১. ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসো
২. ইদানি তে ৰূপক্খন্ধাদযো ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং তত্থ কতমো ৰূপক্খন্ধোতিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু. কতমোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ৰূপক্খন্ধোতি পুচ্ছিতধম্মনিদস্সনং. ইদানি তং ৱিভজন্তো যং কিঞ্চি ৰূপন্তিআদিমাহ. তত্থ যং কিঞ্চীতি অনৱসেসপৰিযাদানং. ৰূপন্তি অতিপ্পসঙ্গনিযমনং. এৱং পদদ্ৱযেনাপি ৰূপস্স অনৱসেসপৰিগ্গহো কতো হোতি.
তত্থ কেনট্ঠেন ৰূপন্তি? ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথ? ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি, পিপাসাযপি ৰুপ্পতি, ডংসমকসৱাতাতপসৰিসপসম্ফস্সেনপি ৰুপ্পতি. ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).
তত্থ কিন্তি কাৰণপুচ্ছা; কেন কাৰণেন ৰূপং ৱদেথ, কেন কাৰণেন তং ৰূপং নামাতি অত্থো. ৰুপ্পতীতি এত্থ ইতীতি কাৰণুদ্দেসো. যস্মা ৰুপ্পতি তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতীতি অত্থো. ৰুপ্পতীতি কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীড়িযতি ভিজ্জতীতি অত্থো. এৱং ইমিনা এত্তকেন ঠানেন ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপং ৱুত্তং. ৰুপ্পনলক্খণেন ৰূপন্তিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. ৰুপ্পনলক্খণঞ্হেতং.
সীতেনপি ৰুপ্পতীতিআদীসু পন সীতেন তাৱ ৰুপ্পনং লোকন্তৰিকনিৰযে পাকটং. তিণ্ণং তিণ্ণঞ্হি চক্কৱাড়ানং অন্তৰে একেকো লোকন্তৰিকনিৰযো নাম হোতি অট্ঠযোজনসহস্সপ্পমাণো, যস্স নেৱ হেট্ঠা পথৱী অত্থি, ন উপৰি চন্দিমসূৰিযদীপমণিআলোকো, নিচ্চন্ধকাৰো. তত্থ নিব্বত্তসত্তানং তিগাৱুতো অত্তভাৱো হোতি. তে ৱগ্গুলিযো ৱিয পব্বতপাদে দীঘপুথুলেহি নখেহি লগ্গিত্ৱা অৱংসিৰা ওলম্বন্তি. যদা সংসপ্পন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসগতা হোন্তি অথ ‘ভক্খো নো লদ্ধো’তি মঞ্ঞমানা তত্থ ব্যাৱটা ৱিপৰিৱত্তিত্ৱা লোকসন্ধাৰকে উদকে পতন্তি, সীতৱাতে পহৰন্তেপি পক্কমধুকফলানি ৱিয ছিজ্জিত্ৱা উদকে পতন্তি. পতিতমত্তাৱ অচ্চন্তখাৰেন সীতোদকেন ছিন্নচম্মন্হাৰুমংসঅট্ঠীহি ভিজ্জমানেহি তত্ততেলে পতিতপিট্ঠপিণ্ডি ৱিয পটপটাযমানা ৱিলীযন্তি. এৱং সীতেন ৰুপ্পনং লোকন্তৰিকনিৰযে পাকটং. মহিংসকৰট্ঠাদীসুপি হিমপাতসীতলেসু পদেসেসু এতং পাকটমেৱ. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নচ্ছিন্নসৰীৰা জীৱিতক্খযম্পি পাপুণন্তি.
উণ্হেন ৰুপ্পনং অৱীচিমহানিৰযে পাকটং. তত্থ হি তত্তায লোহপথৱিযা নিপজ্জাপেত্ৱা পঞ্চৱিধবন্ধনাদিকৰণকালে সত্তা মহাদুক্খং অনুভৱন্তি.
জিঘচ্ছায ৰুপ্পনং পেত্তিৱিসযে চেৱ দুব্ভিক্খকালে চ পাকটং. পেত্তিৱিসযস্মিঞ্হি সত্তা দ্ৱে তীণি বুদ্ধন্তৰানি কিঞ্চিদেৱ আমিসং হত্থেন গহেত্ৱা মুখে পক্খিপন্তা নাম ন হোন্তি. অন্তোউদৰং আদিত্তসুসিৰৰুক্খো ৱিয হোতি. দুব্ভিক্খে কঞ্জিকমত্তম্পি অলভিত্ৱা মৰণপ্পত্তানং পমাণং নাম নত্থি.
পিপাসায ৰুপ্পনং কালকঞ্জিকাদীসু পাকটং. তত্থ হি সত্তা দ্ৱে তীণি বুদ্ধন্তৰানি হদযতেমনমত্তং ৱা জিৱ্হাতেমনমত্তং ৱা উদকবিন্দুং লদ্ধুং ন সক্কোন্তি. ‘পানীযং পিৱিস্সামা’তি নদিং গতানম্পি নদী ৱালিকাতলং সম্পজ্জতি. মহাসমুদ্দং পক্খন্তানম্পি মহাসমুদ্দো পিট্ঠিপাসাণো হোতি. তে সুস্সন্তা বলৱদুক্খপীড়িতা ৱিচৰন্তি.
একো কিৰ কালকঞ্জিকঅসুৰো পিপাসং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো যোজনগম্ভীৰৱিত্থাৰং মহাগঙ্গং ওতৰি. তস্স গতগতট্ঠানে উদকং ছিজ্জতি, ধূমো উগ্গচ্ছতি, তত্তে পিট্ঠিপাসাণে চঙ্কমনকালো ৱিয হোতি. তস্স উদকসদ্দং সুত্ৱা ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তস্সেৱ ৰত্তি ৱিভাযি. অথ নং পাতোৱ ভিক্খাচাৰং গচ্ছন্তা তিংসমত্তা পিণ্ডচাৰিকভিক্খূ দিস্ৱা – ‘‘কো নাম ত্ৱং, সপ্পুৰিসা’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘পেতোহমস্মি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পৰিযেসসী’’তি? ‘‘পানীযং, ভন্তে’’তি. ‘‘অযং গঙ্গা পৰিপুণ্ণা, কিং ত্ৱং ন পস্সসী’’তি? ‘‘ন উপকপ্পতি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি গঙ্গাপিট্ঠে নিপজ্জ, মুখে তে পানীযং আসিঞ্চিস্সামা’’তি. সো ৱালিকাপুড়িনে উত্তানো নিপজ্জি. ভিক্খূ তিংসমত্তে পত্তে নীহৰিত্ৱা উদকং আহৰিত্ৱা আহৰিত্ৱা তস্স মুখে আসিঞ্চিংসু. তেসং তথা কৰোন্তানংযেৱ ৱেলা উপকট্ঠা জাতা. ততো ‘‘ভিক্খাচাৰকালো অম্হাকং, সপ্পুৰিস; কচ্চি তে অস্সাদমত্তা লদ্ধা’’তি আহংসু. পেতো ‘‘সচে মে, ভন্তে, তিংসমত্তানং অয্যানং তিংসমত্তেহি পত্তেহি আসিত্তউদকতো অড্ঢপসতমত্তম্পি পৰগলগতং, পেতত্তভাৱতো মোক্খো মা হোতূ’’তি আহ. এৱং পিপাসায ৰুপ্পনং পেত্তিৱিসযে পাকটং.
ডংসাদীহি ৰুপ্পনং ডংসমক্খিকাদিসম্ববহুলেসু পদেসেসু পাকটং. এত্থ চ ডংসাতি পিঙ্গলমক্খিকা, মকসাতি মকসাৱ ৱাতাতি কুচ্ছিৱাতপিট্ঠিৱাতাদিৱসেন ৱেদিতব্বা. সৰীৰস্মিঞ্হি ৱাতৰোগো উপ্পজ্জিত্ৱা হত্থপাদপিট্ঠিআদীনি ভিন্দতি, কাণং কৰোতি, খুজ্জং কৰোতি, পীঠসপ্পিং কৰোতি. আতপোতি সূৰিযাতপো. তেন ৰুপ্পনং মৰুকন্তাৰাদীসু পাকটং. একা কিৰ ইত্থী মৰুকন্তাৰে ৰত্তিং সত্থতো ওহীনা দিৱা সূৰিযে উগ্গচ্ছন্তে ৱালিকায তপ্পমানায পাদে ঠপেতুং অসক্কোন্তী সীসতো পচ্ছিং ওতাৰেত্ৱা অক্কমি. কমেন পচ্ছিযা উণ্হাভিতত্তায ঠাতুং অসক্কোন্তী তস্সা উপৰি সাটকং ঠপেত্ৱা অক্কমি. তস্মিম্পি সন্তত্তে অঙ্কেন গহিতং পুত্তকং অধোমুখং নিপজ্জাপেত্ৱা কন্দন্তং কন্দন্তং অক্কমিত্ৱা সদ্ধিং তেন তস্মিংযেৱ ঠানে উণ্হাভিতত্তা কালমকাসি.
সৰীসপাতি যে কেচি দীঘজাতিকা সৰন্তা গচ্ছন্তি. তেসং সম্ফস্সেন ৰুপ্পনং আসীৱিসদট্ঠাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বং.
ইদানি ‘যং কিঞ্চি ৰূপ’ন্তি পদেন সংগহিতং পঞ্চৱীসতিকোট্ঠাসছন্নৱুতিকোট্ঠাসপ্পভেদং সব্বম্পি ৰূপং অতীতাদিকোট্ঠাসেসু পক্খিপিত্ৱা দস্সেতুং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তি আহ. ততো পৰং তদেৱ অজ্ঝত্তদুকাদীসু চতূসু দুকেসু পক্খিপিত্ৱা দস্সেতুং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱাতিআদি ৱুত্তং. ততো পৰং সব্বম্পেতং একাদসসু পদেসেসু পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং ৰূপং একতো পিণ্ডং কত্ৱা দস্সেতুং তদেকজ্ঝন্তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ তদেকজ্ঝন্তি তং একজ্ঝং; অভিসঞ্ঞূহিত্ৱাতি অভিসংহৰিত্ৱা; অভিসঙ্খিপিত্ৱাতি সঙ্খেপং কত্ৱা; ইদং ৱুত্তং হোতি – সব্বম্পেতং ৱুত্তপ্পকাৰং ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণসঙ্খাতে একৱিধভাৱে পঞ্ঞায ৰাসিং কত্ৱা ৰূপক্খন্ধো নামাতি ৱুচ্চতীতি. এতেন সব্বম্পি ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণে ৰাসিভাৱূপগমনেন ৰূপক্খন্ধোতি দস্সিতং হোতি. ন হি ৰূপতো অঞ্ঞো ৰূপক্খন্ধো নাম অত্থি. যথা চ ৰূপং, এৱং ৱেদনাদযোপি ৱেদযিতলক্খণাদীসু ৰাসিভাৱূপগমনেন. ন হি ৱেদনাদীহি অঞ্ঞে ৱেদনাক্খন্ধাদযো নাম অত্থি.
৩. ইদানি একেকস্মিং ওকাসে পক্খিত্তং ৰূপং ৱিসুং ৱিসুং ভাজেত্ৱা দস্সেন্তো তত্থ কতমং ৰূপং অতীতন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৱা ঠপিতমাতিকায ভুম্মং. ইদং ৱুত্তং হোতি – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তিআদিনা নযেন ঠপিতায মাতিকায যং অতীতং ৰূপন্তি ৱুত্তং, তং কতমন্তি? ইমিনা উপাযেন সব্বপুচ্ছাসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অতীতং নিৰুদ্ধন্তিআদীনি পদানি নিক্খেপকণ্ডস্স অতীতত্তিকভাজনীযৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১০৪৪) ৱুত্তানেৱ. চত্তাৰো চ মহাভূতাতি ইদং অতীতন্তি ৱুত্তৰূপস্স সভাৱদস্সনং. যথা চেত্থ এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমিনা ইদং দস্সেতি – অতীতৰূপম্পি ভূতানি চেৱ ভূতানি উপাদায নিব্বত্তৰূপঞ্চ, অনাগতম্পি…পে… দূৰসন্তিকম্পি. ন হি ভূতেহি চেৱ ভূতানি উপাদায পৱত্তৰূপতো চ অঞ্ঞং ৰূপং নাম অত্থীতি.
অপৰো নযো – অতীতংসেন সঙ্গহিতন্তি অতীতকোট্ঠাসেনেৱ সঙ্গহিতং, এত্থেৱ গণনং গতং. কিন্তি? চত্তাৰো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপন্তি. এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অনাগতপচ্চুপ্পন্ননিদ্দেসপদানিপি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানেৱ.
ইদং পন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং নাম সুত্তন্তপৰিযাযতো অভিধম্মনিদ্দেসতোতি দুৱিধং. তং সুত্তন্তপৰিযাযে ভৱেন পৰিচ্ছিন্নং. পটিসন্ধিতো হি পট্ঠায অতীতভৱেসু নিব্বত্তং ৰূপং, অনন্তৰভৱে ৱা নিব্বত্তং হোতু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বং অতীতমেৱ নাম. চুতিতো পট্ঠায অনাগতভৱেসু নিব্বত্তনকৰূপং, অনন্তৰভৱে ৱা নিব্বত্তং হোতু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বং অনাগতমেৱ নাম. চুতিপটিসন্ধিঅনন্তৰে পৱত্তৰূপং পচ্চুপ্পন্নং নাম. অভিধম্মনিদ্দেসে পন খণেন পৰিচ্ছিন্নং. তযো হি ৰূপস্স খণা – উপ্পাদো, ঠিতি, ভঙ্গোতি. ইমে তযো খণে পত্ৱা নিৰুদ্ধং ৰূপং, সমনন্তৰনিৰুদ্ধং ৱা হোতু অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বং অতীতমেৱ নাম. তযো খণে অসম্পত্তং ৰূপং, একচিত্তক্খণমত্তেন ৱা অসম্পত্তং হোতু অনাগতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বং অনাগতমেৱ নাম. ইমে তযো খণে সম্পত্তং ৰূপং পন পচ্চুপ্পন্নং নাম. তত্থ কিঞ্চাপি ইদং সুত্তন্তভাজনীযং, এৱং সন্তেপি অভিধম্মনিদ্দেসেনেৱ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নৰূপং নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং.
অপৰো নযো – ইদঞ্হি ৰূপং অদ্ধাসন্ততিসমযখণৱসেন চতুধা অতীতং নাম হোতি. তথা অনাগতপচ্চুপ্পন্নং. অদ্ধাৱসেন তাৱ একস্স একস্মিং ভৱে পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতং, চুতিতো উদ্ধং অনাগতং, উভিন্নমন্তৰে পচ্চুপ্পন্নং. সন্ততিৱসেন সভাগএকউতুসমুট্ঠানং একাহাৰসমুট্ঠানঞ্চ পুব্বাপৰিযৱসেন পৱত্তমানম্পি পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে ৱিসভাগউতুআহাৰসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. চিত্তজং একৱীথিএকজৱনএকসমাপত্তিসমুট্ঠানং পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. কম্মসমুট্ঠানস্স পাটিযেক্কং সন্ততিৱসেন অতীতাদিভেদো নত্থি. তেসঞ্ঞেৱ পন উতুআহাৰচিত্তসমুট্ঠানানং উপত্থম্ভকৱসেন তস্স অতীতাদিভেদো ৱেদিতব্বো. সমযৱসেন একমুহুত্তপুব্বণ্হসাযন্হৰত্তিদিৱাদীসু সমযেসু সন্তানৱসেন পৱত্তমানং তং তং সমযং পচ্চুপ্পন্নং নাম. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. খণৱসেন উপ্পাদাদিক্খণত্তযপৰিযাপন্নং পচ্চুপ্পন্নং নাম. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং.
অপিচ অতিক্কহেতুপচ্চযকিচ্চং অতীতং. নিট্ঠিতহেতুকিচ্চং অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চং পচ্চুপ্পন্নং. উভযকিচ্চমসম্পত্তং অনাগতং. সকিচ্চক্খণে ৱা পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. এত্থ চ খণাদিকথাৱ নিপ্পৰিযাযা, সেসা সপৰিযাযা. তাসু নিপ্পৰিযাযকথা ইধ অধিপ্পেতা. অজ্ঝত্তদুকস্সাপি নিদ্দেসপদানি হেট্ঠা অজ্ঝত্তত্তিকনিদ্দেসে (ধ. স. অট্ঠ. ১০৫০) ৱুত্তত্থানেৱ. ওড়াৰিকাদীনি ৰূপকণ্ডৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৭৪) ৱুত্তত্থানেৱ.
৬. হীনদুকনিদ্দেসে তেসং তেসং সত্তানন্তি বহূসু সত্তেসু সামিৱচনং. অপৰস্সাপি অপৰস্সাপীতি হি ৱুচ্চমানে দিৱসম্পি কপ্পসতসহস্সম্পি ৱদন্তো এত্তকমেৱ ৱদেয্য. ইতি সত্থা দ্ৱীহেৱ পদেহি অনৱসেসে সত্তে পৰিযাদিযন্তো ‘তেসং তেসং সত্তান’ন্তি আহ. এত্তকেন হি সব্বম্পি অপৰদীপনং সিদ্ধং হোতি. উঞ্ঞাতন্তি অৱমতং. অৱঞ্ঞাতন্তি ৱম্ভেত্ৱা ঞাতং. ৰূপন্তিপি ন ৱিদিতং. হীড়িতন্তি অগহেতব্বট্ঠেন খিত্তং ছড্ডিতং, জিগুচ্ছিতন্তিপি ৱদন্তি. পৰিভূতন্তি কিমেতেনাতি ৱাচায পৰিভৱিতং. অচিত্তীকতন্তি ন গৰুকতং. হীনন্তি লামকং. হীনমতন্তি হীনন্তি মতং, লামকং কত্ৱা ঞাতং. হীনসম্মতন্তি হীনন্তি লোকে সম্মতং, হীনেহি ৱা সম্মতং, গূথভক্খেহি গূথো ৱিয. অনিট্ঠন্তি অপ্পিযং, পটিলাভত্থায ৱা অপৰিযেসিতং. সচেপি নং কোচি পৰিযেসেয্য, পৰিযেসতু. এতস্স পন আৰম্মণস্স এতদেৱ নামং. অকন্তন্তি অকামিতং, নিস্সিৰিকং ৱা. অমনাপন্তি মনস্মিং ন অপ্পিতং. তাদিসঞ্হি আৰম্মণং মনস্মিং ন অপ্পীযতি. অথ ৱা মনং অপ্পাযতি ৱড্ঢেতীতি মনাপং, ন মনাপং অমনাপং.
অপৰো নযো – অনিট্ঠং সম্পত্তিৱিৰহতো. তং একন্তেন কম্মসমুট্ঠানেসু অকুসলকম্মসমুট্ঠানং. অকন্তং সুখস্স অহেতুভাৱতো. অমনাপং দুক্খস্স হেতুভাৱতো. ৰূপা সদ্দাতি ইদমস্স সভাৱদীপনং. ইমস্মিঞ্হি পদে অকুসলকম্মজৱসেন অনিট্ঠা পঞ্চ কামগুণা ৱিভত্তা. কুসলকম্মজং পন অনিট্ঠং নাম নত্থি, সব্বং ইট্ঠমেৱ.
পণীতপদনিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পন পদে কুসলকম্মজৱসেন ইট্ঠা পঞ্চ কামগুণা ৱিভত্তা. কুসলকম্মজঞ্হি অনিট্ঠং নাম নত্থি, সব্বং ইট্ঠমেৱ. যথা চ কম্মজেসু এৱং উতুসমুট্ঠানাদীসুপি ইট্ঠানিট্ঠতা অত্থি এৱাতি ইমস্মিং দুকে ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণং পটিৱিভত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অযং তাৱ আচৰিযানং সমানত্থকথা. ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৱিভত্তং নত্থি, তেসং তেসং ৰুচিৱসেন কথিতং.
যথাহ –
‘‘মনাপপৰিযন্তং খ্ৱাহং, মহাৰাজ, পঞ্চসু কামগুণেসু অগ্গন্তি ৱদামি. তেৱ, মহাৰাজ, ৰূপা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. তেৱ, মহাৰাজ, সদ্দা, গন্ধা, ৰসা, ফোট্ঠব্বা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা হোন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৩).
এৱং যস্মা তেযেৱ ৰূপাদযো একো অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তত্থ লোভং উপ্পাদেতি. একো কুজ্ঝতি পটিহঞ্ঞতি, তত্থ দোসং উপ্পাদেতি. একস্স ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, একস্স অনিট্ঠা অকন্তা অমনাপা. একো চেতে ‘ইট্ঠা কন্তা মনাপা’তি দক্খিণতো গণ্হাতি, একো ‘অনিট্ঠা অকন্তা অমনাপা’তি ৱামতো. তস্মা ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৱিভত্তং নাম নত্থি. পচ্চন্তৱাসীনঞ্হি গণ্ডুপ্পাদাপি ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, মজ্ঝিমদেসৱাসীনং অতিজেগুচ্ছা. তেসঞ্চ মোৰমংসাদীনি ইট্ঠানি হোন্তি, ইতৰেসং তানি অতিজেগুচ্ছানীতি.
সো ৱত্তব্বো – ‘‘কিং পন ত্ৱং ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণং পাটিযেক্কং পটিৱিভত্তং নাম নত্থীতি ৱদেসী’’তি? ‘‘আম নত্থী’’তি ৱদামি. পুন তথেৱ যাৱততিযং পতিট্ঠাপেত্ৱা পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো – ‘‘নিব্বানং নাম ইট্ঠং উদাহু অনিট্ঠ’’ন্তি? জানমানো ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি ৱক্খতি. সচেপি ন ৱদেয্য, মা ৱদতু. নিব্বানং পন একন্তইট্ঠমেৱ. ‘‘ননু একো নিব্বানস্স ৱণ্ণে কথিযমানে কুজ্ঝিত্ৱা – ‘ত্ৱং নিব্বানস্স ৱণ্ণং কথেসি, কিং তত্থ অন্নপানমালাগন্ধৱিলেপনসযনচ্ছাদনসমিদ্ধা পঞ্চ কামগুণা অত্থী’তি ৱত্ৱা ‘নত্থী’তি ৱুত্তে ‘অলং তৱ নিব্বানেনা’তি নিব্বানস্স ৱণ্ণে কথিযমানে কুজ্ঝিত্ৱা উভো কণ্ণে থকেতীতি ইট্ঠেতং. এতস্স পন ৱসেন তৱ ৱাদে নিব্বানং অনিট্ঠং নাম হোতি. ন পনেতং এৱং গহেতব্বং. এসো হি ৱিপৰীতসঞ্ঞায কথেতি. সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন চ তদেৱ আৰম্মণং একস্স ইট্ঠং হোতি, একস্স অনিট্ঠং’’.
ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণং পন পাটিযেক্কং ৱিভত্তং অত্থীতি. কস্স ৱসেন ৱিভত্তন্তি? মজ্ঝিমকসত্তস্স. ইদঞ্হি ন অতিইস্সৰানং মহাসম্মতমহাসুদস্সনধম্মাসোকাদীনং ৱসেন ৱিভত্তং. তেসঞ্হি দিব্বকপ্পম্পি আৰম্মণং অমনাপং উপট্ঠাতি. ন অতিদুগ্গতানং দুল্লভন্নপানানং ৱসেন ৱিভত্তং. তেসঞ্হি কণাজকভত্তসিত্থানিপি পূতিমংসৰসোপি অতিমধুৰো অমতসদিসো চ হোতি. মজ্ঝিমকানং পন গণকমহামত্তসেট্ঠিকুটুম্বিকৱাণিজাদীনং কালেন ইট্ঠং কালেন অনিট্ঠং লভমানানং ৱসেন ৱিভত্তং. এৱৰূপা হি ইট্ঠানিট্ঠং পৰিচ্ছিন্দিতুং সক্কোন্তীতি.
তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো পনাহ – ‘‘ইট্ঠানিট্ঠং নাম ৱিপাকৱসেনেৱ পৰিচ্ছিন্নং, ন জৱনৱসেন. জৱনং পন সঞ্ঞাৱিপল্লাসৱসেন ইট্ঠস্মিংযেৱ ৰজ্জতি, ইট্ঠস্মিংযেৱ দুস্সতি; অনিট্ঠস্মিংযেৱ ৰজ্জতি, অনিট্ঠস্মিংযেৱ দুস্সতী’’তি. ৱিপাকৱসেনেৱ পনেতং একন্ততো পৰিচ্ছিজ্জতি. ন হি সক্কা ৱিপাকচিত্তং ৱঞ্চেতুং. সচে আৰম্মণং ইট্ঠং হোতি, কুসলৱিপাকং উপ্পজ্জতি. সচে অনিট্ঠং, অকুসলৱিপাকং উপ্পজ্জতি. কিঞ্চাপি হি মিচ্ছাদিট্ঠিকা বুদ্ধং ৱা সঙ্ঘং ৱা মহাচেতিযাদীনি ৱা উড়াৰানি আৰম্মণানি দিস্ৱা অক্খীনি পিদহন্তি, দোমনস্সং আপজ্জন্তি, ধম্মসদ্দং সুত্ৱা কণ্ণে থকেন্তি, চক্খুৱিঞ্ঞাণসোতৱিঞ্ঞাণানি পন নেসং কুসলৱিপাকানেৱ হোন্তি.
কিঞ্চাপি গূথসূকৰাদযো গূথগন্ধং ঘাযিত্ৱা ‘খাদিতুং লভিস্সামা’তি সোমনস্সজাতা হোন্তি, গূথদস্সনে পন তেসং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তস্স গন্ধঘাযনে ঘানৱিঞ্ঞাণং, ৰসসাযনে জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণঞ্চ অকুসলৱিপাকমেৱ হোতি. বন্ধিত্ৱা ৱৰসযনে সযাপিতসূকৰো চ কিঞ্চাপি ৱিৰৱতি, সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন পনস্স জৱনস্মিংযেৱ দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, কাযৱিঞ্ঞাণং কুসলৱিপাকমেৱ. কস্মা? আৰম্মণস্স ইট্ঠতায.
অপিচ দ্ৱাৰৱসেনাপি ইট্ঠানিট্ঠতা ৱেদিতব্বা. সুখসম্ফস্সঞ্হি গূথকললং চক্খুদ্ৱাৰঘানদ্ৱাৰেসু অনিট্ঠং, কাযদ্ৱাৰে ইট্ঠং হোতি. চক্কৱত্তিনো মণিৰতনেন পোথিযমানস্স, সুৱণ্ণসূলে উত্তাসিতস্স চ মণিৰতনসুৱণ্ণসূলানি চক্খুদ্ৱাৰে ইট্ঠানি হোন্তি, কাযদ্ৱাৰে অনিট্ঠানি. কস্মা? মহাদুক্খস্স উপ্পাদনতো. এৱং ইট্ঠানিট্ঠং একন্ততো ৱিপাকেনেৱ পৰিচ্ছিজ্জতীতি ৱেদিতব্বং.
তং তং ৱা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. ন হি ভগৱা সম্মুতিমনাপং ভিন্দতি, পুগ্গলমনাপং পন ভিন্দতি. তস্মা তংতংৱাপনৱসেনেৱ উপাদাযুপাদায হীনপ্পণীততা ৱেদিতব্বা. নেৰযিকানঞ্হি ৰূপং কোটিপ্পত্তং হীনং নাম; তং উপাদায তিৰচ্ছানেসু নাগসুপণ্ণানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসং ৰূপং হীনং; তং উপাদায পেতানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায জানপদানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায গামভোজকানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায জনপদসামিকানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায পদেসৰাজূনং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো ৰূপং পণীতং নাম. তস্সাপি হীনং; তং উপাদায ভুম্মদেৱানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায তাৱতিংসানং দেৱানং ৰূপং পণীতং নাম…পে… অকনিট্ঠদেৱানং পন ৰূপং মত্থকপ্পত্তং পণীতং নাম.
৭. দূৰদুকনিদ্দেসে ইত্থিন্দ্ৰিযাদীনি হেট্ঠা ৱিভত্তানেৱ. ইমস্মিং পন দুকে দুপ্পৰিগ্গহট্ঠেন লক্খণদুপ্পটিৱিজ্ঝতায সুখুমৰূপং দূৰেতি কথিতং. সুখপৰিগ্গহট্ঠেন লক্খণসুপ্পটিৱিজ্ঝতায ওড়াৰিকৰূপং সন্তিকেতি. কবড়ীকাৰাহাৰপৰিযোসানে চ নিয্যাতনট্ঠানেপি ‘ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং দূৰে’তি ন নীয্যাতিতং. কস্মা? দুৱিধঞ্হি দূৰে নাম – লক্খণতো চ ওকাসতো চাতি. তত্থ লক্খণতো দূৰেতি ন কথিতং, তং ওকাসতো কথেতব্বং. তস্মা দূৰেতি অকথিতং. ওড়াৰিকৰূপং ওকাসতো দূৰেতি দস্সেতুং অনিয্যাতেত্ৱাৱ যং ৱা পনঞ্ঞম্পীতিআদিমাহ. সন্তিকপদনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো. তত্থ অনাসন্নেতি ন আসন্নে, অনুপকট্ঠেতি নিস্সটে, দূৰেতি দূৰম্হি, অসন্তিকেতি ন সন্তিকে. ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং দূৰেতি ইদং পণ্ণৰসৱিধং সুখুমৰূপং লক্খণতো দূৰে, দসৱিধং পন ওড়াৰিকৰূপং যেৱাপনকৱসেন ওকাসতো দূৰেতি ৱুচ্চতি. সন্তিকপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৱ.
ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং সন্তিকেতি ইদং দসৱিধং ওড়াৰিকৰূপং লক্খণতো সন্তিকে, পঞ্চদসৱিধং পন সুখুমৰূপং যেৱাপনকৱসেন ওকাসতো সন্তিকেতি ৱুচ্চতি. কিত্তকতো পট্ঠায পন ৰূপং ওকাসৱসেন সন্তিকে নাম? কিত্তকতো পট্ঠায দূৰে নামাতি? পকতিকথায কথেন্তানং দ্ৱাদসহত্থো সৱনূপচাৰো নাম হোতি. তস্স ওৰতো ৰূপং সন্তিকে, পৰতো দূৰে. তত্থ সুখুমৰূপং দূৰে হোন্তং লক্খণতোপি ওকাসতোপি দূৰে হোতি; সন্তিকে হোন্তং পন ওকাসতোৱ সন্তিকে হোতি, ন লক্খণতো. ওড়াৰিকৰূপং সন্তিকে হোন্তং লক্খণতোপি ওকাসতোপি সন্তিকে হোতি; দূৰে হোন্তং ওকাসতোৱ দূৰে হোতি, ন লক্খণতো.
তং তং ৱা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. হেট্ঠা হি ভিন্দমানো গতো. ইধ পন ন লক্খণতো দূৰং ভিন্দতি, ওকাসতো দূৰমেৱ ভিন্দতি. উপাদাযুপাদায দূৰসন্তিকঞ্হি এত্থ দস্সিতং. অত্তনো হি ৰূপং সন্তিকে নাম; অন্তোকুচ্ছিগতস্সাপি পৰস্স দূৰে. অন্তোকুচ্ছিগতস্স সন্তিকে; বহিঠিতস্স দূৰে. একমঞ্চে সযিতস্স সন্তিকে; বহিপমুখে ঠিতস্স দূৰে. অন্তোপৰিৱেণে ৰূপং সন্তিকে; বহিপৰিৱেণে দূৰে. অন্তোসঙ্ঘাৰামে ৰূপং সন্তিকে; বহিসঙ্ঘাৰামে দূৰে. অন্তোসীমায ৰূপং সন্তিকে; বহিসীমায দূৰে. অন্তোগামখেত্তে ৰূপং সন্তিকে; বহিগামক্খেত্তে দূৰে. অন্তোজনপদে ৰূপং সন্তিকে; বহিজনপদে দূৰে. অন্তোৰজ্জসীমায ৰূপং সন্তিকে; বহিৰজ্জসীমায দূৰে. অন্তোসমুদ্দে ৰূপং সন্তিকে; বহিসমুদ্দেৰূপং দূৰে. অন্তোচক্কৱাড়ে ৰূপং সন্তিকে; বহিচক্কৱাড়ে দূৰেতি.
অযং ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসো.