতোৱ পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি; মাতা হি দুক্কৰকাৰিণী বহূপকাৰা চ পুত্তানন্তি. এৱমেত্থ পাকতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘সাধাৰণাদীহী’তি পুৰিমানি চত্তাৰি সব্বেসম্পি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধাৰণানি. সঙ্ঘভেদো পন ‘‘ন খো, উপালি, ভিক্খুনী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সিক্খমানা, ন সামণেৰো, ন সামণেৰী, ন উপাসকো, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি. ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো সমানসংৱাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি (চূড়ৱ. ৩৫১) ৱচনতো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ভিক্খুনোৱ হোতি, ন অঞ্ঞস্স; তস্মা অসাধাৰণো. আদিসদ্দেন সব্বেপেতে দুক্খৱেদনাসহগতা দোসমোহসম্পযুত্তা চাতি এৱমেত্থ সাধাৰণাদীহিপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
অঞ্ঞং সত্থাৰন্তি ‘অযং মে সত্থা সত্থুকিচ্চং কাতুং সমত্থো’তি ভৱন্তৰেপি অঞ্ঞং তিত্থকৰং ‘অযং মে সত্থা’তি এৱং গণ্হেয্য – নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি অত্থো. অট্ঠমং ভৱং নিব্বত্তেয্যাতি সব্বমন্দপঞ্ঞোপি সত্তমং ভৱং অতিক্কমিত্ৱা অট্ঠমং নিব্বত্তেয্য – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. উত্তমকোটিযা হি সত্তমং ভৱং সন্ধাযেৱেস ‘‘নিযতো সম্বোধিপৰাযণো’’তি ৱুত্তো. কিং পন তং নিযামেতি? কিং পুব্বহেতু নিযামেতি উদাহু পটিলদ্ধমগ্গো উদাহু উপৰি তযো মগ্গাতি? সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতং নামমত্তমেতং. পুগ্গলো পন নিযতো নাম নত্থি. ‘‘পুব্বহেতু নিযামেতী’’তি ৱুত্তে হি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং উপনিস্সযো ৱুত্তো হোতি, পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযাভাৱো আপজ্জতি. ইচ্চস্স অহেতু অপ্পচ্চযা নিব্বত্তিং পাপুণাতি. ‘‘পটিলদ্ধমগ্গো নিযামেতী’’তি ৱুত্তে উপৰি তযো মগ্গা অকিচ্চকা হোন্তি, পঠমমগ্গোৱ সকিচ্চকো, পঠমমগ্গেনেৱ কিলেসে খেপেত্ৱা পৰিনিব্বাযিতব্বং হোতি. ‘‘উপৰি তযো মগ্গা নিযামেন্তী’’তি ৱুত্তে পঠমমগ্গো অকিচ্চকো হোতি, উপৰি তযো মগ্গাৱ সকিচ্চকা, পঠমমগ্গং অনিব্বত্তেত্ৱা উপৰি তযো মগ্গা নিব্বত্তেতব্বা হোন্তি, পঠমমগ্গেন চ অনুপ্পজ্জিত্ৱাৱ কিলেসা খেপেতব্বা হোন্তি. তস্মা ন অঞ্ঞো কোচি নিযামেতি, উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনাৱ নিযামেতি. সচে হি তেসং ৱিপস্সনা তিক্খা সূৰা হুত্ৱা ৱহতি, একংযেৱ ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাতি. ততো মন্দতৰপঞ্ঞো দুতিযে ৱা ততিযে ৱা চতুত্থে ৱা পঞ্চমে ৱা ছট্ঠে ৱা ভৱে অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাতি. সব্বমন্দপঞ্ঞো সত্তমং ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, অট্ঠমে ভৱে পটিসন্ধি ন হোতি. ইতি সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতং নামমত্তমেতং. সত্থা হি বুদ্ধতুলায তুলেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘অযং পুগ্গলো সব্বমহাপঞ্ঞো তিক্খৱিপস্সকো একমেৱ ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘একবীজী’তি নামং অকাসি; ‘অযং পুগ্গলো দুতিযং, ততিযং, চতুত্থং, পঞ্চমং, ছট্ঠং ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘কোলংকোলো’তি নামং অকাসি; ‘অযং পুগ্গলো সত্তমং ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘সত্তক্খত্তুপৰমো’তি নামং অকাসি.
কোচি পন পুগ্গলো সত্তন্নং ভৱানং নিযতো নাম নত্থি. অৰিযসাৱকো পন যেন কেনচিপি আকাৰেন মন্দপঞ্ঞো সমানো অট্ঠমং ভৱং অপ্পত্ৱা অন্তৰাৱ পৰিনিব্বাতি. সক্কসদিসোপি ৱট্টাভিৰতো সত্তমংযেৱ ভৱং গচ্ছতি. সত্তমে ভৱে সব্বকাৰেন পমাদৱিহাৰিনোপি ৱিপস্সনাঞাণং পৰিপাকং গচ্ছতি. অপ্পমত্তকেপি আৰম্মণে নিব্বিন্দিত্ৱা নিব্বুতিং পাপুণাতি. সচেপি হিস্স সত্তমে ভৱে নিদ্দং ৱা ওক্কমন্তস্স, পৰম্মুখং ৱা গচ্ছন্তস্স, পচ্ছতো ঠত্ৱা তিখিণেন অসিনা কোচিদেৱ সীসং পাতেয্য, উদকে ৱা ওসাদেত্ৱা মাৰেয্য, অসনি ৱা পনস্স সীসে পতেয্য, এৱৰূপেপি কালে সপ্পটিসন্ধিকা কালংকিৰিযা নাম ন হোতি, অৰহত্তং পত্ৱাৱ পৰিনিব্বাতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অট্ঠমং ভৱং নিব্বত্তেয্য – নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি.
একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা. তীণি হি খেত্তানি – জাতিখেত্তং, আণাখেত্তং, ৱিসযক্খেত্তন্তি. তত্থ ‘জাতিক্খেত্তং’ নাম দসসহস্সিলোকধাতু. সা হি তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালে, নিক্খমনকালে, সম্বোধিকালে, ধম্মচক্কপৱত্তনে, আযুসঙ্খাৰৱোস্সজ্জনে, পৰিনিব্বানে চ কম্পতি. কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ং পন ‘আণাখেত্তং’ নাম. আটানাটিযমোৰপৰিত্তধজগ্গপৰিত্তৰতনপৰিত্তাদীনঞ্হি এত্থ আণা ৱত্ততি. ‘ৱিসযখেত্তস্স’ পন পৰিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং ঞেয্যং, যাৱতকং ঞেয্যং তাৱতকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং ঞেয্যং, ঞেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) ৱচনতো অৱিসযো নাম নত্থি.
ইমেসু পন তীসু খেত্তেসু, ঠপেত্ৱা ইমং চক্কৱাড়ং, অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. তীণি পিটকানি – ৱিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি. তিস্সো সঙ্গীতিযো – মহাকস্সপত্থেৰস্স সঙ্গীতি, যসত্থেৰস্স সঙ্গীতি, মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰস্স সঙ্গীতীতি. ইমা তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ইমং চক্কৱাড়ং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞত্থ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, নুপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.
অপুব্বং অচৰিমন্তি অপুৰে অপচ্ছা; একতো নুপ্পজ্জন্তি, পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ বোধিপল্লঙ্কে ‘‘বোধিং অপ্পত্ৱা ন উট্ঠহিস্সামী’’তি নিসিন্নকালতো পট্ঠায যাৱ মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণং তাৱ পুব্বেন্তি ন ৱেদিতব্বং. বোধিসত্তস্স হি পটিসন্ধিগ্গহণে দসসহস্সচক্কৱাড়কম্পনেনেৱ জাতিক্খেত্তপৰিগ্গহো কতো, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৱাৰিতা হোতি. পৰিনিব্বানতো পট্ঠায চ যাৱ সাসপমত্তাপি ধাতুযো তিট্ঠন্তি তাৱ পচ্ছাতি ন ৱেদিতব্বং. ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতাৱ হোন্তি. তস্মা এত্থন্তৰে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৱাৰিতাৱ হোতি, ধাতুপৰিনিব্বানে পন জাতে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৱাৰিতা.
তীণি হি অন্তৰধানানি নাম – পৰিযত্তিঅন্তৰধানং, পটিৱেধঅন্তৰধানং, পটিপত্তিঅন্তৰধানন্তি. তত্থ ‘পৰিযত্তী’তি তীণি পিটকানি; ‘পটিৱেধো’তি সচ্চপটিৱেধো; ‘পটিপত্তী’তি পটিপদা. তত্থ পটিৱেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৱেধকৰা ভিক্খূ বহূ হোন্তি; ‘এস ভিক্খু পুথুজ্জনো’তি অঙ্গুলিং পসাৰেত্ৱা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিংযেৱ দীপে একৱাৰং কিৰ পুথুজ্জনভিক্খু নাম নাহোসি. পটিপত্তিপূৰকাপি কদাচি বহূ হোন্তি, কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৱেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি.
সাসনট্ঠিতিযা পন পৰিযত্তিযেৱ পমাণং. পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৱা দ্ৱেপি পূৰেতি. যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আড়াৰস্স সন্তিকে পঞ্চাভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পৰিকম্মং পুচ্ছি, সো ‘ন জানামী’তি আহ; ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা অধিগতৱিসেসং সংসন্দেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পৰিকম্মং পুচ্ছি; সো আচিক্খি; তস্স ৱচনসমনন্তৰমেৱ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি; এৱমেৱ পঞ্ঞৱা ভিক্খু পৰিযত্তিং সুত্ৱা দ্ৱেপি পূৰেতি. তস্মা পৰিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি. যদা পন সা অন্তৰধাযতি তদা পঠমং অভিধম্মপিটকং নস্সতি. তত্থ পট্ঠানং সব্বপঠমং অন্তৰধাযতি. অনুক্কমেন পচ্ছা ধম্মসঙ্গহো. তস্মিং অন্তৰহিতে ইতৰেসু দ্ৱীসু পিটকেসু ঠিতেসু সাসনং ঠিতমেৱ হোতি.
তত্থ সুত্তন্তপিটকে অন্তৰধাযমানে পঠমং অঙ্গুত্তৰনিকাযো একাদসকতো পট্ঠায যাৱ এককা অন্তৰধাযতি. তদনন্তৰং সংযুত্তনিকাযো চক্কপেয্যালতো পট্ঠায যাৱ ওঘতৰণা অন্তৰধাযতি. তদনন্তৰং মজ্ঝিমনিকাযো ইন্দ্ৰিযভাৱনতো পট্ঠায যাৱ মূলপৰিযাযা অন্তৰধাযতি. তদনন্তৰং দীঘনিকাযো দসুত্তৰতো পট্ঠায যাৱ ব্ৰহ্মজালা অন্তৰধাযতি. একিস্সাপি দ্ৱিন্নম্পি গাথানং পুচ্ছা অদ্ধানং গচ্ছতি; সাসনং ধাৰেতুং ন সক্কোতি সভিযপুচ্ছা (সু. নি. ৫১৫ আদযো) ৱিয আড়ৱকপুচ্ছা (সু. নি. ১৮৩ আদযো; সং. নি. ১.২৪৬) ৱিয চ. এতা কিৰ কস্সপবুদ্ধকালিকা অন্তৰা সাসনং ধাৰেতুং নাসক্খিংসু.
দ্ৱীসু পন পিটকেসু অন্তৰহিতেসুপি ৱিনযপিটকে ঠিতে সাসনং তিট্ঠতি. পৰিৱাৰখন্ধকেসু অন্তৰহিতেসু উভতোৱিভঙ্গে ঠিতে ঠিতমেৱ হোতি. উভতোৱিভঙ্গে অন্তৰহিতে মাতিকায ঠিতাযপি ঠিতমেৱ হোতি. মাতিকায অন্তৰহিতায পাতিমোক্খপব্বজ্জাউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতি. লিঙ্গং অদ্ধানং গচ্ছতি. সেতৱত্থসমণৱংসো পন কস্সপবুদ্ধকালতো পট্ঠায সাসনং ধাৰেতুং নাসক্খি. পচ্ছিমকস্স পন সচ্চপটিৱেধতো পচ্ছিমকস্স সীলভেদতো চ পট্ঠায সাসনং ওসক্কিতং নাম হোতি. ততো পট্ঠায অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন ৱাৰিতা.
তীণি পৰিনিব্বানানি নাম – কিলেসপৰিনিব্বানং, খন্ধপৰিনিব্বানং, ধাতুপৰিনিব্বানন্তি. তত্থ ‘কিলেসপৰিনিব্বানং’ বোধিপল্লঙ্কে অহোসি, ‘খন্ধপৰিনিব্বানং’ কুসিনাৰাযং, ‘ধাতুপৰিনিব্বানং’ অনাগতে ভৱিস্সতি. সাসনস্স কিৰ ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৱা মহাচেতিযং গমিস্সন্তি, মহাচেতিযতো নাগদীপে ৰাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি. নাগভৱনতোপি দেৱলোকতোপি ব্ৰহ্মলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৱ গমিস্সন্তি. সাসপমত্তাপি ধাতু ন অন্তৰা নস্সিস্সতি. সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে ৰাসিভূতা সুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয একঘনা হুত্ৱা ছব্বণ্ণৰংসিযো ৱিস্সজ্জেস্সন্তি. তা দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰিস্সন্তি. ততো দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা সন্নিপতিত্ৱা ‘‘অজ্জ সত্থা পৰিনিব্বাতি, অজ্জ সাসনং ওসক্কতি, পচ্ছিমদস্সনং দানি ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পৰিনিব্বুতদিৱসতো মহন্ততৰং কাৰুঞ্ঞং কৰিস্সন্তি. ঠপেত্ৱা অনাগামিখীণাসৱে অৱসেসা সকভাৱেন সন্ধাৰেতুং ন সক্খিস্সন্তি. ধাতূসু তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৱা যাৱ ব্ৰহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি. সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালাৱ ভৱিস্সতি; ধাতূসু পৰিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৱং মহন্তং আনুভাৱং দস্সেত্ৱা ধাতূসু অন্তৰহিতাসু সাসনং অন্তৰহিতং নাম হোতি. যাৱ এৱং ন অন্তৰধাযতি তাৱ অচৰিমং নাম হোতি. এৱং অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
কস্মা পন অপুব্বং অচৰিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি? অনচ্ছৰিযত্তা. বুদ্ধা হি অচ্ছৰিযমনুস্সা, যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছৰিযমনুস্সো. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭২). যদি চ দ্ৱে ৱা চত্তাৰো ৱা অট্ঠ ৱা সোড়স ৱা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, ন অচ্ছৰিযা ভৱেয্যুং. একস্মিঞ্হি ৱিহাৰে দ্ৱিন্নং চেতিযানম্পি লাভসক্কাৰো উড়াৰো ন হোতি, ভিক্খূপি বহুতায ন অচ্ছৰিযা জাতা, এৱং বুদ্ধাপি ভৱেয্যুং; তস্মা নুপ্পজ্জন্তি. দেসনায চ ৱিসেসাভাৱতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেন উপ্পজ্জিত্ৱাপি সোৱ দেসেতব্বো সিযা. ততো অনচ্ছৰিযো সিযা. একস্মিং পন ধম্মং দেসেন্তে দেসনাপি অচ্ছৰিযা হোতি. ৱিৱাদভাৱতো চ. বহূসু চ বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসু বহূনং আচৰিযানং অন্তেৱাসিকা ৱিয ‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো, অম্হাকং বুদ্ধো মধুৰস্সৰো লাভী পুঞ্ঞৱা’তি ৱিৱদেয্যুং; তস্মাপি এৱং নুপ্পজ্জন্তি.
অপিচেতং কাৰণং মিলিন্দৰঞ্ঞা পুট্ঠেন নাগসেনত্থেৰেন ৱিত্থাৰিতমেৱ. ৱুত্তঞ্হি তত্থ (মি. প. ৫.১.১) –
‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং – নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (অ. নি. ১.২৭৭; ম. নি. ৩.১২৯). দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একানুসিট্ঠি, কেন কাৰণেন দ্ৱে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৱ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো. যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৱেয্য, দ্ৱিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসো মত্তায ওভাসজাতো ভৱেয্য. ওৱদন্তা চ দ্ৱে তথাগতা সুখং ওৱদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং. তত্থ মে কাৰণং দস্সেহি যথাহং নিস্সংসযো ভৱেয্য’’ন্তি.
‘‘অযং, মহাৰাজ, দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি. যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
‘‘যথা, মহাৰাজ, নাৱা একপুৰিসসন্ধাৰণী ভৱেয্য, একস্মিং পুৰিসে অভিৰূড়্হে সা নাৱা সমুপাদিকা ভৱেয্য. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৱণ্ণেন ৱযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন. সো তং নাৱং অভিৰূহেয্য. অপিনু সা, মহাৰাজ, নাৱা দ্ৱিন্নম্পি ধাৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি. যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো যাৱদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৱকণ্ঠমভিপূৰযিত্ৱা. সো ততো পীণিতো পৰিপুণ্ণো নিৰন্তৰো তন্দীগতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৱ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য. অপিনু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো সুখিতো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৱ মৰেয্যা’’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতী’’তি? ‘‘ইধ, মহাৰাজ, দ্ৱে সকটা ৰতনপৰিপূৰিতা ভৱেয্যুং যাৱস্মা মুখসমা. এক সকটতো ৰতনং গহেত্ৱা একম্হি সকটে আকিৰেয্যুং. অপিনু তং, মহাৰাজ, সকটং দ্ৱিন্নম্পি সকটানং ৰতনং ধাৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স চলেয্য, অৰাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যা’’তি. ‘‘কিন্নু খো, মহাৰাজ, অতিৰতনভাৰেন সকটং ভিজ্জতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতীতি.
‘‘অপিচ, মহাৰাজ, ইমং কাৰণং বুদ্ধবলপৰিদীপনায ওসাৰিতং. অঞ্ঞম্পি তত্থ পতিৰূপং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৱেয্যুং. যথা, মহাৰাজ, দ্ৱিন্নং বলৱামচ্চানং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং অমচ্চো, অম্হাকং অমচ্চো’তি উভতোপক্খজাতা হোন্তি; এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৱেয্যুং. ইদং তাৱ মহাৰাজ একং কাৰণং যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
‘‘অপৰম্পি উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং ‘অগ্গো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং তং মিচ্ছা ভৱেয্য, ‘জেট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘সেট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘ৱিসিট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘উত্তমো বুদ্ধো’তি ‘পৱৰো বুদ্ধো’তি ‘অসমো বুদ্ধো’তি ‘অসমসমো বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিসমো বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিভাগী বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং তং মিচ্ছা ভৱেয্য. ইদম্পি খো ত্ৱং, মহাৰাজ, কাৰণং তথতো সম্পটিচ্ছ যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
‘‘অপিচ, মহাৰাজ, বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সভাৱপকতি এসা যং একোযেৱ বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জতি. কস্মা কাৰণা? মহন্তত্তা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধগুণানং. অঞ্ঞম্পি, মহাৰাজ, যং লোকে মহন্তং তং একংযেৱ হোতি. পথৱী, মহাৰাজ, মহন্তা, সা একাযেৱ; সাগৰো মহন্তো, সো একোযেৱ; সিনেৰু গিৰিৰাজা মহন্তো, সো একোযেৱ; আকাসো মহন্তো, সো একোযেৱ; সক্কো মহন্তো, সো একোযেৱ; মহাব্ৰহ্মা মহন্তো, সো একোযেৱ; তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো মহন্তো, সো একোযেৱ লোকস্মিং. যত্থ তে উপ্পজ্জন্তি তত্থ অঞ্ঞেসং ওকাসো ন হোতি. তস্মা, মহাৰাজ, তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো একোযেৱ লোকে উপ্পজ্জতী’’তি.
‘‘সুকথিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো ওপম্মেহি কাৰণেহী’’তি (মি. প. ৫.১.১).
একিস্সা লোকধাতুযাতি একস্মিং চক্কৱাড়ে. হেট্ঠা ইমিনাৱ পদেন দস চক্কৱাড়সহস্সানি গহিতানি. তানিপি একচক্কৱাড়েনেৱ পৰিচ্ছিন্দিতুং ৱট্টন্তি. বুদ্ধা হি উপ্পজ্জমানা ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে উপ্পজ্জন্তি; উপ্পজ্জনট্ঠানে পন ৱাৰিতে ইতো অঞ্ঞেসু চক্কৱাড়েসু ন উপ্পজ্জন্তীতি ৱাৰিতমেৱ হোতি. অপুব্বং অচৰিমন্তি এত্থ চক্কৰতনপাতুভাৱতো পুব্বে পুব্বং, তস্সেৱ অন্তৰধানতো পচ্ছা চৰিমং. তত্থ দ্ৱিধা চক্কৰতনস্স অন্তৰধানং হোতি – চক্কৱত্তিনো কালকিৰিযায ৱা পব্বজ্জায ৱা. অন্তৰধাযমানঞ্চ পন তং কালকিৰিযতো ৱা পব্বজ্জতো ৱা সত্তমে দিৱসে অন্তৰধাযতি. ততো পৰং চক্কৱত্তিনো পাতুভাৱো অৱাৰিতো. কস্মা পন একচক্কৱাড়ে দ্ৱে চক্কৱত্তিনো নুপ্পজ্জন্তীতি? ৱিৱাদুপচ্ছেদতো অনচ্ছৰিযভাৱতো চক্কৰতনস্স মহানুভাৱতো চ. দ্ৱীসু হি উপ্পজ্জন্তেসু ‘অম্হাকং ৰাজা মহন্তো, অম্হাকং ৰাজা মহন্তো’তি ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য. ‘একস্মিং দীপে চক্কৱত্তী, একস্মিং দীপে চক্কৱত্তী’তি চ অনচ্ছৰিযো ভৱেয্য. যো চাযং চক্কৰতনস্স দ্ৱিসহস্সদীপপৰিৱাৰেসু চতূসু মহাদীপেসু ইস্সৰিযানুপ্পদানসমত্থো মহানুভাৱো, সো পৰিহাযেয্য. ইতি ৱিৱাদুপচ্ছেদতো অনচ্ছৰিযভাৱতো চক্কৰতনস্স মহানুভাৱতো চ ন একচক্কৱাড়ে দ্ৱে উপ্পজ্জন্তি.
যং ইত্থো অৰহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধোতি এত্থ তিট্ঠতু তাৱ সব্বঞ্ঞুগুণে নিব্বত্তেত্ৱা লোকত্তাৰণসমত্থো বুদ্ধভাৱো, পণিধানমত্তম্পি ইত্থিযা ন সম্পজ্জতি.
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯);
ইমানি হি পণিধানসম্পত্তিকাৰণানি. ইতি পণিধানম্পি সম্পাদেতুং অসমত্থায ইত্থিযা কুতো বুদ্ধভাৱোতি ‘‘অট্ঠানমেতং, অনৱকাসো যং ইত্থী অৰহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৱুত্তং. সব্বাকাৰপৰিপূৰো ৱা পুঞ্ঞুস্সযো সব্বাকাৰপৰিপূৰমেৱ অত্তভাৱং নিব্বত্তেতীতি পুৰিসোৱ অৰহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো.
যং ইত্থী ৰাজা অস্স চক্কৱত্তীতিআদীসুপি যস্মা ইত্থিযা কোসোহিতৱত্থগুয্হাদীনং অভাৱেন লক্খণানি ন পৰিপূৰেন্তি, ইত্থিৰতনভাৱেন সত্তৰতনসমঙ্গিতা ন সম্পজ্জতি, সব্বমনুস্সেহি চ অধিকো অত্তভাৱো ন হোতি, তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ইত্থী ৰাজা অস্স চক্কৱত্তী’’তি ৱুত্তং. যস্মা চ সক্কত্তাদীনিপি তীণি ঠানানি উত্তমানি, ইত্থিলিঙ্গঞ্চ হীনং, তস্মা তস্সা সক্কত্তাদীনিপি পটিসিদ্ধানি. ননু চ যথা ইত্থিলিঙ্গং এৱং পুৰিসলিঙ্গম্পি ব্ৰহ্মলোকে নত্থি, তস্মা ‘‘যং পুৰিসো ব্ৰহ্মত্তং কাৰেয্য – ঠানমেতং ৱিজ্জতী’’তিপি ন ৱত্তব্বং সিযাতি? নো ন ৱত্তব্বং. কস্মা? ইধ পুৰিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতো. ব্ৰহ্মত্তন্তি হি মহাব্ৰহ্মত্তং অধিপ্পেতং. ইত্থী চ ইধ ঝানং ভাৱেত্ৱা কালং কত্ৱা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জানং সহব্যতং উপপজ্জতি, ন মহাব্ৰহ্মানং. পুৰিসো পন তত্থ ন উপ্পজ্জতীতি ন ৱত্তব্বো. সমানেপি চেত্থ উভযলিঙ্গাভাৱে পুৰিসসণ্ঠানাৱ ব্ৰহ্মানো, ন ইত্থিসণ্ঠানা. তস্মা সুৱুত্তমেৱেতং.
কাযদুচ্চৰিতস্সাতিআদীসু যথা নিম্ববীজকোসাতকীবীজাদীনি মধুৰং ফলং ন নিব্বত্তেন্তি, অসাতং অমধুৰমেৱ নিব্বত্তেন্তি, এৱং কাযদুচ্চৰিতাদীনি মধুৰং ৱিপাকং ন নিব্বত্তেন্তি, অমধুৰমেৱ নিব্বত্তেন্তি. যথা চ উচ্ছুবীজসালিবীজাদীনি মধুৰং সাধুৰসমেৱ ফলং নিব্বত্তেন্তি, ন অসাতং কটুকং, এৱং কাযসুচৰিতাদীনি মধুৰমেৱ ৱিপাকং নিব্বত্তেন্তি, ন অমধুৰং. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘যাদিসং ৱপতে বীজং, তাদিসং হৰতে ফলং;
কল্যাণকাৰী কল্যাণং, পাপকাৰী চ পাপকন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬);
তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং কাযদুচ্চৰিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং.
কাযদুচ্চৰিতসমঙ্গীতিআদীসু সমঙ্গীতি পঞ্চৱিধা সমঙ্গিতা – আযূহনসমঙ্গিতা, চেতনাসমঙ্গিতা, কম্মসমঙ্গিতা, ৱিপাকসমঙ্গিতা, উপট্ঠানসমঙ্গিতাতি. তত্থ কুসলাকুসলকম্মাযূহনক্খণে ‘আযূহনসমঙ্গিতা’ ৱুচ্চতি. তথা ‘চেতনাসমঙ্গিতা’. যাৱ পন অৰহত্তং ন পাপুণন্তি তাৱ সব্বেপি সত্তা পুব্বে উপচিতং ৱিপাকাৰহং কম্মং সন্ধায কম্মসমঙ্গিনোতি ৱুচ্চন্তি – এসা ‘কম্মসমঙ্গিতা’. ‘ৱিপাকসমঙ্গিতা’ পন ৱিপাকক্খণেযেৱ ৱেদিতব্বা. যাৱ পন সত্তা অৰহত্তং ন পাপুণন্তি তাৱ তেসং ততো ততো চৱিত্ৱা নিৰযে তাৱ উপ্পজ্জমানানং অগ্গিজাললোহকুম্ভীআদীহি উপট্ঠানাকাৰেহি নিৰযো, গব্ভসেয্যকত্তং আপজ্জমানানং মাতুকুচ্ছি, দেৱেসু উপ্পজ্জমানানং কপ্পৰুক্খৱিমানাদীহি উপট্ঠানাকাৰেহি দেৱলোকোতি এৱং উপপত্তিনিমিত্তং উপট্ঠাতি. ইতি নেসং ইমিনা উপ্পত্তিনিমিত্তূপট্ঠানেন অপৰিমুত্তত্তা ‘উপট্ঠানসমঙ্গিতা’ নাম. সাৱ চলতি, সেসা নিচ্চলা. নিৰযে হি উপট্ঠিতেপি দেৱলোকো উপট্ঠাতি; দেৱলোকে উপট্ঠিতেপি নিৰযো উপট্ঠাতি; মনুস্সলোকে উপট্ঠিতেপি তিৰচ্ছানযোনি উপট্ঠাতি; তিৰচ্ছানযোনিযা চ উপট্ঠিতাযপি মনুস্সলোকো উপট্ঠাতিযেৱ.
তত্ৰিদং ৱত্থু – সোণগিৰিপাদে কিৰ অচেলৱিহাৰে সোণত্থেৰো নাম একো ধম্মকথিকো. তস্স পিতা সুনখৱাজিকো নাম লুদ্দকো অহোসি. থেৰো তং পটিবাহন্তোপি সংৱৰে ঠপেতুং অসক্কোন্তো ‘মা নস্সি ৱৰাকো’তি মহল্লককালে অকামকং পব্বাজেসি. তস্স গিলানসেয্যায নিপন্নস্স নিৰযো উপট্ঠাসি. সোণগিৰিপাদতো মহন্তা মহন্তা সুনখা আগন্ত্ৱা খাদিতুকামা ৱিয সম্পৰিৱাৰেসুং. সো মহাভযভীতো ‘‘ৱাৰেহি, তাত সোণ! ৱাৰেহি, তাত সোণা’’তি আহ. ‘‘কিং মহাথেৰা’’তি? ‘‘ন পস্সসি, তাতা’’তি তং পৱত্তিং আচিক্খি. সোণত্থেৰো ‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স পিতা নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, পতিট্ঠাহমস্স ভৱিস্সামী’তি সামণেৰেহি নানাপুপ্ফানি আহৰাপেত্ৱা চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু মালাসন্থাৰপূজঞ্চ আসনপূজঞ্চ কাৰেত্ৱা পিতৰং মঞ্চেন চেতিযঙ্গণং হৰিত্ৱা মঞ্চে নিপজ্জাপেত্ৱা ‘‘অযং মে, মহাথেৰ, পূজা তুম্হাকং অত্থায কতা; ‘অযং মে, ভগৱা, দুগ্গতপণ্ণাকাৰো’তি ৱত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা চিত্তং পসাদেহী’’তি আহ. সো মহাথেৰো পূজং দিস্ৱা তথাকৰোন্তো চিত্তং পসাদেসি. তাৱদেৱস্স দেৱলোকো উপট্ঠাসি, নন্দৱনচিত্তলতাৱনমিস্সকৱনফাৰুসকৱনৱিমানানি চেৱ দেৱনাটকানি চ পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতানি ৱিয অহেসুং. সো ‘‘অপেথ, সোণ! অপেথ, সোণা’’তি আহ. ‘‘কিমিদং, মহাথেৰা’’তি? ‘‘এতা তে, তাত, মাতৰো আগচ্ছন্তী’’তি. ‘থেৰো সগ্গো উপট্ঠিতো মহাথেৰস্সা’তি চিন্তেসি. এৱং উপট্ঠানসমঙ্গিতা চলতীতি ৱেদিতব্বা. এতাসু সমঙ্গিতাসু ইধ আযূহনচেতনাকম্মসমঙ্গিতাৱসেন ‘‘কাযদুচ্চৰিতসমঙ্গী’’তিআদি ৱুত্তং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
পঠমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
দুতিযবলনিদ্দেসো
৮১০. দুতিযবলনিদ্দেসে গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হানীতি গতিসম্পত্তিযা পটিবাহিতানি নিৱাৰিতানি পটিসেধিতানি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ গতিসম্পত্তীতি সম্পন্না গতি দেৱলোকো চ মনুস্সলোকো চ. গতিৱিপত্তীতি ৱিপন্না গতি চত্তাৰো অপাযা. উপধিসম্পত্তীতি অত্তভাৱসমিদ্ধি. উপধিৱিপত্তীতি হীনঅত্তভাৱতা. কালসম্পত্তীতি সুৰাজসুমনুস্সকালসঙ্খাতো সম্পন্নকালো. কালৱিপত্তীতি দুৰাজদুমনুস্সকালসঙ্খাতো ৱিপন্নকালো. পযোগসম্পত্তীতি সম্মাপযোগো. পযোগৱিপত্তীতি মিচ্ছাপযোগো.
তত্থ একচ্চস্স বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি গতিৱিপত্তিযং ঠিতস্স ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন গতিসম্পত্তিযং দেৱেসু ৱা মনুস্সেসু ৱা নিব্বত্তো. তাদিসে চ ঠানে অকুসলস্স ৱাৰো নত্থি, একন্তং কুসলস্সেৱ ৱাৰোতি. এৱমস্স তানি কম্মানি গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি উপধিৱিপত্তিযং ঠিতস্স ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন উপধিসম্পত্তিযং ঠিতো সুসণ্ঠিতঙ্গপচ্চঙ্গো অভিৰূপো দস্সনীযো ব্ৰহ্মৱচ্ছসদিসো. সচেপি দাসিযা কুচ্ছিস্মিং দাসজাতো হোতি ‘এৱৰূপো অত্তভাৱো কিলিট্ঠকম্মস্স নানুচ্ছৱিকো’তি হত্থিমেণ্ডঅস্সবন্ধকগোপালককম্মাদীনি তং ন কাৰেন্তি; সুখুমৱত্থানি নিৱাসাপেত্ৱা ভণ্ডাগাৰিকট্ঠানাদীসু ঠপেন্তি. সচে ইত্থী হোতি, হত্থিভত্তপচনাদীনি ন কাৰেন্তি; ৱত্থালঙ্কাৰং দত্ৱা সযনপালিকং ৱা নং কৰোন্তি, সোমদেৱি ৱিয ৱল্লভট্ঠানে ৱা ঠপেন্তি. ভাতিকৰাজকালে কিৰ গোমংসখাদকে বহুজনে গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেসুং. তে ‘দণ্ডং দাতুং সক্কোথা’তি পুট্ঠা ‘ন সক্কোমা’তি ৱদিংসু. অথ নে ৰাজঙ্গণে সোধকে অকংসু. তেসং একা ধীতা অভিৰূপা দস্সনীযা পাসাদিকা. তং দিস্ৱা ৰাজা অন্তেপুৰং অভিনেত্ৱা ৱল্লভট্ঠানে ঠপেসি. সেসঞাতকাপি তস্সা আনুভাৱেন সুখং জীৱিংসু. তাদিসস্মিঞ্হি অত্তভাৱে পাপকম্মানিপি ৱিপাকং দাতুং ন সক্কোন্তি. এৱং উপধিসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
একস্স বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি কালৱিপত্তিযং ঠিতস্স ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন পঠমকপ্পিকানং ৱা চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো ৱা বুদ্ধানং ৱা উপ্পত্তিসমযে সুৰাজসুমনুস্সকালে নিব্বত্তো. তাদিসে চ কালে নিব্বত্তস্স অকুসলস্স ৱিপাকং দাতুং ওকাসো নত্থি, একন্তং কুসলস্সেৱ ওকাসোতি. এৱং কালসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি পযোগৱিপত্তিযং ঠিতস্স ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন পযোগসম্পত্তিযং ঠিতো পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰতো কাযৱচীমনোসুচৰিতানি পূৰেতি. তাদিসে ঠানে অকুসলস্স ৱিপচ্চনোকাসো নত্থি, একন্তং কুসলস্সেৱ ওকাসোতি. এৱং পযোগসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি গতিসম্পত্তিযং ঠিতস্স ন ৱিপচ্চেয্যুং. সো পনেকেন পাপকম্মেন গতিৱিপত্তিযংযেৱ নিব্বত্তো. তত্থস্স তানি কম্মানি উপগন্ত্ৱা ৱাৰেন ৱাৰেন ৱিপাকং দেন্তি – কালেন নিৰযে নিব্বত্তাপেন্তি, কালেন তিৰচ্ছানযোনিযং, কালেন পেত্তিৱিসযে, কালেন অসুৰকাযে, দীঘেনাপি অদ্ধুনা অপাযতো সীসং উক্খিপিতুং ন দেন্তি. এৱং গতিসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি গতিৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি উপধিসম্পত্তিযং ঠিতস্স ন ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন পাপকম্মেন উপধিৱিপত্তিযংযেৱ পতিট্ঠিতো দুব্বণ্ণো দুৰূপো দুস্সণ্ঠিতো বীভচ্ছো পিসাচসদিসো. সো সচে দাসিযা কুচ্ছিযং দাসজাতো ‘ইমানি এতস্স অনুচ্ছৱিকানী’তি সব্বানি নং কিলিট্ঠকম্মানি কাৰেন্তি অন্তমসো পুপ্ফছড্ডককম্মং উপাদায. সচে ইত্থী হোতি ‘ইমানি এতিস্সা অনুচ্ছৱিকানী’তি সব্বানি নং হত্থিভত্তপচনাদীনি কিলিট্ঠকম্মানি কাৰেন্তি. কুলগেহে জাতম্পি বলিং সাধযমানা ৰাজপুৰিসা ‘গেহদাসী’তি সঞ্ঞং কত্ৱা বন্ধিত্ৱা গচ্ছন্তি, কোতলৱাপীগামে মহাকুটুম্বিকস্স ঘৰণী ৱিয. এৱং উপধিসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি উপধিৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি কালসম্পত্তিযং নিব্বাতস্স ন ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন পাপকম্মেন কালৱিপত্তিযং দুৰাজদুমনুস্সকালে কসটে নিৰোজে দসৱস্সাযুককালে নিব্বত্তো, যদা পঞ্চ গোৰসা পচ্ছিজ্জন্তি, কুদ্ৰূসকং অগ্গভোজনং হোতি. কিঞ্চাপি মনুস্সলোকে নিব্বত্তো, মিগপসুসৰিক্খজীৱিকো পন হোতি. এৱৰূপে কালে কুসলস্স ৱিপচ্চনোকাসো নত্থি, একন্তং অকুসলস্সেৱ হোতি. এৱং কালসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি কালৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি পাপকম্মানি হোন্তি. তানি পযোগসম্পত্তিযং ঠিতস্স ন ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন পযোগৱিপত্তিযং ঠিতো পাণাতিপাতাদীনি দস অকুসলকম্মানি কৰোতি. তমেনং সহোড্ঢং গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেন্তি. ৰাজা বহূকম্মকাৰণানি কাৰেত্ৱা ঘাতাপেতি. এৱং পযোগসম্পত্তিপটিবাহিতত্তা ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি পযোগৱিপত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি. এৱং চতূহি সম্পত্তীহি পটিবাহিতং পাপকম্মং ৱিপাকং অদত্ৱা চতস্সো ৱিপত্তিযো আগম্ম দেতি.
যথা হি কোচিদেৱ পুৰিসো কেনচিদেৱ কম্মেন ৰাজানং আৰাধেয্য. অথস্স ৰাজা ঠানন্তৰং দত্ৱা জনপদং দদেয্য. সো তং সম্মা পৰিভুঞ্জিতুং অসক্কোন্তো মক্কটেন গহিতভত্তপুটং ৱিয ভিন্দেয্য; যস্স যং যানং ৱা ৱাহনং ৱা দাসং ৱা দাসিং ৱা আৰামং ৱা ৱত্থুং ৱা সম্পন্নৰূপং পস্সতি, সব্বং বলক্কাৰেন গণ্হেয্য. মনুস্সা ‘ৰাজৱল্লভো’তি কিঞ্চি ৱত্তুং ন সক্কুণেয্যুং. সো অঞ্ঞস্স ৱল্লভতৰস্স ৰাজমহামত্তস্স ৱিৰুজ্ঝেয্য. সো তং গহেত্ৱা সুপোথিতং পোথাপেত্ৱা ভূমিং পিট্ঠিযা ঘংসাপেন্তো নিক্কড্ঢাপেত্ৱা ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘অসুকো নাম তে, দেৱ, জনপদং ভিন্দতী’তি গণ্হাপেয্য. ৰাজা বন্ধনাগাৰে বন্ধাপেত্ৱা ‘অসুকেন নাম কস্স কিং অৱহট’ন্তি নগৰে ভেৰিং চৰাপেয্য. মনুস্সা আগন্ত্ৱা ‘ময্হং ইদং গহিতং, ময্হং ইদং গহিত’ন্তি ৱিৰৱসহস্সং উট্ঠাপেয্যুং. ৰাজা ভিয্যোসো মত্তায কুদ্ধো নানপ্পকাৰেন তং বন্ধনাগাৰে কিলমেত্ৱা ঘাতাপেত্ৱা ‘গচ্ছথ নং সুসানে ছড্ডেত্ৱা সঙ্খলিকা আহৰথা’তি ৱদেয্য. এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
তস্স হি পুৰিসস্স হি কেনচিদেৱ কম্মেন ৰাজানং আৰাধেত্ৱা ঠানন্তৰং লদ্ধকালো ৱিয পুথুজ্জনস্সাপি কেনচিদেৱ পুঞ্ঞকম্মেন সগ্গে নিব্বত্তকালো. তস্মিং জনপদং ভিন্দিত্ৱা মনুস্সানং সন্তকং গণ্হন্তে কস্সচি কিঞ্চি ৱত্তুং অৱিসহনকালো ৱিয ইমস্মিম্পি সগ্গে নিব্বত্তে অকুসলস্স ৱিপচ্চনোকাসং অলভনকালো. তস্স একদিৱসং একস্মিং ৰাজৱল্লভতৰে ৱিৰজ্ঝিত্ৱা তেন কুদ্ধেন নং পোথাপেত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেত্ৱা বন্ধনাগাৰে বন্ধাপিতকালো ৱিয ইমস্স সগ্গতো চৱিত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তকালো. মনুস্সানং ‘ময্হং ইদং গহিতং, ময্হং ইদং গহিত’ন্তি ৱিৰৱকালো ৱিয তস্মিং নিৰযে নিব্বত্তে সব্বাকুসলকম্মানং সন্নিপতিত্ৱা গহণকালো. সুসানে ছড্ডেত্ৱা সঙ্খলিকানং আহৰণকালো ৱিয একেকস্মিং কম্মে খীণে ইতৰস্স ইতৰস্স ৱিপাকেন নিৰযতো সীসং অনুক্খিপিত্ৱা সকলকপ্পং নিৰযম্হি পচ্চনকালো. কপ্পট্ঠিতিককম্মঞ্হি কত্ৱা এককপ্পং নিৰযম্হি পচ্চনকসত্তা নেৱ একো, ন দ্ৱে, ন সতং, ন সহস্সং. এৱং পচ্চনকসত্তা কিৰ গণনপথং ৱীতিৱত্তা.
অত্থেকচ্চানি কল্যাণানি কম্মসমাদানানি গতিৱিপত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতিআদীসুপি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. ইধেকচ্চস্স বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি গতিসম্পত্তিযং ঠিতস্স ৱিপচ্চেযুং. সো পন একেন পাপকম্মেন গতিৱিপত্তিযং নিৰযে ৱা অসুৰকাযে ৱা নিব্বত্তো. তাদিসে চ ঠানে কুসলং ৱিপাকং দাতুং ন সক্কোতি, একন্তং অকুসলমেৱ সক্কোতীতি. এৱমস্স তানি কম্মানি গতিৱিপত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি উপধিসম্পত্তিযং ঠিতস্স ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন পাপকম্মেন উপধিৱিপত্তিযং পতিট্ঠিতো দুব্বণ্ণো হোতি পিসাচসদিসো. সো সচেপি ৰাজকুলে নিব্বত্তো পিতুঅচ্চযেন ‘কিং ইমস্স নিস্সিৰীকস্স ৰজ্জেনা’তি ৰজ্জং ন লভতি. সেনাপতিগেহাদীসু নিব্বত্তোপি সেনাপতিট্ঠানাদীনি ন লভতি.
ইমস্স পনত্থস্সাৱিভাৱত্থং দীপৰাজৱত্থু কথেতব্বং – ৰাজা কিৰ পুত্তে জাতে দেৱিযা পসীদিত্ৱা ৱৰং অদাসি. সা ৱৰং গহেত্ৱা ঠপেসি. কুমাৰো সত্তট্ঠৱস্সকালেৱ ৰাজঙ্গণে কুক্কুটে যুজ্ঝাপেসি. একো কুক্কুটো উপ্পতিত্ৱা কুমাৰস্স অক্খীনি ভিন্দি. কুমাৰমাতা দেৱী পুত্তস্স পন্নৰসসোড়সৱস্সকালে ‘ৰজ্জং ৱাৰেস্সামী’তি ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘দেৱ, তুম্হেহি কুমাৰস্স জাতকালে ৱৰো দিন্নো. মযা সো গহেত্ৱা ঠপিতো; ইদানি নং গণ্হামী’’তি. ‘‘সাধু, দেৱি, গণ্হাহী’’তি. ‘‘মযা, দেৱ, তুম্হাকং সন্তিকা কিঞ্চি অলদ্ধং নাম নত্থি. ইদানি পন মম পুত্তস্স ৰজ্জং ৱাৰেমী’’তি. ‘‘দেৱি, তৱ পুত্তো অঙ্গৱিকলো. ন সক্কা তস্স ৰজ্জং দাতু’’ন্তি. ‘‘তুম্হে ময্হং ৰুচ্চনকৱৰং অদাতুং অসক্কোন্তা কস্মা ৱৰং অদত্থা’’তি? ৰাজা অতিৱিয নিপ্পীড়িযমানো ‘‘ন সক্কা তুয্হং পুত্তস্স সকললঙ্কাদীপে ৰজ্জং দাতুং; নাগদীপে পন ছত্তং অস্সাপেত্ৱা ৱসতূ’’তি নাগদীপং পেসেসি. সো দীপৰাজা নাম অহোসি. সচে চক্খুৱিকলো নাভৱিস্সা তিযোজনসতিকে সকলতম্বপণ্ণিদীপে সব্বসম্পত্তিপৰিৱাৰং ৰজ্জং অলভিস্সা. এৱং উপধিৱিপত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি কালসম্পত্তিযং ঠিতস্স ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন পাপকম্মেন কালৱিপত্তিযং দুৰাজদুমনুস্সকালে কসটে নিৰোজে অপ্পাযুকে গতিকোটিকে নিব্বত্তো. তাদিসে চ কালে কল্যাণকম্মং ৱিপাকং দাতুং ন সক্কোতীতি. এৱং কালৱিপত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি পযোগসম্পত্তিযং ঠিতস্স ৱিপচ্চেয্যুং. অযং পন পযোগৱিপত্তিযং ঠিতো পাণং হন্তি…পে… সব্বং দুস্সীল্যং পূৰেতি. তথা তেন সদ্ধিং সমজাতিকানিপি কুলানি আৱাহৱিৱাহং ন কৰোন্তি; ‘ইত্থিধুত্তো সুৰাধুত্তো অক্খধুত্তো অযং পাপপুৰিসো’তি আৰকা পৰিৱজ্জেন্তি. কল্যাণকম্মানি ৱিপচ্চিতুং ন সক্কোন্তি. এৱং পযোগৱিপত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি. এৱং চতস্সো সম্পত্তিযো আগম্ম ৱিপাকদাযকং কল্যাণকম্মং চতূহি ৱিপত্তীহি পটিবাহিতত্তা ন ৱিপচ্চতি.
অপৰস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি গতিৱিপত্তিযং ঠিতস্স ন ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন গতিসম্পত্তিযংযেৱ নিব্বত্তো. তত্থস্স তানি কম্মানি উপগন্ত্ৱা ৱাৰেন ৱাৰেন ৱিপাকং দেন্তি – কালেন মনুস্সলোকে নিব্বত্তাপেন্তি, কালেন দেৱলোকে. এৱং গতিৱিপত্তিপটিবাহিতত্তা ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি গতিমম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি উপধিৱিপত্তিযং ঠিতস্স ন ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন উপধিসম্পত্তিযংযেৱ পতিট্ঠিতো অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো ব্ৰহ্মৱচ্ছসদিসো. তস্স উপধিসম্পত্তিযং ঠিতত্তা কল্যাণকম্মানি ৱিপাকং দেন্তি. সচে ৰাজকুলে নিব্বত্ততি অঞ্ঞেসু জেট্ঠকভাতিকেসু সন্তেসুপি ‘এতস্স অত্তভাৱো সমিদ্ধো, এতস্স ছত্তে উস্সাপিতে লোকস্স ফাসু ভৱিস্সতী’তি তমেৱ ৰজ্জে অভিসিঞ্চন্তি. উপৰাজগেহাদীসু নিব্বত্তো পিতুঅচ্চযেন ওপৰজ্জং, সেনাপতিট্ঠানং, ভণ্ডাগাৰিকট্ঠানং, সেট্ঠিট্ঠানং লভতি. এৱং উপধিৱিপত্তিপটিবাহিতত্তা ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি উপধিসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি কালৱিপত্তিযং ঠিতস্স ন ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন কালসম্পত্তিযং নিব্বত্তো সুৰাজসুমনুস্সকালে. তাদিসায কালসমিদ্ধিযা নিব্বত্তস্স কল্যাণকম্মং ৱিপাকং দেতি.
তত্ৰিদং মহাসোণত্থেৰস্স ৱত্থু কথেতব্বং – ব্ৰাহ্মণতিস্সভযে কিৰ চিত্তলপব্বতে দ্ৱাদস ভিক্খুসহস্সানিং পটিৱসন্তি. তথা তিস্সমহাৱিহাৰে. দ্ৱীসুপি মহাৱিহাৰেসু তিণ্ণং ৱস্সানং ৱট্টং একৰত্তমেৱ মহামূসিকাযো খাদিত্ৱা থুসমত্তমেৱ ঠপেসুং. চিত্তলপব্বতে ভিক্খুসঙ্ঘো ‘তিস্সমহাৱিহাৰে ৱট্টং ৱত্তিস্সতি, তত্থ গন্ত্ৱা ৱসিস্সামা’তি ৱিহাৰতো নিক্খমি. তিস্সমহাৱিহাৰেপি ভিক্খুসঙ্ঘো ‘চিত্তলপব্বতে ৱট্টং ৱত্তিস্সতি, তত্থ গন্ত্ৱা ৱসিস্সামা’তি ৱিহাৰতো নিক্খমি. উভতোপি একিস্সা গম্ভীৰকন্দৰায তীৰে সমাগতা পুচ্ছিত্ৱা ৱট্টস্স খীণভাৱং ঞত্ৱা ‘তত্থ গন্ত্ৱা কিং কৰিস্সামা’তি চতুৱীসতি ভিক্খুসহস্সানি গম্ভীৰকন্দৰৱনং পৱিসিত্ৱা নিসীদিত্ৱা নিসিন্ননীহাৰেনেৱ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযিংসু. পচ্ছা ভযে ৱূপসন্তে ভিক্খুসঙ্ঘো সক্কং দেৱৰাজানং গহেত্ৱা ধাতুযো সংহৰিত্ৱা চেতিযং অকাসি.
ব্ৰাহ্মণতিস্সচোৰোপি জনপদং ৱিদ্ধংসেসি. সঙ্ঘো সন্নিপতিত্ৱা মন্তেত্ৱা ‘‘চোৰং পটিবাহতূ’’তি সক্কসন্তিকং অট্ঠ থেৰে পেসেসি. সক্কো দেৱৰাজা ‘‘মযা, ভন্তে, উপ্পন্নো চোৰো ন সক্কা পটিবাহিতুং. সঙ্ঘো পৰসমুদ্দং গচ্ছতু. অহং সমুদ্দাৰক্খং কৰিস্সামী’’তি. সঙ্ঘো সব্বদিসাহি নাগদীপং গন্ত্ৱা জম্বুকোলপট্টনে তিভূমিকং মহাউড়ুম্পং বন্ধাপেসি. একা ভূমিকা উদকে ওসীদি. একিস্সা ভিক্খুসঙ্ঘো নিসিন্নো. একিস্সা পত্তচীৱৰানি ঠপযিংসু. সংযুত্তভাণকচূড়সীৱত্থেৰো, ইসিদত্তত্থেৰো, মহাসোণত্থেৰোতি তযো থেৰা তাসং পৰিসানং পামোক্খা. তেসু দ্ৱে থেৰা মহাসোণত্থেৰং আহংসু – ‘‘আৱুসো মহাসোণ, অভিৰুহ মহাউড়ুম্প’’ন্তি. ‘‘তুম্হে পন, ভন্তে’’তি? ‘‘আৱুসো, উদকে মৰণম্পি থলে মৰণম্পি একমেৱ. ন মযং গমিস্সাম. তং নিস্সায পন অনাগতে সাসনস্স পৱেণী ঠস্সতি. গচ্ছ ত্ৱং, আৱুসো’’তি. ‘‘নাহং, ভন্তে, তুম্হেসু অগচ্ছন্তেসু গমিস্সামী’’তি যাৱততিযং কথেত্ৱাপি থেৰং আৰোপেতুং অসক্কোন্তা নিৱত্তিংসু.
অথ চূড়সীৱত্থেৰো ইসিদত্তত্থেৰং আহ – ‘‘আৱুসো ইসিদত্ত, অনাগতে মহাসোণত্থেৰং নিস্সায সাসনপৱেণী ঠস্সতি; মা খো তং হত্থতো ৱিস্সজ্জেহী’’তি. ‘‘তুম্হে পন, ভন্তে’’তি? ‘‘অহং মহাচেতিযং ৱন্দিস্সামী’’তি দ্ৱে থেৰে অনুসাসিত্ৱা অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰন্তো মহাৱিহাৰং সম্পাপুণি. তস্মিং সমযে মহাৱিহাৰো সুঞ্ঞো. চেতিযঙ্গণে এৰণ্ডা জাতা. চেতিযং গচ্ছেহি পৰিৱাৰিতং, সেৱালেন পৰিযোনদ্ধং. থেৰো ধৰমানকবুদ্ধস্স নিপচ্চাকাৰং দস্সেন্তো ৱিয মহাচেতিযং ৱন্দিত্ৱা পচ্ছিমদিসায সালং পৱিসিত্ৱা ওলোকেন্তো ‘এৱৰূপস্স নাম লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তস্স সৰীৰধাতুচেতিযট্ঠানং অনাথং জাত’ন্তি চিন্তযমানো নিসীদি.
অথ অৱিদূৰে ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা অদ্ধিকমনুস্সৰূপেন তণ্ডুলনাড়িঞ্চ গুড়পিণ্ডঞ্চ আদায থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কত্থ গচ্ছথ, ভন্তে’’তি? ‘‘অহং দক্খিণদিসং, উপাসকা’’তি. ‘‘অহম্পি তত্থেৱ গন্তুকামো, সহ গচ্ছাম, ভন্তে’’তি. ‘‘অহং দুব্বলো; তৱ গতিযা গন্তুং ন সক্খিস্সামি; ত্ৱং পুৰতো গচ্ছ, উপাসকা’’তি. ‘‘অহম্পি তুম্হাকং গতিযা গমিস্সামী’’তি থেৰস্স পত্তচীৱৰং অগ্গহেসি. তিস্সৱাপিপাড়িং আৰুড়্হকালে চ পত্তং আহৰাপেত্ৱা পানকং কত্ৱা অদাসি. থেৰস্স পীতমত্তেযেৱ বলমত্তা সণ্ঠাতি. দেৱতা পথৱিং সঙ্খিপিত্ৱা ৱেণুনদীসন্তিকে একং ছড্ডিতৱিহাৰং পত্ৱা থেৰস্স ৱসনট্ঠানং পটিজগ্গিত্ৱা অদাসি.
পুনদিৱসে থেৰেন মুখে ধোৱিতমত্তে যাগুং পচিত্ৱা অদাসি; যাগুং পীতস্স ভত্তং পচিত্ৱা উপনামেসি. থেৰো ‘‘তুয্হং ঠপেহি, উপাসকা’’তি পত্তং হত্থেন পিদহি. ‘‘অহং ন দূৰং গমিস্সামী’’তি দেৱতা থেৰস্সেৱ পত্তে ভত্তং পক্খিপিত্ৱা কতভত্তকিচ্চস্স থেৰস্স পত্তচীৱৰমাদায মগ্গং পটিপন্না পথৱিং সঙ্খিপিত্ৱা জজ্জৰনদীসন্তিকং নেত্ৱা ‘‘ভন্তে, এতং পণ্ণখাদকমনুস্সানং ৱসনট্ঠানং, ধূমো পঞ্ঞাযতি. অহং পুৰতো গমিস্সামী’’তি থেৰং ৱন্দিত্ৱা অত্তনো ভৱনং অগমাসি. থেৰো সব্বম্পি ভযকালং পণ্ণখাদকমনুস্সে নিস্সায ৱসি.
ইসিদত্তত্থেৰোপি অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰন্তো অড়জনপদং সম্পাপুণি. তত্থ মনুস্সা নাতিপক্কানি মধুকফলানি ভিন্দিত্ৱা অট্ঠিং আদায তচং ছড্ডেত্ৱা অগমংসু. থেৰো ‘‘আৱুসো মহাসোণ, ভিক্খাহাৰো পঞ্ঞাযতী’’তি ৱত্ৱা পত্তচীৱৰং আহৰাপেত্ৱা চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তং নীহৰিত্ৱা অট্ঠাসি. তৰুণদাৰকা থেৰং ঠিতং দিস্ৱা ‘ইমিনা কোচি অত্থো ভৱিস্সতী’তি ৱালুকং পুঞ্ছিত্ৱা মধুকফলত্তচং পত্তে পক্খিপিত্ৱা অদংসু; থেৰা পৰিভুঞ্জিংসু. সত্তাহমত্তং সোযেৱ আহাৰো অহোসি.
অনুপুব্বেন চোৰিযস্সৰং সম্পাপুণিংসু. মনুস্সা কুমুদানি গহেত্ৱা কুমুদনালে ছড্ডেত্ৱা অগমংসু. থেৰো ‘‘আৱুসো মহাসোণ, ভিক্খাহাৰো পঞ্ঞাযতী’’তি ৱত্ৱা পত্তচীৱৰং আহৰাপেত্ৱা চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তং নীহৰিত্ৱা অট্ঠাসি. গামদাৰকা কুমুদনালে সোধেত্ৱা পত্তে পক্খিপিত্ৱা অদংসু; থেৰা পৰিভুঞ্জিংসু. সত্তাহমত্তং সোৱ আহাৰো অহোসি.
অনুপুব্বেন চৰন্তা পণ্ণখাদকমনুস্সানং ৱসনট্ঠানে একং গামদ্ৱাৰং সম্পাপুণিংসু. তত্থ একিস্সা দাৰিকায মাতাপিতৰো অৰঞ্ঞং গচ্ছন্তা ‘‘সচে কোচি অয্যো আগচ্ছতি, কত্থচি গন্তুং মা অদাসি; অয্যস্স ৱসনট্ঠানং আচিক্খেয্যাসি, অম্মা’’তি আহংসু. সা থেৰে দিস্ৱা পত্তং গহেত্ৱা নিসীদাপেসি. গেহে ধঞ্ঞজাতি নাম নত্থি. ৱাসিং পন গহেত্ৱা গুঞ্জচোচৰুক্খত্তচং গুঞ্জলতাপত্তেহি সদ্ধিং একতো কোট্টেত্ৱা তযো পিণ্ডে কত্ৱা একং ইসিদত্তত্থেৰস্স একং মহাসোণত্থেৰস্স পত্তে ঠপেত্ৱা ‘অতিৰেকপিণ্ডং ইসিদত্তত্থেৰস্স পত্তে ঠপেস্সামী’তি হত্থং পসাৰেসি. হত্থো পৰিৱত্তিত্ৱা মহাসোণত্থেৰস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. ইসিদত্তত্থেৰো ‘ব্ৰাহ্মণতিস্সভযে গুঞ্জচোচপিণ্ডে ৱিপাকদাযককম্মং দেসকালসম্পদায কীৱপমাণং ৱিপাকং দস্সতী’তি আহ. তে তং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ৱসনট্ঠানং অগমংসু. সাপি অৰঞ্ঞতো আগতানং মাতাপিতূনং আচিক্খি ‘‘দ্ৱে থেৰা আগতা. তেসং মে ৱসনট্ঠানং আচিক্খিত’’ন্তি. তে উভোপি থেৰানং সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, যং মযং লভাম, তেন তুম্হে পটিজগ্গিস্সাম; ইধেৱ ৱসথা’’তি পটিঞ্ঞং গণ্হিংসু. থেৰাপি সব্বভযকালং তে উপনিস্সায ৱসিংসু.
ব্ৰাহ্মণতিস্সচোৰে মতে পিতুমহাৰাজা ছত্তং উস্সাপেসি. ‘ভযং ৱূপসন্তং, জনপদো সম্পুণ্ণো’তি সুত্ৱা পৰসমুদ্দতো ভিক্খুসঙ্ঘো নাৱায মহাতিত্থপট্টনে ওৰুয্হ ‘মহাসোণত্থেৰো কহং ৱসতী’তি পুচ্ছিত্ৱা থেৰস্স সন্তিকং অগমাসি. থেৰো পঞ্চসতভিক্খুপৰিৱাৰো কালকগামে মণ্ডলাৰামৱিহাৰং সম্পাপুণি. তস্মিং সমযে কালকগামে সত্তমত্তানি কুলসতানি পটিৱসন্তি. ৰত্তিভাগে দেৱতা আহিণ্ডিত্ৱা ‘‘মহাসোণত্থেৰো পঞ্চভিক্খুসতপৰিৱাৰো মণ্ডলাৰামৱিহাৰং পত্তো. একেকো নৱহত্থসাটকেন সদ্ধিং একেককহাপণগ্ঘনকং পিণ্ডপাতং দেতূ’’তি মনুস্সে অৱোচুং. পুনদিৱসে চ থেৰা কালকগামং পিণ্ডায পৱিসিংসু. মনুস্সা নিসীদাপেত্ৱা যাগুং অদংসু. মণ্ডলাৰামৱাসী তিস্সভূতিত্থেৰো সঙ্ঘত্থেৰো হুত্ৱা নিসীদি. একো মহাউপাসকো তং ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, মহাসোণত্থেৰো নাম কতৰো’’তি পুচ্ছি. তেন সমযেন থেৰো নৱকো হোতি পৰিযন্তে নিসিন্নো. থেৰো হত্থং পসাৰেত্ৱা ‘‘মহাসোণো নাম এস, উপাসকা’’তি আহ. উপাসকো তং ৱন্দিত্ৱা পত্তং গণ্হাতি. থেৰো ন দেতি. তিস্সভূতিত্থেৰো ‘‘আৱুসো সোণ, যথা ত্ৱং ন জানাসি, মযম্পি এৱমেৱ ন জানাম; পুঞ্ঞৱন্তানং দেৱতা পৰিপাচেন্তি; পত্তং দেহি, সব্ৰহ্মচাৰীনং সঙ্গহং কৰোহী’’তি আহ. থেৰো পত্তং অদাসি. মহাউপাসকো পত্তং আদায গন্ত্ৱা কহাপণগ্ঘনকস্স পিণ্ডপাতস্স পূৰেত্ৱা নৱহত্থসাটকং আধাৰকং কত্ৱা আহৰিত্ৱা থেৰস্স হত্থে ঠপেসি; অপৰোপি উপাসকো থেৰস্সাতি সত্ত সাটকসতানি সত্ত চ পিণ্ডপাতসতানি থেৰস্সেৱ অদংসু.
থেৰো ভিক্খুসঙ্ঘস্স সংৱিভাগং কত্ৱা অনুপুব্বেন মহাৱিহাৰং পাপুণিত্ৱা মুখং ধোৱিত্ৱা মহাবোধিং ৱন্দিত্ৱা মহাচেতিযং ৱন্দিত্ৱা থূপাৰামে ঠিতো চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো দক্খিণদ্ৱাৰেন নগৰং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰতো যাৱ ৱড়ঞ্জনকসালা এতস্মিং অন্তৰে সট্ঠিকহাপণগ্ঘনকং পিণ্ডপাতং লভি. ততো পট্ঠায পন সক্কাৰস্স পমাণং নত্থি. এৱং কালৱিপত্তিযং মধুকফলত্তচোপি কুমুদনাড়িপি দুল্লভা জাতা. কালসম্পত্তিযং এৱৰূপো মহালাভো উদপাদি.
ৱত্তব্বকনিগ্ৰোধত্থেৰস্সাপি সামণেৰকালে ব্ৰাহ্মণতিস্সভযং উদপাদি. সামণেৰো চ উপজ্ঝাযো চস্স পৰসমুদ্দং নাগমিংসু; ‘পণ্ণখাদকমনুস্সে উপনিস্সায ৱসিস্সামা’তি পচ্চন্তাভিমুখা অহেসুং. সামণেৰো সত্তাহমত্তং অনাহাৰো হুত্ৱা একস্মিং গামট্ঠানে তালৰুক্খে তালপক্কং দিস্ৱা উপজ্ঝাযং আহ – ‘‘ভন্তে, থোকং আগমেথ; তালপক্কং পাতেস্সামী’’তি. ‘‘দুব্বলোসি ত্ৱং, সামণেৰ, মা অভিৰুহী’’তি. ‘‘অভিৰুহিস্সামি, ভন্তে’’তি খুদ্দকৱাসিং গহেত্ৱা তালং আৰুয্হ তালপিণ্ডং ছিন্দিতুং আৰভি. ৱাসিফলং নিক্খমিত্ৱা ভূমিযং পতি.
থেৰো চিন্তেসি ‘‘অযং কিলন্তোৱ ৰুক্খং আৰুড়্হো; কিং নু খো ইদানি কৰিস্সতী’’তি সামণেৰো তালপণ্ণং ফালেত্ৱা ফালেত্ৱা ৱাসিদণ্ডকে বন্ধিত্ৱা ঘট্টেন্তো ঘট্টেন্তো ভূমিযং পাতেত্ৱা ‘‘ভন্তে, সাধু ৱতস্স সচে ৱাসিফলং এত্থ পৱেসেয্যাথা’’তি আহ. থেৰো ‘উপাযসম্পন্নো সামণেৰো’তি ৱাসিফলং পৱেসেত্ৱা অদাসি. সো ৱাসিং উক্খিপিত্ৱা তালফলানি পাতেসি. থেৰো ৱাসিং পাতাপেত্ৱা পৱট্টিত্ৱা গতং তালফলং ভিন্দিত্ৱা সামণেৰং ওতিণ্ণকালে আহ ‘‘সামণেৰ, ত্ৱং দুব্বলো, ইদং তাৱ খাদাহী’’তি. ‘‘নাহং, ভন্তে, তুম্হেহি অখাদিতে খাদিস্সামী’’তি ৱাসিং গহেত্ৱা তালফলানি ভিন্দিত্ৱা পত্তং নীহৰিত্ৱা তালমিঞ্জং পক্খিপিত্ৱা থেৰস্স দত্ৱা সযং খাদি. যাৱ তালফলানি অহেসুং, তাৱ তত্থেৱ ৱসিত্ৱা ফলেসু খীণেসু অনুপুব্বেন পণ্ণখাদকমনুস্সানং ৱসনট্ঠানে একং ছড্ডিতৱিহাৰং পৱিসিংসু. সামণেৰো থেৰস্স ৱসনট্ঠানং পটিজগ্গি. থেৰো সামণেৰস্স ওৱাদং দত্ৱা ৱিহাৰং পাৱিসি. সামণেৰো ‘অনাযতনে নট্ঠানং অত্তভাৱানং পমাণং নত্থি, বুদ্ধানং উপট্ঠানং কৰিস্সামী’তি চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৱা অপ্পহৰিতং কৰোতি; সত্তাহমত্তং নিৰাহাৰতায পৱেধমানো পতিত্ৱা নিপন্নকোৱ তিণানি উদ্ধৰতি. একচ্চে চ মনুস্সা অৰঞ্ঞে চৰন্তা মধুং লভিত্ৱা দাৰূনি চেৱ সাকপণ্ণঞ্চ গহেত্ৱা তিণচলনসঞ্ঞায ‘মিগো নু খো এসো’তি সামণেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘কিং কৰোসি, সামণেৰা’’তি আহংসু. ‘‘তিণগণ্ঠিং গণ্হামি, উপাসকা’’তি. ‘‘অঞ্ঞোপি কোচি অত্থি, ভন্তে’’তি? ‘‘আম, উপাসকা, উপজ্ঝাযো মে অন্তোগব্ভে’’তি. ‘‘মহাথেৰস্স দত্ৱা খাদেয্যাসি, ভন্তে’’তি সামণেৰস্স মধুং দত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং আচিক্খিত্ৱা ‘‘মযং সাখাভঙ্গং কৰোন্তা গমিস্সাম. এতায সঞ্ঞায থেৰং গহেত্ৱা আগচ্ছেয্যাসি, অয্যা’’তি ৱত্ৱা অগমংসু.
সামণেৰো মধুং গহেত্ৱা থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা বহি ঠত্ৱা ‘‘ৱন্দামি, ভন্তে’’তি আহ. থেৰো ‘সামণেৰো জিঘচ্ছায অনুডয্হমানো আগতো ভৱিস্সতী’তি তুণ্হী অহোসি. সো পুনপি ‘‘ৱন্দামি, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘কস্মা, সামণেৰ, দুব্বলভিক্খূনং সুখেন নিপজ্জিতুং ন দেসী’’তি? ‘‘দ্ৱাৰং ৱিৱৰিতুং সাৰুপ্পং, ভন্তে’’তি? থেৰো উট্ঠহিত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা ‘‘কিং তে, সামণেৰ, লদ্ধং’’তি আহ. মনুস্সেহি মধু দিন্নং, খাদিতুং সাৰুপ্পং, ভন্তে’’তি? ‘‘সামণেৰ, এৱমেৱ খাদিতুং কিলমিস্সাম, পানকং কত্ৱা পিৱিস্সামা’’তি. সামণেৰো পানকং কত্ৱা অদাসি. অথ নং থেৰো ‘‘মনুস্সানং ৱসনট্ঠানং পুচ্ছসি, সামণেৰা’’তি আহ. সযমেৱ আচিক্খিংসু, ভন্তে’’তি. ‘‘সামণেৰ, পাতোৱ গচ্ছন্তা কিলমিস্সাম; অজ্জেৱ গমিস্সামা’’তি পত্তচীৱৰং গণ্হাপেত্ৱা নিক্খমি. তে গন্ত্ৱা মনুস্সানং ৱসনট্ঠানস্স অৱিদূৰে নিপজ্জিংসু.
সামণেৰো ৰত্তিভাগে চিন্তেসি – ‘মযা পব্বজিতকালতো পট্ঠায গামন্তে অৰুণং নাম ন উট্ঠাপিতপুব্ব’ন্তি. সো পত্তং গহেত্ৱা অৰুণং উট্ঠাপেতুং অৰঞ্ঞং অগমাসি. মহাথেৰো সামণেৰং নিপন্নট্ঠানে অপস্সন্তো ‘মনুস্সখাদকেহি গহিতো ভৱিস্সতী’তি চিন্তেসি. সামণেৰো অৰঞ্ঞে অৰুণং উট্ঠাপেত্ৱা পত্তেন উদকঞ্চ দন্তকট্ঠঞ্চ গহেত্ৱা আগমি. ‘‘সামণেৰ, কুহিং গতোসি? মহল্লকভিক্খূনং তে ৱিতক্কো উপ্পাদিতো; দণ্ডকম্মং আহৰা’’তি. ‘‘আহৰিস্সামি, ভন্তে’’তি. থেৰো মুখং ধোৱিত্ৱা চীৱৰং পাৰুপি. উভোপি মনুস্সানং ৱসনট্ঠানং অগমংসু. মনুস্সাপি অত্তনো পৰিভোগং কন্দমূলফলপণ্ণং অদংসু. থেৰোপি পৰিভুঞ্জিত্ৱা ৱিহাৰং অগমাসি. সামণেৰো উদকং আহৰিত্ৱা ‘‘পাদে ধোৱামি, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘সামণেৰ, ত্ৱং ৰত্তিং কুহিং গতো? অম্হাকং ৱিতক্কং উপ্পাদেসী’’তি. ‘‘ভন্তে, গামন্তে মে অৰুণং ন উট্ঠাপিতপুব্বং; অৰুণুট্ঠাপনত্থায অৰঞ্ঞং অগমাসি’’ন্তি. ‘‘সামণেৰ, ন তুয্হং দণ্ডকম্মং অনুচ্ছৱিকং অম্হাকমেৱ অনুচ্ছৱিক’’ন্তি ৱত্ৱা থেৰো তস্মিংযেৱ ঠানে ৱসি; সামণেৰস্স চ সঞ্ঞং অদাসি ‘‘মযং তাৱ মহল্লকা; ‘ইদং নাম ভৱিস্সতী’তি ন সক্কা জানিতুং. তুৱং অত্তানং ৰক্খেয্যাসী’’তি. থেৰো কিৰ অনাগামী. তং অপৰভাগে মনুস্সখাদকা খাদিংসু. সামণেৰো অত্তানং ৰক্খিত্ৱা ভযে ৱূপসন্তে তথাৰূপে ঠানে উপজ্ঝং গাহাপেত্ৱা উপসম্পন্নো বুদ্ধৱচনং উগ্গহেত্ৱা তিপিটকধৰো হুত্ৱা ৱত্তব্বকনিগ্ৰোধত্থেৰো নাম জাতো.
পিতুমহাৰাজা ৰজ্জং পটিপজ্জি. পৰসমুদ্দা আগতাগতা ভিক্খূ ‘‘কহং ৱত্তব্বকনিগ্ৰোধত্থেৰো, কহং ৱত্তব্বকনিগ্ৰোধত্থেৰো’’তি পুচ্ছিত্ৱা তস্স সন্তিকং অগমংসু. মহাভিক্খুসঙ্ঘো থেৰং পৰিৱাৰেসি. সো মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অনুপুব্বেন মহাৱিহাৰং পত্ৱা মহাবোধিং মহাচেতিযং থূপাৰামঞ্চ ৱন্দিত্ৱা নগৰং পাযাসি. যাৱ দক্খিণদ্ৱাৰা গচ্ছন্তস্সেৱ নৱসু ঠানেসু তিচীৱৰং উপপজ্জি; অন্তোনগৰং পৱিট্ঠকালতো পট্ঠায মহাসক্কাৰো উপ্পজ্জি. ইতি কালৱিপত্তিযং তালফলকন্দমূলপণ্ণম্পি দুল্লভং জাতং. কালসম্পত্তিযং এৱৰূপো মহালাভো উপ্পন্নোতি. এৱং কালৱিপত্তিপটিবাহিতত্তা ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি কালসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি.
অপৰস্সাপি বহূনি কল্যাণকম্মানি হোন্তি. তানি পযোগৱিপত্তিযং ঠিতস্স ন ৱিপচ্চেয্যুং. সো পন একেন কল্যাণকম্মেন সম্মাপযোগে পতিট্ঠিতো তীণি সুচৰিতানি পূৰেতি, পঞ্চসীলং দসসীলং ৰক্খতি. কালসম্পত্তিযং নিব্বত্তস্স ৰাজানো সব্বালঙ্কাৰপতিমণ্ডিতা ৰাজকঞ্ঞাযো ‘এতস্স অনুচ্ছৱিকা’তি পেসেন্তি, যানৱাহনমণিসুৱণ্ণৰজতাদিভেদং তং তং পণ্ণাকাৰং ‘এতস্স অনুচ্ছৱিক’ন্তি পেসেন্তি.
পব্বজ্জূপগতোপি মহাযসো হোতি মহানুভাৱো. তত্ৰিদং ৱত্থু – কূটকণ্ণৰাজা কিৰ গিৰিগামকণ্ণৱাসিকং চূড়সুধম্মত্থেৰং মমাযতি. সো উপ্পলৱাপিযং ৱসমানো থেৰং পক্কোসাপেসি. থেৰো আগন্ত্ৱা মালাৰামৱিহাৰে ৱসতি. ৰাজা থেৰস্স মাতৰং পুচ্ছি – ‘‘কিং থেৰো পিযাযতী’’তি? ‘‘কন্দং মহাৰাজা’’তি. ৰাজা কন্দং গাহাপেত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা থেৰস্স দদমানো মুখং উল্লোকেতুং নাসক্খি. সো নিক্খমিত্ৱা চ বহিপৰিৱেণে দেৱিং পুচ্ছি – ‘‘কীদিসো থেৰো’’তি? ‘‘ত্ৱং পুৰিসো হুত্ৱা উল্লোকেতুং ন সক্কোসি; অহং কথং সক্খিস্সামি? নাহং জানামি কীদিসো’’তি. ৰাজা ‘মম ৰট্ঠে বলিকাৰগহপতিপুত্তং উল্লোকেতুং ন ৱিসহামি. মহন্তং ৱত ভো বুদ্ধসাসনং নামা’তি অপ্ফোটেসি. তিপিটকচূড়নাগত্থেৰম্পি মমাযতি. তস্স অঙ্গুলিযং একা পিড়কা উট্ঠহি. ৰাজা ‘থেৰং পস্সিস্সামী’তি ৱিহাৰং গন্ত্ৱা বলৱপেমেন অঙ্গুলিং মুখেন গণ্হি. অন্তোমুখেযেৱ পিড়কা ভিন্না, পুব্বলোহিতং অনুট্ঠুভিত্ৱা থেৰে সিনেহেন অমতং ৱিয অজ্ঝোহৰি. সোযেৱ থেৰো অপৰভাগে মৰণমঞ্চে নিপজ্জি. ৰাজা গন্ত্ৱা অসুচিকপল্লকং সীসে ঠপেত্ৱা ‘ধম্মসকটস্স অক্খো ভিজ্জতি অক্খো ভিজ্জতী’তি পৰিদেৱমানো ৱিচৰি. পথৱিস্সৰস্স অসুচিকপল্লকং সীসেন উক্খিপিত্ৱা ৱিচৰণং নাম কস্স গতমগ্গো? সম্মাপযোগস্স গতমগ্গোতি. এৱং পযোগৱিপত্তিপটিবাহিতত্তা ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তানি পযোগসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তীতি পজানাতি. এৱং চতূহি ৱিপত্তীহি পটিবাহিতং কল্যাণকম্মং ৱিপাকং অদত্ৱা চতস্সো সম্পত্তিযো আগম্ম দেতি.
তত্ৰিদং ভূতমত্থং কত্ৱা ওপম্মং – একো কিৰ মহাৰাজা একস্স অমচ্চস্স অপ্পমত্তেন কুজ্ঝিত্ৱা তং বন্ধনাগাৰে বন্ধাপেসি. তস্স ঞাতকা ৰঞ্ঞো কুদ্ধভাৱং ঞত্ৱা কিঞ্চি অৱত্ৱা চণ্ডকোপে ৱিগতে ৰাজানং তস্স নিৰপৰাধভাৱং জানাপেসুং. ৰাজা মুঞ্চিত্ৱা তস্স ঠানন্তৰং পটিপাকতিকং অকাসি. অথস্স ততো ততো আগচ্ছন্তানং পণ্ণাকাৰানং পমাণং নাহোসি. মনুস্সা সম্পটিচ্ছিতুং নাসক্খিংসু. তত্থ ৰঞ্ঞো অপ্পমত্তকেন কুজ্ঝিত্ৱা তস্স বন্ধনাগাৰে বন্ধাপিতকালো ৱিয পুথুজ্জনস্স নিৰযে নিব্বত্তকালো. অথস্স ঞাতকেহি ৰাজানং সঞ্ঞাপেত্ৱা ঠানন্তৰস্স পটিপাকতিককৰণকালো ৱিয তস্স সগ্গে নিব্বত্তকালো. পণ্ণাকাৰং সম্পটিচ্ছিতুং অসমত্থকালো ৱিয চতস্সো সম্পত্তিযো আগম্ম কল্যাণকম্মানং দেৱলোকতো মনুস্সলোকং, মনুস্সলোকতো দেৱলোকন্তি এৱং সুখট্ঠানতো সুখট্ঠানমেৱ নেত্ৱা কপ্পসতসহস্সম্পি সুখৱিপাকং দত্ৱা নিব্বানসম্পাপনং ৱেদিতব্বং.
এৱং তাৱ পাড়িৱসেনেৱ দুতিযং বলং দীপেত্ৱা পুন ‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৱিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) ইমিনা পটিসম্ভিদানযেনাপি দীপেতব্বং. তত্থ ‘অহোসি কম্ম’ন্তি অতীতে আযূহিতং কম্মং অতীতেযেৱ অহোসি. যেন পন অতীতে ৱিপাকো দিন্নো, তং সন্ধায ‘অহোসি কম্মৱিপাকো’তি ৱুত্তং. দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদীসু পন বহূসুপি আযূহিতেসু একং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং ৱিপাকং দেতি, সেসানি অৱিপাকানি. একং উপপজ্জৱেদনীযং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, সেসানি অৱিপাকানি. একেনানন্তৰিযেন নিৰযে উপপজ্জতি, সেসানি অৱিপাকানি. অট্ঠসু সমাপত্তীসু একায ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্ততি, সেসা অৱিপাকা. ইদং সন্ধায ‘নাহোসি কম্মৱিপাকো’তি ৱুত্তং. যো পন বহুম্পি কুসলাকুসলং কম্মং কত্ৱা কল্যাণমিত্তং নিস্সায অৰহত্তং পাপুণাতি, এতস্স কম্মৱিপাকো ‘নাহোসি’ নাম. যং অতীতে আযূহিতং এতৰহি ৱিপাকং দেতি তং ‘অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকো’ নাম. যং পুৰিমনযেনেৱ অৱিপাকতং আপজ্জতি তং ‘অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো’ নাম. যং অতীতে আযূহিতং অনাগতে ৱিপাকং দস্সতি তং ‘অহোসি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’ নাম. যং পুৰিমনযেন অৱিপাকতং আপজ্জিস্সতি তং ‘অহোসি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’ নাম.
যং এতৰহি আযূহিতং এতৰহিযেৱ ৱিপাকং দেতি তং ‘অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকো’ নাম. যং পুৰিমনযেনেৱ অৱিপাকতং আপজ্জতি তং ‘অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো’ নাম. যং এতৰহি আযূহিতং অনাগতে ৱিপাকং দস্সতি তং ‘অত্থি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’ নাম. যং পুৰিমনযেনেৱ অৱিপাকতং আপজ্জিস্সতি তং ‘অত্থি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’ নাম.
যং সযম্পি অনাগতং, ৱিপাকোপিস্স অনাগতো তং ‘ভৱিস্সতি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’ নাম. যং সযং ভৱিস্সতি, পুৰিমনযেনেৱ অৱিপাকতং আপজ্জিস্সতি তং ‘ভৱিস্সতি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’ নাম.
ইদং তথাগতস্সাতি ইদং সব্বেহিপি এতেহি আকাৰেহি তথাগতস্স কম্মন্তৰৱিপাকন্তৰজাননঞাণং অকম্পিযট্ঠেন দুতিযবলং ৱেদিতব্বন্তি.
দুতিযবলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
ততিযবলনিদ্দেসো
৮১১. ততিযবলনিদ্দেসে মগ্গোতি ৱা পটিপদাতি ৱা কম্মস্সেৱেতং নামং. নিৰযগামিনীতিআদীসু নিৰস্সাদট্ঠেন নিৰতিঅত্থেন চ নিৰযো. উদ্ধং অনুগন্ত্ৱা তিৰিযং অঞ্চিতাতি তিৰচ্ছানা; তিৰচ্ছানাযেৱ তিৰচ্ছানযোনি. পেততায পেত্তি; ইতো পেচ্চ গতভাৱেনাতি অত্থো. পেত্তিযেৱ পেত্তিৱিসযো. মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা; মনুস্সাৱ মনুস্সলোকো. দিব্বন্তি পঞ্চহি কামগুণেহি অধিমত্তায ৱা ঠানসম্পত্তিযাতি দেৱা; দেৱাৱ দেৱলোকো. ৱানং ৱুচ্চতি তণ্হা; তং তত্থ নত্থীতি নিব্বানং. নিৰযং গচ্ছতীতি নিৰযগামী. ইদং মগ্গং সন্ধায ৱুত্তং. পটিপদা পন নিৰযগামিনী নাম হোতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ইদং সব্বম্পি পটিপদং তথাগতো পজানাতি.
কথং? সকলগামৱাসিকেসুপি হি একতো একং সূকৰং ৱা মিগং ৱা জীৱিতা ৱোৰোপেন্তেসু সব্বেসম্পি চেতনা পৰস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণাৱ হোতি. তং পন কম্মং তেসং আযূহনক্খণেযেৱ নানা হোতি. তেসু হি একো আদৰেন ছন্দজাতো কৰোতি. একো ‘এহি ত্ৱম্পি কৰোহী’তি পৰেহি নিপ্পীড়িতত্তা কৰোতি. একো সমানচ্ছন্দো ৱিয হুত্ৱা অপ্পটিবাহিযমানো ৱিচৰতি. তেসু একো তেনেৱ কম্মেন নিৰযে নিব্বত্ততি, একো তিৰচ্ছানযোনিযং, একো পেত্তিৱিসযে. তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৱ ‘ইমিনা নীহাৰেন আযূহিতত্তা এস নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, এস তিৰচ্ছানযোনিযং, এস পেত্তিৱিসযে’তি পজানাতি. নিৰযে নিব্বত্তমানম্পি ‘এস অট্ঠসু মহানিৰযেসু নিব্বত্তিস্সতি, এস সোড়সসু উস্সদনিৰযেসু নিব্বত্তিস্সতী’তি পজানাতি. তিৰচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তমানম্পি ‘এস অপাদকো ভৱিস্সতি, এস দ্ৱিপাদকো, এস চতুপ্পাদকো, এস বহুপ্পাদকো’তি পজানাতি. পেত্তিৱিসযে নিব্বত্তমানম্পি ‘এস নিজ্ঝামতণ্হিকো ভৱিস্সতি, এস খুপ্পিপাসিকো, এস পৰদত্তূপজীৱী’তি পজানাতি. তেসু চ কম্মেসু ‘ইদং কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং ন সক্খিস্সতি, দুব্বলং দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৱেপক্কং ভৱিস্সতীতি পজানাতি.
তথা সকলগামৱাসিকেসু একতো পিণ্ডপাতং দদমানেসু সব্বেসম্পি চেতনা পিণ্ডপাতাৰম্মণাৱ হোতি. তং পন কম্মং তেসং আযূহনক্খণেযেৱ পুৰিমনযেন নানা হোতি. তেসু কেচি দেৱলোকে নিব্বত্তিস্সন্তি, কেচি মনুস্সলোকে. তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৱ ‘ইমিনা নীহাৰেন আযূহিতত্তা এস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিস্সতি, এস দেৱলোকে’তি পজানাতি. দেৱলোকে নিব্বত্তমানানম্পি ‘এস পৰনিম্মিতৱসৱত্তীসু নিব্বত্তিস্সতি, এস নিম্মানৰতীসু, এস তুসিতেসু, এস যামেসু, এস তাৱতিংসেসু, এস চাতুমহাৰাজিকেসু, এস ভুম্মদেৱেসু; এস পন জেট্ঠকদেৱৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তিস্সতি, এস এতস্স দুতিযং ৱা ততিযং ৱা ঠানন্তৰং কৰোন্তো পৰিচাৰকো হুত্ৱা নিব্বত্তিস্সতী’তি পজানাতি. মনুস্সেসু নিব্বত্তমানানম্পি ‘এস খত্তিযকুলে নিব্বত্তিস্সতি, এস ব্ৰাহ্মণকুলে, এস ৱেস্সকুলে, এস সুদ্দকুলে; এস পন মনুস্সেসু ৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তিস্সতি, এস এতস্স দুতিযং ৱা ততিযং ৱা ঠানন্তৰং কৰোন্তো পৰিচাৰকো হুত্ৱা নিব্বত্তিস্সতী’তি পজানাতি. তেসু চ কম্মেসু ‘ইদং কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং ন সক্খিস্সতি, দুব্বলং দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৱেপক্কং ভৱিস্সতী’তি পজানাতি.
তথা ৱিপস্সনং পট্ঠপেন্তেসুযেৱ যেন নীহাৰেন ৱিপস্সনা আৰদ্ধা, ‘এস অৰহত্তং পাপুণিস্সতি, এস অৰহত্তং পত্তুং ন সক্খিস্সতি, এস অনাগামীযেৱ ভৱিস্সতি, এস সকদাগামীযেৱ, এস সোতাপন্নোযেৱ; এস পন মগ্গং ৱা ফলং ৱা সচ্ছিকাতুং ন সক্খিস্সতি, লক্খণাৰম্মণায ৱিপস্সনাযমেৱ ঠস্সতি; এস পচ্চযপৰিগ্গহেযেৱ, এস নামৰূপপৰিগ্গহেযেৱ, এস অৰূপপৰিগ্গহেযেৱ, এস ৰূপপৰিগ্গহেযেৱ ঠস্সতি, এস মহাভূতমত্তমেৱ ৱৱত্থাপেস্সতি, এস কিঞ্চি সল্লক্খেতুং ন সক্খিস্সতী’তি পজানাতি.
কসিণপৰিকম্মং কৰোন্তেসুপি ‘এতস্স পৰিকম্মমত্তমেৱ ভৱিস্সতি, নিমিত্তং উপ্পাদেতুং ন সক্খিস্সতি; এস পন নিমিত্তং উপ্পাদেতুং সক্খিস্সতি, অপ্পনং পাপেতুং ন সক্খিস্সতি; এস অপ্পনং পাপেত্ৱা ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’তি পজানাতীতি.
ততিযবলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
চতুত্থবলনিদ্দেসো
৮১২. চতুত্থবলনিদ্দেসে খন্ধনানত্তন্তি ‘অযং ৰূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামা’তি এৱং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকৰণং পজানাতি. তেসুপি ‘একৱিধেন ৰূপক্খন্ধো…পে… একাদসৱিধেন ৰূপক্খন্ধো. একৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো…পে… বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো…পে… একৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… একৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো…পে… একৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো…পে… বহুৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’তি এৱং একেকস্স খন্ধস্স নানত্তং পজানাতি. আযতননানত্তন্তি ‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৱচৰা, দ্ৱে চতুভূমকা’তি এৱং আযতননানত্তং পজানাতি. ধাতুনানত্তন্তি ‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা, দ্ৱে চতুভূমকা’তি এৱং ধাতুনানত্তং পজানাতি.
পুন অনেকধাতুনানাধাতুলোকনানত্তন্তি ইদং ন কেৱলং উপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্সেৱ নানত্তং তথাগতো পজানাতি, অনুপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্সাপি নানত্তং তথাগতো পজানাতিযেৱাতি দস্সেতুং গহিতং. পচ্চেকবুদ্ধা হি দ্ৱে চ অগ্গসাৱকা উপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্সাপি নানত্তং একদেসতোৱ জানন্তি নো নিপ্পদেসতো, অনুপাদিন্নকলোকস্স পন নানত্তং ন জানন্তি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো পন ‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স নাম ৰুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কাড়কো, ইমস্স মট্টো; ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো; ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স ৰুক্খস্স পত্তং ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন এৱৰূপং নাম হোতি; ইমায পন ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স ৰুক্খস্স পুপ্ফং নীলকং হোতি, পীতকং, লোহিতকং, ওদাতং, সুগন্ধং, দুগ্গন্ধং হোতি; ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ফলং খুদ্দকং হোতি, মহন্তং, দীঘং, ৰস্সং, ৱট্টং, সুসণ্ঠানং, দুস্সণ্ঠানং, মট্ঠং, ফৰুসং, সুগন্ধং, দুগ্গন্ধং, মধুৰং, তিত্তকং, অম্বিলং, কটুকং, কসাৱং হোতি; ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমস্স ৰুক্খস্স কণ্টকো তিখিণো হোতি, অতিখিণো, উজুকো, কুটিলো, তম্বো, কাড়কো, নীলো, ওদাতো হোতী’তি এৱং অনুপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্স নানত্তং পজানাতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানংযেৱ হি এতং বলং, ন অঞ্ঞেসন্তি.
চতুত্থবলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
পঞ্চমবলনিদ্দেসো
৮১৩. পঞ্চমবলনিদ্দেসে হীনাধিমুত্তিকাতি হীনজ্ঝাসযা. পণীতাধিমুত্তিকাতি কল্যাণজ্ঝাসযা. সেৱন্তীতি নিস্সযন্তি অল্লীযন্তি. ভজন্তীতি উপসঙ্কমন্তি. পযিৰুপাসন্তীতি পুনপ্পুনং উপসঙ্কমন্তি. সচে হি আচৰিযুপজ্ঝাযা ন সীলৱন্তো হোন্তি, সদ্ধিৱিহাৰিকা সীলৱন্তো হোন্তি, তে অত্তনো আচৰিযুপজ্ঝাযেপি ন উপসঙ্কমন্তি, অত্তনা সদিসে সাৰুপ্পভিক্খূযেৱ উপসঙ্কমন্তি. সচে আচৰিযুপজ্ঝাযা সাৰুপ্পভিক্খূ, ইতৰে অসাৰুপ্পা, তেপি ন আচৰিযুপজ্ঝাযে উপসঙ্কমন্তি, অত্তনা সদিসে হীনাধিমুত্তিকে এৱ উপসঙ্কমন্তি.
এৱং উপসঙ্কমনং পন ন কেৱলং এতৰহেৱ, অতীতানাগতেপীতি দস্সেতুং অতীতম্পি অদ্ধানন্তিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৱ. ইদং পন দুস্সীলানং দুস্সীলসেৱনমেৱ, সীলৱন্তানং সীলৱন্তসেৱনমেৱ, দুপ্পঞ্ঞানং দুপ্পঞ্ঞসেৱনমেৱ, পঞ্ঞৱন্তানং পঞ্ঞৱন্তসেৱনমেৱ কো নিযামেতীতি? অজ্ঝাসযধাতু নিযামেতি. সম্বহুলা কিৰ ভিক্খূ একং গামং গণভিক্খাচাৰং চৰন্তি. মনুস্সা বহুভত্তং আহৰিত্ৱা পত্তানি পূৰেত্ৱা ‘‘তুম্হাকং যথাসভাগেন পৰিভুঞ্ঞথা’’তি দত্ৱা উয্যোজেসুং. ভিক্খূপি আহংসু ‘‘আৱুসো, মনুস্সা ধাতুসংযুত্তকম্মে পযোজেন্তী’’তি. তিপিটকচূড়াভযত্থেৰোপি নাগদীপে চেতিযং ৱন্দনায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তো একস্মিং গামে মনুস্সেহি নিমন্তিতো. থেৰেন চ সদ্ধিং একো অসাৰুপ্পভিক্খু অত্থি. ধুৰৱিহাৰেপি একো অসাৰুপ্পভিক্খু অত্থি. দ্ৱীসু ভিক্খুসঙ্ঘেসু গামং ওসৰন্তেসু তে উভোপি জনা, কিঞ্চাপি আগন্তুকেন নেৱাসিকো নেৱাসিকেন ৱা আগন্তুকো ন দিট্ঠপুব্বো, এৱং সন্তেপি, একতো হুত্ৱা হসিত্ৱা হসিত্ৱা কথযমানা একমন্তং অট্ঠংসু. থেৰো দিস্ৱা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন জানিত্ৱা ধাতুসংযুত্তং কথিত’’ন্তি আহ.
এৱং ‘অজ্ঝাসযধাতু নিযামেতী’তি ৱত্ৱা ধাতুসংযুত্তেন অযমেৱত্থো দীপেতব্বো. গিজ্ঝকূটপব্বতস্মিঞ্হি গিলানসেয্যায নিপন্নো ভগৱা আৰক্খণত্থায পৰিৱাৰেত্ৱা ৱসন্তেসু সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাদীসু একমেকং অত্তনো অত্তনো পৰিসায সদ্ধিং চঙ্কমন্তং ওলোকেত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তং সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং চঙ্কমন্ত’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি. ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মহাপঞ্ঞা’’তি (সং. নি. ২.৯৯) সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বন্তি.
পঞ্চমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
ছট্ঠবলনিদ্দেসো
৮১৪. ছট্ঠবলনিদ্দেসে আসযন্তি যত্থ সত্তা আসযন্তি নিৱসন্তি, তং তেসং নিৱাসট্ঠানং দিট্ঠিগতং ৱা যথাভূতং ঞাণং ৱা. অনুসযন্তি অপ্পহীনানুসযিতং কিলেসং. চৰিতন্তি কাযাদীহি অভিসঙ্খতং কুসলাকুসলং. অধিমুত্তন্তি অজ্ঝাসযং. অপ্পৰজক্খেতিআদীসু পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং পৰিত্তং ৰাগদোসমোহৰজং এতেসন্তি অপ্পৰজক্খা. তস্সেৱ মহন্ততায মহাৰজক্খা. উভযেনাপি মন্দকিলেসে মহাকিলেসে চ সত্তে দস্সেতি. যেসং সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি, তে তিক্খিন্দ্ৰিযা. যেসং তানি মুদূনি, তে মুদিন্দ্ৰিযা. যেসং আসযাদযো কোট্ঠাসা সুন্দৰা, তে স্ৱাকাৰা. ৱিপৰীতা দ্ৱাকাৰা. যে কথিতকাৰণং সল্লক্খেন্তি, সুখেন সক্কা হোন্তি ৱিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৱিঞ্ঞাপযা. ৱিপৰীতা দুৱিঞ্ঞাপযা. যে অৰিযমগ্গপটিৱেধস্স অনুচ্ছৱিকা উপনিস্সযসম্পন্না, তে ভব্বা. ৱিপৰীতা অভব্বা.
৮১৫. এৱং ছট্ঠবলস্স মাতিকং ঠপেত্ৱা ইদানি যথাপটিপাটিযা ভাজেন্তো কতমো চ সত্তানং আসযোতিআদিমাহ. তত্থ সস্সতো লোকোতিআদীনং অত্থো হেট্ঠা নিক্খেপকণ্ডৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১১০৫) ৱুত্তোযেৱ. ইতি ভৱদিট্ঠিসন্নিস্সিতা ৱাতি এৱং সস্সতদিট্ঠিং ৱা সন্নিস্সিতা. সস্সতদিট্ঠি হি এত্থ ভৱদিট্ঠীতি ৱুত্তা; উচ্ছেদদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠীতি. সব্বদিট্ঠীনঞ্হি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠী হি সঙ্গহিতত্তা সব্বেপি দিট্ঠিগতিকা সত্তা ইমাৱ দ্ৱে দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা হোন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘দ্ৱযসন্নিস্সিতো খো পনাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন – অত্থিতঞ্চেৱ নত্থিতঞ্চা’’তি (সং. নি. ২.১৫). এত্থ হি অত্থিতাতি সস্সতং, নত্থিতাতি উচ্ছেদো. অযং তাৱ ৱট্টসন্নিস্সিতানং পুথুজ্জনসত্তানং আসযো.
ইদানি ৱিৱট্টসন্নিস্সিতানং সুদ্ধসত্তানং আসযং দস্সেতুং এতে ৱা পন উভো অন্তে অনুপগম্মাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ এতে ৱা পনাতি এতেযেৱ. উভো অন্তেতি সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতে দ্ৱে অন্তে. অনুপগম্মাতি অনল্লীযিত্ৱা. ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসূতি ইদপ্পচ্চযতায চেৱ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ. অনুলোমিকা খন্তীতি ৱিপস্সনাঞাণং. যথাভূতং ৱা ঞাণন্তি মগ্গঞাণং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যা পটিচ্চসমুপ্পাদে চেৱ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু চ এতে উভো সস্সতুচ্ছেদঅন্তে অনুপগন্ত্ৱা ৱিপস্সনা পটিলদ্ধা, যঞ্চ ততো উত্তৰিমগ্গঞাণং – অযং সত্তানং আসযো, অযং ৱট্টসন্নিস্সিতানঞ্চ ৱিৱট্টসন্নিস্সিতানঞ্চ সব্বেসম্পি সত্তানং আসযো, ইদং ৱসনট্ঠানন্তি. অযং আচৰিযানং সমানত্থকথা.
ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ‘মগ্গো নাম ৱাসং ৱিদ্ধংসেন্তো গচ্ছতি, ননু ত্ৱং মগ্গো ৱাসোতি ৱদেসী’তি? সো ৱত্তব্বো ‘ত্ৱং অৰিযৱাসভাণকো হোসি ন হোসী’তি? সচে পন ‘ন হোমী’তি ৱদতি, ‘অভাণকতায ন জানাসী’তি ৱত্তব্বো. সচে ‘ভাণকোস্মী’তি ৱদতি, ‘সুত্তং আহৰা’তি ৱত্তব্বো. সচে আহৰতি, ইচ্চেতং কুসলং; নো চে আহৰতি সযং আহৰিতব্বং – ‘‘দসযিমে, ভিক্খৱে, অৰিযৱাসা, যে অৰিযা আৱসিংসু ৱা আৱসন্তি ৱা আৱসিস্সন্তি ৱা’’তি (অ. নি. ১০.১৯). এতঞ্হি সুত্তং মগ্গস্স ৱাসভাৱং দীপেতি. তস্মা সুকথিতমেৱেতন্তি. ইদং পন ভগৱা সত্তানং আসযং জানন্তো ইমেসঞ্চ দিট্ঠিগতানং ৱিপস্সনাঞাণমগ্গঞাণানং অপ্পৱত্তিক্খণেপি জানাতি এৱ. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘কামং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো কামগৰুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি. নেক্খম্মং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগৰুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. ব্যাপাদং…পে… অব্যাপাদং… থিনমিদ্ধং…পে… আলোকসঞ্ঞং নেক্খম্মং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো আলোকসঞ্ঞাগৰুকো আলোকসঞ্ঞাসযো আলোকসঞ্ঞাধিমুত্তো’’তি (পটি. ম. ১.১১৩).
৮১৬. অনুসযনিদ্দেসে কামৰাগো চ সো অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি কামৰাগানুসযো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. যং লোকে পিযৰূপন্তি যং ইমস্মিং লোকে পিযজাতিকং. সাতৰূপন্তি সাতজাতিকং অস্সাদপদট্ঠানং ইট্ঠাৰম্মণং. এত্থ সত্তানং ৰাগানুসযো অনুসেতীতি এতস্মিং ইট্ঠাৰম্মণে সত্তানং অপ্পহীনট্ঠেন ৰাগানুসযো অনুসেতি. যথা নাম উদকে নিমুগ্গস্স হেট্ঠা চ উপৰি চ সমন্তভাগে চ উদকমেৱ হোতি, এৱমেৱ ইট্ঠাৰম্মণে ৰাগুপ্পত্তি নাম সত্তানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণা. তথা অনিট্ঠাৰম্মণে পটিঘুপ্পত্তি. ইতি ইমেসু দ্ৱীসু ধম্মেসূতি এৱং ইমেসু দ্ৱীসু কামৰাগপটিঘৱন্তেসু ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণধম্মেসু. অৱিজ্জানুপতিতাতি কামৰাগপটিঘসম্পযুত্তা হুত্ৱা আৰম্মণকৰণৱসেন অৱিজ্জা অনুপতিতা. তদেকট্ঠোতি তায অৱিজ্জায সম্পযুত্তেকট্ঠৱসেন একট্ঠো. মানো চ দিট্ঠি চ ৱিচিকিচ্ছা চাতি নৱৱিধো মানো, দ্ৱাসট্ঠিৱিধা দিট্ঠি, অট্ঠৱত্থুকা চ ৱিচিকিচ্ছা. ভৱৰাগানুসযো পনেত্থ কামৰাগানুসযেনেৱ সঙ্গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
৮১৭. চৰিতনিদ্দেসে তেৰস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, দ্ৱাদস অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, চতস্সো আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো. তত্থ কামাৱচৰো পৰিত্তভূমকো, ইতৰো মহাভূমকো. তীসুপি ৱা এতেসু যো কোচি অপ্পৱিপাকো পৰিত্তভূমকো, বহুৱিপাকো মহাভূমকোতি ৱেদিতব্বো.
৮১৮. অধিমুত্তিনিদ্দেসো হেট্ঠা পকাসিতোৱ. কস্মা পনাযং অধিমুত্তি হেট্ঠা ৱুত্তাপি পুন গহিতাতি? অযঞ্হি হেট্ঠা পাটিযেক্কং বলদস্সনৱসেন গহিতা, ইধ সত্তানং তিক্খিন্দ্ৰিযমুদিন্দ্ৰিযভাৱদস্সনত্থং.
৮১৯. মহাৰজক্খনিদ্দেসে উস্সদগতানীতি ৱেপুল্লগতানি. পহানক্কমৱসেন চেস উপ্পটিপাটিযা নিদ্দেসো কতো.
৮২০. অনুস্সদগতানীতি অৱেপুল্লগতানিং. তিক্খিন্দ্ৰিযমুদিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে উপনিস্সযইন্দ্ৰিযানি নাম কথিতানি. উপ্পটিপাটিযা নিদ্দেসে পনেত্থ পযোজনং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৮২৩. তথা দ্ৱাকাৰনিদ্দেসাদীসু পাপাসযাতি অকুসলাসযা. পাপচৰিতাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰপৰিপূৰকা. পাপাধিমুত্তিকাতি সক্কাযাভিৰতা ৱট্টজ্ঝাসযা.
৮২৪. স্ৱাকাৰনিদ্দেসে যস্মা কল্যাণকো নাম অনুসযো নত্থি, তস্মা কল্যাণানুসযাতি ন ৱুত্তং. সেসং ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বং.
৮২৬. ভব্বাভব্বনিদ্দেসে কম্মাৱৰণেনাতি পঞ্চৱিধেন আনন্তৰিযকম্মেন. কিলেসাৱৰণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ৱিপাকাৱৰণেনাতি অহেতুকপটিসন্ধিযা. যস্মা পন দুহেতুকানম্পি অৰিযমগ্গপটিৱেধো নত্থি, তস্মা দুহেতুকপটিসন্ধিপি ৱিপাকাৱৰণমেৱাতি ৱেদিতব্বা. অস্সদ্ধাতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধাৰহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দৰহিতা. উত্তৰকুৰুকা মনুস্সা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৱিট্ঠা. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৱঙ্গপঞ্ঞায পৰিহীনা. ভৱঙ্গপঞ্ঞায পন পৰিপুণ্ণাযপি যস্স ভৱঙ্গং লোকুত্তৰস্স পাদকং ন হোতি, সো দুপ্পঞ্ঞোযেৱ নাম. অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং মগ্গং ওক্কমিতুং অভব্বা.
৮২৭. ন কম্মাৱৰণেনাতিআদীনি ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বানি. ইদং দ্ৱিন্নং ঞাণানং ভাজনীযং – ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিঞাণস্স চ আসযানুসযঞাণস্স চ. এত্থ হি আসযানুসযঞাণেন ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিঞাণম্পি ভাজিতং. ইতি ইমানি দ্ৱে ঞাণানি একতো হুত্ৱা একং বলঞাণং নাম জাতন্তি.
ছট্ঠবলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
সত্তমবলনিদ্দেসো
৮২৮. সত্তমবলনিদ্দেসে ঝাযতীতি ঝাযী. চত্তাৰো ঝাযীতি ঝাযিনো চত্তাৰো জনা ৱুচ্চন্তি. তত্থ পঠমচতুক্কে তাৱ পঠমো সমাপত্তিলাভী সমানোযেৱ ‘ন লাভীম্হী’তি, কম্মট্ঠানং সমানংযেৱ ‘ন কম্মট্ঠান’ন্তি সঞ্ঞী হোতি. অযং অপ্পগুণজ্ঝানলাভীতি ৱেদিতব্বো. দুতিযো সমাপত্তিযা অলাভীযেৱ ‘লাভীম্হী’তি, অকম্মট্ঠানং সমানংযেৱ ‘কম্মট্ঠান’ন্তি সঞ্ঞী হোতি. অযং নিদ্দাঝাযী নাম. নিদ্দাযিত্ৱা পটিবুদ্ধো এৱং মঞ্ঞতি. ততিযো সমাপত্তিলাভী সমানো ‘সমাপত্তিলাভীম্হী’তি, কম্মট্ঠানমেৱ সমানং ‘কম্মট্ঠান’ন্তি সঞ্ঞী হোতি. অযং পগুণজ্ঝানলাভীতি ৱেদিতব্বো. চতুত্থো অলাভীযেৱ ‘অলাভীম্হী’তি, অকম্মট্ঠানংযেৱ ‘অকম্মট্ঠান’ন্তি সঞ্ঞী হোতি. এৱমেত্থ দ্ৱে জনা অজ্ঝাযিনোৱ ঝাযীনং অন্তো পৱিট্ঠত্তা ঝাযীতি ৱুত্তা.
দুতিযচতুক্কে সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন সমাধিপাৰিবন্ধিকধম্মে ৱিক্খম্ভেন্তো দন্ধং সমাপজ্জতি নাম. একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে ঠত্ৱা সহসা ৱুট্ঠহন্তা খিপ্পং ৱুট্ঠহতি নাম. সুখেনেৱ পন সমাধিপাৰিবন্ধিকধম্মে সোধেন্তো খিপ্পং সমাপজ্জতি নাম. যথাপৰিচ্ছেদেন অৱুট্ঠহিত্ৱা কালং অতিনামেত্ৱা ৱুট্ঠহন্তো দন্ধং ৱুট্ঠাতি নাম. ইতৰে দ্ৱেপি ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বা. ইমে চত্তাৰোপি জনা সমাপত্তিলাভিনোৱ.
ততিযচতুক্কে ‘ইদং ঝানং পঞ্চঙ্গিকং, ইদং চতুৰঙ্গিক’ন্তি এৱং অঙ্গৱৱত্থানপৰিচ্ছেদে ছেকো সমাধিস্মিং সমাধিকুসলো নাম. নীৱৰণানি পন ৱিক্খম্ভেত্ৱা চিত্তমঞ্জূসায চিত্তং ঠপেতুং অছেকো নো সমাধিস্মিং সমাপত্তিকুসলো নাম. ইতৰেপি তযো ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বা. ইমেপি চত্তাৰো সমাপত্তিলাভিনোযেৱ.
ইদানি যানি ঝানানি নিস্সায ইমে পুগ্গলা ‘ঝাযী’ নাম জাতা, তানি দস্সেতুং চত্তাৰি ঝানানীতিআদিমাহ. তত্থ চত্তাৰি ঝানানি তযো চ ৱিমোক্খা অত্থতো হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযমেৱ (ধ. স. অট্ঠ. ১৬০, ২৪৮) পকাসিতা. সেসানম্পি ৱিমোক্খট্ঠো তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অপিচেত্থ পটিপাটিযা সত্ত অপ্পিতপ্পিতক্খণে পচ্চনীকধম্মেহি ৱিমুচ্চনতো চ আৰম্মণে চ অধিমুচ্চনতো ৱিমোক্খো নাম. অট্ঠমো পন সব্বসো সঞ্ঞাৱেদযিতেহি ৱিমুত্তত্তা অপগতৱিমোক্খো নাম. সমাধীসু চতুক্কনযপঞ্চকনযেসু পঠমজ্ঝানসমাধি সৱিতক্কসৱিচাৰো নাম. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তসমাধি নাম. চতুক্কনযেপি পঞ্চকনযেপি উপৰি তীসু ঝানেসু সমাধি অৱিতক্ক অৱিচাৰসমাধি নাম. সমাপত্তীসু হি পটিপাটিযা অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ‘সমাধী’তিপি নামং ‘সমাপত্তী’তিপি. কস্মা? চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৱতো. নিৰোধসমাপত্তিযা তদভাৱতো ন সমাধীতি নামং.
হানভাগিযো ধম্মোতি অপ্পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকাৰানং কামাদিঅনুপক্খন্দনং. ৱিসেসভাগিযো ধম্মোতি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকাৰানং দুতিযজ্ঝানাদিঅনুপক্খন্দনং. ৱোদানম্পি ৱুট্ঠানন্তি ইমিনা পগুণৱোদানং ৱুট্ঠানং নাম কথিতং. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপৰিমস্স উপৰিমস্স পদট্ঠানং হোতি. তস্মা ৱোদানম্পি ৱুট্ঠানন্তি ৱুত্তং. তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠানম্পি ৱুট্ঠানন্তি ইমিনা ভৱঙ্গৱুট্ঠানং নাম কথিতং. ভৱঙ্গেন হি সব্বজ্ঝানেহি ৱুট্ঠানং হোতি. নিৰোধতো পন ফলসমাপত্তিযাৱ ৱুট্ঠহন্তি. ইদং পাড়িমুত্তকৱুট্ঠানং নামাতি.
সত্তমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
অট্ঠমবলাদিনিদ্দেসো
৮২৯. অট্ঠমবলনিদ্দেসে অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসন্তিআদি সব্বম্পি ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতমেৱ. নৱমবলনিদ্দেসেপি দিব্বেন চক্খুনাতিআদি সব্বং তত্থেৱ ৱিত্থাৰিতং.
নৱমবলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
দসমবলনিদ্দেসো
৮৩১. দসমবলনিদ্দেসে চেতোৱিমুত্তিন্তি ফলসমাধিং. পঞ্ঞাৱিমুত্তিন্তি ফলঞাণং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱ. অযং তাৱেত্থ আচৰিযানং সমানত্থকথা. পৰৱাদী পনাহ – ‘‘দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞাণস্সেৱাযং পভেদো’’তি. তং ন তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৱ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৱ জানাতি. সব্বঞ্ঞুতঞাণং পন তম্পি ততো অৱসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসুপি হি পঠমং কাৰণাকাৰণমেৱ জানাতি, দুতিযং কম্মন্তৰৱিপাকন্তৰমেৱ, ততিযং কম্মপৰিচ্ছেদমেৱ, চতুত্থং ধাতুনানত্তকৰণমেৱ, পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৱ, ছট্ঠং ইন্দ্ৰিযানং তিক্খমুদুভাৱমেৱ, সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৱ, অট্ঠমং পুব্বেনিৱুত্থখন্ধসন্ততিমেৱ, নৱমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৱ, দসমং সচ্চপৰিচ্ছেদমেৱ. সব্বঞ্ঞুতঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তৰিতৰঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং কৰোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৱা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৱা ৱিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৱা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.
অপিচ পৰৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো – ‘‘দসবলঞাণং নাম এতং সৱিতক্কসৱিচাৰং, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং, অৱিতক্কাৱিচাৰং, কামাৱচৰং, ৰূপাৱচৰং, অৰূপাৱচৰং, লোকিযং, লোকুত্তৰ’’ন্তি? জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি সৱিতক্কসৱিচাৰানী’’তি ৱক্খতি; ততো ‘‘পৰানি দ্ৱে ঞাণানি অৱিতক্কাৱিচাৰানী’’তি ৱক্খতি; ‘‘আসৱক্খযঞাণং সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰং, সিযা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং, সিযা অৱিতক্কৱিচাৰ’’ন্তি ৱক্খতি. তথা ‘‘পটিপাটিযা সত্ত কামাৱচৰানি, ততো দ্ৱে ৰূপাৱচৰানি, অৱসানে একং লোকুত্তৰ’’ন্তি ৱক্খতি; ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞাণং পন সৱিতক্কসৱিচাৰমেৱ, কামাৱচৰমেৱ, লোকিযমেৱা’’তি ৱক্খতি. ইতি অঞ্ঞদেৱ দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞাণন্তি.
সম্মোহৱিনোদনিযা ৱিভঙ্গট্ঠকথায
ঞাণৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.