৫. সব্বমত্থীতিকথা

১. ৱাদযুত্তিৱণ্ণনা

২৮২. ইদানি সব্বমত্থীতিৱাদকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… অযং ৱুচ্চতি ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিৱচনতো (ৱিভ. ২) ‘‘সব্বেপি অতীতাদিভেদা ধম্মা খন্ধসভাৱং ন ৱিজহন্তি, তস্মা সব্বং অত্থিযেৱ নামা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি সব্বমত্থিৱাদানং, তেসং লদ্ধিৱিসোধনত্থং সব্বমত্থীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, ৱুত্তপ্পকাৰায লদ্ধিযা ঠত্ৱা পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সব্বথাতি সব্বস্মিং সৰীৰে সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. সব্বদাতি সব্বস্মিং কালে সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. সব্বেন সব্বন্তি সব্বেনাকাৰেন সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. সব্বেসূতি সব্বেসু ধম্মেসু সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. অযোগন্তি অযুত্তং. নানাসভাৱানঞ্হি যোগো হোতি, ন একসভাৱস্স. ইতি ইমস্মিং পঞ্হে ৰূপং ৱেদনায, ৱেদনং ৱা ৰূপেন অনানং একলক্খণমেৱ কত্ৱা সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. যম্পি নত্থি তম্পত্থীতি যম্পি ছট্ঠখন্ধাদিকং সসৱিসাণাদিকং ৱা কিঞ্চি নত্থীতি সিদ্ধং, তম্পি তে অত্থীতি পুচ্ছতি. সব্বমত্থীতি যা দিট্ঠি সা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতি, যা দিট্ঠি সা দিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি হেৱমত্থীতি ইমিনা ইদং পুচ্ছতি – যা তে এসা সব্বমত্থীতি দিট্ঠি, সা দিট্ঠি অযাথাৱকত্তা মিচ্ছাদিট্ঠীতি এৱং যা অম্হাকং দিট্ঠি, সা দিট্ঠি যাথাৱকত্তা সম্মাদিট্ঠীতি এৱং তৱ সমযে অত্থীতি পুচ্ছতি. ইতৰো সব্বেসুপি এতেসু নযেসু ৱুত্তপ্পকাৰায অত্থিতায অভাৱতো পটিক্খিপতি. ইমেসু পন সব্বেসুপি নযেসু ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি আদিং কত্ৱা সব্বো কথামগ্গভেদো ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বোতি অযং তাৱেত্থ ৱাদযুত্তি.

২. কালসংসন্দনৱণ্ণনা

২৮৩-২৮৪. ইদানি অতীতং অত্থীতি কালসংসন্দনং হোতি. তত্থ অতীতং অত্থীতিআদিকং সুদ্ধিকসংসন্দনং. অতীতং ৰূপং অত্থীতিআদিকং খন্ধৱসেন কালসংসন্দনং.

২৮৫. পচ্চুপ্পন্নং ৰূপং অপ্পিযং কৰিত্ৱাতি অতীতানাগতং পহায পচ্চুপ্পন্নৰূপমেৱ অপ্পিযং অৱিভজিতব্বং কৰিত্ৱা. ৰূপভাৱং জহতীতিপঞ্হে নিৰুদ্ধস্সাপি ৰূপস্স ৰূপক্খন্ধসঙ্গহিতত্তা পটিক্খিপতি. ৰূপভাৱং ন জহতীতি পটিলোমপঞ্হেপি ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতত্তাৱ পটিজানাতি. ওদাতং ৱত্থং অপ্পিযং কৰিত্ৱাতি এত্থ কিঞ্চাপি ন সব্বং ৱত্থং ওদাতং, ইমিনা পন ৱত্থন্তি অৱত্ৱা ‘‘ওদাতং ৱত্থং অপ্পিযং কৰিত্ৱা’’তি ৱুত্তে সকৱাদিনা একত্থতা অনুঞ্ঞাতা. ওদাতভাৱং জহতীতি পঞ্হে ৱণ্ণৱিগমং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. ৱত্থভাৱং জহতীতি এত্থ পন পঞ্ঞত্তিযা অৱিগতত্তা পটিক্খেপো তস্সেৱ. পটিলোমেপি এসেৱ নযো.

২৮৬. অতীতং অতীতভাৱং ন জহতীতি পুট্ঠো ‘‘যদি জহেয্য, অনাগতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱা সিযা’’তি মঞ্ঞমানো পটিজানাতি. অনাগতং অনাগতভাৱং ন জহতীতি পুট্ঠো পন ‘‘যদি ন জহেয্য, অনাগতমেৱস্স, পচ্চুপ্পন্নভাৱং ন পাপুণেয্যা’’তি মঞ্ঞমানো পটিক্খিপতি. পচ্চুপ্পন্নপঞ্হেপি অতীতভাৱং অনাপজ্জনদোসো সিযাতি পটিক্খিপতি. অনুলোমপঞ্হেসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

২৮৭. এৱং সুদ্ধিকনযং ৱত্ৱা পুন খন্ধৱসেন দস্সেতুং অতীতং ৰূপন্তিআদি ৱুত্তং. তং সব্বং পাড়িঅনুসাৰেনেৱ সক্কা জানিতুং.

ৱচনসোধনৱণ্ণনা

২৮৮. ইদানি ‘‘অতীতং ন্ৱত্থী’’তিআদি ৱচনসোধনা হোতি. তত্থ হঞ্চি অতীতং ন্ৱত্থীতি যদি অতীতং নো অত্থীতি অত্থো. অতীতং অত্থীতি মিচ্ছাতি অতীতঞ্চ তং অত্থি চাতি মিচ্ছা এৱ. তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি পুট্ঠো অনাগতক্খণেযেৱস্স পচ্চুপ্পন্নতায অভাৱং সন্ধায কালনানত্তেন পটিক্খিপতি.

দুতিযং পুট্ঠো যং উপ্পাদতো পুব্বে অনাগতং অহোসি, তস্স উপ্পন্নকালে পচ্চুপ্পন্নত্তা পটিজানাতি. হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতীতি যদেতং তযা ‘‘অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং হোতী’’তি ৱদতা তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি লদ্ধিৱসেন ‘‘অনাগতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱা হুত্ৱা হোতী’’তি ৱুত্তং. কিং তে তম্পি হুত্ৱা হোতীতি? ইতৰো হুত্ৱা ভূতস্স পুন হুত্ৱা অভাৱতো ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.

দুতিযং পুট্ঠো যস্মা তং অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি সঙ্খং গতং, তস্মা পটিজানাতি. অথ নং সকৱাদী ‘‘যদি তে তং অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং ‘হুত্ৱা হোতী’তি সঙ্খং গতং, পুন হুত্ৱা হোতি, যং অনাগতং ন হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং ন হোন্তং ‘ন হুত্ৱা ন হোতী’তি সঙ্খং গতং সসৱিসাণং, কিং তে তম্পি পুন ন হুত্ৱা ন হোতী’’তিঅধিপ্পাযেন ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতীতি পঞ্হং পুচ্ছতি. ইতৰো ‘‘যং নত্থি, তং নত্থিতায, এৱ অনাগতং ন হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং ন হোতীতি নহুত্ৱানহোতি নাম তাৱ হোতু, পুন নহুত্ৱানহোতিভাৱো পনস্স কুতো’’তি মঞ্ঞমানো পটিক্খিপতি. তঞ্ঞেৱ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতন্তি পঞ্হেপি পচ্চুপ্পন্নক্খণেযেৱস্স অতীততায অভাৱং সন্ধায কালনানত্তা পটিক্খিপতি.

দুতিযপঞ্হে পুট্ঠো যং অতীতভাৱতো পুব্বে পচ্চুপ্পন্নং অহোসি, তস্সেৱ অতীতত্তা পটিজানাতি. হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতীতি যদেতং তযা ‘‘পচ্চুপ্পন্নং হুত্ৱা অতীতং হোতী’’তি ৱদতা ‘‘তঞ্ঞেৱ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীত’’ন্তি লদ্ধিৱসেন ‘‘পচ্চুপ্পন্নং ৱা অতীতং ৱা হুত্ৱা হোতী’’তি ৱুত্তং, কিং তে তম্পি হুত্ৱা হোতীতি? ইতৰো হুত্ৱা ভূতস্স পুন হুত্ৱা অভাৱতো ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.

দুতিযপঞ্হে যস্মা তং পচ্চুপ্পন্নং হুত্ৱা অতীতং হোন্তং ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি সঙ্খং গতং, তস্মা পটিজানাতি. অথ নং সকৱাদী ‘‘যদি তে তঞ্ঞেৱ পচ্চুপ্পন্নং হুত্ৱা অতীতং হোন্তং ‘হুত্ৱা হোতী’তি সঙ্খং গতং, পুন হুত্ৱা হোতি, যং পচ্চুপ্পন্নং ন হুত্ৱা অতীতং ন হোন্তং ‘ন হুত্ৱা ন হোতী’তি সঙ্খং গতং সসৱিসাণং, কিং তে তম্পি পুন ন হুত্ৱা ন হোতী’’তি অধিপ্পাযেন ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতীতি পঞ্হং পুচ্ছতি. ইতৰো ‘‘যং নত্থি, তং নত্থিতায এৱ পচ্চুপ্পন্নং ন হুত্ৱা অতীতং ন হোতীতি নহুত্ৱানহোতি নাম তাৱ হোতু. পুন নহুত্ৱানহোতিভাৱো পনস্স কুতো’’তি মঞ্ঞমানো পটিক্খিপতি. উভযং একতো কত্ৱা আগতে ততিযপঞ্হেপি ইমিনাৱুপাযেন যোজনা কাতব্বা.

অপৰো নযো – যদি তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নং, অনাগতস্স পচ্চুপ্পন্নে ৱুত্তো হোতিভাৱো, পচ্চুপ্পন্নস্স চ অনাগতে ৱুত্তো হুত্ৱাভাৱো আপজ্জতি. এৱং সন্তে অনাগতম্পি হুত্ৱাহোতি নাম. পচ্চুপ্পন্নম্পি হুত্ৱাহোতিযেৱ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতী’’তি? ইতৰো – ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি পঞ্হে পটিক্খিত্তনযেনেৱ পটিক্খিপিত্ৱা পুন পুট্ঠো দুতিযে পঞ্হে পটিঞ্ঞাতনযেনেৱ পটিজানাতি. অথ নং সকৱাদী ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি পঞ্হাৱসেন তেসু একেকং হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতীতি পটিজানন্তং পুৰিমং পটিক্খিত্তপঞ্হং পৰিৱত্তিত্ৱা পুচ্ছন্তো ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতীতি পুচ্ছতি. তস্সত্থো – ননু ‘‘তযা তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তে পঠমপঞ্হং পটিক্খিপন্তেন অনাগতস্স হোতিভাৱো পচ্চুপ্পন্নস্স চ হুত্ৱাভাৱো পটিক্খিত্তোতি. তেন অনাগতং ন হোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নং ন হুত্ৱা নাম.

দুতিযপঞ্হে চ তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি পটিঞ্ঞাতং. এৱং সন্তে অনাগতম্পি ন হুত্ৱা ন হোতি নাম. পচ্চুপ্পন্নম্পি ন হুত্ৱা ন হোতিযেৱ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতী’’তি? পৰৱাদী সব্বতো অন্ধকাৰেন পৰিযোনদ্ধো ৱিয তেসং নহুত্ৱানহোতিভাৱং অপস্সন্তো ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.

দুতিযৱাৰেপি যদি তঞ্ঞেৱ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতং, পচ্চুপ্পন্নস্স অতীতে ৱুত্তো হোতিভাৱো, অতীতস্স চ পচ্চুপ্পন্নে ৱুত্তো হুত্ৱাভাৱো আপজ্জতি, এৱং সন্তে পচ্চুপ্পন্নম্পি হুত্ৱাহোতি নাম, অতীতম্পি হুত্ৱাহোতিযেৱ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতী’’তি? ইতৰো তঞ্ঞেৱ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতন্তিপঞ্হে পটিক্খিত্তনযেনেৱ পটিক্খিপিত্ৱা পুন পুট্ঠো দুতিযপঞ্হে পটিঞ্ঞাতনযেনেৱ পটিজানাতি. অথ নং সকৱাদী ‘‘তঞ্ঞেৱ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীত’’ন্তি পঞ্হাৱসেন তেসু একেকং হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতীতি পটিজানন্তং পুৰিমং পটিক্খিত্তপঞ্হং পৰিৱত্তিত্ৱা পুচ্ছন্তো ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতীতি পুচ্ছতি. তস্সত্থো – ননু তযা তঞ্ঞেৱ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতন্তি ৱুত্তে পঠমপঞ্হং পটিক্খিপন্তেন পচ্চুপ্পন্নস্স হোতিভাৱো, অতীতস্স চ হুত্ৱাভাৱো পটিক্খিত্তোতি. তেন পচ্চুপ্পন্নং নহোতি নাম. অতীতং নহুত্ৱা নাম.

দুতিযপঞ্হে চ তে ‘‘তঞ্ঞেৱ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীত’’ন্তি পটিঞ্ঞাতং. এৱং সন্তে পচ্চুপ্পন্নম্পি ন হুত্ৱা ন হোতি নাম, অতীতম্পি ন হুত্ৱা ন হোতিযেৱ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং ন হুত্ৱা ন হোতি, ন হুত্ৱা ন হোতী’’তি. পৰৱাদী সব্বতো অন্ধকাৰেন পৰিযোনদ্ধো ৱিয তেসং নহুত্ৱানহোতিভাৱং অপস্সন্তো ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.

ততিযৱাৰেপি যদি তঞ্ঞেৱ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতং; অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং পচ্চুপ্পন্নাতীতেসু ৱুত্তো হোতিভাৱো, পচ্চুপ্পন্নাতীতানঞ্চ অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু ৱুত্তো হুত্ৱাভাৱো আপজ্জতি. এৱং সন্তে অনাগতম্পি হুত্ৱাহোতি নাম. পচ্চুপ্পন্নম্পি অতীতম্পি হুত্ৱা হোতিযেৱ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে তীসুপি এতেসু একেকং হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতী’’তি? ইতৰো ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং, তং পচ্চুপ্পন্নং, তং অতীত’’ন্তিপঞ্হে পটিক্খিত্তনযেনেৱ পটিক্খিপিত্ৱা পুন পুট্ঠো দুতিযপঞ্হে পটিঞ্ঞাতনযেনেৱ পটিজানাতি. অথ নং সকৱাদী ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং, তং পচ্চুপ্পন্নং, তং অতীত’’ন্তি পঞ্হাৱসেন তেসু একেকং হুত্ৱা হোতি, হুত্ৱা হোতীতি পটিজানন্তং পুৰিমং পটিক্খিত্তপঞ্হং পৰিৱত্তিত্ৱা পুচ্ছন্তো ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতীতি পুচ্ছতি. তস্সত্থো – ননু তযা তঞ্ঞেৱ অনাগতং, তং পচ্চুপ্পন্নং, তং অতীতন্তি ৱুত্তে পঠমপঞ্হং পটিক্খিপন্তেন অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং হোতিভাৱো; পচ্চুপ্পন্নাতীতানঞ্চ হুত্ৱাভাৱো পটিক্খিত্তোতি? তেন অনাগতং পচ্চুপ্পন্নঞ্চ ন হোতি নাম. পচ্চুপ্পন্নঞ্চ অতীতঞ্চ ন হুত্ৱা নাম.

দুতিযপঞ্হে চ তে ‘‘তঞ্ঞেৱ অনাগতং, তং পচ্চুপ্পন্নং, তং অতীত’’ন্তি পটিঞ্ঞাতং. এৱং সন্তে অনাগতম্পি ন হুত্ৱা ন হোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নম্পি অতীতম্পি ন হুত্ৱা ন হোতিযেৱ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতী’’তি? পৰৱাদী সব্বতো অন্ধকাৰেন পৰিযোনদ্ধো ৱিয তেসং ন হুত্ৱা ন হোতিভাৱং অপস্সন্তো ন হেৱন্তি পটিক্খিপতীতি. নিগ্গহাদীনি পনেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বানি.

ৱচনসোধনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অতীতচক্খুৰূপাদিকথাৱণ্ণনা

২৮৯. অতীতং চক্খু অত্থীতিআদীসুপি চক্খাদিভাৱাৱিজহনেনেৱ অত্থিতং পটিজানাতি. পস্সতীতিআদীনি পুট্ঠো পন তেসং ৱিঞ্ঞাণানং কিচ্চাভাৱৱসেন পটিক্খিপতি.

অতীতঞাণাদিকথাৱণ্ণনা

২৯০. তেন ঞাণেন ঞাণকৰণীযং কৰোতীতি পঞ্হে তস্স ঞাণস্স নিৰুদ্ধত্তা কিচ্চভাৱমস্স অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো অতীতাৰম্মণং পচ্চুপ্পন্নং ঞাণং অতীতানং ধম্মানং জাননতো অতীতং ঞাণন্তি লেসেন পচ্চুপ্পন্নমেৱ ‘‘অতীতং ঞাণ’’ন্তি কত্ৱা তেন ঞাণেন ঞাণকৰণীযস্স অত্থিতায পটিজানাতি. অথস্স সকৱাদী লেসোকাসং অদত্ৱা তেন ঞাণেন দুক্খং পৰিজানাতীতিআদিমাহ. ইতৰো অতীতাৰম্মণেনেৱ ঞাণেন ইমেসং চতুন্নং কিচ্চানং অভাৱা পটিক্খিপতি. অনাগতপঞ্হেপি এসেৱ নযো. পচ্চুপ্পন্নপঞ্হো চেৱ সংসন্দনপঞ্হো চ উত্তানত্থাযেৱ.

অৰহন্তাদিকথাৱণ্ণনা

২৯১. অৰহতো অতীতো ৰাগো অত্থীতিআদীসুপি ৰাগাদিভাৱাৱিজহন্তো এৱং পটিজানাতি. সৰাগোতিআদীসু সুত্তৱিৰোধভযেন চেৱ যুত্তিৱিৰোধভযেন চ পটিক্খিপতি.

পদসোধনকথাৱণ্ণনা

২৯৫. এৱং সব্বম্পি পাড়িঅনুসাৰেনেৱ ৱিদিত্ৱা পৰতো অত্থি সিযা অতীতং, সিযা ন্ৱাতীতন্তি এত্থ এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. যং অতীতমেৱ অত্থি, তং অতীতং. যং পচ্চুপ্পন্নানাগতং অত্থি, তং নো অত্থি, তং নো অতীতং. তেনাতীতং ন্ৱাতীতং, ন্ৱাতীতং অতীতন্তি তেন কাৰণেন অতীতং নো অতীতং, নো অতীতং অতীতন্তি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নপুচ্ছাসুপি এসেৱ নযো.

সুত্তসাধনৱণ্ণনা

২৯৬. ন ৱত্তব্বং ‘‘অতীতং অত্থি অনাগতং অত্থী’’তি সুত্তসাধনায পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. পুন অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায যংকিঞ্চি, ভিক্খৱে, ৰূপন্তি অনুযোগো পৰৱাদিস্সেৱ. দুতিযনযে পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. এৱং সব্বত্থ পুচ্ছা চ পটিঞ্ঞা চ ৱেদিতব্বা. যং পনেতং পৰৱাদিনা অনাগতস্স অত্থিভাৱসাধনত্থং ‘‘ননু ৱুত্তং ভগৱতা কবড়ীকাৰে, চে, ভিক্খৱে’’তি সুত্তস্স পৰিযোসানে অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তীতিআদি দস্সিতং ন তং অনাগতস্স অত্থিভাৱসাধকং. তঞ্হি হেতূনং পৰিনিট্ঠিতত্তা অৱস্সং ভাৱিতং সন্ধায তত্থ ৱুত্তং. অযং সুত্তাধিপ্পাযো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

সব্বমত্থীতিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.