১৫. পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
১. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা
৭১৮. ইদানি তদনন্তৰে পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে চতস্সোতি গণনপৰিচ্ছেদো. পটিসম্ভিদাতি পভেদা. যস্মা পন পৰতো অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাতিআদিমাহ, তস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি পভেদা, ঞাণস্সেৱ পভেদাতি ৱেদিতব্বা. ইতি ‘‘চতস্সো পটিসম্ভিদা’’তি পদেন চত্তাৰো ঞাণপ্পভেদাতি অযমত্থো সঙ্গহিতো. অত্থপটিসম্ভিদাতি অত্থে পটিসম্ভিদা; অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনাৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণন্তি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ধম্মপ্পভেদস্স হি সল্লক্খণৱিভাৱনাৱৱত্থানকৰণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা নাম. নিৰুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনাৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা নাম. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনাৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা নাম.
ইদানি যথানিক্খিত্তা পটিসম্ভিদা ভাজেত্ৱা দস্সেন্তো অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাতিআদিমাহ. তত্থ অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি হেতুৱসেন অৰণীযং গন্তব্বং পত্তব্বং, তস্মা অত্থোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যংকিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থোতি ৱেদিতব্বা. তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা.
ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৱিদহতি পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অৰিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মোতি ৱেদিতব্বা. তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.
তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৱনিৰুত্তি, তস্সা অভিলাপে তং সভাৱনিৰুত্তিং সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. এৱমযং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দাৰম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানন্তি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৱুত্তে ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৱা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৱা ৱুত্তে পন ‘‘অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. অঞ্ঞং পনেস নামআখ্যাতউপসগ্গব্যঞ্জনসদ্দং জানাতি ন জানাতীতি? যদগ্গেন সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, তদগ্গেন তম্পি জানিস্সতীতি. তং পন নযিদং পটিসম্ভিদাকিচ্চন্তি পটিক্খিপিত্ৱা ইদং ৱত্থু কথিতং –
তিস্সদত্তত্থেৰো কিৰ বোধিমণ্ডে সুৱণ্ণসলাকং গহেত্ৱা অট্ঠাৰসসু ভাসাসু ‘কতৰভাসায কথেমী’তি পৱাৰেসি. তং পন তেন অত্তনো উগ্গহে ঠত্ৱা পৱাৰিতং, ন পটিসম্ভিদায ঠিতেন. সো হি মহাপঞ্ঞতায তং তং ভাসং কথাপেত্ৱা কথাপেত্ৱা উগ্গণ্হি; ততো উগ্গহে ঠত্ৱা এৱং পৱাৰেসি.
ভাসং নাম সত্তা উগ্গণ্হন্তীতি ৱত্ৱা চ পনেত্থ ইদং কথিতং. মাতাপিতৰো হি দহৰকালে কুমাৰকে মঞ্চে ৱা পীঠে ৱা নিপজ্জাপেত্ৱা তং তং কথযমানা তানি তানি কিচ্চানি কৰোন্তি. দাৰকা তেসং তং তং ভাসং ৱৱত্থাপেন্তি – ইমিনা ইদং ৱুত্তং, ইমিনা ইদং ৱুত্তন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে সব্বম্পি ভাসং জানন্তি. মাতা দমিড়ী, পিতা অন্ধকো. তেসং জাতো দাৰকো সচে মাতুকথং পঠমং সুণাতি, দমিড়ভাসং ভাসিস্সতি; সচে পিতুকথং পঠমং সুণাতি, অন্ধকভাসং ভাসিস্সতি. উভিন্নম্পি পন কথং অস্সুণন্তো মাগধভাসং ভাসিস্সতি.
যোপি অগামকে মহাৰঞ্ঞে নিব্বত্তো, তত্থ অঞ্ঞো কথেন্তো নাম নত্থি, সোপি অত্তনো ধম্মতায ৱচনং সমুট্ঠাপেন্তো মাগধভাসমেৱ ভাসিস্সতি. নিৰযে, তিৰচ্ছানযোনিযং, পেত্তিৱিসযে, মনুস্সলোকে, দেৱলোকেতি সব্বত্থ মাগধভাসাৱ উস্সন্না. তত্থ সেসা ওট্টকিৰাতঅন্ধকযোনকদমিড়ভাসাদিকা অট্ঠাৰস ভাসা পৰিৱত্তন্তি. অযমেৱেকা যথাভুচ্চব্ৰহ্মৱোহাৰঅৰিযৱোহাৰসঙ্খাতা মাগধভাসা ন পৰিৱত্ততি. সম্মাসবুদ্ধোপি তেপিটকং বুদ্ধৱচনং তন্তিং আৰোপেন্তো মাগধভাসায এৱ আৰোপেসি. কস্মা? এৱঞ্হি অত্থং আহৰিতুং সুখং হোতি. মাগধভাসায হি তন্তিং আৰুড়্হস্স বুদ্ধৱচনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সোতপথাগমনমেৱ পপঞ্চো; সোতে পন সঙ্ঘট্টিতমত্তেযেৱ নযসতেন নযসহস্সেন অত্থো উপট্ঠাতি. অঞ্ঞায পন ভাসায তন্তিং আৰুড়্হং পোথেত্ৱা পোথেত্ৱা উগ্গহেতব্বং হোতি. বহুম্পি উগ্গহেত্ৱা পন পুথুজ্জনস্স পটিসম্ভিদাপ্পত্তি নাম নত্থি. অৰিযসাৱকো নো পটিসম্ভিদাপ্পতো নাম নত্থি.
ঞাণেসু ঞাণন্তি সব্বত্থকঞাণং আৰম্মণং কত্ৱা ঞাণং পচ্চৱেক্খন্তস্স পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদাতি. ইমা পন চতস্সোপি পটিসম্ভিদা দ্ৱীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি, পঞ্চহি কাৰণেহি ৱিসদা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. কতমেসু দ্ৱীসু? সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ. তত্থ সাৰিপুত্তত্থেৰস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স মহাকস্সপত্থেৰস্স মহাকচ্চাযনত্থেৰস্স মহাকোট্ঠিতত্থেৰস্সাতি অসীতিযাপি মহাথেৰানং পটিসম্ভিদা অসেক্খভূমিযং পভেদং গতা. আনন্দত্থেৰস্স চিত্তস্স গহপতিনো ধম্মিকস্স উপাসকস্স উপালিস্স গহপতিনো খুজ্জুত্তৰায উপাসিকাযাতি এৱমাদীনং পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং পভেদং গতাতি ইমাসু দ্ৱীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তি.
কতমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তীতি? অধিগমেন, পৰিযত্তিযা, সৱনেন, পৰিপুচ্ছায, পুব্বযোগেনাতি. তত্থ ‘অধিগমো’ নাম অৰহত্তং. তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. ‘পৰিযত্তি’ নাম বুদ্ধৱচনং. তঞ্হি উগ্গণ্হন্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. ‘সৱনং’ নাম ধম্মস্সৱনং. সক্কচ্চঞ্হি ধম্মং সুণন্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. ‘পৰিপুচ্ছা’ নাম অট্ঠকথা. উগ্গহিতপাড়িযা অত্থং কথেন্তস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. ‘পুব্বযোগো’ নাম পুব্বযোগাৱচৰতা, অতীতভৱে হৰণপচ্চাহৰণনযেন পৰিগ্গহিতকম্মট্ঠানতা; পুব্বযোগাৱচৰস্স হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. তত্থ অৰহত্তপ্পত্তিযা পুনব্বসুকুটুম্বিকপুত্তস্স তিস্সত্থেৰস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা অহেসুং. সো কিৰ তম্বপণ্ণিদীপে বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা পৰতীৰং গন্ত্ৱা যোনকধম্মৰক্খিতত্থেৰস্স সন্তিকে বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা আগচ্ছন্তো নাৱং অভিৰুহনতিত্থে একস্মিং পদে উপ্পন্নকঙ্খো যোজনসতমগ্গং নিৱত্তিত্ৱা আচৰিযস্স সন্তিকং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে একস্স কুটুম্বিকস্স পঞ্হং কথেসি. সো পসীদিত্ৱা সতসহস্সগ্ঘনিকং কম্বলং অদাসি. সোপি তং আহৰিত্ৱা আচৰিযস্স অদাসি. থেৰো ৱাসিযা কোট্টেত্ৱা নিসীদনট্ঠানে পৰিভণ্ডং কাৰেসি. কিমত্থাযাতি? পচ্ছিমায জনতায অনুগ্গহত্থাযাতি. এৱং কিৰস্স অহোসি – ‘‘অম্হাকং গতমগ্গং আৱজ্জেত্ৱা অনাগতে সব্ৰহ্মচাৰিনো পটিপত্তিং পূৰেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি. তিস্সত্থেৰোপি আচৰিযস্স সন্তিকে কঙ্খং ছিন্দিত্ৱা জম্বুকোলপট্টনে ওৰুয্হ চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জনৱেলায ৱালিকৱিহাৰং পত্ৱা সম্মজ্জি. তস্স সম্মজ্জিতট্ঠানং দিস্ৱা ‘ইদং ৱীতৰাগস্স ভিক্খুনো সম্মট্ঠট্ঠান’ন্তি থেৰস্স ৱীমংসনত্থায পঞ্হং পুচ্ছিংসু. থেৰো পটিসম্ভিদাপ্পত্ততায পুচ্ছিতপুচ্ছিতে পঞ্হে কথেসীতি.
পৰিযত্তিযা পন তিস্সদত্তত্থেৰস্স চেৱ নাগসেনত্থেৰস্স চ পটিসম্ভিদা ৱিসদা অহেসুং. সক্কচ্চধম্মসৱনেন সুধম্মসামণেৰস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা অহেসুং. সো কিৰ তলঙ্গৰৱাসী ধম্মদিন্নত্থেৰস্স ভাগিনেয্যো খুৰগ্গেযেৱ অৰহত্তং পত্তো মাতুলত্থেৰস্স ধম্মৱিনিচ্ছযট্ঠানে নিসীদিত্ৱা সুণন্তোযেৱ তীণি পিটকানি পগুণানি অকাসি. উগ্গহিতপাড়িযা অত্থং কথেন্তস্স পন তিস্সদত্তত্থেৰস্স এৱ পটিসম্ভিদা ৱিসদা অহেসুং. গতপচ্চাগতৱত্তং পন পূৰেত্ৱা যাৱ অনুলোমং কম্মট্ঠানং উস্সুক্কাপেত্ৱা আগতানং ৱিসদভাৱপ্পত্তপটিসম্ভিদানং পুব্বযোগাৱচৰানং অন্তো নত্থি.
এতেসু পন কাৰণেসু পৰিযত্তি, সৱনং, পৰিপুচ্ছাতি ইমানি তীণি পভেদস্সেৱ বলৱকাৰণানি. পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৱপচ্চযো, পভেদস্স হোতি ন হোতীতি? হোতি, ন পন তথা. পৰিযত্তিসৱনপৰিপুচ্ছা হি পুব্বে হোন্তু ৱা মা ৱা, পুব্বযোগেন পুব্বে চেৱ এতৰহি চ সঙ্খাৰসম্মসনং ৱিনা পটিসম্ভিদা নাম নত্থি. ইমে পন দ্ৱেপি একতো হুত্ৱা পটিসম্ভিদা উপত্থম্ভেত্ৱা ৱিসদা কৰোন্তীতি.
সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা.
২. সচ্চৱাৰাদিৱণ্ণনা
৭১৯. ইদানি যে সঙ্গহৱাৰে পঞ্চ অত্থা চ ধম্মা চ সঙ্গহিতা, তেসং পভেদদস্সননযেন পটিসম্ভিদা ৱিভজিতুং পুন চতস্সোতিআদিনা নযেন পভেদৱাৰো আৰদ্ধো. সো সচ্চৱাৰহেতুৱাৰধম্মৱাৰপচ্চযাকাৰৱাৰপৰিযত্তিৱাৰৱসেন পঞ্চৱিধো. তত্থ পচ্চযসমুপ্পন্নস্স দুক্খসচ্চস্স পচ্চযেন পত্তব্বস্স নিব্বানস্স চ অত্থভাৱং, ফলনিব্বত্তকস্স সমুদযস্স নিব্বানসম্পাপকস্স অৰিযমগ্গস্স চ ধম্মভাৱঞ্চ দস্সেতুং ‘সচ্চৱাৰো’ ৱুত্তো. যস্স কস্সচি পন হেতুফলনিব্বত্তকস্স হেতুনো ধম্মভাৱং, হেতুফলস্স চ অত্থভাৱং দস্সেতুং ‘হেতুৱাৰো’ ৱুত্তো. তত্থ চ হেতুফলক্কমৱসেন উপ্পটিপাটিযা পঠমং ধম্মপটিসম্ভিদা নিদ্দিট্ঠা. যে পন ধম্মা তম্হা তম্হা ৰূপাৰূপপ্পভেদা হেতুতো জাতা, তেসং অত্থভাৱং, তস্স তস্স চ ৰূপাৰূপধম্মপ্পভেদস্স হেতুনো ধম্মভাৱং দস্সেতুং ‘ধম্মৱাৰো’ ৱুত্তো. জৰামৰণাদীনং পন অত্থভাৱং, জৰামৰণাদিসমুদযসঙ্খাতানং জাতিআদীনঞ্চ ধম্মভাৱং দস্সেতুং ‘পচ্চযাকাৰৱাৰো’ ৱুত্তো. ততো পৰিযত্তিসঙ্খাতস্স তস্স তস্স ভাসিতস্স ধম্মভাৱং, ভাসিতসঙ্খাতেন পচ্চযেন পত্তব্বস্স ভাসিতত্থস্স চ অত্থভাৱং দস্সেতুং ‘পৰিযত্তিৱাৰো’ ৱুত্তো.
তত্থ চ যস্মা ভাসিতং ঞত্ৱা তস্সত্থো ঞাযতি, তস্মা ভাসিতভাসিতত্থক্কমেন উপ্পটিপাটিযা পঠমং ধম্মপটিসম্ভিদা নিদ্দিট্ঠা. পৰিযত্তিধম্মস্স চ পভেদদস্সনত্থং ‘‘তত্থ কতমা ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি পুচ্ছাপুব্বঙ্গমো পটিনিদ্দেসৱাৰো ৱুত্তো. তত্থ সুত্তন্তিআদীহি নৱহি অঙ্গেহি নিপ্পদেসতো তন্তি গহিতা. অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থোতি ইমস্মিম্পি ঠানে ভাসিতৱসেন নিপ্পদেসতো তন্তি এৱ গহিতাতি.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
৭২৫. তত্থ তিস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযা. অত্থপটিসম্ভিদা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা. সা হি নিব্বানাৰম্মণানং মগ্গফলঞাণানং ৱসেন লোকুত্তৰাপি হোতি. অভিধম্মভাজনীযে কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযানং ৱসেন চতূহি ৱাৰেহি ৱিভত্তং. তত্থ যত্তকানি হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. ১ আদযো) কুসলচিত্তানি ৱিভত্তানি, তেসং সব্বেসম্পি ৱসেন একেকস্মিং চিত্তনিদ্দেসে চতস্সো চতস্সো পটিসম্ভিদা ৱিভত্তাতি ৱেদিতব্বা. অকুসলচিত্তেসুপি এসেৱ নযো. ৱিপাককিৰিযৱাৰেসু ৱিপাককিৰিযানং অত্থেন সঙ্গহিতত্তা, ধম্মপটিসম্ভিদং ছড্ডেত্ৱা, একেকস্মিং ৱিপাকচিত্তে চ কিৰিযচিত্তে চ তিস্সো তিস্সোৱ পটিসম্ভিদা ৱিভত্তা. পাড়ি পন মুখমত্তমেৱ দস্সেত্ৱা সংখিত্তা. সা হেট্ঠা আগতৱিত্থাৰৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা.
কস্মা পন যথা কুসলাকুসলৱাৰেসু ‘‘তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি ৱুত্তং, এৱমিধ ‘‘যেসং ধম্মানং ইমে ৱিপাকা, তেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এৱং ন ৱুত্তন্তি? হেট্ঠা ৱুত্তত্তা. যদি এৱং, ‘‘তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি হেট্ঠা ৱুত্তত্তা অযং অত্থপটিসম্ভিদাপি ইধ ন ৱত্তব্বা সিযাতি? নো ন ৱত্তব্বা. কস্মা? হেট্ঠা ৱিপাককিৰিযচিত্তুপ্পাদৱসেন অৱুত্তত্তা. কিৰিযৱাৰে চ ‘‘যেসং ধম্মানং ইমে কিৰিযা’’তি ৱচনমেৱ ন যুজ্জতীতি দ্ৱীসুপি ইমেসু ৱাৰেসু তিস্সো তিস্সোৱ পটিসম্ভিদা ৱিভত্তা.
তত্থ যায নিৰুত্তিযা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞত্তি হোতীতি যায নিৰুত্তিযা তেসং ফস্সো হোতীতিআদিনা নযেন ৱুত্তানং ধম্মানং ‘‘অযং ফস্সো, অযং ৱেদনা’’তি এৱং পঞ্ঞত্তি হোতি. তত্থ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে ধম্মে চ পৱত্তমানায তস্সা ধম্মনিৰুত্তিযা সভাৱপঞ্ঞত্তিযা অভিলাপে ঞাণং. অভিলাপসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নঞাণমেৱ ইধাপি কথিতং. যেন ঞাণেনাতি যেন পটিভানপটিসম্ভিদাঞাণেন. তানি ঞাণানি জানাতীতি ইতৰানি তীণি পটিসম্ভিদাঞাণানি জানাতি.
ইদানি যথা যং ঞাণং তানি ঞাণানি জানাতি, তথা তস্স তেসু পৱত্তিং দস্সেতুং ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানীতি ৱুত্তং. তত্থ ইদমত্থজোতকানীতি ইমস্স অত্থস্স জোতকানি পকাসকানি; ইমং নাম অত্থং জোতেন্তি পকাসেন্তি পৰিচ্ছিন্দন্তীতি অত্থো. ইতি ঞাণেসু ঞাণন্তি ইমিনা আকাৰেন পৱত্তং তীসু ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা নাম.
তত্থ কিঞ্চাপি অযং পটিভানপটিসম্ভিদা ‘ইমিস্সা ইদং কিচ্চং, ইমিস্সা ইদং কিচ্চ’ন্তি ইতৰাসং পটিসম্ভিদানং কিচ্চং জানাতি, সযং পন তাসং কিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি, বহুস্সুতধম্মকথিকো ৱিয অপ্পস্সুতধম্মকথিকস্স. দ্ৱে কিৰ ভিক্খূ. একো বহুস্সুতো, একো অপ্পস্সুতো. তে একতোৱ একং ধম্মকথামগ্গং উগ্গণ্হিংসু. তত্থ অপ্পস্সুতো সৰসম্পন্নো অহোসি, ইতৰো মন্দস্সৰো. তেসু অপ্পস্সুতো গতগতট্ঠানে অত্তনো সৰসম্পত্তিযা সকলপৰিসং খোভেত্ৱা ধম্মং কথেসি. ধম্মং সুণমানা হট্ঠতুট্ঠমানসা হুত্ৱা – ‘যথা এস ধম্মং কথেসি, একো তিপিটকধৰো মঞ্ঞে ভৱিস্সতী’তি ৱদন্তি. বহুস্সুতভিক্খু পন – ‘ধম্মসৱনে জানিস্সথ অযং তিপিটকধৰো ৱা নো ৱা’তি আহ. সো কিঞ্চাপি এৱমাহ, যথা পন সকলপৰিসং খোভেত্ৱা ধম্মং কথেতুং সক্কোতি, এৱমস্স কথনসমত্থতা নত্থি. তত্থ কিঞ্চাপি পটিভানপটিসম্ভিদা, বহুস্সুতো ৱিয অপ্পস্সুতস্স, ইতৰাসং কিচ্চং জানাতি, সযং পন তং কিচ্চং কাতুং ন সক্কোতীতি ৱেদিতব্বং. সেসং উত্তানত্থমেৱ.
৭৪৬. এৱং কুসলচিত্তুপ্পাদাদিৱসেন পটিসম্ভিদা ৱিভজিত্ৱা ইদানি তাসং উপ্পত্তিট্ঠানভূতং খেত্তং দস্সেতুং পুন চতস্সো পটিসম্ভিদাতিআদিমাহ. তত্থ তিস্সো পটিসম্ভিদা কামাৱচৰকুসলতো চতূসু ঞাণসম্পযুত্তেসু চিত্তুপ্পাদেসূতি ইদং সেক্খানং ৱসেন ৱুত্তং. তেসঞ্হিপি ধম্মপচ্চৱেক্খণকালে হেট্ঠা ৱুত্তং পঞ্চপ্পকাৰং ধম্মং আৰম্মণং কত্ৱা চতূসু ঞাণসম্পযুত্তকুসলচিত্তেসু ধম্মপটিসম্ভিদা উপ্পজ্জতি. তথা নিৰুত্তিপচ্চৱেক্খণকালে সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা; ঞাণং পচ্চৱেক্খণকালে সব্বত্থকঞাণং আৰম্মণং কত্ৱা পটিভানপটিসম্ভিদাতি.
কিৰিযতো চতূসূতি ইদং পন অসেক্খানং ৱসেন ৱুত্তং. তেসঞ্হি ধম্মং পচ্চৱেক্খণকালে হেট্ঠা ৱুত্তং পঞ্চপ্পকাৰং ধম্মং আৰম্মণং কত্ৱা চতূসু ঞাণসম্পযুত্তকিৰিযচিত্তেসু ধম্মপটিসম্ভিদা উপ্পজ্জতি. তথা নিৰুত্তিপচ্চৱেক্খণকালে সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা; ঞাণং পচ্চৱেক্খণকালে সব্বত্থকঞাণং আৰম্মণং কত্ৱা পটিভানপটিসম্ভিদাতি.
অত্থপটিসম্ভিদা এতেসু চেৱ উপ্পজ্জতীতি ইদং পন সেক্খাসেক্খানং ৱসেন ৱুত্তং. তথা হি সেক্খানং অত্থপচ্চৱেক্খণকালে হেট্ঠা ৱুত্তপ্পভেদং অত্থং আৰম্মণং কত্ৱা চতূসু ঞাণসম্পযুত্তকুসলচিত্তেসু অযং উপ্পজ্জতি, মগ্গফলকালে চ মগ্গফলেসু. অসেক্খস্স পন অত্থং পচ্চৱেক্খণকালে হেট্ঠা ৱুত্তপ্পভেদমেৱ অত্থং আৰম্মণং কত্ৱা চতূসু ঞাণসম্পযুত্তকিৰিযচিত্তেসু উপ্পজ্জতি, ফলকালে চ উপৰিমে সামঞ্ঞফলেতি. এৱমেতা সেক্খাসেক্খানং উপ্পজ্জমানা ইমাসু ভূমীসু উপ্পজ্জন্তীতি ভূমিদস্সনত্থং অযং নযো দস্সিতোতি.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা.
৩. পঞ্হাপুচ্ছকৱণ্ণনা
৭৪৭. পঞ্হাপুচ্ছকে পাড়িঅনুসাৰেনেৱ চতুন্নং পটিসম্ভিদানং কুসলাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. আৰম্মণত্তিকেসু পন নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দমেৱ আৰম্মণং কৰোতীতি পৰিত্তাৰম্মণা. অত্থপটিসম্ভিদা কামাৱচৰৱিপাককিৰিযসঙ্খাতঞ্চেৱ পচ্চযসমুপ্পন্নঞ্চ অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স পৰিত্তাৰম্মণা; ৱুত্তপ্পভেদমেৱ ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স মহগ্গতাৰম্মণা; লোকুত্তৰৱিপাকত্থঞ্চেৱ পৰমত্থঞ্চ নিব্বানং পচ্চৱেক্খন্তস্স অপ্পমাণাৰম্মণা. ধম্মপটিসম্ভিদা কামাৱচৰং কুসলধম্মং অকুসলধম্মং পচ্চযধম্মঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্স পৰিত্তাৰম্মণা; ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰং কুসলং ধম্মং পচ্চযধম্মঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্স মহগ্গতাৰম্মণা; লোকুত্তৰং কুসলং ধম্মং পচ্চযধম্মঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্স অপ্পমাণাৰম্মণা. পটিভানপটিসম্ভিদা কামাৱচৰকুসলৱিপাককিৰিযঞাণানি পচ্চৱেক্খন্তস্স পৰিত্তাৰম্মণা; ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰানি কুসলৱিপাককিৰিযঞাণানি পচ্চৱেক্খন্তস্স তেসং আৰম্মণানি ৱিজানন্তস্স মহগ্গতাৰম্মণা; লোকুত্তৰানি কুসলৱিপাকঞাণানি পচ্চৱেক্খন্তস্স অপ্পমাণাৰম্মণা.
অত্থপটিসম্ভিদা সহজাতহেতুৱসেন সিযা মগ্গহেতুকা, ৱীৰিযজেট্ঠিকায মগ্গভাৱনায সিযা মগ্গাধিপতি, ছন্দচিত্তজেট্ঠিকায নৱত্তব্বা, ফলকালেপি নৱত্তব্বা এৱ. ধম্মপটিসম্ভিদা মগ্গং পচ্চৱেক্খণকালে মগ্গাৰম্মণা, মগ্গং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স আৰম্মণাধিপতিৱসেন মগ্গাধিপতি. পটিভানপটিসম্ভিদা মগ্গঞাণং পচ্চৱেক্খণকালে মগ্গাৰম্মণা, মগ্গং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স মগ্গাধিপতি, সেসঞাণং পঞ্চৱেক্খণকালে নৱত্তব্বাৰম্মণা. নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নমেৱ সদ্দং আৰম্মণং কৰোতীতি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা.
অত্থপটিসম্ভিদা অতীতং ৱিপাকত্থং কিৰিযত্থং পচ্চযসমুপ্পন্নঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্স অতীতাৰম্মণা, অনাগতং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনাগতাৰম্মণা, পচ্চুপ্পন্নং পচ্চৱেক্খন্তস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা, লোকুত্তৰং পৰমত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স নৱত্তব্বাৰম্মণা. ধম্মপটিসম্ভিদা অতীতং কুসলং অকুসলং পচ্চযধম্মঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্স অতীতাৰম্মণা, অনাগতং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনাগতাৰম্মণা, পচ্চুপ্পন্নং পচ্চৱেক্খন্তস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা. পটিভানপটিসম্ভিদা অতীতং কুসলঞাণং ৱিপাকঞাণং কিৰিযঞাণঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্স অতীতাৰম্মণা, অনাগতং পচ্চৱেক্খন্তস্স অনাগতাৰম্মণা, পচ্চুপ্পন্নং পচ্চৱেক্খন্তস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা.
নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দাৰম্মণত্তা বহিদ্ধাৰম্মণা. ইতৰাসু তীসু অত্থপটিসম্ভিদা অজ্ঝত্তং ৱিপাকত্থং কিৰিযত্থং পচ্চযসমুপ্পন্নঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্স অজ্ঝত্তাৰম্মণা, বহিদ্ধা পচ্চৱেক্খন্তস্স বহিদ্ধাৰম্মণা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধা পচ্চৱেক্খন্তস্স অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা, পৰমত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স বহিদ্ধাৰম্মণা এৱ. ধম্মপটিসম্ভিদা অজ্ঝত্তং কুসলাকুসলং পচ্চযধম্মং পচ্চৱেক্খণকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণা, বহিদ্ধা কুসলাকুসলং পচ্চযধম্মং পচ্চৱেক্খণকালে বহিদ্ধাৰম্মণা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কুসলাকুসলং পচ্চযধম্মং পচ্চৱেক্খণকালে অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. পটিভানপটিসম্ভিদা অজ্ঝত্তং কুসলৱিপাককিৰিযঞাণং পচ্চৱেক্খণকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণা, বহিদ্ধা…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কুসলৱিপাককিৰিযঞাণং পচ্চৱেক্খণকালে অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণাতি.
ইধাপি তিস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযা; অত্থপটিসম্ভিদা লোকিযলোকুত্তৰা. ইমস্মিঞ্হি পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে সম্মাসম্বুদ্ধেন তযোপি নযা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকত্তা একপৰিচ্ছেদাৱ কথিতা. তীসুপি হি এতাসু তিস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযা, অত্থপটিসম্ভিদা লোকিযলোকুত্তৰাতি. এৱমযং পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গোপি তেপৰিৱট্টং নীহৰিত্ৱাৱ ভাজেত্ৱা দস্সিতোতি.
সম্মোহৱিনোদনিযা ৱিভঙ্গট্ঠকথায
পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.