১. এককমাতিকাদিৱণ্ণনা
৭৫১. ইদানি তদনন্তৰে ঞাণৱিভঙ্গে একৱিধেন ঞাণৱত্থূতিআদিনা নযেন পঠমং একৱিধাদীহি দসৱিধপৰিযোসানেহি দসহি পৰিচ্ছেদেহি মাতিকং ঠপেত্ৱা নিক্খিত্তপদানুক্কমেন নিদ্দেসো কতো.
তত্থ একৱিধেনাতি একপ্পকাৰেন, এককোট্ঠাসেন ৱা. ঞাণৱত্থূতি এত্থ পন ঞাণঞ্চ তং ৱত্থু চ নানপ্পকাৰানং সম্পত্তীনন্তি ঞাণৱত্থু; ওকাসট্ঠেন ঞাণস্স ৱত্থূতিপি ঞাণৱত্থু. ইধ পন পুৰিমেনেৱত্থেন ঞাণৱত্থু ৱেদিতব্বং. তেনেৱ একৱিধপৰিচ্ছেদাৱসানে ‘‘যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনা পঞ্ঞা – এৱং একৱিধেন ঞাণৱত্থূ’’তি ৱুত্তং. পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ. ন হেতূতিআদীনি হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১.৬) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. সঙ্খেপতো পনেত্থ যং ৱত্তব্বং তং নিদ্দেসৱাৰে আৱি ভৱিস্সতি. যথা চেত্থ, এৱং দুকমাতিকাদিপদেসুপি যং ৱত্তব্বং তং তত্থেৱ আৱি ভৱিস্সতি. নিক্খেপপৰিচ্ছেদমত্তং পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বং. এত্থ হি ‘‘ন হেতু অহেতুকা’’তিআদীহি তাৱ ধম্মসঙ্গহমাতিকাৱসেন, ‘‘অনিচ্চা জৰাভিভূতা’’তিআদীহি অমাতিকাৱসেনাতি সঙ্খেপতো দুৱিধেহি পভেদতো অট্ঠসত্ততিযা পদেহি এককমাতিকা নিক্খিত্তা.
দুকানুৰূপেহি পন পঞ্চতিংসায দুকেহি দুকমাতিকা নিক্খিত্তা.
তিকানুৰূপেহি ‘‘চিন্তামযা পঞ্ঞা’’তিআদীহি চতূহি বাহিৰত্তিকেহি, ‘‘ৱিপাকা পঞ্ঞা’’তিআদীহি অনিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি চুদ্দসহি মাতিকাতিকেহি, ৱিতক্কত্তিকে পঠমপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি তেৰসহি, দুতিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি সত্তহি, ততিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি দ্ৱাদসহি, পীতিত্তিকে চ পঠমপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি তেৰসহি, তথা দুতিযপদেন, ততিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি দ্ৱাদসহীতি অট্ঠাসীতিযা তিকেহি তিকমাতিকা নিক্খিত্তা.
চতুক্কমাতিকা পন ‘কম্মস্সকতঞাণ’ন্তিআদীহি একৱীসতিযা চতুক্কেহি, পঞ্চকমাতিকা দ্ৱীহি পঞ্চকেহি, ছক্কমাতিকা একেন ছক্কেন, সত্তকমাতিকা ‘‘সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনী’’তি এৱং সঙ্খেপতো ৱুত্তেহি একাদসহি সত্তকেহি, অট্ঠকমাতিকা একেন অট্ঠকেন, নৱকমাতিকা একেন নৱকেন.