১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
৪৬৬. ইদানি তদনন্তৰে বোজ্ঝঙ্গৱিভঙ্গে সত্তাতি গণনপৰিচ্ছেদো. বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা বোধিস্স ৱা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যা এসা ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধীতি ৱুচ্চতি, বুজ্ঝতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতি, তস্সা ধম্মসামগ্গীসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা, ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদীনি ৱিয. যো পনেস যথাৱুত্তপ্পকাৰায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো বোধীতি ৱুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা, সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৱা বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি ইমিনা পটিসম্ভিদানযেনাপি বোজ্ঝঙ্গত্থো ৱেদিতব্বো.
সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতিআদীসু পসত্থো সুন্দৰো চ বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো, সতিযেৱ সম্বোজ্ঝঙ্গো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ উপট্ঠানলক্খণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পৱিচযলক্খণো ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পগ্গহলক্খণো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ফৰণলক্খণো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপসমলক্খণো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, অৱিক্খেপলক্খণো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পটিসঙ্খানলক্খণো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. তেসু ‘‘সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪) ৱচনতো সব্বেসং বোজ্ঝঙ্গানং উপকাৰকত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো পঠমং ৱুত্তো. ততো পৰং ‘‘সো তথা সতো ৱিহৰন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১৫০) নযেন এৱং অনুক্কমেনেৱ নিক্খেপপযোজনং পাড়িযং আগতমেৱ.
কস্মা পনেতে সত্তেৱ ৱুত্তা, অনূনা অনধিকাতি? লীনুদ্ধচ্চপটিপক্খতো সব্বত্থিকতো চ. এত্থ হি তযো বোজ্ঝঙ্গা লীনস্স পটিপক্খা, যথাহ – ‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনাযা’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তযো উদ্ধচ্চস্স পটিপক্খা, যথাহ – ‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনাযা’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). একো পনেত্থ লোণধূপনং ৱিয সব্বব্যঞ্জনেসু, সব্বকম্মিকঅমচ্চো ৱিয চ সব্বেসু ৰাজকিচ্চেসু, সব্ববোজ্ঝঙ্গেসু ইচ্ছিতব্বতো সব্বত্থিকো, যথাহ – ‘‘সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি. ‘‘সব্বত্থক’’ন্তিপি পাড়ি. দ্ৱিন্নম্পি সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বন্তি অত্থো. এৱং লীনুদ্ধচ্চপটিপক্খতো সব্বত্থিকতো চ সত্তেৱ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
৪৬৭. ইদানি নেসং একস্মিংযেৱাৰম্মণে অত্তনো অত্তনো কিচ্চৱসেন নানাকৰণং দস্সেতুং তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. সতিমা হোতীতি পঞ্ঞায পঞ্ঞৱা, যসেন যসৱা, ধনেন ধনৱা ৱিয সতিযা সতিমা হোতি, সতিসম্পন্নোতি অত্থো. পৰমেনাতি উত্তমেন; তঞ্হি পৰমত্থসচ্চস্স নিব্বানস্স চেৱ মগ্গস্স চ অনুলোমতো পৰমং নাম হোতি উত্তমং সেট্ঠং. সতিনেপক্কেনাতি নেপক্কং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা; সতিযা চেৱ নেপক্কেন চাতি অত্থো.
কস্মা পন ইমস্মিং সতিভাজনীযে পঞ্ঞা সঙ্গহিতাতি? সতিযা বলৱভাৱদীপনত্থং. সতি হি পঞ্ঞায সদ্ধিম্পি উপ্পজ্জতি ৱিনাপি, পঞ্ঞায সদ্ধিং উপ্পজ্জমানা বলৱতী হোতি, ৱিনা উপ্পজ্জমানা দুব্বলা. তেনস্সা বলৱভাৱদীপনত্থং পঞ্ঞা সঙ্গহিতা. যথা হি দ্ৱীসু দিসাসু দ্ৱে ৰাজমহামত্তা তিট্ঠেয্যুং; তেসু একো ৰাজপুত্তং গহেত্ৱা তিট্ঠেয্য, একো অত্তনো ধম্মতায এককোৱ তেসু ৰাজপুত্তং গহেত্ৱা ঠিতো অত্তনোপি তেজেন ৰাজপুত্তস্সপি তেজেন তেজৱা হোতি; অত্তনো ধম্মতায ঠিতো ন তেন সমতেজো হোতি; এৱমেৱ ৰাজপুত্তং গহেত্ৱা ঠিতমহামত্তো ৱিয পঞ্ঞায সদ্ধিং উপ্পন্না সতি, অত্তনো ধম্মতায ঠিতো ৱিয ৱিনা পঞ্ঞায উপ্পন্না. তত্থ যথা ৰাজপুত্তং গহেত্ৱা ঠিতো অত্তনোপি তেজেন ৰাজপুত্তস্সপি তেজেন তেজৱা হোতি, এৱং পঞ্ঞায সদ্ধিং উপ্পন্না সতি বলৱতী হোতি; যথা অত্তনো ধম্মতায ঠিতো ন তেন সমতেজো হোতি, এৱং ৱিনা পঞ্ঞায উপ্পন্না দুব্বলা হোতীতি বলৱভাৱদীপনত্থং পঞ্ঞা গহিতাতি.
চিৰকতম্পীতি অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা কাযেন চিৰকতং ৱত্তং ৱা কসিণমণ্ডলং ৱা কসিণপৰিকম্মং ৱা. চিৰভাসিতম্পীতি অত্তনা ৱা পৰেন ৱা ৱাচায চিৰভাসিতং বহুকম্পি, ৱত্তসীসে ঠত্ৱা ধম্মকথং ৱা কম্মট্ঠানৱিনিচ্ছযং ৱা, ৱিমুত্তাযতনসীসে ৱা ঠত্ৱা ধম্মকথমেৱ. সৰিতা হোতীতি তং কাযৱিঞ্ঞত্তিং ৱচীৱিঞ্ঞত্তিঞ্চ সমুট্ঠাপেত্ৱা পৱত্তং অৰূপধম্মকোট্ঠাসং ‘এৱং উপ্পজ্জিত্ৱা এৱং নিৰুদ্ধো’তি সৰিতা হোতি. অনুস্সৰিতাতি পুনপ্পুনং সৰিতা. অযং ৱুচ্চতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি অযং এৱং উপ্পন্না সেসবোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম কথীযতি.
সো তথা সতো ৱিহৰন্তোতি সো ভিক্খু তেনাকাৰেন উপ্পন্নায সতিযা সতো হুত্ৱা ৱিহৰন্তো. তং ধম্মন্তি তং চিৰকতং চিৰভাসিতং হেট্ঠা ৱুত্তপ্পকাৰং ধম্মং. পঞ্ঞায পৱিচিনতীতি পঞ্ঞায ‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি পৱিচিনতি. পৱিচৰতীতি ‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি তত্থ পঞ্ঞং চৰাপেন্তো পৱিচৰতি. পৰিৱীমংসং আপজ্জতীতি ওলোকনং গৱেসনং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতীতি ইদং ৱুত্তপ্পকাৰং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপকং ৱিপস্সনাঞাণং ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৱুচ্চতি.
তস্স তং ধম্মন্তি তস্স ভিক্খুনো তং হেট্ঠা ৱুত্তপ্পকাৰং ধম্মং. আৰদ্ধং হোতীতি পৰিপুণ্ণং হোতি পগ্গহিতং. অসল্লীনন্তি আৰদ্ধত্তাযেৱ অসল্লীনং. অযং ৱুচ্চতীতি ইদং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপকং ৱিপস্সনাসম্পযুত্তং ৱীৰিযং ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৱুচ্চতি.
নিৰামিসাতি কামামিসলোকামিসৱট্টামিসানং অভাৱেন নিৰামিসা পৰিসুদ্ধা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা পীতি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৱুচ্চতি.
পীতিমনস্সাতি পীতিসম্পযুত্তচিত্তস্স. কাযোপি পস্সম্ভতীতি খন্ধত্তযসঙ্খাতো নামকাযো কিলেসদৰথপটিপ্পস্সদ্ধিযা পস্সম্ভতি. চিত্তম্পীতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোপি তথেৱ পস্সম্ভতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা পস্সদ্ধি পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৱুচ্চতি.
পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনোতি পস্সদ্ধকাযতায উপ্পন্নসুখেন সুখিতস্স. সমাধিযতীতি সম্মা আধিযতি, নিচ্চলং হুত্ৱা আৰম্মণে ঠপীযতি, অপ্পনাপ্পত্তং ৱিয হোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা চিত্তেকগ্গতা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৱুচ্চতি.
তথা সমাহিতন্তি তেন অপ্পনাপ্পত্তেন ৱিয সমাধিনা সমাহিতং. সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতীতি সুট্ঠু অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি; তেসং ধম্মানং পহানৱড্ঢনে অব্যাৱটো হুত্ৱা অজ্ঝুপেক্খতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং ছন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অনোসক্কনঅনতিৱত্তনভাৱসাধকো মজ্ঝত্তাকাৰো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৱুচ্চতি.
এত্তাৱতা কিং কথিতং নাম হোতি? অপুব্বং অচৰিমং একচিত্তক্খণে নানাৰসলক্খণা পুব্বভাগৱিপস্সনা বোজ্ঝঙ্গা কথিতা হোন্তীতি.
পঠমো নযো.
৪৬৮-৪৬৯. ইদানি যেন পৰিযাযেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গা চুদ্দস হোন্তি, তস্স পকাসনত্থং দুতিযনযং দস্সেন্তো পুন সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিআদিমাহ. তত্ৰাযং অনুপুব্বপদৱণ্ণনা – অজ্ঝত্তং ধম্মেসু সতীতি অজ্ঝত্তিকসঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তস্স উপ্পন্না সতি. বহিদ্ধা ধম্মেসু সতীতি বহিদ্ধাসঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তস্স উপ্পন্না সতি. যদপীতি যাপি. তদপীতি সাপি. অভিঞ্ঞাযাতি অভিঞ্ঞেয্যধম্মে অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি সম্বোধি ৱুচ্চতি মগ্গো, মগ্গত্থাযাতি অত্থো. নিব্বানাযাতি ৱানং ৱুচ্চতি তণ্হা; সা তত্থ নত্থীতি নিব্বানং, তদত্থায, অসঙ্খতায অমতধাতুযা সচ্ছিকিৰিযত্থায সংৱত্ততীতি অত্থো. ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গেপি এসেৱ নযো.
কাযিকং ৱীৰিযন্তি চঙ্কমং অধিট্ঠহন্তস্স উপ্পন্নৱীৰিযং. চেতসিকং ৱীৰিযন্তি ‘‘ন তাৱাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি যাৱ মে ন অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চিস্সতী’’তি এৱং কাযপযোগং ৱিনা উপ্পন্নৱীৰিযং. কাযপস্সদ্ধীতি তিণ্ণং খন্ধানং দৰথপস্সদ্ধি. চিত্তপস্সদ্ধীতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স দৰথপস্সদ্ধি. উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গসদিসোৱ ৱিনিচ্ছযো. ইমস্মিং নযে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতা.
পোৰাণকত্থেৰা পন ‘এত্তকেন পাকটং ন হোতী’তি ৱিভজিত্ৱা দস্সেসুং. এতেসু হি অজ্ঝত্তধম্মেসু সতি পৱিচযো উপেক্খাতি ইমে তযো অত্তনো খন্ধাৰম্মণত্তা লোকিযাৱ হোন্তি. তথা মগ্গং অপ্পত্তং কাযিকৱীৰিযং. অৱিতক্কঅৱিচাৰা পন পীতিসমাধিযো লোকুত্তৰা হোন্তি. সেসা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকাতি.
তত্থ অজ্ঝত্তং তাৱ ধম্মেসু সতিপৱিচযউপেক্খা অজ্ঝত্তাৰম্মণা, লোকুত্তৰা পন বহিদ্ধাৰম্মণাতি তেসং লোকুত্তৰভাৱো মা যুজ্জিত্থ. চঙ্কমপ্পযোগেন নিব্বত্তৱীৰিযম্পি লোকিযন্তি ৱদন্তো ন কিলমতি. অৱিতক্কঅৱিচাৰা পন পীতিসমাধিযো কদা লোকুত্তৰা হোন্তীতি? কামাৱচৰে তাৱ পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো লব্ভতি, অৱিতক্কঅৱিচাৰা পীতি ন লব্ভতি. ৰূপাৱচৰে অৱিতক্কঅৱিচাৰা পীতি লব্ভতি, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো পন ন লব্ভতি. অৰূপাৱচৰে সব্বেন সব্বং ন লব্ভতি. এত্থ পন অলব্ভমানকং উপাদায লব্ভমানকাপি পটিক্খিত্তা. এৱমযং অৱিতক্কঅৱিচাৰো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কামাৱচৰতোপি নিক্খন্তো ৰূপাৱচৰতোপি অৰূপাৱচৰতোপীতি নিব্বত্তিতলোকুত্তৰো যেৱাতি কথিতো.
তথা কামাৱচৰে সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো লব্ভতি, অৱিতক্কঅৱিচাৰো পন সমাধি ন লব্ভতি. ৰূপাৱচৰঅৰূপাৱচৰেসু অৱিতক্কঅৱিচাৰো সমাধি লব্ভতি, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো পন ন লব্ভতি. এত্থ পন অলব্ভমানকং উপাদায লব্ভমানকোপি পটিক্খিত্তো. এৱমযং অৱিতক্কঅৱিচাৰো সমাধি কামাৱচৰতোপি নিক্খন্তো ৰূপাৱচৰতোপি অৰূপাৱচৰতোপীতি নিব্বত্তিতলোকুত্তৰো যেৱাতি কথিতো.
অপিচ লোকিযং গহেত্ৱা লোকুত্তৰো কাতব্বো; লোকুত্তৰং গহেত্ৱা লোকিযো কাতব্বো. অজ্ঝত্তধম্মেসু হি সতিপৱিচযউপেক্খানং লোকুত্তৰভাৱনাকালোপি অত্থি. তত্ৰিদং সুত্তং – ‘‘অজ্ঝত্তৱিমোক্খং খ্ৱাহং, আৱুসো, সব্বুপাদানক্খযং ৱদামি; এৱমস্সিমে আসৱা নানুসেন্তী’’তি (সং. নি. ২.৩২ থোকং ৱিসদিসং) ইমিনা সুত্তেন লোকুত্তৰা হোন্তি. যদা পন চঙ্কমপযোগেন নিব্বত্তে কাযিকৱীৰিযে অনুপসন্তেযেৱ ৱিপস্সনা মগ্গেন ঘটীযতি, তদা তং লোকুত্তৰং হোতি. যে পন থেৰা ‘‘কসিণজ্ঝানে, আনাপানজ্ঝানে, ব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানে চ বোজ্ঝঙ্গো উদ্ধৰন্তো ন ৱাৰেতব্বো’’তি ৱদন্তি, তেসং ৱাদে অৱিতক্কঅৱিচাৰা পীতিসমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গা লোকিযা হোন্তীতি.
দুতিযো নযো.
৪৭০-৪৭১. ইদানি বোজ্ঝঙ্গানং ভাৱনাৱসেন পৱত্তং ততিযনযং দস্সেন্তো পুন সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিআদিমাহ. তত্থাপি অযং অনুপুব্বপদৱণ্ণনা – ভাৱেতীতি ৱড্ঢেতি; অত্তনো সন্তানে পুনপ্পুনং জনেতি অভিনিব্বত্তেতি. ৱিৱেকনিস্সিতন্তি ৱিৱেকে নিস্সিতং. ৱিৱেকোতি ৱিৱিত্ততা. সো চাযং তদঙ্গৱিৱেকো, ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সৰণৱিৱেকোতি পঞ্চৱিধো. তত্থ তদঙ্গৱিৱেকো নাম ৱিপস্সনা. ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো নাম অট্ঠ সমাপত্তিযো. সমুচ্ছেদৱিৱেকো নাম মগ্গো. পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকো নাম ফলং. নিস্সৰণৱিৱেকো নাম সব্বনিমিত্তনিস্সটং নিব্বানং. এৱমেতস্মিং পঞ্চৱিধে ৱিৱেকে নিস্সিতং ৱিৱেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতঞ্চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতীতি অযমত্থো ৱেদিতব্বো.
তথা হি অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনানুযোগমনুযুত্তো যোগী ৱিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং, মগ্গকালে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং, আৰম্মণতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি. পঞ্চৱিৱেকনিস্সিতম্পীতি একে. তে হি ন কেৱলং বলৱৱিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু এৱ বোজ্ঝঙ্গং উদ্ধৰন্তি, ৱিপস্সনাপাদককসিণজ্ঝানআনাপানাসুভব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানেসুপি উদ্ধৰন্তি, ন চ পটিসিদ্ধা অট্ঠকথাচৰিযেহি. তস্মা তেসং মতেন এতেসং ঝানানং পৱত্তিক্খণে কিচ্চতো এৱ ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং. যথা চ ৱিপস্সনাক্খণে ‘‘অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতম্পি ভাৱেতী’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. এস নযো ৱিৰাগনিস্সিতাদীসু. ৱিৱেকত্থা এৱ হি ৱিৰাগাদযো.
কেৱলঞ্চেত্থ ৱোস্সগ্গো দুৱিধো – পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৱোস্সগ্গো চাতি. তত্থ ‘পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো’তি ৱিপস্সনাক্খণে চ তদঙ্গৱসেন মগ্গক্খণে চ সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসপ্পহানং. ‘পক্খন্দনৱোস্সগ্গো’তি ৱিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৱেন, মগ্গক্খণে পন আৰম্মণকৰণেন নিব্বানপক্খন্দনং. তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকে অত্থৱণ্ণনানযে ৱট্টতি. তথা হি অযং সতি সম্বোজ্ঝঙ্গো যথাৱুত্তেন পকাৰেন কিলেসে পৰিচ্চজতি, নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি.
ৱোস্সগ্গপৰিণামিন্তি ইমিনা পন সকলেন ৱচনেন ৱোস্সগ্গত্থং পৰিণমন্তং পৰিণতঞ্চ, পৰিপচ্চন্তং পৰিপক্কঞ্চাতি ইদং ৱুত্তং হোতি. অযঞ্হি বোজ্ঝঙ্গভাৱনমনুযুত্তো ভিক্খু যথা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কিলেসপৰিচ্চাগৱোস্সগ্গত্থং নিব্বানপক্খন্দনৱোস্সগ্গত্থঞ্চ পৰিপচ্চতি, যথা চ পৰিপক্কো হোতি, তথা নং ভাৱেতীতি. এস নযো সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি. ইমস্মিম্পি নযে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা বোজ্ঝঙ্গা কথিতাতি.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা.