১. মাতিকাৱণ্ণনা

১. ছ পঞ্ঞত্তিযো – খন্ধপঞ্ঞত্তি…পে… পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি অযং তাৱ পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উদ্দেসো. তত্থ ছাতি গণনপৰিচ্ছেদো. তেন যে ধম্মে ইধ পঞ্ঞপেতুকামো তেসং গণনৱসেন সংখেপতো পঞ্ঞত্তিপৰিচ্ছেদং দস্সেতি. পঞ্ঞত্তিযোতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তত্থ ‘‘আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতী’’তি (সং. নি. ২.২০) আগতট্ঠানে পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা পঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘সুপঞ্ঞত্তং মঞ্চপীঠ’’ন্তি (পাৰা. ২৬৯) আগতট্ঠানে ঠপনা নিক্খিপনা পঞ্ঞত্তি নাম. ইধ উভযম্পি ৱট্টতি. ছ পঞ্ঞত্তিযোতি হি ছ পঞ্ঞাপনা, ছ দস্সনা পকাসনাতিপি; ছ ঠপনা নিক্খিপনাতিপি ইধ অধিপ্পেতমেৱ. নামপঞ্ঞত্তি হি তে তে ধম্মে দস্সেতিপি, তেন তেন কোট্ঠাসেন ঠপেতিপি.

খন্ধপঞ্ঞত্তীতিআদি পন সংখেপতো তাসং পঞ্ঞত্তীনং সৰূপদস্সনং. তত্থ খন্ধানং ‘খন্ধা’তি পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা ঠপনা নিক্খিপনা খন্ধপঞ্ঞত্তি নাম. আযতনানং আযতনানীতি, ধাতূনং ধাতুযোতি, সচ্চানং সচ্চানীতি, ইন্দ্ৰিযানং ইন্দ্ৰিযানীতি, পুগ্গলানং পুগ্গলাতি পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা ঠপনা নিক্খিপনা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি নাম.

পাড়িমুত্তকেন পন অট্ঠকথানযেন অপৰাপি ছ পঞ্ঞত্তিযো – ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ কুসলাকুসলস্সেৱ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন ৱিজ্জমানস্স সতো সম্ভূতস্স ধম্মস্স পঞ্ঞাপনা ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. তথা অৱিজ্জমানস্স লোকনিৰুত্তিমত্তসিদ্ধস্স ইত্থিপুৰিসাদিকস্স পঞ্ঞাপনা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. সব্বাকাৰেনপি অনুপলব্ভনেয্যস্স ৱাচাৱত্থুমত্তস্সেৱ পঞ্চমসচ্চাদিকস্স তিত্থিযানং অণুপকতিপুৰিসাদিকস্স ৱা পঞ্ঞাপনাপি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৱ. সা পন সাসনাৱচৰা ন হোতীতি ইধ ন গহিতা. ইতি ইমেসং ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানানং ৱিকপ্পনৱসেন সেসা ৱেদিতব্বা. ‘তেৱিজ্জো’, ‘ছড়ভিঞ্ঞো’তিআদীসু হি তিস্সো ৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চ ৱিজ্জমানা, পুগ্গলো অৱিজ্জমানো. তস্মা তিস্সো ৱিজ্জা অস্সাতি তেৱিজ্জো, ছ অভিঞ্ঞা অস্সাতি ছড়ভিঞ্ঞোতি এৱং ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানস্স পঞ্ঞাপনতো এৱৰূপা ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. ‘ইত্থিৰূপং’, ‘পুৰিসৰূপ’ন্তিআদীসু পন ইত্থিপুৰিসা অৱিজ্জমানা, ৰূপং ৱিজ্জমানং. তস্মা ইত্থিযা ৰূপং ইত্থিৰূপং, পুৰিসস্স ৰূপং পুৰিসৰূপন্তি এৱং অৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানস্স পঞ্ঞাপনতো এৱৰূপা অৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সোতিআদীসু চক্খুসোতাদযোপি ফস্সোপি ৱিজ্জমানোযেৱ. তস্মা চক্খুম্হি সম্ফস্সো, চক্খুতো জাতো সম্ফস্সো, চক্খুস্স ৱা ফলভূতো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সোতি এৱং ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানস্স পঞ্ঞাপনতো এৱৰূপা ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. খত্তিযপুত্তো, ব্ৰাহ্মণপুত্তো, সেট্ঠিপুত্তোতিআদীসু খত্তিযাদযোপি অৱিজ্জমানা, পুত্তোপি. তস্মা খত্তিযস্স পুত্তো খত্তিযপুত্তোতি এৱং অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানস্স পঞ্ঞাপনতো এৱৰূপা অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. তাসু ইমস্মিং পকৰণে পুৰিমা তিস্সোৱ পঞ্ঞত্তিযো লব্ভন্তি. ‘‘খন্ধপঞ্ঞত্তি…পে… ইন্দ্ৰিযপঞ্ঞত্তী’’তি ইমস্মিঞ্হি ঠানে ৱিজ্জমানস্সেৱ পঞ্ঞাপিতত্তা ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি লব্ভতি. ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি পদে অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. পৰতো পন ‘তেৱিজ্জো’, ‘ছড়ভিঞ্ঞো’তিআদীসু ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি লব্ভতীতি.

অট্ঠকথামুত্তকেন পন আচৰিযনযেন অপৰাপি ছ পঞ্ঞত্তিযো – উপাদাপঞ্ঞত্তি, উপনিধাপঞ্ঞত্তি, সমোধানপঞ্ঞত্তি, উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তি, তজ্জাপঞ্ঞত্তি, সন্ততিপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ যো ৰূপৱেদনাদীহি একত্তেন ৱা অঞ্ঞত্তেন ৱা ৰূপৱেদনাদযো ৱিয সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন অনুপলব্ভসভাৱোপি ৰূপৱেদনাদিভেদে খন্ধে উপাদায নিস্সায কাৰণং কত্ৱা সম্মতো সত্তো. তানি তানি অঙ্গানি উপাদায ৰথো গেহং মুট্ঠি উদ্ধনন্তি চ; তে তেযেৱ ৰূপাদযো উপাদায ঘটো পটো; চন্দসূৰিযপৰিৱত্তাদযো উপাদায কালো, দিসা; তং তং ভূতনিমিত্তঞ্চেৱ ভাৱনানিসংসঞ্চ উপাদায নিস্সায কাৰণং কত্ৱা সম্মতং তেন তেনাকাৰেন উপট্ঠিতং উগ্গহনিমিত্তং পটিভাগনিমিত্তন্তি অযং এৱৰূপা উপাদাপঞ্ঞত্তি নাম. পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তি নাম, ন পঞ্ঞাপনট্ঠেন. যা পন তস্সত্থস্স পঞ্ঞাপনা, অযং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৱ.

যা পঠমদুতিযাদীনি উপনিধায দুতিযং ততিযন্তিআদিকা, অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ উপনিধায দীঘং ৰস্সং, দূৰং, সন্তিকন্তিআদিকা পঞ্ঞাপনা; অযং উপনিধাপঞ্ঞত্তি নাম. অপিচেসা উপনিধাপঞ্ঞত্তি – তদঞ্ঞাপেক্খূপনিধা, হত্থগতূপনিধা, সম্পযুত্তূপনিধা, সমাৰোপিতূপনিধা, অৱিদূৰগতূপনিধা, পটিভাগূপনিধা, তব্বহুলূপনিধা, তব্বিসিট্ঠূপনিধাতিআদিনা ভেদেন অনেকপ্পকাৰা.

তত্থ দুতিযং ততিযন্তিআদিকাৱ তদঞ্ঞং অপেক্খিত্ৱা ৱুত্ততায তদঞ্ঞাপেক্খূপনিধা নাম. ছত্তপাণি, সত্থপাণীতিআদিকা হত্থগতং উপনিধায ৱুত্ততায হত্থগতূপনিধা নাম. কুণ্ডলী, সিখৰী, কিৰিটীতিআদিকা সম্পযুত্তং উপনিধায ৱুত্ততায সম্পযুত্তূপনিধা নাম. ধঞ্ঞসকটং, সপ্পিকুম্ভোতিআদিকা সমাৰোপিতং উপনিধায ৱুত্ততায সমাৰোপিতূপনিধা নাম. ইন্দসালগুহা, পিযঙ্গুগুহা, সেৰীসকন্তিআদিকা অৱিদূৰগতং উপনিধায ৱুত্ততায অৱিদূৰগতূপনিধা নাম. সুৱণ্ণৱণ্ণো, উসভগামীতিআদিকা পটিভাগং উপনিধায ৱুত্ততায পটিভাগূপনিধা নাম. পদুমস্সৰো, ব্ৰাহ্মণগামোতিআদিকা তব্বহুলং উপনিধায ৱুত্ততায তব্বহুলূপনিধা নাম. মণিকটকং, ৱজিৰকটকন্তিআদিকা তব্বিসিট্ঠং উপনিধায ৱুত্ততায তব্বিসিট্ঠূপনিধা নাম.

যা পন তেসং তেসং সমোধানমপেক্খিত্ৱা তিদণ্ডং, অট্ঠপদং, ধঞ্ঞৰাসি, পুপ্ফৰাসীতিআদিকা পঞ্ঞাপনা, অযং সমোধানপঞ্ঞত্তি নাম. যা পুৰিমস্স পুৰিমস্স উপনিক্খিপিত্ৱা দ্ৱে, তীণি, চত্তাৰীতিআদিকা পঞ্ঞাপনা, অযং উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তি নাম. যা তং তং ধম্মসভাৱং অপেক্খিত্ৱা পথৱী, তেজো, কক্খড়তা, উণ্হতাতিআদিকা পঞ্ঞাপনা, অযং তজ্জাপঞ্ঞত্তি নাম. যা পন সন্ততিৱিচ্ছেদাভাৱং অপেক্খিত্ৱা আসীতিকো, নাৱুতিকোতিআদিকা পঞ্ঞাপনা, অযং সন্ততিপঞ্ঞত্তি নাম. এতাসু পন তজ্জাপঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৱ. সেসা অৱিজ্জমানপক্খঞ্চেৱ, অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপক্খঞ্চ ভজন্তি.

অট্ঠকথামুত্তকেন আচৰিযনযেনেৱ অপৰাপি ছ পঞ্ঞত্তিযো – কিচ্চপঞ্ঞত্তি, সণ্ঠানপঞ্ঞত্তি, লিঙ্গপঞ্ঞত্তি, ভূমিপঞ্ঞত্তি, পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি, অসঙ্খতপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ ভাণকো, ধম্মকথিকোতিআদিকা কিচ্চৱসেন পঞ্ঞাপনা কিচ্চপঞ্ঞত্তি নাম. কিসো, থূলো, পৰিমণ্ডলো, চতুৰস্সোতিআদিকা সণ্ঠানৱসেন পঞ্ঞাপনা সণ্ঠানপঞ্ঞত্তি নাম. ইত্থী, পুৰিসোতিআদিকা লিঙ্গৱসেন পঞ্ঞাপনা লিঙ্গপঞ্ঞতি নাম. কামাৱচৰা, ৰূপাৱচৰা, অৰূপাৱচৰা, কোসলকা, মাধুৰাতিআদিকা ভূমিৱসেন পঞ্ঞাপনা ভূমিপঞ্ঞত্তি নাম. তিস্সো, নাগো, সুমনোতিআদিকা পচ্চত্তনামকৰণমত্তৱসেন পঞ্ঞাপনা পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি নাম. নিৰোধো, নিব্বানন্তিআদিকা অসঙ্খতধম্মস্স পঞ্ঞাপনা অসঙ্খতপঞ্ঞত্তি নাম. তত্থ একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তি অসঙ্খতপঞ্ঞত্তি চ ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৱ, কিচ্চপঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপক্খং ভজতি. সেসা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযো নাম.

২. ইদানি যাসং পঞ্ঞত্তীনং উদ্দেসৱাৰে সঙ্খেপতো সৰূপদস্সনং কতং, সঙ্খেপতোযেৱ তাৱ তাসং ৱত্থুং ৱিভজিত্ৱা দস্সনৱসেন তা দস্সেতুং কিত্তাৱতাতিআদিমাহ. তত্থ পুচ্ছায তাৱ এৱমত্থো ৱেদিতব্বো – যা অযং খন্ধানং ‘খন্ধা’তি পঞ্ঞাপনা, দস্সনা, ঠপনা, সা কিত্তকেন হোতীতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পৰতো কিত্তাৱতা আযতনানন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. ৱিস্সজ্জনেপি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো – যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো পঞ্চক্খন্ধাতি ৱা পভেদতো ‘‘ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৱা; তত্ৰাপি ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো, সেসা চতুভূমিকাতি ৱা এৱৰূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন খন্ধানং ‘খন্ধা’তি পঞ্ঞত্তি হোতি.

৩. তথা যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো দ্ৱাদসাযতনানীতি ৱা, পভেদতো ‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতন’’ন্তি ৱা; তত্ৰাপি দসাযতনা কামাৱচৰা, দ্ৱাযতনা চতুভূমিকাতি ৱা, এৱৰূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন আযতনানং আযতনানীতি পঞ্ঞত্তি হোতি.

৪. যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো অট্ঠাৰস ধাতুযোতি ৱা, পভেদতো ‘‘চক্খুধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ৱা; তত্ৰাপি সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা, দ্ৱে ধাতুযো চতুভূমিকাতি ৱা এৱৰূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন ধাতূনং ধাতূতি পঞ্ঞত্তি হোতি.

৫. যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো চত্তাৰি সচ্চানীতি ৱা, পভেদতো ‘‘দুক্খসচ্চং…পে… নিৰোধসচ্চ’’ন্তি ৱা; তত্ৰাপি দ্ৱে সচ্চা লোকিযা, দ্ৱে সচ্চা লোকুত্তৰাতি ৱা এৱৰূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন সচ্চানং ‘সচ্চানী’তি পঞ্ঞত্তি হোতি.

৬. যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো বাৱীসতিন্দ্ৰিযানীতি ৱা, পভেদতো ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং…পে… অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিয’’ন্তি ৱা; তত্ৰাপি দসিন্দ্ৰিযানি কামাৱচৰানি, নৱিন্দ্ৰিযানি মিস্সকানি, তীণি ইন্দ্ৰিযানি লোকুত্তৰানীতি ৱা এৱৰূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন ইন্দ্ৰিযানং ইন্দ্ৰিযানীতি পঞ্ঞত্তি হোতি. এত্তাৱতা সঙ্খেপতো ৱত্থুং ৱিভজিত্ৱা দস্সনৱসেন পঞ্চ পঞ্ঞত্তিযো দস্সিতা হোন্তি.

৭. ইদানি ৱিত্থাৰতো ৱত্থুং ৱিভজিত্ৱা দস্সনৱসেন পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং দস্সেতুং সমযৱিমুত্তো অসমযৱিমুত্তোতিআদিমাহ. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি তিলে ৱিসাৰযমানেন ৱিয, ৱাকে হীৰযমানেন ৱিয চ, হেট্ঠা ৱিভঙ্গপ্পকৰণে ইমাসং পঞ্চন্নং পঞ্ঞত্তীনং ৱত্থুভূতা খন্ধাদযো নিপ্পদেসেন কথিতাতি তেন তে ইধ একদেসেনেৱ কথেসি. ছট্ঠা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি হেট্ঠা অকথিতাৱ. ইধাপি উদ্দেসৱাৰে একদেসেনেৱ কথিতা; তস্মা তং ৱিত্থাৰতো কথেতুকামো সমযৱিমুত্তো অসমযৱিমুত্তোতি এককতো পট্ঠায যাৱ দসকা মাতিকং ঠপেসীতি.

মাতিকাৱণ্ণনা.