৫. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসো

২৬. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসে যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণন্তি চতুভূমকৱিঞ্ঞাণং পৰিযাদিযতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তিআদীনি অতীতাদিৱসেন নিদ্দিট্ঠৱিঞ্ঞাণং সভাৱতো দস্সেতুং ৱুত্তানি. তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ চক্খুপসাদাদিৱত্থুকানেৱ, মনোৱিঞ্ঞাণং হদযৱত্থুকম্পি অৱত্থুকম্পি. সব্বং চতুভূমকৱিঞ্ঞাণং. সেসং ৱেদনাক্খন্ধসদিসমেৱাতি.

অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসো.

পকিণ্ণককথা

ইদানি পঞ্চসুপি খন্ধেসু সমুগ্গমতো, পুব্বাপৰতো, অদ্ধানপৰিচ্ছেদতো, একুপ্পাদনানানিৰোধতো, নানুপ্পাদএকনিৰোধতো, একুপ্পাদএকনিৰোধতো, নানুপ্পাদনানানিৰোধতো, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নতো, অজ্ঝত্তিকবাহিৰতো, ওড়াৰিকসুখুমতো, হীনপণীততো, দূৰসন্তিকতো, পচ্চযতো, সমুট্ঠানতো, পৰিনিপ্ফন্নতো, সঙ্খততোতি সোড়সহাকাৰেহি পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং.

তত্থ দুৱিধো সমুগ্গমো – গব্ভসেয্যকসমুগ্গমো, ওপপাতিকসমুগ্গমোতি. তত্থ গব্ভসেয্যকসমুগ্গমো এৱং ৱেদিতব্বো – গব্ভসেয্যকসত্তানঞ্হি পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা অপচ্ছাঅপুৰে একতো পাতুভৱন্তি. তস্মিং খণে পাতুভূতা কললসঙ্খাতা ৰূপসন্ততি পৰিত্তা হোতি. খুদ্দকমক্খিকায একৱাযামেন পাতব্বমত্তাতি ৱত্ৱা পুন ‘অতিবহুং এতং, সণ্হসূচিযা তেলে পক্খিপিত্ৱা উক্খিত্তায পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৱুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘এককেসে তেলতো উদ্ধৰিত্ৱা গহিতে তস্স পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৱুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘ইমস্মিং জনপদে মনুস্সানং কেসে অট্ঠধা ফালিতে ততো এককোট্ঠাসপ্পমাণো উত্তৰকুৰুকানং কেসো; তস্স পসন্নতিলতেলতো উদ্ধটস্স অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৱুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘এতং বহু, জাতিউণ্ণা নাম সুখুমা; তস্সা একঅংসুনো পসন্নতিলতেলে পক্খিপিত্ৱা উদ্ধটস্স পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৱুত্তং. তং পনেতং অচ্ছং হোতি ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং পৰিসুদ্ধং পসন্নতিলতেলবিন্দুসমানৱণ্ণং. ৱুত্তম্পি চেতং –

তিলতেলস্স যথা বিন্দু, সপ্পিমণ্ডো অনাৱিলো;

এৱং ৱণ্ণপটিভাগং, কললন্তি পৱুচ্চতীতি.

এৱং পৰিত্তায ৰূপসন্ততিযা তীণি সন্ততিসীসানি হোন্তি – ৱত্থুদসকং, কাযদসকং, ইত্থিযা ইত্থিন্দ্ৰিযৱসেন পুৰিসস্স পুৰিসিন্দ্ৰিযৱসেন ভাৱদসকন্তি. তত্থ ৱত্থুৰূপং, তস্স নিস্সযানি চত্তাৰি মহাভূতানি, তংনিস্সিতা ৱণ্ণগন্ধৰসোজা, জীৱিতন্তি – ইদং ৱত্থুদসকং নাম. কাযপসাদো, তস্স নিস্সযানি চত্তাৰি মহাভূতানি, তন্নিস্সিতা ৱণ্ণগন্ধৰসোজা, জীৱিতন্তি – ইদং কাযদসকং নাম. ইত্থিযা ইত্থিভাৱো, পুৰিসস্স পুৰিসভাৱো, তস্স নিস্সযানি চত্তাৰি মহাভূতানি, তন্নিস্সিতা ৱণ্ণগন্ধৰসোজা, জীৱিতন্তি – ইদং ভাৱদসকং নাম.

এৱং গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিযং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন সমতিংস কম্মজৰূপানি ৰূপক্খন্ধো নাম হোতি. পটিসন্ধিচিত্তেন পন সহজাতা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰা সঙ্খাৰক্খন্ধো, পটিসন্ধিচিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. এৱং গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তি. সচে পন নপুংসকপটিসন্ধি হোতি, ভাৱদসকং হাযতি. দ্ৱিন্নং দসকানং ৱসেন সমৱীসতি কম্মজৰূপানি ৰূপক্খন্ধো নাম হোতি. ৱেদনাক্খন্ধাদযো ৱুত্তপ্পকাৰা এৱাতি. এৱম্পি গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তি.

ইমস্মিং ঠানে তিসমুট্ঠানিকপ্পৱেণী কথেতব্বা ভৱেয্য. তং পন অকথেত্ৱা ‘ওপপাতিকসমুগ্গমো’ নাম দস্সিতো. ওপপাতিকানঞ্হি পৰিপুণ্ণাযতনানং পটিসন্ধিক্খণে হেট্ঠা ৱুত্তানি তীণি, চক্খুসোতঘানজিৱ্হাদসকানি চাতি সত্ত ৰূপসন্ততিসীসানি পাতুভৱন্তি. তত্থ চক্খুদসকাদীনি কাযদসকসদিসানেৱ. নপুংসকস্স পন ভাৱদসকং নত্থি. এৱং পৰিপুণ্ণাযতনানং ওপপাতিকানং সমসত্ততি চেৱ সমসট্ঠি চ কম্মজৰূপানি ৰূপক্খন্ধো নাম. ৱেদনাক্খন্ধাদযো ৱুত্তপ্পকাৰা এৱাতি. এৱং ওপপাতিকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তি. অযং ‘ওপপাতিকসমুগ্গমো’ নাম. এৱং তাৱ পঞ্চক্খন্ধা ‘সমুগ্গমতো’ ৱেদিতব্বা.

‘পুব্বাপৰতো’তি এৱং পন গব্ভসেয্যকানং অপচ্ছাঅপুৰে উপ্পন্নেসু পঞ্চসু খন্ধেসু কিং ৰূপং পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি উদাহু অৰূপন্তি? ৰূপং ৰূপমেৱ সমুট্ঠাপেতি, ন অৰূপং. কস্মা? পটিসন্ধিচিত্তস্স ন ৰূপজনকত্তা. সব্বসত্তানঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৱস্স চুতিচিত্তং, দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, চত্তাৰি অৰূপ্পৱিপাকানীতি সোড়স চিত্তানি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. তত্থ পটিসন্ধিচিত্তং তাৱ ৱত্থুনো দুব্বলতায অপ্পতিট্ঠিততায পচ্চযৱেকল্লতায আগন্তুকতায চ ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি. তত্থ হি সহজাতং ৱত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতীতি ৱত্থুনো দুব্বলতায ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি. যথা চ পপাতে পতন্তো পুৰিসো অঞ্ঞস্স নিস্সযো ভৱিতুং ন সক্কোতি, এৱং এতম্পি কম্মৱেগক্খিত্তত্তা পপাতে পতমানং ৱিয অপ্পতিট্ঠিতং. ইতি কম্মৱেগক্খিত্তত্তা, অপ্পতিট্ঠিততাযপি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি.

পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৱত্থুনা সদ্ধিং অপচ্ছাঅপুৰে উপ্পন্নং. তস্স ৱত্থু পুৰেজাতং হুত্ৱা পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতি. সচে সক্কুণেয্য, ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য. যত্ৰাপি ৱত্থু পুৰেজাতং হুত্ৱা পচ্চযো ভৱিতুং সক্কোতি, পৱেণী ঘটিযতি, তত্ৰাপি চিত্তং অঙ্গতো অপৰিহীনংযেৱ ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. যদি হি চিত্তং ঠানক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য, পটিসন্ধিচিত্তম্পি ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য. ন পন চিত্তং তস্মিং খণদ্ৱযে ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. যথা পন অহিচ্ছত্তকমকুলং পথৱিতো উট্ঠহন্তং পংসুচুণ্ণং গহেত্ৱাৱ উট্ঠহতি, এৱং চিত্তং পুৰেজাতং ৱত্থুং নিস্সায উপ্পাদক্খণে অট্ঠ ৰূপানি গহেত্ৱাৱ উট্ঠহতি. পটিসন্ধিক্খণে চ ৱত্থু পুৰেজাতং হুত্ৱা পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতীতি পচ্চযৱেকল্লতাযপি পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি.

যথা চ আগন্তুকপুৰিসো অগতপুব্বং পদেসং গতো অঞ্ঞেসং – ‘এথ ভো, অন্তোগামে ৱো অন্নপানগন্ধমালাদীনি দস্সামী’তি ৱত্তুং ন সক্কোতি, অত্তনো অৱিসযতায অপ্পহুততায, এৱমেৱ পটিসন্ধিচিত্তং আগন্তুকন্তি অত্তনো আগন্তুকতাযপি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি. অপিচ সমতিংস কম্মজৰূপানি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং ঠানং গহেত্ৱা ঠিতানীতিপি পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি.

খীণাসৱস্স পন চুতিচিত্তং ৱট্টমূলস্স ৱূপসন্তত্তা ন সমুট্ঠাপেতি. তস্স হি সব্বভৱেসু ৱট্টমূলং ৱূপসন্তং অভব্বুপ্পত্তিকং পুনব্ভৱে পৱেণী নাম নত্থি. সোতাপন্নস্স পন সত্ত ভৱে ঠপেত্ৱা অট্ঠমেৱ ৱট্টমূলং ৱূপসন্তং. তস্মা তস্স চুতিচিত্তং সত্তসু ভৱেসু ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, সকদাগামিনো দ্ৱীসু, অনাগামিনো একস্মিং. খীণাসৱস্স সব্বভৱেসু ৱট্টমূলস্স ৱূপসন্তত্তা নেৱ সমুট্ঠাপেতি.

দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু পন ঝানঙ্গং নত্থি, মগ্গঙ্গং নত্থি, হেতু নত্থীতি চিত্তঙ্গং দুব্বলং হোতীতি চিত্তঙ্গদুব্বলতায তানি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. চত্তাৰি অৰূপৱিপাকানি তস্মিং ভৱে ৰূপস্স নত্থিতায ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. ন কেৱলঞ্চ তানেৱ, যানি অঞ্ঞানিপি তস্মিং ভৱে অট্ঠ কামাৱচৰকুসলানি, দস অকুসলানি, নৱ কিৰিযচিত্তানি, চত্তাৰি আৰুপ্পকুসলানি, চতস্সো আৰুপ্পকিৰিযা, তীণি মগ্গচিত্তানি, চত্তাৰি ফলচিত্তানীতি দ্ৱেচত্তালীস চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তানিপি তত্থ ৰূপস্স নত্থিতায এৱ ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. এৱং পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি.

উতু পন পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. কো এস উতু নামাতি? পটিসন্ধিক্খণে উপ্পন্নানং সমতিংসকম্মজৰূপানং অব্ভন্তৰা তেজোধাতু. সা ঠানং পত্ৱা অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. উতু নাম চেস দন্ধনিৰোধো; চিত্তং খিপ্পনিৰোধং. তস্মিং ধৰন্তেযেৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. তেসু পটিসন্ধিঅনন্তৰং পঠমভৱঙ্গচিত্তং উপ্পাদক্খণেযেৱ অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. যদা পন সদ্দস্স উপ্পত্তিকালো ভৱিস্সতি, তদা উতুচিত্তানি সদ্দনৱকং নাম সমুট্ঠাপেস্সন্তি. কবড়ীকাৰাহাৰোপি ঠানং পত্ৱা অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. কুতো পনস্স কবড়ীকাৰাহাৰোতি? মাতিতো. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘যঞ্চস্স ভুঞ্জতী মাতা, অন্নং পানঞ্চ ভোজনং;

তেন সো তত্থ যাপেতি, মাতুকুচ্ছিগতো নৰো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৫);

এৱং কুচ্ছিগতো দাৰকো মাতৰা অজ্ঝোহটঅন্নপানওজায যাপেতি. সাৱ ঠানপ্পত্তা অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. ননু চ সা ওজা খৰা? ৱত্থু সুখুমং? কথং তত্থ পতিট্ঠাতীতি? পঠমং তাৱ ন পতিট্ঠাতি; একস্স ৱা দ্ৱিন্নং ৱা সত্তাহানং গতকালে পতিট্ঠাতি. ততো পন পুৰে ৱা পতিট্ঠাতু পচ্ছা ৱা; যদা মাতৰা অজ্ঝোহটঅন্নপানওজা দাৰকস্স সৰীৰে পতিট্ঠাতি, তদা অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি.

ওপপাতিকস্সাপি পকতিপটিযত্তানং খাদনীযভোজনীযানং অত্থিট্ঠানে নিব্বত্তস্স তানি গহেত্ৱা অজ্ঝোহৰতো ঠানপ্পত্তা ওজা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. একো অন্নপানৰহিতে অৰঞ্ঞে নিব্বত্ততি, মহাছাতকো হোতি, অত্তনোৱ জিৱ্হায খেড়ং পৰিৱত্তেত্ৱা গিলতি. তত্ৰাপিস্স ঠানপ্পত্তা ওজা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি.

এৱং পঞ্চৱীসতিযা কোট্ঠাসেসু দ্ৱেৱ ৰূপানি ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি – তেজোধাতু চ কবড়ীকাৰাহাৰো চ. অৰূপেপি দ্ৱেযেৱ ধম্মা ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি – চিত্তঞ্চেৱ কম্মচেতনা চ. তত্থ ৰূপং উপ্পাদক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ দুব্বলং, ঠানক্খণে বলৱন্তি ঠানক্খণে ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. চিত্তং ঠানক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ দুব্বলং, উপ্পাদক্খণেযেৱ বলৱন্তি উপ্পাদক্খণেযেৱ ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. কম্মচেতনা নিৰুদ্ধাৱ পচ্চযো হোতি. অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকেপি হি আযূহিতং কম্মং এতৰহি পচ্চযো হোতি. এতৰহি আযূহিতং অনাগতে কপ্পকোটিসতসহস্সপৰিযোসানেপি পচ্চযো হোতীতি. এৱং ‘পুব্বাপৰতো’ ৱেদিতব্বা.

‘অদ্ধানপৰিচ্ছেদতো’তি ৰূপং কিত্তকং অদ্ধানং তিট্ঠতি? অৰূপং কিত্তকন্তি? ৰূপং গৰুপৰিণামং দন্ধনিৰোধং. অৰূপং লহুপৰিণামং খিপ্পনিৰোধং. ৰূপে ধৰন্তেযেৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. তং পন সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. যথা হি পুৰিসো ‘ফলং পাতেস্সামী’তি মুগ্গৰেন ৰুক্খসাখং পহৰেয্য, ফলানি চ পত্তানি চ একক্খণেযেৱ ৱণ্টতো মুচ্চেয্যুং. তত্থ ফলানি অত্তনো ভাৰিকতায পঠমতৰং পথৱিযং পতন্তি, পত্তানি লহুকতায পচ্ছা. এৱমেৱ মুগ্গৰপ্পহাৰেন পত্তানঞ্চ ফলানঞ্চ একক্খণে ৱণ্টতো মুত্তকালো ৱিয পটিসন্ধিক্খণে ৰূপাৰূপধম্মানং একক্খণে পাতুভাৱো; ফলানং ভাৰিকতায পঠমতৰং পথৱিযং পতনং ৱিয ৰূপে ধৰন্তেযেৱ সোড়সন্নং চিত্তানং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝনং; পত্তানং লহুকতায পচ্ছা পথৱিযং পতনং ৱিয ৰূপস্স সত্তৰসমেন চিত্তেন সহ নিৰুজ্ঝনং.

তত্থ কিঞ্চাপি ৰূপং দন্ধনিৰোধং গৰুপৰিণামং, চিত্তং খিপ্পনিৰোধং লহুপৰিণামং, ৰূপং পন অৰূপং অৰূপং ৱা ৰূপং ওহায পৱত্তিতুং ন সক্কোন্তি. দ্ৱিন্নম্পি একপ্পমাণাৱ পৱত্তি. তত্ৰাযং উপমা – একো পুৰিসো লকুণ্টকপাদো, একো দীঘপাদো. তেসু একতো মগ্গং গচ্ছন্তেসু যাৱ দীঘপাদো একপদৱাৰং অক্কমতি, তাৱ ইতৰো পদে পদং অক্কমিত্ৱা সোড়সপদৱাৰেন গচ্ছতি. দীঘপাদো লকুণ্টকপাদস্স সোড়স পদৱাৰে অত্তনো পাদং অঞ্ছিত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা একমেৱ পদৱাৰং কৰোতি. ইতি একোপি একং অতিক্কমিতুং ন সক্কোতি. দ্ৱিন্নম্পি গমনং একপ্পমাণমেৱ হোতি. এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. লকুণ্টকপাদপুৰিসো ৱিয অৰূপং; দীঘপাদপুৰিসো ৱিয ৰূপং; দীঘপাদস্স একং পদৱাৰং অক্কমণকালে ইতৰস্স সোড়সপদৱাৰঅক্কমনং ৱিয ৰূপে ধৰন্তেযেৱ অৰূপধম্মেসু সোড়সন্নং চিত্তানং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝনং; দ্ৱিন্নং পুৰিসানং লকুণ্টকপাদপুৰিসস্স সোড়স পদৱাৰে ইতৰস্স অত্তনো পাদং অঞ্ছিত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা একপদৱাৰকৰণং ৱিয ৰূপস্স সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝনং; দ্ৱিন্নং পুৰিসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোহায একপ্পমাণেনেৱ গমনং ৱিয অৰূপস্স ৰূপং ৰূপস্স অৰূপং অনোহায একপ্পমাণেনেৱ পৱত্তনন্তি. এৱং ‘অদ্ধানপৰিচ্ছেদতো’ ৱেদিতব্বা.

‘একুপ্পাদনানানিৰোধতো’তি ইদং পচ্ছিমকম্মজং ঠপেত্ৱা দীপেতব্বং. পঠমঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, দুতিযং ভৱঙ্গং, ততিযং ভৱঙ্গং…পে… সোড়সমং ভৱঙ্গং. তেসু একেকস্স উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গৱসেন তযো তযো খণা. তত্থ একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু সমতিংস সমতিংস কম্মজৰূপানি উপ্পজ্জন্তি. তেসু পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং কম্মজৰূপং সত্তৰসমস্স ভৱঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি; ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং ঠিতিক্খণেযেৱ; ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং ভঙ্গক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি. এৱং দুতিযভৱঙ্গচিত্তং আদিং কত্ৱা অত্তনো অত্তনো সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা নযো নেতব্বো. ইতি সোড়স তিকা অট্ঠচত্তালীস হোন্তি. অযং অট্ঠচত্তালীসকম্মজৰূপপৱেণী নাম. সা পনেসা ৰত্তিঞ্চ দিৱা চ খাদন্তানম্পি ভুঞ্জন্তানম্পি সুত্তানম্পি পমত্তানম্পি নদীসোতো ৱিয একন্তং পৱত্ততি যেৱাতি. এৱং ‘একুপ্পাদনানানিৰোধতো’ ৱেদিতব্বা.

‘নানুপ্পাদএকনিৰোধতা’ পচ্ছিমকম্মজেন দীপেতব্বা. তত্থ আযুসংখাৰপৰিযোসানে সোড়সন্নং চিত্তানং ৱাৰে সতি হেট্ঠাসোড়সকং উপৰিসোড়সকন্তি দ্ৱে একতো যোজেতব্বানি. হেট্ঠাসোড়সকস্মিঞ্হি পঠমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং সমতিংসকম্মজৰূপং উপৰিসোড়সকস্মিং পঠমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি; ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং তস্স ঠিতিক্খণেযেৱ ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং তস্স ভঙ্গক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি. হেট্ঠিমসোড়সকস্মিং পন দুতিযচিত্তস্স…পে… সোড়সমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং সমতিংসকম্মজৰূপং চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি; তস্স ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং চুতিচিত্তস্স ঠিতিক্খণেযেৱ; ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং চুতিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি. ততো পট্ঠায কম্মজৰূপপৱেণী ন পৱত্ততি. যদি পৱত্তেয্য, সত্তা অক্খযা অৱযা অজৰা অমৰা নাম ভৱেয্যুং.

এত্থ পন যদেতং ‘সত্তৰসমস্স ভৱঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতী’তিআদিনা নযেন ‘একস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ৰূপং অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতী’তি অট্ঠকথাযং আগতত্তা ৱুত্তং, তং ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতী’’তি? ‘‘আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.৭৯) ইমায পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি. কথং? কাযসঙ্খাৰো হি চিত্তসমুট্ঠানো অস্সাসপস্সাসৱাতো. চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জিত্ৱা যাৱ অঞ্ঞানি সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি তাৱ তিট্ঠতি. তেসং সোড়সন্নং সব্বপচ্ছিমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. ইতি যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি; ন কস্সচি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৱা ঠিতিক্খণে ৱা নিৰুজ্ঝতি, নাপি ঠিতিক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা উপ্পজ্জতি. এসা চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স ধম্মতাতি নিযমতো চিত্তসঙ্খাৰেন সদ্ধিং একক্খণে নিৰুজ্ঝনতো ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং.

যো চাযং চিত্তসমুট্ঠানস্স খণনিযমো ৱুত্তো কম্মাদিসমুট্ঠানস্সাপি অযমেৱ খণনিযমো. তস্মা পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নং কম্মজৰূপং ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠাৰসমস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠাৰসমস্স ঠানক্খণে নিৰুজ্ঝতীতি ইমিনা নযেনেত্থ যোজনা কাতব্বা. ততো পৰং পন উতুসমুট্ঠানিকপৱেণীযেৱ তিট্ঠতি. ‘নীহৰিত্ৱা ঝাপেথা’তি ৱত্তব্বং হোতি. এৱং ‘নানুপ্পাদএকনিৰোধতো’ ৱেদিতব্বা.

‘একুপ্পাদএকনিৰোধতো’তি ৰূপং পন ৰূপেন সহ একুপ্পাদং একনিৰোধং. অৰূপং অৰূপেন সহ একুপ্পাদং একনিৰোধং. এৱং ‘একুপ্পাদএকনিৰোধতো’ ৱেদিতব্বা.

‘নানুপ্পাদনানানিৰোধতা’ পন চতুসন্ততিৰূপেন দীপেতব্বা. ইমস্স হি উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তস্স সৰীৰস্স তত্থ তত্থ চতুসন্ততিৰূপং ঘনপুঞ্জভাৱেন ৱত্ততি. এৱং ৱত্তমানস্সাপিস্স ন একুপ্পাদাদিতা সল্লক্খেতব্বা. যথা পন উপচিকৰাজি ৱা কিপিল্লিকৰাজি ৱা ওলোকিযমানা একাবদ্ধা ৱিয হোতি, ন পন একাবদ্ধা. অঞ্ঞিস্সা হি সীসসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদৰম্পি পাদাপি, অঞ্ঞিস্সা উদৰসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদৰম্পি পাদাপি, অঞ্ঞিস্সা পাদসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদৰম্পি পাদাপি হোন্তি. এৱমেৱ চতুসন্ততিৰূপানম্পি অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি, অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি, অঞ্ঞস্স ভঙ্গক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি. এৱমেত্থ ‘নানুপ্পাদনানানিৰোধতা’ ৱেদিতব্বা.

‘অতীতাদীনি’ পন দূৰদুকপৰিযোসানানি পাড়িযং আগতানেৱ. ‘পচ্চযসমুট্ঠানানি’পি ‘‘কম্মজং, কম্মপচ্চযং, কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠান’’ন্তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ৯৭৫) নযেন হেট্ঠা কথিতানিযেৱ. পঞ্চপি পন খন্ধা পৰিনিপ্ফন্নাৱ হোন্তি, নো অপৰিনিপ্ফন্না; সঙ্খতাৱ নো অসঙ্খতা; অপিচ নিপ্ফন্নাপি হোন্তিযেৱ. সভাৱধম্মেসু হি নিব্বানমেৱেকং অপৰিনিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নঞ্চ. নিৰোধসমাপত্তি পন নামপঞ্ঞত্তি চ কথন্তি? নিৰোধসমাপত্তি লোকিযলোকুত্তৰাতি ৱা সঙ্খতাসঙ্খতাতি ৱা পৰিনিপ্ফন্নাপৰিনিপ্ফন্নাতি ৱা ন ৱত্তব্বা. নিপ্ফন্না পন হোতি সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বতো. তথা নামপঞ্ঞত্তি. সাপি হি লোকিযাদিভেদং ন লভতি; নিপ্ফন্না পন হোতি নো অনিপ্ফন্না; নামগ্গহণঞ্হি গণ্হন্তোৱ গণ্হাতীতি.

কমাদিৱিনিচ্ছযকথা

এৱং পকিণ্ণকতো খন্ধে ৱিদিত্ৱা পুন এতেসুযেৱ –

খন্ধেসু ঞাণভেদত্থং, কমতোথ ৱিসেসতো;

অনূনাধিকতো চেৱ, উপমাতো তথেৱ চ.

দট্ঠব্বতো দ্ৱিধা এৱং, পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো;

ৱিনিচ্ছযনযো সম্মা, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিভাৱিনা.

তত্থ ‘কমতো’তি ইধ উপ্পত্তিক্কমো, পহানক্কমো, পটিপত্তিক্কমো, ভূমিক্কমো, দেসনাক্কমোতি বহুৱিধো কমো.

তত্থ ‘‘পঠমং কললং হোতি, কললা হোতি অব্বুদ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩৫) এৱমাদি উপ্পত্তিক্কমো. ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৱনায পহাতব্বা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) এৱমাদি পহানক্কমো. ‘‘সীলৱিসুদ্ধি, চিত্তৱিসুদ্ধী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯; পটি. ম. ৩.৪১) এৱমাদি পটিপত্তিক্কমো. ‘‘কামাৱচৰা, ৰূপাৱচৰা’’তি এৱমাদি ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) ৱা ‘‘দানকথং সীলকথ’’ন্তি (ম. নি. ২.৬৯; দী. নি. ১.২৯৮) ৱা এৱমাদি দেসনাক্কমো. তেসু ইধ উপ্পত্তিক্কমো তাৱ ন যুজ্জতি, কললাদীনং ৱিয খন্ধানং পুব্বাপৰিযৱৱত্থানেন অনুপ্পত্তিতো; ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো; ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং অপ্পটিপজ্জনীযতো; ন ভূমিক্কমো ৱেদনাদীনং চতুভূমকপৰিযাপন্নত্তা.

দেসনাক্কমো পন যুজ্জতি. অভেদেন হি যং পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগ্গাহপতিতং ৱেনেয্যজনং সমূহঘনৱিনিব্ভোগদস্সনেন অত্তগ্গাহতো মোচেতুকামো ভগৱা হিতকামো তস্স জনস্স সুখগ্গহণত্থং চক্খুআদীনম্পি ৱিসযভূতং ওড়াৰিকং পঠমং ৰূপক্খন্ধং দেসেসি. ততো ইট্ঠানিট্ঠৰূপসংৱেদিতং ৱেদনং, যং ৱেদযতি তং সঞ্জানাতীতি এৱং ৱেদনাৱিসযস্স আকাৰগ্গাহিকং সঞ্ঞং, সঞ্ঞাৱসেন অভিসঙ্খাৰকে সঙ্খাৰে, তেসং ৱেদনাদীনং নিস্সযং অধিপতিভূতঞ্চ ৱিঞ্ঞাণন্তি এৱং তাৱ ‘কমতো’ ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো.

‘ৱিসেসতো’তি খন্ধানঞ্চ উপাদানক্খন্ধানঞ্চ ৱিসেসতো. কো পন তেসং ৱিসেসো? খন্ধা তাৱ অৱিসেসতো ৱুত্তা, উপাদানক্খন্ধা সাসৱউপাদানীযভাৱেন ৱিসেসেত্ৱা. যথাহ –

‘‘পঞ্চ, ভিক্খৱে, খন্ধে দেসেস্সামি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চ, তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, পঞ্চক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৱে, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… সন্তিকে ৱা – অযং ৱুচ্চতি, ৰূপক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং …পে… সন্তিকে ৱা – অযং ৱুচ্চতি, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পঞ্চক্খন্ধা. কতমে চ, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৱে, ৰূপং…পে… সন্তিকে ৱা সাসৱং উপাদানিযং – অযং ৱুচ্চতি, ৰূপূপাদানক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং…পে… সন্তিকে ৱা সাসৱং উপাদানিযং – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.৪৮).

এত্থ চ যথা ৱেদনাদযো অনাসৱাপি সাসৱাপি অত্থি, ন এৱং ৰূপং. যস্মা পনস্স ৰাসট্ঠেন খন্ধভাৱো যুজ্জতি তস্মা খন্ধেসু ৱুত্তং. যস্মা ৰাসট্ঠেন চ সাসৱট্ঠেন চ উপাদানক্খন্ধভাৱো যুজ্জতি তস্মা উপাদানক্খন্ধেসু ৱুত্তং. ৱেদনাদযো পন অনাসৱাৱ খন্ধেসু ৱুত্তা, সাসৱা উপাদানক্খন্ধেসু. ‘উপাদানক্খন্ধা’তি এত্থ চ উপাদানগোচৰা খন্ধা উপাদানক্খন্ধাতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ইধ পন সব্বেপেতে একজ্ঝং কত্ৱা খন্ধাতি অধিপ্পেতা.

‘অনূনাধিকতো’তি কস্মা পন ভগৱতা পঞ্চেৱ খন্ধা ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি? সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো, অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থুস্স এতপ্পৰমতো, অঞ্ঞেসঞ্চ তদৱৰোধতো. অনেকপ্পভেদেসু হি সঙ্খতধম্মেসু সভাগৱসেন সঙ্গয্হমানেসু ৰূপং ৰূপসভাগসঙ্গহৱসেন একো খন্ধো হোতি, ৱেদনা ৱেদনাসভাগসঙ্গহৱসেন একো খন্ধো হোতি. এস নযো সঞ্ঞাদীসুপি. তস্মা সব্বসঙ্খতসভাগসঙ্গহতো পঞ্চেৱ ৱুত্তা. এতপৰমঞ্চেতং অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থু যদিদং ৰূপাদযো পঞ্চ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতি ৰূপং উপাদায ৰূপং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি (সং. নি. ৩.২০৭). ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু…. ৱিঞ্ঞাণে সতি ৱিঞ্ঞাণং উপাদায ৱিঞ্ঞাণং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি. তস্মা অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থুস্স এতপৰমতোপি পঞ্চেৱ ৱুত্তা. যেপি চঞ্ঞে সীলাদযো পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা ৱুত্তা, তেপি সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নত্তা এত্থেৱ অৱৰোধং গচ্ছন্তি. তস্মা অঞ্ঞেসং তদৱৰোধতোপি পঞ্চেৱ ৱুত্তাতি. এৱং ‘অনূনাধিকতো’ ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো.

‘উপমাতো’তি এত্থ হি গিলানসালূপমো ৰূপুপাদানক্খন্ধো গিলানূপমস্স ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধস্স ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণৱসেন নিৱাসনট্ঠানতো, গেলঞ্ঞূপমো ৱেদনুপাদানক্খন্ধো আবাধকত্তা, গেলঞ্ঞসমুট্ঠানূপমো সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো কামসঞ্ঞাদিৱসেন ৰাগাদিসম্পযুত্তৱেদনাসম্ভৱা, অসপ্পাযসেৱনূপমো সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো ৱেদনাগেলঞ্ঞস্স নিদানত্তা. ‘‘ৱেদনং ৱেদনত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) হি ৱুত্তং. তথা ‘‘অকুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি দুক্খসহগত’’ন্তি (ধ. স. ৫৫৬). গিলানূপমো ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো ৱেদনাগেলঞ্ঞেন অপৰিমুত্তত্তা. অপিচ চাৰককাৰণঅপৰাধকাৰণকাৰকঅপৰাধিকূপমা এতে ভাজনভোজনব্যঞ্জনপৰিৱেসকভুঞ্জকূপমা চাতি, এৱং ‘উপমাতো’ ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো.

‘দট্ঠব্বতো দ্ৱিধা’তি সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চাতি এৱং দ্ৱিধা দট্ঠব্বতো পেত্থ ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো. সঙ্খেপতো হি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা আসিৱিসূপমে (সং. নি. ৪.২৩৮) ৱুত্তনযেন উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকতো, ভাৰসুত্তৱসেন (সং. নি. ৩.২২) ভাৰতো, খজ্জনীযপৰিযাযৱসেন (সং. নি. ৩.৭৯) খাদকতো, যমকসুত্তৱসেন (সং. নি. ৩.৮৫) অনিচ্চদুক্খানত্তসঙ্খতৱধকতো দট্ঠব্বা.

ৱিত্থাৰতো পনেত্থ ফেণপিণ্ডো ৱিয ৰূপং দট্ঠব্বং, উদকপুব্বুড়ো ৱিয ৱেদনা, মৰীচিকা ৱিয সঞ্ঞা, কদলিক্খন্ধো ৱিয সঙ্খাৰা, মাযা ৱিয ৱিঞ্ঞাণং. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘ফেণপিণ্ডূপমং ৰূপং, ৱেদনা পুব্বুড়ূপমা;

মৰীচিকূপমা সঞ্ঞা, সঙ্খাৰা কদলূপমা;

মাযূপমঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, দেসিতাদিচ্চবন্ধুনা’’তি. (সং. নি. ৩.৯৫);

তত্থ ৰূপাদীনং ফেণপিণ্ডাদীহি এৱং সদিসতা ৱেদিতব্বা – যথা হি ফেণপিণ্ডো নিস্সাৰোৱ এৱং ৰূপম্পি নিচ্চসাৰধুৱসাৰঅত্তসাৰৱিৰহেন নিস্সাৰমেৱ. যথা চ সো ‘ইমিনা পত্তং ৱা থালকং ৱা কৰিস্সামী’তি গহেতুং ন সক্কা, গহিতোপি তমত্থং ন সাধেতি ভিজ্জতেৱ; এৱং ৰূপম্পি ‘নিচ্চ’ন্তি ৱা ‘ধুৱ’ন্তি ৱা ‘অহ’ন্তি ৱা ‘মম’ন্তি ৱা গহেতুং ন সক্কা, গহিতম্পি ন তথা তিট্ঠতি, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা অসুভঞ্ঞেৱ হোতীতি. এৱং ‘ফেণপিণ্ডসদিসমেৱ’ হোতি.

যথা ৱা পন ফেণপিণ্ডো ছিদ্দাৱছিদ্দো অনেকসন্ধিঘটিতো বহূন্নং উদকসপ্পাদীনং পাণানং আৱাসো, এৱং ৰূপম্পি ছিদ্দাৱছিদ্দং অনেকসন্ধিঘটিতং. কুলৱসেন চেত্থ অসীতি কিমিকুলানি ৱসন্তি. তদেৱ তেসং সূতিঘৰম্পি ৱচ্চকুটিপি গিলানসালাপি সুসানম্পি. ন তে অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৱা গব্ভৱুট্ঠানাদীনি কৰোন্তি. এৱম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং. যথা চ ফেণপিণ্ডো আদিতোৱ বদৰপক্কমত্তো হুত্ৱা অনুপুব্বেন পব্বতকূটমত্তোপি হোতি, এৱং ৰূপম্পি আদিতো কললমত্তং হুত্ৱা অনুপুব্বেন ব্যামমত্তম্পি গোমহিংসহত্থিআদীনং ৱসেন পব্বতকূটমত্তম্পি হোতি, মচ্ছকচ্ছপাদীনং ৱসেন অনেকযোজনসতপ্পমাণম্পি. এৱম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং. যথা চ ফেণপিণ্ডো উট্ঠিতমত্তোপি ভিজ্জতি, থোকং গন্ত্ৱাপি, সমুদ্দং পত্ৱা পন অৱস্সমেৱ ভিজ্জতি; এৱমেৱ ৰূপম্পি কললভাৱেপি ভিজ্জতি, অব্বুদাদিভাৱে, অন্তৰা পন অভেজ্জমানম্পি ৱস্সসতাযুকানং ৱস্সসতং পত্ৱা অৱস্সমেৱ ভিজ্জতি, মৰণমুখে চুণ্ণৱিচুণ্ণং হোতি. এৱম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং.

যথা পন পুব্বুড়ো অসাৰো, এৱং ৱেদনাপি. যথা চ সো অবলো, অগয্হুপগো, ন সক্কা তং গহেত্ৱা ফলকং ৱা আসনং ৱা কাতুং, গহিতগ্গহিতোপি ভিজ্জতেৱ; এৱং ৱেদনাপি অবলা, অগয্হুপগা, ন সক্কা ‘নিচ্চা’তি ৱা ‘ধুৱা’তি ৱা গহেতুং, গহিতাপি ন তথা তিট্ঠতি. এৱং অগয্হুপগতাযপি ৱেদনা ‘পুব্বুড়সদিসা’. যথা পন তস্মিং তস্মিং উদকবিন্দুম্হি পুব্বুড়ো উপ্পজ্জতি চেৱ নিৰুজ্ঝতি চ, ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি; এৱং ৱেদনাপি উপ্পজ্জতি চেৱ নিৰুজ্ঝতি চ, ন চিৰট্ঠিতিকা হোতি, একচ্ছৰক্খণে কোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. যথা চ পুব্বুড়ো উদকতলং, উদকবিন্দুং, উদকজল্লকং সঙ্কড্ঢিত্ৱা পুটং কত্ৱা গহণৱাতঞ্চাতি চত্তাৰি কাৰণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি; এৱং ৱেদনাপি ৱত্থুং, আৰম্মণং, কিলেসজালং, ফস্সসঙ্ঘট্টনঞ্চাতি চত্তাৰি কাৰণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. এৱম্পি ৱেদনা পুব্বুড়সদিসা.

সঞ্ঞাপি অসাৰকট্ঠেন ‘মৰীচিসদিসা’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন; ন হি সক্কা তং গহেত্ৱা পিৱিতুং ৱা ন্হাযিতুং ৱা ভাজনং ৱা পূৰেতুং. অপিচ যথা মৰীচি ৱিপ্ফন্দতি, সঞ্জাতূমিৱেগো ৱিয খাযতি; এৱং নীলসঞ্ঞাদিভেদা সঞ্ঞাপি নীলাদিঅনুভৱনত্থায ফন্দতি ৱিপ্ফন্দতি. যথা চ মৰীচি মহাজনং ৱিপ্পলম্ভেতি, ‘পৰিপুণ্ণৱাপী ৱিয পৰিপুণ্ণনদী ৱিয দিস্সতী’তি ৱদাপেতি; এৱং সঞ্ঞাপি ৱিপ্পলম্ভেতি, ‘ইদং নীলকং সুভং সুখং নিচ্চ’ন্তি ৱদাপেতি. পীতকাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱং ৱিপ্পলম্ভনেনাপি মৰীচিসদিসা.

সঙ্খাৰাপি অসাৰকট্ঠেন ‘কদলিক্খন্ধসদিসা’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন. যথেৱ হি কদলিক্খন্ধতো কিঞ্চি গহেত্ৱা ন সক্কা গোপানসীআদীনমত্থায উপনেতুং, উপনীতম্পি ন তথা হোতি; এৱং সঙ্খাৰাপি ন সক্কা নিচ্চাদিৱসেন গহেতুং, গহিতাপি ন তথা হোন্তি. যথা চ কদলিক্খন্ধো বহুৱট্টিসমোধানো হোতি, এৱং সঙ্খাৰক্খন্ধোপি বহুধম্মসমোধানো. যথা চ কদলিক্খন্ধো নানালক্খণো, অঞ্ঞোযেৱ হি বাহিৰায পত্তৱট্টিযা ৱণ্ণো, অঞ্ঞো ততো অব্ভন্তৰব্ভন্তৰানং; এৱমেৱ সঙ্খাৰক্খন্ধোপি অঞ্ঞদেৱ ফস্সস্স লক্খণং, অঞ্ঞং চেতনাদীনং. সমোধানেত্ৱা পন সঙ্খাৰক্খন্ধোত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি. এৱম্পি সঙ্খাৰক্খন্ধো কদলিক্খন্ধসদিসো.

ৱিঞ্ঞাণম্পি অসাৰকট্ঠেন ‘মাযাসদিসং’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন. যথা চ মাযা ইত্তৰা লহুপচ্চুপট্ঠানা, এৱং ৱিঞ্ঞাণং. তঞ্হি ততোপি ইত্তৰতৰঞ্চেৱ লহুপচ্চুপট্ঠানতৰঞ্চ. তেনেৱ হি চিত্তেন পুৰিসো আগতো ৱিয, গতো ৱিয, ঠিতো ৱিয, নিসিন্নো ৱিয হোতি. অঞ্ঞদেৱ চাগমনকালে চিত্তং, অঞ্ঞং গমনকালাদীসু. এৱম্পি ৱিঞ্ঞাণং মাযাসদিসং. মাযা চ মহাজনং ৱঞ্চেতি, যং কিঞ্চিদেৱ ‘ইদং সুৱণ্ণং ৰজতং মুত্তা’তিপি গহাপেতি. ৱিঞ্ঞাণম্পি মহাজনং ৱঞ্চেতি, তেনেৱ চিত্তেন আগচ্ছন্তং ৱিয, গচ্ছন্তং ৱিয, ঠিতং ৱিয, নিসিন্নং ৱিয কত্ৱা গাহাপেতি. অঞ্ঞদেৱ চ আগমনে চিত্তং, অঞ্ঞং গমনাদীসু. এৱম্পি ৱিঞ্ঞাণং মাযাসদিসং. ৱিসেসতো চ সুভাৰম্মণম্পি ওড়াৰিকম্পি অজ্ঝত্তিকৰূপং অসুভন্তি দট্ঠব্বং. ৱেদনা তীহি দুক্খতাহি অৱিনিমুত্ততো দুক্খাতি সঞ্ঞাসঙ্খাৰা অৱিধেয্যতো অনত্তাতি ৱিঞ্ঞাণং উদযব্বযধম্মতো অনিচ্চন্তি দট্ঠব্বং.

‘এৱং পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো’তি এৱঞ্চ সঙ্খেপৱিত্থাৰৱসেন দ্ৱিধা পস্সতো যা অত্থসিদ্ধি হোতি, ততোপি ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো, সেয্যথিদং – সঙ্খেপতো তাৱ পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকাদিভাৱেন পস্সন্তো খন্ধেহি ন ৱিহঞ্ঞতি. ৱিত্থাৰতো পন ৰূপাদীনি ফেণপিণ্ডাদিসদিসভাৱেন পস্সন্তো ন অসাৰেসু সাৰদস্সী হোতি. ৱিসেসতো চ অজ্ঝত্তিকৰূপং অসুভতো পস্সন্তো কবড়ীকাৰাহাৰং পৰিজানাতি, অসুভে সুভন্তি ৱিপল্লাসং পজহতি, কামোঘং উত্তৰতি, কামযোগেন ৱিসংযুজ্জতি, কামাসৱেন অনাসৱো হোতি, অভিজ্ঝাকাযগন্থং ভিন্দতি, কামুপাদানং ন উপাদিযতি. ৱেদনং দুক্খতো পস্সন্তো ফস্সাহাৰং পৰিজানাতি, দুক্খে সুখন্তি ৱিপল্লাসং পজহতি, ভৱোঘং উত্তৰতি, ভৱযোগেন ৱিসংযুজ্জতি, ভৱাসৱেন অনাসৱো হোতি, ব্যাপাদকাযগন্থং ভিন্দতি, সীলব্বতুপাদানং ন উপাদিযতি. সঞ্ঞং সঙ্খাৰে চ অনত্ততো পস্সন্তো মনোসঞ্চেতনাহাৰং পৰিজানাতি, অনত্তনি অত্তাতি ৱিপল্লাসং পজহতি, দিট্ঠোঘং উত্তৰতি, দিট্ঠিযোগেন ৱিসংযুজ্জতি, দিট্ঠাসৱেন অনাসৱো হোতি, ইদং সচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থং ভিন্দতি, অত্তৱাদুপাদানং ন উপাদিযতি. ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো পস্সন্তো ৱিঞ্ঞাণাহাৰং পৰিজানাতি, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৱিপল্লাসং পজহতি, অৱিজ্জোঘং উত্তৰতি, অৱিজ্জাযোগেন ৱিসংযুজ্জতি, অৱিজ্জাসৱেন অনাসৱো হোতি, সীলব্বতপৰামাসকাযগন্থং ভিন্দতি, দিট্ঠুপাদানং ন উপাদিযতি.

এৱং মহানিসংসং, ৱধকাদিৱসেন দস্সনং যস্মা;

তস্মা খন্ধে ধীৰো, ৱধকাদিৱসেন পস্সেয্যাতি.

সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা.