২. ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসো

৮. ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসাদীসু হেট্ঠা ৱুত্তসদিসং পহায অপুব্বমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. যা কাচি ৱেদনাতি চতুভূমিকৱেদনং পৰিযাদিযতি. সুখা ৱেদনাতিআদীনি অতীতাদিৱসেন নিদ্দিট্ঠৱেদনং সভাৱতো দস্সেতুং ৱুত্তানি. তত্থ সুখা ৱেদনা অত্থি কাযিকা, অত্থি চেতসিকা. তথা দুক্খা ৱেদনা. অদুক্খমসুখা পন চক্খাদযো পসাদকাযে সন্ধায পৰিযাযেন ‘অত্থি কাযিকা, অত্থি চেতসিকা’. তত্থ সব্বাপি কাযিকা কামাৱচৰা. তথা চেতসিকা দুক্খা ৱেদনা. চেতসিকা সুখা পন তেভূমিকা. অদুক্খমসুখা চতুভূমিকা. তস্সা সব্বপ্পকাৰাযপি সন্ততিৱসেন, খণাদিৱসেন চ অতীতাদিভাৱো ৱেদিতব্বো.

তত্থ সন্ততিৱসেন একৱীথিএকজৱনএকসমাপত্তিপৰিযাপন্না, একৱিধৱিসযসমাযোগপ্পৱত্তা চ পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. খণাদিৱসেন খণত্তযপৰিযাপন্না পুব্বন্তাপৰন্তমজ্ঝগতা সকিচ্চঞ্চ কুৰুমানা ৱেদনা পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. তত্থ খণাদিৱসেন অতীতাদিভাৱং সন্ধায অযং নিদ্দেসো কতোতি ৱেদিতব্বো.

১১. ওড়াৰিকসুখুমনিদ্দেসে অকুসলা ৱেদনাতিআদীনি জাতিতো ওড়াৰিকসুখুমভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তানি. দুক্খা ৱেদনা ওড়াৰিকাতিআদীনি সভাৱতো. অসমাপন্নস্স ৱেদনাতিআদীনি পুগ্গলতো. সাসৱাতিআদীনি লোকিযলোকুত্তৰতো ওড়াৰিকসুখুমভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তানি. তত্থ অকুসলা তাৱ সদৰথট্ঠেন দুক্খৱিপাকট্ঠেন চ ওড়াৰিকা. কুসলা নিদ্দৰথট্ঠেন সুখৱিপাকট্ঠেন চ সুখুমা. অব্যাকতা নিৰুস্সাহট্ঠেন অৱিপাকট্ঠেন চ সুখুমা. কুসলাকুসলা সউস্সাহট্ঠেন সৱিপাকট্ঠেন চ ওড়াৰিকা. অব্যাকতা ৱুত্তনযেনেৱ সুখুমা.

দুক্খা অসাতট্ঠেন দুক্খট্ঠেন চ ওড়াৰিকা. সুখা সাতট্ঠেন সুখট্ঠেন চ সুখুমা. অদুক্খমসুখা সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন চ সুখুমা. সুখদুক্খা খোভনট্ঠেন ফৰণট্ঠেন চ ওড়াৰিকা. সুখৱেদনাপি হি খোভেতি ফৰতি. তথা দুক্খৱেদনাপি. সুখঞ্হি উপ্পজ্জমানং সকলসৰীৰং খোভেন্তং আলুড়েন্তং অভিসন্দযমানং মদ্দযমানং ছাদযমানং সীতোদকঘটেন আসিঞ্চযমানং ৱিয উপ্পজ্জতি. দুক্খং উপ্পজ্জমানং তত্তফালং অন্তো পৱেসন্তং ৱিয তিণুক্কায বহি ঝাপযমানং ৱিয উপ্পজ্জতি. অদুক্খমসুখা পন ৱুত্তনযেনেৱ সুখুমা. অসমাপন্নস্স ৱেদনা নানাৰম্মণে ৱিক্খিত্তভাৱতো ওড়াৰিকা. সমাপন্নস্স ৱেদনা একত্তনিমিত্তেযেৱ চৰতীতি সুখুমা. সাসৱা আসৱুপ্পত্তিহেতুতো ওড়াৰিকা. আসৱচাৰো নাম একন্তওড়াৰিকো. অনাসৱা ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সুখুমা.

তত্থ একো নেৱ কুসলত্তিকে কোৱিদো হোতি, ন ৱেদনাত্তিকে. সো ‘কুসলত্তিকং ৰক্খামী’তি ৱেদনাত্তিকং ভিন্দতি; ‘ৱেদনাত্তিকং ৰক্খামী’তি কুসলত্তিকং ভিন্দতি. একো ‘তিকং ৰক্খামী’তি ভূমন্তৰং ভিন্দতি. একো ন ভিন্দতি. কথং? ‘‘সুখদুক্খা ৱেদনা ওড়াৰিকা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা সুখুমা’’তি হি ৱেদনাত্তিকে ৱুত্তং. তং একো পটিক্খিপতি – ন সব্বা অদুক্খমসুখা সুখুমা. সা হি কুসলাপি অত্থি অকুসলাপি অব্যাকতাপি. তত্থ কুসলাকুসলা ওড়াৰিকা, অব্যাকতা সুখুমা. কস্মা? কুসলত্তিকে পাড়িযং আগতত্তাতি. এৱং কুসলত্তিকো ৰক্খিতো হোতি, ৱেদনাত্তিকো পন ভিন্নো.

কুসলাকুসলা ৱেদনা ওড়াৰিকা, অব্যাকতা ৱেদনা সুখুমা’’তি যং পন কুসলত্তিকে ৱুত্তং, তং একো পটিক্খিপতি – ন সব্বা অব্যাকতা সুখুমা. সা হি সুখাপি অত্থি দুক্খাপি অদুক্খমসুখাপি. তত্থ সুখদুক্খা ওড়াৰিকা, অদুক্খমসুখা সুখুমা. কস্মা? ৱেদনাত্তিকে পাড়িযং আগতত্তাতি. এৱং ৱেদনাত্তিকো ৰক্খিতো হোতি, কুসলত্তিকো পন ভিন্নো. কুসলত্তিকস্স পন আগতট্ঠানে ৱেদনাত্তিকং অনোলোকেত্ৱা ৱেদনাত্তিকস্স আগতট্ঠানে কুসলত্তিকং অনোলোকেত্ৱা কুসলাদীনং কুসলত্তিকলক্খণেন, সুখাদীনং ৱেদনাত্তিকলক্খণেন ওড়াৰিকসুখুমতং কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম.

যম্পি ‘‘কুসলাকুসলা ৱেদনা ওড়াৰিকা, অব্যাকতা ৱেদনা সুখুমা’’তি কুসলত্তিকে ৱুত্তং, তত্থেকো ‘কুসলা লোকুত্তৰৱেদনাপি সমানা ওড়াৰিকা নাম, ৱিপাকা অন্তমসো দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসহজাতাপি সমানা সুখুমা নাম হোতী’তি ৱদতি. সো এৱৰূপং সন্তং পণীতং লোকুত্তৰৱেদনং ওড়াৰিকং নাম কৰোন্তো, দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং অহেতুকং হীনং জড়ং ৱেদনং সুখুমং নাম কৰোন্তো ‘তিকং ৰক্খিস্সামী’তি ভূমন্তৰং ভিন্দতি নাম. তত্থ তত্থ ভূমিযং কুসলং পন তংতংভূমিৱিপাকেনেৱ সদ্ধিং যোজেত্ৱা কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম. তত্ৰাযং নযো – কামাৱচৰকুসলা হি ওড়াৰিকা; কামাৱচৰৱিপাকা সুখুমা. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰকুসলা ওড়াৰিকা; ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকা সুখুমাতি. ইমিনা নীহাৰেন কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম.

তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো পনাহ – ‘‘অকুসলে ওড়াৰিকসুখুমতা নাম ন উদ্ধৰিতব্বা. তঞ্হি একন্তওড়াৰিকমেৱ. লোকুত্তৰেপি ওড়াৰিকসুখুমতা ন উদ্ধৰিতব্বা. তঞ্হি একন্তসুখুম’’ন্তি. ইমং কথং আহৰিত্ৱা তিপিটকচূড়াভযত্থেৰস্স কথযিংসু – এৱং থেৰেন কথিতন্তি. তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো আহ – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন অভিধম্মং পত্ৱা একপদস্সাপি দ্ৱিন্নম্পি পদানং আগতট্ঠানে নযং দাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অদিন্নো নাম নত্থি, নযং কাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অকতো নাম নত্থি. ইধ পনেকচ্চো ‘আচৰিযো অস্মী’তি ৱিচৰন্তো অকুসলে ওড়াৰিকসুখুমতং উদ্ধৰমানো কুক্কুচ্চাযতি. সম্মাসম্বুদ্ধেন পন লোকুত্তৰেপি ওড়াৰিকসুখুমতা উদ্ধৰিতা’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ইদং সুত্তং আহৰি – ‘‘তত্ৰ, ভন্তে, যাযং পটিপদা দুক্খা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভন্তে, পটিপদা উভযেনেৱ হীনা অক্খাযতি – দুক্খত্তা দন্ধত্তা চা’’তি (দী. নি. ৩.১৫২). এত্থ হি চতস্সো পটিপদা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতা.

তং তং ৱা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. তংতংৱাপনৱসেনেৱ কথেতব্বং. দুৱিধা হি অকুসলা – লোভসহগতা দোসসহগতা চ. তত্থ দোসসহগতা ওড়াৰিকা, লোভসহগতা সুখুমা. দোসসহগতাপি দুৱিধা – নিযতা অনিযতা চ. তত্থ নিযতা ওড়াৰিকা, অনিযতা সুখুমা. নিযতাপি কপ্পট্ঠিতিকা ওড়াৰিকা, নোকপ্পট্ঠিতিকা সুখুমা. কপ্পট্ঠিতিকাপি অসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, সসঙ্খাৰিকা সুখুমা. লোভসহগতাপি দ্ৱিধা – দিট্ঠিসম্পযুত্তা দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তা চ. তত্থ দিট্ঠিসম্পযুত্তা ওড়াৰিকা, দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তা সুখুমা. দিট্ঠিসম্পযুত্তাপি নিযতা ওড়াৰিকা, অনিযতা সুখুমা. সাপি অসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, সসঙ্খাৰিকা সুখুমা.

সঙ্খেপতো অকুসলং পত্ৱা যা ৱিপাকং বহুং দেতি সা ওড়াৰিকা, যা অপ্পং সা সুখুমা. কুসলং পত্ৱা পন অপ্পৱিপাকা ওড়াৰিকা, বহুৱিপাকা সুখুমা. চতুব্বিধে কুসলে কামাৱচৰকুসলা ওড়াৰিকা, ৰূপাৱচৰকুসলা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, অৰূপাৱচৰকুসলা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, লোকুত্তৰকুসলা সুখুমা. অযং তাৱ ভূমীসু অভেদতো নযো.

ভেদতো পন কামাৱচৰা দানসীলভাৱনামযৱসেন তিৱিধা. তত্থ দানমযা ওড়াৰিকা, সীলমযা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, ভাৱনামযা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা তিহেতুকাতি দুৱিধা. তত্থ দুহেতুকা ওড়াৰিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তিহেতুকাপি সসঙ্খাৰিকঅসঙ্খাৰিকভেদতো দুৱিধা. তত্থ সসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, অসঙ্খাৰিকা সুখুমা. ৰূপাৱচৰে পঠমজ্ঝানকুসলৱেদনা ওড়াৰিকা, দুতিযজ্ঝানকুসলৱেদনা সুখুমা…পে… চতুত্থজ্ঝানকুসলৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, আকাসানঞ্চাযতনকুসলৱেদনা সুখুমা আকাসানঞ্চাযতনকুসলৱেদনা ওড়াৰিকা…পে…. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, ৱিপস্সনাসহজাতা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, সোতাপত্তিমগ্গসহজাতা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা…পে… অৰহত্তমগ্গসহজাতা সুখুমা.

চতুব্বিধে ৱিপাকে কামাৱচৰৱিপাকৱেদনা ওড়াৰিকা, ৰূপাৱচৰৱিপাকৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা…পে… লোকুত্তৰৱিপাকৱেদনা সুখুমা. এৱং তাৱ অভেদতো.

ভেদতো পন কামাৱচৰৱিপাকা অত্থি অহেতুকা, অত্থি সহেতুকা. সহেতুকাপি অত্থি দুহেতুকা, অত্থি তিহেতুকা. তত্থ অহেতুকা ওড়াৰিকা, সহেতুকা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা ওড়াৰিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তত্থাপি সসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, অসঙ্খাৰিকা সুখুমা. পঠমজ্ঝানৱিপাকা ওড়াৰিকা, দুতিযজ্ঝানৱিপাকা সুখুমা…পে… চতুত্থজ্ঝানৱিপাকা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, আকাসানঞ্চাযতনৱিপাকা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱিপাকা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, সোতাপত্তিফলৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, সকদাগামি…পে… অৰহত্তফলৱেদনা সুখুমা.

তীসু কিৰিযাসু কামাৱচৰকিৰিযৱেদনা ওড়াৰিকা, ৰূপাৱচৰকিৰিযৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, অৰূপাৱচৰকিৰিযৱেদনা সুখুমা. এৱং তাৱ অভেদতো. ভেদতো পন অহেতুকাদিৱসেন ভিন্নায কামাৱচৰকিৰিযায অহেতুককিৰিযৱেদনা ওড়াৰিকা, সহেতুকা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা ওড়াৰিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তত্থাপি সসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, অসঙ্খাৰিকা সুখুমা. পঠমজ্ঝানে কিৰিযৱেদনা ওড়াৰিকা, দুতিযজ্ঝানে সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, ততিযে…পে… চতুত্থে সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, আকাসানঞ্চাযতনকিৰিযৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, ৱিঞ্ঞাণঞ্চা…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকিৰিযৱেদনা সুখুমা. যা ওড়াৰিকা সা হীনা. যা সুখুমা সা পণীতা.

১৩. দূৰদুকনিদ্দেসে অকুসলৱেদনা ৱিসভাগট্ঠেন ৱিসংসট্ঠেন চ কুসলাব্যাকতাহি দূৰে. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু দূৰতা ৱেদিতব্বা. সচেপি হি অকুসলাদিৱেদনাসমঙ্গিনো দুক্খাদিৱেদনাসমঙ্গিনো চ তযো তযো জনা একমঞ্চে নিসিন্না হোন্তি, তেসম্পি তা ৱেদনা ৱিসভাগট্ঠেন ৱিসংসট্ঠেন চ দূৰেযেৱ নাম. সমাপন্নৱেদনাদিসমঙ্গীসুপি এসেৱ নযো. অকুসলা পন অকুসলায সভাগট্ঠেন সৰিক্খট্ঠেন চ সন্তিকে নাম. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু সন্তিকতা ৱেদিতব্বা. সচেপি হি অকুসলাদিৱেদনাসমঙ্গীসু তীসু জনেসু একো কামভৱে, একো ৰূপভৱে, একো অৰূপভৱে, তেসম্পি তা ৱেদনা সভাগট্ঠেন সৰিক্খট্ঠেন চ সন্তিকেযেৱ নাম. কুসলাদিৱেদনাসমঙ্গীসুপি এসেৱ নযো.

তং তং ৱা পনাতি এত্থ হেট্ঠিমনযং অনোলোকেত্ৱা তং তং ৱাপনৱসেনেৱ কথেতব্বং. কথেন্তেন চ ন দূৰতো সন্তিকং উদ্ধৰিতব্বং, সন্তিকতো পন দূৰং উদ্ধৰিতব্বং. দুৱিধা হি অকুসলা – লোভসহগতা দোসসহগতা চ. তত্থ লোভসহগতা লোভসহগতায সন্তিকে নাম, দোসসহগতায দূৰে নাম. দোসসহগতা দোসসহগতায সন্তিকে নাম, লোভসহগতায দূৰে নাম. দোসসহগতাপি নিযতা নিযতায সন্তিকে নামাতি. এৱং অনিযতা. কপ্পট্ঠিতিকঅসঙ্খাৰিকসসঙ্খাৰিকভেদং লোভসহগতাদীসু চ দিট্ঠিসম্পযুত্তাদিভেদং সব্বং ওড়াৰিকদুকনিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতৱসেন অনুগন্ত্ৱা একেককোট্ঠাসৱেদনা তংতংকোট্ঠাসৱেদনায এৱ সন্তিকে, ইতৰা ইতৰায দূৰেতি ৱেদিতব্বাতি.

অযং ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসো.